Դիտել Ալբերտ Այնշտայն էջի վիքիկոդը

{{Տարվա հոդված|2013}}
{{Ընտրյալ հոդված}}
{{Աուդիո հոդված|Hy-Ալբերտ Այնշտայն (Albert Einstein).ogg|ապրիլի 9, 2016|4042745}}
{{Տեղեկաքարտ Գիտնական
| բնագիր անուն = {{lang-de|Albert Einstein}}
| residence = [[Գերմանիա]], [[Իտալիա]], [[Շվեյցարիա]], [[Ավստրիա]], [[Բելգիա]], [[Միացյալ Թագավորություն]], [[Միացյալ Նահանգներ]]
| citizenship = {{Plainlist|
* {{դրոշ|Գերմանական կայսրություն}} [[Վյուրտեմբերգի թագավորություն|Վյուրտեմբերգ/Գերմանիա]] (1879-1896)
* Քաղաքացիություն չունի (1896-1901)
* {{դրոշ|Շվեյցարիա}} [[Շվեյցարիա]] (1901-1955)
* {{դրոշ|Ավստրո-Հունգարիա}} [[Ավստրո-Հունգարիա|Ավստրիա]] (1911-1912)
* {{դրոշ|Գերմանիա}} [[գերմանական կայսրություն|Գերմանիա]] (1914-1933)
* {{դրոշ|ԱՄՆ|1912}} [[Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներ]] (1940-1955)
}}
| ethnicity = հրեա
| workplaces = {{Plainlist|
* [[Շվեյցարիա]] [[Արտոնագրային գերատեսչություն|Հայտնագործությունների արտոնագրման բյուրո]] ([[Բեռն]])
* [[Ցյուրիխի տեխնիկական բարձրագույն դպրոց]]
* [[Պրահայի Կարլի համալսարան]]
* [[Ցյուրիխի համալսարան]]
* [[Կալիֆորնիայի տեխնոլոգիական ինստիտուտ]] (Կալտեխ)
* [[Պրուսիայի գիտությունների ակադեմիա]]
* [[Կայզեր Վիլհելմի գիտական միություն]]
* [[Լեյդենի համալսարան]]
* [[Հիմնարար ուսումնասիրությունների ինստիտուտ]]
}}
| academic_advisors = [[Հենրիխ Ֆրիդրիխ]]
| notable_students = {{Plainlist|
* [[Էրնստ Ստրաուս]]
* [[Նաթան Ռոզեն]]
* [[Լեո Զիլարդ]]
* [[Ռազիուդին Սիդիքուի]]<ref>{{Cite web |date=1998 թ․ հունվարի 2 |title=Mohammad Raziuddin Siddiqui |url=http://www.ias.ac.in/currsci/apr25/articles32.htm |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20040601194117/http://www.ias.ac.in/currsci/apr25/articles32.htm |archivedate=2004 թ․ հունիսի 1 |accessdate=2011 թ․ ապրիլի 3 |publisher=Ias.ac.in}}</ref>
}}
| known_for = {{Plainlist|
* [[Հարաբերականության ընդհանուր տեսություն]] և [[Հարաբերականության հատուկ տեսություն]]
* [[Ֆոտոէֆեկտ]]
* [[Զանգված-էներգիա հավասարում]]
* [[Բրոունյան շարժում|Բրոունյան շարժման տեսություն]]
* [[Այնշտայնի դաշտի հավասարումներ]]
* [[Բոզե-Այնշտայնի վիճակագրություն]]
* [[Բոզե-Այնշտայնի կոնդենսատ]]
* [[Բոզե–Այնշտայնի կորելյացիա]]
* [[Դաշտի միասնական տեսություն]]
* [[Այնշտայն-Պոդոլսկի-Ռոզեն պարադոքս]]
}}
}}
'''Ալբերտ Այնշտայն''', տառադարձման այլ տարբերակով՝ '''Ալբերտ Էյնշտեյն''' ({{lang-de|Albert Einstein}}, {{audio-IPA|Albert_Einstein_german.ogg|[ˈalbɐt ˈaɪ̯nʃtaɪ̯n]}}, {{ԱԾ}}), ծնունդով գերմանացի [[Տեսական ֆիզիկա|տեսաբան ֆիզիկոս]], ով զարգացրել է [[հարաբերականության ընդհանուր տեսություն]]ը՝ [[ֆիզիկա]]յի երկու հիմնասյուներից մեկը։ Այս նվաճման համար Այնշտայնին հաճախ համարում են [[ժամանակակից ֆիզիկա]]յի հայր<ref>Zahar, Élie (2001), ''Poincaré's Philosophy. From Conventionalism to Phenomenology'', Carus Publishing Company, [https://books.google.am/?id=jJl2JAqvoSAC&pg=PA41 Chapter 2, p.41], ISBN 0-8126-9435-X.</ref><ref>{{Cite journal |last1=Վայթեկեր |first1=Ե. |year=1955 |title=Ալբերտ Այնշտայն։ 1879-1955 |journal=Թագավորական Միության կրթաթոշակառուների կենսագրական հիշողությունները |volume=1 |pages=37–67 |doi=10.1098/rsbm.1955.0005 |jstor=769242|issn = 0080-4606 }}</ref>։ Նրա հանրահայտ [[զանգված-էներգիա համարժեքություն|զանգված-էներգիա համարժեքության]] բանաձևը՝ {{nowrap|1=''E'' = ''mc''<sup>2</sup>}}, երկու անգամ ճանաչվել է «աշխարհի ամենահայտնի հավասարումը»<ref>David Bodanis, ''E&nbsp;=&nbsp;mc<sup>2</sup>։ A Biography of the World's Most Famous Equation'' (New York: Walker, 2000).</ref>։ [[1921]] թվականին նա արժանացել է [[Ֆիզիկայի Նոբելյան մրցանակ|Նոբելյան մրցանակի]] «[[տեսական ֆիզիկա]]յում իր ավանդի և հատկապես իր՝ [[ֆոտոէֆեկտ|ֆոտոէֆեկտի օրենքի]] բացահայտման համար»<ref>{{Cite web |title=The Nobel Prize in Physics 1921 |url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1921/ |url-status=live |archiveurl=https://www.webcitation.org/5bLXMl1V0?url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1921/ |archivedate=2008 թ․ հոկտեմբերի 5 |accessdate=2007 թ․ մարտի 6 |publisher=Nobel Foundation}}<blockquote>Նոբելյան հանձնաժողովի «for his services to Theoretical Physics, and especially for his discovery of the law of the photoelectric effect» ձևակերպումը հաճախ է շփոթեցնում է ընթերցողին՝ [[ֆոտոէֆեկտ|ֆոտոէֆեկտի օրենքները]] վերագրելով Այնշտայնին։ Իրականում նա, [[Մաքս Պլանկ]]ի կողմից 1900 թ. առաջադրված լույսի քվանտային բնույթի թեզի հիման վրա, առաջինն է տեսականորեն բացահայտել [[Ալեքսանդր Ստոլետով]]ի [[ֆոտոէֆեկտ|ֆոտոէֆեկտի օրենքների]] քվանտային բնույթը։</blockquote></ref>։ Վերջինս վճռական դեր խաղաց ֆիզիկայում [[քվանտային մեխանիկա]]յի հիմնադրման գործում։

Իր գործունեության շեմին Այնշտայնը կարծում էր, որ [[դասական մեխանիկա|Նյուտոնյան մեխանիկան]] այլևս բավարար չէ համապատասխանեցնելու դասական մեխանիկայի օրենքները [[էլեկտրամագնիսական դաշտ]]ի օրենքների հետ։ Այս գաղափարը և ուղղորդեց նրան զարգացնելու իր [[հարաբերականության հատուկ տեսություն]]ը։ Այնշտայնը հասկացավ, որ հարաբերականության սկզբունքը կարելի է տարածել [[գրավիտացիոն դաշտ]]երի վրա, որին և հետևեց [[1916]] թվականին գրավիտացիոն տեսության ստեղծումը, որի մասին նա հրատարակեց [[Հարաբերականության ընդհանուր տեսություն]] հոդվածը։ Նա շարունակում էր զբաղվել վիճակագրական մեխանիկայի և քվանտային տեսության պրոբլեմներով, որոնք հանգեցրին մասնիկների տեսության և մոլեկուլների շարժման նրա բացատրությանը։

[[1917]] թվականին Այնշտայնն ուսումնասիրեց նաև լույսի ջերմային հատկությունները, որոնք լույսի [[ֆոտոն]]ային տեսության հիմք հանդիսացան։ Նա հարաբերականության ընդհանուր տեսությունը կիրառեց որպեսզի մոդելավորի [[տիեզերք]]ի կառուցվածքը որպես ամբողջություն։

[[1933]] թվականին, երբ [[Ադոլֆ Հիտլեր]]ը իշխանության գլուխ բարձրացավ, Այնշտայնը գտնվում էր Միացյալ Նահանգներում, որտեղից նա այլևս չվերադարձավ [[Գերմանիա]], չնայած նա [[Պրուսիայի գիտությունների ակադեմիա|Բեռլինի Գիտությունների Ակադեմիայի]] պրոֆեսոր էր։

Բնակություն հաստատելով [[ԱՄՆ]]-ում, նա [[1940]] թվականին քաղաքացիություն է ստացել։ [[Երկրորդ համաշխարհային պատերազմ]]ի նախօրեին Այնշտայնը նախազգուշացրել է նախագահ [[Ֆրանկլին Դելանո Ռուզվելտ|Ֆրանկլին Ռուզվելտին]], որ Գերմանիան հնարավոր է զբաղվում է միջուկային զենքի մշակմամբ և խորհուրդ է տվել սկսել համապատասխան հետազոտություններ, որն ի վերջո հանգեցրել է [[Մանհեթենյան նախագիծ|Մանհեթեն նախագծի]] ստեղծմանը։

Այնշտայնը հիմնականում դաշնակից ուժերի կողմնակից էր, բայց արմատապես դեմ էր [[Միջուկի ճեղքում|միջուկի տրոհման]] նոր հայտնագործությունը որպես զենք կիրառելու գաղափարներին։

Հետագայում բրիտանացի փիլիսոփա [[Բերտրան Ռասել]]ի հետ ստորագրել է [[Ռասել-Այնշտայնի մանիֆեստ]]ը, որը պարզաբանում էր միջուկային զենքի կարևորությունը։ Այնշտայնը մինչև կյանքի վերջը համագործակցում էր Պրինկետոնի՝ Նյու Ջերսիի [[Առաջատար ուսումնասիրությունների ինստիտուտ]]ի հետ։

Գիտնականը հրատարակել է ավելի քան 300 գիտական հոդվածներ և 150-ից ավելի ոչ գիտական աշխատություններ։ Նրա մտավոր ձեռքբերումների և ինքնատիպության շնորհիվ «Այնշտայն» և [[հանճար]] բառերը դարձրել են հոմանիշներ։

Գիտության մեջ նրա մեծագույն նվաճումը [[հարաբերականության տեսություն]]ն է, որն արմատապես փոխել է մարդու պատկերացումները տարածության, ժամանակի և մատերիայի մասին։ Գիտական պատմաբանները նրա հարաբերականության հատուկ տեսությունը դասում են ամենամեծ ֆիզիկական տեսությունների շարքում՝ [[Իսահակ Նյուտոն]]ի [[մեխանիկա]]յից և [[Ջեյմս Մաքսվել]]ի [[էլեկտրադինամիկա]]յից հետո։ Այս երեք մեծ հայտնագործությունները դարձել են ժամանակակից ֆիզիկայի (1895-1904) հիմնաքարերը` ապահովելով ֆիզիկայի առաջատար դերը բնագիտության մեջ։ Վիթխարի նշանակություն ունի նաև [[լույսի ճառագայթման քվանտային տեսություն]]ը։ Նա տեսականորեն առաջադրել է լույսի մասնիկի՝ [[ֆոտոն]]ի գաղափարը, որը փորձնական ճանապարհով հայտնագործվել է [[1922]] թվականին [[Արթուր Քոմփթոն|Ա. Քոմփթոնի]] կողմից։ Լուսաէֆեկտի ուսումնասիրությամբ զբաղվել են շատ գիտնականներ ([[Հենրիխ Հերց|Հ. Հերց]], [[Ալեքսանդր Ստոլետով|Ա. Ստոլետով]], [[Ֆիլիպ Էդուարդ Անտոն ֆոն Լենարդ|Ֆ. Լենարդ]] և ուրիշներ), սակայն այդ ուշագրավ երևույթի քվանտային տեսության մշակումը տվել է Այնշտայնը։ Նա արտածել է լուսաէֆեկտի հիմնական հավասարումը, որն այլ բան չէ, քան էներգիայի պահպանման և փոխակերպման օրենքը լուսաէֆեկտի գործընթացում։ Ծանոթանալով Այնշտայնի հետ՝ մեծագույն սրախոս [[Բեռնարդ Շոու]]ն դիմել է մեծագույն գիտնականին. «Դուք ութ հոգի եք, ընդամենը ութ հոգի»։ Այնշտայնը չի հասկացել նրան, շփոթվել է։ Շոուն շարունակել է. «[[Պյութագորաս]], [[Պտղոմեոս Կլավդիոս|Պտղոմեոս]], [[Արիստոտել]], [[Նիկոլայ Կոպեռնիկոս|Կոպեռնիկոս]], [[Գալիլեո Գալիլեյ|Գալիլեյ]], [[Յոհան Կեպլեր|Կեպլեր]], [[Նյուտոն]], Այնշտայն»։

== Կենսագրություն ==
=== Վաղ տարիներ ===
[[Պատկեր:Ульм. Памятник Эйнштейну.jpg|մինի|աջից|Հուշարձան Ուլմում, այն տան տեղում, որտեղ ծնվել է Այնշտայնը]]Ալբերտ Այնշտայնը ծնվել է [[1879]] թվականի [[մարտի 14]]-ին գերմանական [[Ուլմ]] քաղաքում՝ ոչ հարուստ հրեա ընտանիքում։ Նրա հայրը՝ Հերման Այնշտայնը ([[1847]]-[[1902]]) մի փոքր ընկերության համասեփականատեր էր, որը զբաղվում էր ներքնակների և փետրաներքնակների համար փետրավոր խցկոնքի արտադրությամբ։ Մայրը՝ Պաուլինա Այնշտայնը [[1858]]-[[1920]]), սերում էր [[եգիպտացորեն]]ի առևտրով զբաղվող Յուլիուս Դերցբախերի ([[1842]] թվականին ազգանունը փոխեց Կոխ) և Յետա Բերնխայմերի հարուստ ընտանիքից<ref>[http://www.einstein-website.de/biographies/einsteinpauline_content.html Այնշտայն. Գիտություն և կրոն] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110722183452/http://www.einstein-website.de/biographies/einsteinpauline_content.html |date=2011-07-22 }}{{ref-en}}</ref>։ [[1880]] թվականի ամռանը նրանց ընտանիքը հաստատվեց [[Մյունխեն]]ում, որտեղ Հերման Այնշտայնը եղբոր՝ Յակոբի հետ, հիմնեց մի փոքր ընկերություն, որը զբաղվում էր էլեկտրական սարքավորումների առևտրով։ Մյունխենում ծնվեց Ալբերտի փոքր քույրը՝ Մարիան (Մայա, [[1881]]-[[1951]])։

Ալբերտ Այնշտայնը նախնական կրթությունը ստացել է տեղի կաթոլիկ դպրոցում։ 12 տարեկան հասակում ամբողջությամբ տրվեց [[կրոն]]ին, սակայն շուտով գիտահանրամատչելի գրականություն ընթերցելով, դարձավ ազատամիտ և սկսեց թերահավատորեն վերաբերվել հեղինակություններին<ref>[http://www.einsteinandreligion.com/freethink.html title=Einstein: Science and Religion. Դառնալով ազատամիտ և գիտնական]</ref>։ Մանուկ հասակում նրա վրա խորը տպավորություն են թողել [[կողմնացույց]]ը, [[Էվկլիդես]]ի «Սկզբունքներ»-ը ([[1889]]) և [[Իմանուիլ Կանտ]]ի «Զուտ բանականության քննադատություն»-ը։ Բացի այդ, մոր նախաձեռնությամբ, 6 տարեկանից սկսել է [[ջութակ]] նվագել սովորել։ Երաժշտությամբ հրապուրվածությունն ուղեկցել է Այնշտայնին ողջ կյանքի ընթացքում։ [[1934]] թվականին գտնվելով [[ԱՄՆ]]-ում՝ [[Փրինսթոն (Նյու Ջերսի)|Փրինսթոնում]], նա բարեգործական համերգ է տվել, որտեղ ջութակով կատարել է [[Մոցարտ]]ի ստեղծագործությունները՝ նացիստական [[Գերմանիա]]յից արտագաղթած գիտնականների և արվեստագետների համար։

[[Պատկեր:Albert Einstein as a child.jpg|մինի|220px|ձախից|Այնշտայնը 14 տարեկանում]]
Գիմնազիայում նա չէր փայլում գիտելիքներով (բացառություն էին [[մաթեմատիկա]]ն և [[լատիներեն]]ը)։ Աշակերտների կողմից նյութի մեխանիկական սերտման արմատացած համակարգը (որն ըստ նրա վնասում էր ուսուցմանը և ստեղծագործական մտքին), ինչպես նաև ուսուցիչների իշխող վերաբերմունքն աշակերտների նկատմամբ, Այնշտայնին տհաճ էր, այդ իսկ պատճառով նա հաճախ էր վիճում ուսուցիչների հետ։

[[1894]] թվականին Այնշտայնների ընտանիքը Մյունխենից տեղափոխվեց իտալական [[Պավիա]] քաղաք՝ [[Միլան]]ին մոտ, ուր և Հերման և Յակոբ եղբայրները հիմնեցին իրենց նոր ընկերությունը։ Ալբերտը բարեկամների հետ որոշ ժամանակ մնաց Մյունխենում, որպեսզի ավարտի գիմնազիայի բոլոր 6 դասարանները։ Այդպես էլ չստանալով հասունության վկայական՝ [[1895]] թվականին նա մեկնեց ընտանիքի մոտ՝ Պավիա։

[[Պատկեր:Albert Einstein's exam of maturity grades (color2).jpg|մինի|Այնշտայնի՝ Արաուի վկայականը (գնահատականները 6 բալանոց սանդղակով են)]]
[[1895]] թվականի աշնանը Ալբերտ Այնշտայնը մեկնեց [[Շվեյցարիա]]՝ [[Ցյուրիխի Տեխնիկական բարձրագույն դպրոց]]ի ընդունելության քննությունները հանձնելու և [[ֆիզիկա]]յի ուսուցիչ դառնալու համար։ Մաթեմատիկայի քննությանն իրեն հրաշալիորեն դրսևորելով՝ նա միևնույն ժամանակ տապալեց [[բուսաբանություն|բուսաբանության]] և [[ֆրանսերեն]]ի քննությունները, որն էլ խոչընդոտեց նրան ընդունվել Բարձրագույն դպրոց։ Սակայն դպրոցի տնօրենը նրան խորհուրդ տվեց դիմել Արաուի (Շվեյցարիա) դպրոցի ավարտական դասարան, որպեսզի վկայական ստանա և կրկին փորձի։

Արաուի կանտոնական դպրոցում Ալբերտ Այնշտայնն իր ազատ ժամանակը նվիրեց [[Ջեյմս Մաքսվել]]ի [[էլեկտրամագնիսական դաշտի տեսություն|էլեկտրամագնիսական դաշտի տեսության]] ուսումնասիրությանը։ 1896 թվականի սեպտեմբերին նա հաջողությամբ հանձնեց դպրոցի բոլոր ավարտական քննությունները, բացի ֆրանսերենից և վկայական ստացավ, իսկ 1896 թվականի հոկտեմբերին ընդունվեց Տեխնիկական դպրոց՝ մանկավարժական ֆակուլտետ։ Այստեղ նա ընկերացավ առաջին կուրսում սովորող, մաթեմատիկոս [[Մարսել Գրոսման]]ի հետ (1878-1936), ինչպես նաև ծանոթացավ բժշկական ֆակուլտետի ուսանողուհի Միլևա Մարիչի հետ, ով մեծ էր իրենից 4 տարով, և ով հետագայում դարձավ իր կինը։ Այդ տարի Այնշտայնը հրաժարվեց գերմանական քաղաքացիությունից։ Որպեսզի շվեյցարական քաղաքացիություն ստանար, անհրաժեշտ էր վճարել 1000 [[շվեյցարական ֆրանկ]], սակայն թշվառ նյութական վիճակը թույլ տվեց նրան վճարել այդ գումարը միայն 5 տարի անց։ Այդ տարի հոր ընկերությունը վերջնականապես սնանկացավ, ծնողները տեղափոխվեցին [[Միլան]], որտեղ Հերման Այնշտայնն արդեն առանց եղբոր բացեց էլեկտրական սարքավորումների վաճառքով զբաղվող ընկերություն։

Տեխնիկական դպրոցի ուսուցման ոճը և մեթոդաբանությունն էականորեն տարբերվում էր պրուսական դպրոցի ոսկրացած և իշխող ուսուցումից. այդ պատճառով երիտասարդն ավելի հեշտ էր սովորում։ Նա ուներ առաջնակարգ ուսուցիչներ՝ այդ թվում երկրաչափ [[Հերման Մինկովսկի]]ն (նրա դասախոսություններն Այնշտայնը հաճախ էր բաց թողնում, որի համար հետագայում զղջաց) և վերլուծաբան [[Ադոլֆ Գուրվից]]ը։

=== Գիտական գործունեության սկիզբ ===
[[Պատկեր:Albert Einstein ETH-Bib Portr 05937.jpg|մինի|Այնշտայնը արտոնագրման բյուրոյում]]
[[1900]] թվականին Այնշտայնն ավարտեց [[Ցյուրիխի Տեխնիկական բարձրագույն դպրոց]]ը՝ ստանալով [[մաթեմատիկա]]յի և [[ֆիզիկա]]յի ուսուցչի դիպլոմ։ Նա հաջողությամբ հանձնեց քննությունները, բայց ոչ փայլուն։ Շատ պրոֆեսորներ բարձր էին գնահատում ուսանող Այնշտայնի ընդունակությունները, սակայն ոչ ոք չցանկացավ օգնել նրան շարունակել գիտական կարիերան։ Այնշտայնը հետագայում հիշում էր.

{{Քաղվածք|Իմ պրոֆեսորները քամահրանքով էին վերաբերվում ինձ և չէին սիրում ինձ իմ անկախության համար։ Այդ պատճառով էլ փակեցին դեպի գիտություն իմ ճամփան<ref>Վ. Լվով «Ալբերտ Այնշտայնի կյանքը»</ref>։|}}

Թեև [[1901]] թվականին Այնշտայնն ստացավ [[Շվեյցարիա]]յի քաղաքացիություն, մինչև [[1902]] թվականը գարնանը չկարողացավ մշտական աշխատանք գտնել՝ նույնիսկ որպես դպրոցի ուսուցիչ։ Աշխատանք և գումար չունենալու պատճառով նա երբեմն օրերով քաղցած էր մնում։ Դա [[լյարդ]]ի հիվանդության պատճառ հանդիսացավ, որով գիտնականը տառապել է մինչև կյանքի վերջը։

Չնայած [[1900]]-[[1902]] թվականի զրկանքներին՝ Այնշտայնը ժամանակ էր գտնում ֆիզիկայի ուսումնասիրության համար։ 1901 թվականին բեռլինյան «Ֆիզիկայի տարեգրքեր» ամսագիրը հրատարակեց նրա առաջին հոդվածը՝ «Մազականության տեսության հետևանքները» ({{lang-de|''Folgerungen aus den Capillaritätserscheinungen''}}), որտեղ նա վերլուծում էր [[հեղուկ]]ների [[ատոմ]]ների [[ձգողականություն|ձգողականության ուժը]]՝ հիմնվելով [[մազականություն|մազականության]] տեսության վրա։

[[Պատկեր:Mileva Maric.jpg|մինի|ձախից|Միլևա Մարիչ]]
Դժվարությունները հաղթահարել օգնեց նախկին համակուրսեցի [[Մարսել Գրոսման]]ը, ում խորհրդով Այնշտայնին ընդունեցին [[Բեռն]]ի Հայտնագործությունների արտոնագրման բյուրո՝ որպես երրորդ կարգի փորձագետ, որի համար նա տարեկան ստանում էր 3500 ֆրանկ (ուսանող տարիներին նա ապրում էր ամսական 100 ֆրանկով)։

Այնշտայնն արտոնագրման բյուրոյում աշխատեց [[1902]] թվականի [[հուլիս]]ից մինչև [[1909]] թվականի [[հոկտեմբեր]]ը։ Հիմնականում զբաղվում էր հայտնագործությունների դիմումների փորձագիտական գնահատմամբ։ [[1903]] թվականին նա դարձավ բյուրոյի մշտական աշխատակիցը։ Գործի բնույթը Այնշտայնին հնարավորություն էր տալիս ողջ ազատ ժամանակը նվիրել տեսական ֆիզիկայի բնագավառում ուսումնասիրություններին։

1902 թվականի [[հոկտեմբեր]]ին Այնշտայնն [[Իտալիա]]յից ստացավ հոր հիվանդության մասին լուրը․ Հերման Այնշտայնը մահացավ որդու ժամանումից մի քանի&nbsp; Օր հետո։

[[1903]] թվականի [[հունվարի 6]]-ին Այնշտայնն ամուսնացավ 27-ամյա Միլևա Մարիչի հետ։ Նրանք ունեցան 3 երեխա։ Այնշտայնի մայրը դեմ էր, որ իր որդին ամուսնանա քրիստոնյա կնոջ հետ, քանի որ նրանց ընտանիքը շարունակում էր հետևել հրեական ավանդույթներին։ Սակայն նրանք ամուսնացան<ref>{{Cite web |title=Այնշտայնի և Մարիչի կյանքի պատմությունը |url=http://www.einstein-website.de/biographies/einsteinlieserl.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110722184159/http://www.einstein-website.de/biographies/einsteinlieserl.html |archive-date=2011 թ․ հուլիսի 22 |accessdate=2012 թ․ նոյեմբերի 27}}</ref>։

=== 1905 թվական՝ «Հրաշքների տարի» ===
[[Պատկեր:Albert einstein house bern.JPG|մինի|Ալբերտ Այնշտայնի տուն-թանգարանը Բեռնում]]
[[1905]] թվականը ֆիզիկայի պատմության մեջ մտել է որպես «Հրաշքների տարի» ({{lang-la|Annus Mirabilis}})<ref>{{Cite web |title=Դիրկ Սոլտաու «Ալբերտ Այնշտայն» |url=http://www.wissen.de/wde/generator/wissen/ressorts/sport/Formel1/index,page=1306822.html |url-status=dead |archive-url=https://www.webcitation.org/60qXoeSUf?url=http://www.wissen.de/wde/generator/wissen/ressorts/sport/Formel1/index,page=1306822.html |archive-date=2011 թ․ օգոստոսի 11 |accessdate=2012 թ․ նոյեմբերի 27}}</ref>։ Այդ տարի [[Գերմանիա]]յի առաջատար «Ֆիզիկայի տարեգրքեր» ամսագիրը հրատարակեց Այնշտայնի 3 բացառիկ հոդվածները, որով սկիզբ դրվեց նոր գիտական հեղափոխությանը.
* «Շարժվող մարմինների էլեկտրադինամիկան» ({{lang-de|Zur Elektrodynamik bewegter Körper}})։ Այս հոդվածից սկսվեց [[հարաբերականության տեսություն]]ը<ref>[http://path-2.narod.ru/02/03/kedt.pdf «Շարժվող մարմինների էլեկտրադինամիկան»]</ref>։
* «Լույսի առաջացման և փոխակերպման շուրջ էվրիստիկական մի տեսակետի մասին» ({{lang-de|Über einen die Erzeugung und Verwandlung des Lichts betreffenden heuristischen Gesichtspunkt}})։ Սա այն աշխատություններից մեկն է, որը նախադրյալներ ստեղծեց քվանտային տեսության համար։
* «Անշարժ հեղուկում կախույթային վիճակում գտնվող մասնիկների շարժման մասին, որը պահանջված է ջերմության մոլեկուլային-կինետիկ տեսության կողմից» ({{lang-de|Über die von der molekularkinetischen Theorie der Wärme geforderte Bewegung von in ruhenden Flüssigkeiten suspendierten Teilchen}}), որը նվիրված էր բրոունյան շարժմանը և էականորեն նպաստեց վիճակագրական ֆիզիկայի առաջընթացին։

<!--todo հոդվածում ավելացել տիեզերագիտության բնագավառում Այնշտայի ներդրումերի մասին -->
{{Տիեզերագիտություն|cTopic=գիտնականներ}}
==== Հարաբերականության հատուկ տեսություն ====
[[19-րդ դար]]ում էլեկտրամագնիսական երևույթների նյութական կրողը համարվում էր ենթադրական միջավայրը՝ [[եթեր (ֆիզիկա)|եթերը]]։ Սակայն [[20-րդ դար]]ի սկզբին պարզվեց, որ այդ միջավայրի հատկությունները դժվար է համապատասխանեցնել [[դասական ֆիզիկա]]յի հետ։ Մի կողմից լույսի շեղումը հանգեցնում էր այն մտքին, որ եթերը բացարձակապես անշարժ է, մյուս կողմից էլ [[Ֆիզոյի փորձ]]ը ենթադրում էր, որ եթերը մասնակիորեն շարժուն է։ Սակայն [[1881]] թվականին [[Ալբերտ Մայքելսոնի փորձ]]երը ցույց տվեցին, որ ոչ մի «եթերային քամի» գոյություն չունի։

[[1892]] թվականի [[Հենդրիկ Լորենց]]ը (իրենից անկախ) և [[Ջորջ Ֆիցջերալդ]]ը ենթադրեցին, որ եթերը անշարժ է, իսկ ցանկացած մարմնի երկարությունը կրճատվում է նրա շարժման ուղղությամբ։ Սակայն բաց մնաց այն հարցը, թե ինչու է երկարությունը կրճատվում ճիշտ այն համամասնությամբ, որպեսզի փոխհատուցի «եթերային քամին» և թույլ չտա հայտնաբերել եթերի գոյությունը։ Միաժամանակ ուսումնասիրվում էր այն հարցը, թե կոորդինատների ինչ փոխարկումների ժամանակ են [[Մաքսվելի հավասարումներ]]ը ինվարիանտ։ Ճշգրիտ բանաձևերն առաջին անգամ գրել են [[Ջոզեֆ Լարմոր]]ը ([[1900]] թվական) և [[Անրի Պուանկարե]]ն ([[1905]] թվական)։ Վերջինս ապացուցեց նրանց խմբային հատկությունները և առաջարկեց անվանել դրանք [[Լորենցի փոխակերպումներ]]։

Պուանկարեն տվեց նաև [[հարաբերականության սկզբունք]]ի ընդհանրացված ձևակերպումներ, որն ընդգրկում է [[էլեկտրադինամիկա]]ն։ Այդուհանդերձ նա շարունակում էր ճանաչել եթերի գոյությունը, թեև այն կարծիքին էր, որ այն երբեք չի հաջողվի գտնել<ref>Անրի Պուանկարե «Գիտության մասին», 1983 թ, էջ 524</ref>։ [[1900]] թվականին [[ֆիզիկա]]յի համագումարի զեկույցում Պուանկարեն առաջին անգամ արտահայտում է այն միտքը, որ դեպքերի միաժամանակությունը բացարձակ չէ և իրենից ներկայացնում է պայմանական համաձայնություն (կոնվենցիա)։ Խոսվեց նաև լույսի արագության վերջնականության մասին։ Այդպես [[20-րդ դար]]ի սկզբին գոյություն ուներ 2 անհամատեղելի [[կինեմատիկա]]ներ՝ [[դասական մեխանիկա|դասական]]՝ [[Գալիլեյի փոխակերպումներ]]ով և էլեկտրամագնիսական՝ [[Լորենցի փոխակերպումներ]]ով։

Այնշտայնը, խորհելով այդ թեմաների շուրջ, ենթադրեց, որ առաջինն իրենից ներկայացնում է երկրորդի մոտավոր արդյունքը՝ փոքր արդյունքների դեպքում, իսկ այն, ինչ համարվում էր եթերի հատկություններ, շարժման և ժամանակի օբյեկտիվ հատկությունների դրսևորումն է։ Այնշտայնը հանգեց այն եզրակացության, որ անհեթեթ է եթեր հասկացությունն օգտագործել միայն այն բանի համար, որ ապացուցվի նրա ուսումնասիրման անհնարինությունը և որ խնդիրը դինամիկայի մեջ չէ կայանում, այլ ավելի խորը՝ կինեմատիկայում է։ «Շարժվող մարմինների էլեկտրադինամիկան» հոդվածում նա առաջարկեց 2 կանխադրույթ՝ [[հարաբերականության սկզբունք|հարաբերականության ընդհանուր սկզբունք]] և լույսի արագության հաստատունություն; նրանցից հեշտությամբ դուրս են բերվում լորենցյան կրճատումը, Լորենցի փոխակերպման բանաձևերը, համաժամանակության հարաբերականությունը, եթերի ոչ անհրաժեշտ լինելը, արագությունների գումարման նոր բանաձևը, արագության աճին զուգընթաց իներցիայի ավելացումը և այլն։ Նրա մյուս հոդվածում, որը լույս տեսավ տարեվերջին, հայտնվեց [[Զանգված-էներգիա համարժեքություն|<math>E=mc^2</math>]] բանաձևը, որն արտահայտում է զանգվածի և էներգիայի կապը։

Գիտնականների մի մասն անմիջապես ընդունեց այդ տեսությունը, որն ավելի ուշ ստացավ «[[հարաբերականության հատուկ տեսություն]]» անվանումը։ [[Մաքս Պլանկ]]ը ([[1906]] թ.) և ինքը Այնշտայնը ([[1907]] թ.) կառուցեցին ռելյատիվիստական [[Դինամիկա (ֆիզիկա)|դինամիկան]] և [[Դասական թերմոդինամիկա|թերմոդինամիկան]]։ Այնշտայնի նախկին ուսուցիչ [[Հերման Մինկովսկի]]ն [[1907]] թվականին ներկայացրեց հարաբերականության տեսության կինեմատիկայի [[մաթեմատիկական մոդել]]ը [[Մինկովսկու տարածություն|քառաչափ ոչ էվկլիդեսյան տարածության]] տեսքով և մշակեց այդ տարածության [[Ինվարիանտ (ֆիզիկա)|ինվարիանտների]] տեսությունը (այդ ուղղությամբ առաջին արդյունքները հրապարակեց [[Անրի Պուանկարե]]ն [[1905]] թ.)։

Սակայն բավականին թվով գիտնականներ «նոր ֆիզիկան» համարեցին հեղափոխական։ Այն մերժում էր եթերը, բացարձակ տարածությունը և բացարձակ ժամանակը, վերանայում էր նյուտոնյան մեխանիկան, որը շուրջ 200 տարի ծառայում էր ֆիզիկայի հիմնասյուն և անփոփոխորեն հաստատվում էր դիտարկումներով։ Հարաբերականության տեսությունում ժամանակը [[Հաշվարկման համակարգ (ֆիզիկա)|հաշվարկման տարբեր համակարգերում]] տարբեր կերպ է ընթանում, [[իներցիա]]ն և երկարությունը կախված են արագությունից, լույսից ավելի արագ շարժումն անհնար է, առաջանում է «[[երկվորյակների պարադոքս]]ը». այս բոլոր անսովոր հետևանքներն անընդունելի էին գիտական հասարակության պահպանողական մասի համար։ Գործը բարդանում էր նաև նրանով, որ հարաբերականության հատուկ տեսությունը սկզբից չէր ենթադրում ոչ մի նոր տեսանելի արդյունքներ, իսկ [[Ուոլտեր Կաուֆման]]ի ([[1905]]-[[1909]]) փորձերը շատերը մեկնաբանեցին որպես հարաբերականության հատուկ տեսության անկյունաքարի մերժում։ Որոշ ֆիզիկոսներ արդեն 1905 թվականից հետո փորձեցին մշակել այլընտրանքային տեսություններ (օրինակ՝ [[Ուոլտեր Ռից]]ը [[1908]] թ.), սակայն ավելի ուշ պարզվեց այդ տեսությունների և փորձի չուղղվող անհամապատասխանությունները<ref name=SP183>Բ. Սպասսկի «Ֆիզիկայի պատմություն», ք. Մոսկվա, 1977 թ., 2-րդ հատոր, էջ 183-187</ref>։

Շատ ականավոր ֆիզիկոսներ հավատարիմ մնացին դասական մեխանիկային և եթերի տեսությանը, այդ թվում՝ [[Հենդրիկ Լորենց]]ը, [[Ջոզեֆ Ջոն Թոմսոն]]ը, [[Ֆիլիպ Լենարդ]]ը, [[Օլիվեր Լոջ]]ը, [[Ուոլտեր Ներնստ]]ը և [[Վիլհելմ Վին]]ը։ Այդուհանդերձ, նրանցից մի քանիսը (օրինակ՝ Լորենցը) չէին մերժում հարաբերականության հատուկ տեսության արդյունքները, սակայն մեկնաբանում էին դրանք Լորենցի տեսության շրջանակներում՝ գերադասելով դիտարկել Այնշտայն-Մինկովսկու տարածություն-ժամանակ տեսությունը որպես զուտ մաթեմատիկական հնարք։

Հարաբերականության հատուկ տեսության ճշմարտացիությանն հօգուտ բերված որոշիչ փաստարկը հանդիսացավ այդ տեսությունը ստուգելու համար կատարված փորձերը։ Աստիճանաբար կուտակվեցին նաև այդ տեսության փորձերով հաստատված հաստատումներ։ Դրա վրա են հիմնված [[դաշտի քվանտային տեսություն]]ը, [[Լիցքավորված մասնիկների արագացուցիչ|արագացուցիչների տեսությունը]]. այն հաշվի է առնվում [[գլոբալ տեղորոշման համակարգ]]ի նախագծման և աշխատանքի ժամանակ<ref>{{Cite web |title=Նեյլ Էշբի «Հարաբերականությունը գլոբալ տեղորոշման համակարգում» |url=http://relativity.livingreviews.org/Articles/lrr-2003-1/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20050906104857/http://relativity.livingreviews.org/Articles/lrr-2003-1/ |archive-date=2005 թ․ սեպտեմբերի 6 |accessdate=2012 թ․ դեկտեմբերի 9}}</ref>։

==== Քվանտային տեսություն ====
[[Պատկեր:Max planck.jpg|մինի|[[Մաքս Պլանկ]]]]
«[[Ուլտրամանուշակագույն աղետ]]» անվանումով պատմություն մտած խնդրի լուծման համար, ինչպես նաև տեսության ու փորձի համապատասխան համաձայնեցման համար Մաքս Պլանկը [[1900]] թվականին ենթադրեց, որ նյութի կողմից լույսի կլանումը և ճառագայթումը կատարվում է մասերով և ճառագայթվող մասի էներգիան կախված է լույսի հաճախականությունից։ Որոշ ժամանակ այս վարկածը նույնիսկ նրա հեղինակն էր դիտում որպես պայմանական մաթեմատիկական հնարք, սակայն Այնշտայնն իր երկրորդ հոդվածում առաջարկեց երկար ճանապարհ ունեցող այդ վարկածի ընդհանրացումը և հաջողությամբ այն կիրառեց ֆոտոէֆեկտի հատկությունները բացատրելու համար։ Այնշտայնը մի թեզ առաջ քաշեց, ըստ որի, ոչ միայն լույսի ճառագայթումն է մասերով կատարվում, այլև տարածումն ու կլանումը։ Ավելի ուշ քվանտի այդ մասերն ստացան [[ֆոտոն]] անունը։ Այդ թեզը նրան թույլ տվեց բացատրել [[ֆոտոէֆեկտ]]ի 2 հանելուկները՝ ինչու ֆոտոնների հոսքը չի առաջանում լույսի յուրաքանչյուր հաճախականության ժամանակ, այլ [[Ֆոտոէֆեկտի կարմիր սահման|որոշակի շեմքից]] սկսած, որը կախված է միայն մետաղի տեսակից, իսկ թռչող էլեկտրոնների էներգիան և արագությունը կախված էին ոչ թե լույսի ինտենսիվությունից, այլ միայն հաճախականությունից։ Այնշտայնի՝ ֆոտոէֆեկտի տեսությունը բարձր ճշգրտությամբ համապատասխանում էր փորձերի միջոցով ձեռք բերված տվյալներին, որն էլ [[1916]] թվականին իր փորձերով հաստատեց [[Ռոբերտ Միլլիկեն]]ը։

Սկզբում ֆիզիկոսների մեծամասնությունն այդ հայացքներին համամիտ չէր, նույնիսկ Պլանկին Այնշտայնն ստիպված էր համոզել քվանտների իրական լինելու փաստը<ref>Մաքս Բորն «Այնշտայնը և լույսի քվանտները», 1956 թ.</ref>։ Սակայն աստիճանաբար փորձերով ապացուցված տվյալներ ձեռք բերվեցին, որոնք համոզեցին թերահավատներին էլեկտրամագնիսական էներգիայի դիսկրետ լինելու փաստը։ Այդ բանավեճում վերջակետը դրեց [[Կոմպտոնի էֆեկտ]]ը ([[1923]] թ.)։

[[1907]] թվականին Այնշտայնը հրապարակեց [[Այնշտայնի ջերմունակության տեսությունը|ջերմունակության քվանտային տեսությունը]] (հին տեսությունը ցածր ջերմաստիճանի պայմաններում բավականին տարբերվում էր փորձնական տվյալներից)։ Ավելի ուշ՝ [[1912]] թվականին, [[Փիթեր Դեբայ]]ը, [[Մաքս Բորն]]ը և [[Թեոդոր ֆոն Կարման]]ը ճշգրտեցին Այնշտայնի ջերմունակության տեսությունը, որի արդյունքում հասան փորձնական տվյալների հետ գերազանց համապատասխանության<ref>[http://nplit.ru/books/item/f00/s00/z0000004/st048.shtml Պ. Կուդրյավցև «Ֆիզիկայի պատմություն. քվանտային տեսության զարգացումն Այնշտայնի կողմից]</ref>։

==== Բրոունյան շարժում ====
[[1827]] թվականին [[Ռոբերտ Բրոուն]]ը մանրադիտակով ուսումնասիրեց և նկարագրեց ջրում լողացող ծաղկեփոշու քաոսային՝ [[բրոունյան շարժում]]ը<ref>[http://osnovanija.narod.ru/History/Spas/T2_1.djvu Բ. Սպասսկի «Ֆիզիկայի պատմություն», 1977 թ, հատոր 2, էջ 74]</ref>։ Այնշտայնը, հիմնվելով [[Մոլեկուլային ֆիզիկա|մոլեկուլային տեսության]] վրա, մշակեց նման շարժման վիճակագրա-մաթեմատիկական մոդել և ըստ նրա մոդելի հնարավոր էր նաև ճշգրիտ գնահատել մոլեկուլների չափերը և նրանց քանակությունը միավոր ծավալում։ Միաժամանակ նման արդյունքների հանգեց նաև [[Մարիան Սմոլուխովսկի]]ն, ում հոդվածը տպագրվեց Այնշտայնի հոդվածից մի քանի ամիս անց։ Այնշտայնը [[վիճակագրական մեխանիկա]]յի վերաբերյալ «Մոլեկուլների չափերի նոր սահմանումը» աշխատությունը ներկայացրեց Տեխնիկական բարձրագույն դպրոցում որպես ատենախոսություն և նույն թվականին՝ [[1905]] թվականին, ստացավ ֆիզիկայի ոլորտում բնագիտության դոկտորի կոչում, որը համարժեք է [[գիտությունների թեկնածու]] աստիճանին։ Հաջորդ տարի Այնշտայնը զարգացրեց իր տեսությունը նոր հոդվածում՝ «Բրոունյան շարժման տեսություն»-ում և հետագայում բազմիցս անդրադարձավ այդ թեմային։

Շուտով ([[1908]] թ.) [[Ժան Բատիստ Պերրեն]]ի չափումներն ամբողջովին հաստատեցին Այնշտայնի մոդելի համապատասխանությունը, որը դարձավ մոլեկուլյար-կինետիկ տեսության առաջին փորձարարական ապացույցը, որն այդ տարիներին ենթարկվում էր ակտիվ քննադատության [[պոզիտիվիզմ|պոզիտիվիստների]] կողմից։

[[Մաքս Բոռն]]ը [[1949]] թվականին գրել է<ref>Մ. Բոռն «Ֆիզիկան իմ սերնդի կյանքում» Հոդվածների ժողովածու, 1963 թ., էջ 361</ref> «Կարծում եմ, որ Այնշտայնի այս ուսումնասիրություններն ավելի են համոզում ֆիզիկոսներին ատոմների և մոլեկուլների իրական լինելը, ջերմունակության տեսության և բնության օրենքներում հավանականության հիմնարար դերի մասին, քան մյուս բոլոր աշխատանքները»։ Վիճակագրական ֆիզիկայի վերաբերյալ Այնշտայնի աշխատանքներն ավելի հաճախ են մեջբերվում, քան նրա հարաբերականության տեսությանը նվիրված աշխատությունները<ref name=Sukh/>։ Նրա կողմից դուրս գրված [[դիֆուզիա]]յի գործակցի բանաձևը և կոորդինատների դիսպերսիայի հետ նրա կապը կիրառելի դուրս եկավ խնդիրների լուծման ընդհանուր դասում դիֆուզիայի [[մարկովյան պրոցեսներ]]ում, էլեկտրադինամիկայում և այլն<ref name=Sukh>[http://ufn.ru/tribune/all.pdf Ա. Սուխանով «Կարդալով Այնշտայն՝ վիճակագրական թերմոդինամիկայի աղբյուրները», 2009 թ., փետրվարի 10]</ref>։

Ավելի ուշ «Ճառագայթման քվանտային տեսություն»-ում ([[1917]] թ.) Այնշտայնը, ելնելով վիճակագրական նկատառումներից, առաջին անգամ ենթադրեց ճառագայթման նոր տեսակի առկայությունը, որը կատարվում էր արտաքին էլեկտրամագնիսական դաշտի ազդեցության տակ ([[ստիպողական ճառագայթում]])։ 1950-ական թթ. սկզբներին առաջարկվեց [[ստիպողական ճառագայթում|ստիպողական ճառագայթման]] սկզբունքով գործող ռադիոալիքների [[ուժեղարար]]ը՝ [[մազեր]]ը, իսկ հետագա տարիներին այն նաև լույսի [[ուժեղարար]]ների՝ [[լազեր]]ների տեսության հիմք հանդիսացավ։

=== Բեռն-Ցյուրիխ-Պրահա-Ցյուրիխ-Բեռլին (1905-1914) ===
[[1905]] թվականին Այնշտայնի կատարած աշխատանքները թեև ոչ միանգամից, սակայն նրան համաշխարհային ճանաչում բերեցին։ [[1905]] թվականի [[ապրիլի 30]]-ին նա [[Ցյուրիխի համալսարան]] ուղարկեց իր դոկտորական ատենախոսության հոդվածը՝ «Մոլեկուլների չափերի նոր սահմանումը» թեմայով։ Գրախոսներն էին պրոֆեսորներ Կլյայները և Բուրխարդը։ [[1906]] թ. [[հունվարի 15]]-ին նա ստացավ ֆիզիկայի բնագավառում գիտությունների դոկտորի աստիճան։ Նա նամակագրական կապի մեջ է մտնում և հանդիպում է համաշխարհային ճանաչում ունեցող ֆիզիկոսների հետ, իսկ [[Մաքս Պլանկ|Պլանկը]] [[Բեռլին]]ում հարաբերականության տեսությունը ներառում է իր ուսումնական դասընթացի մեջ։ Նամակներում նրան դիմում են «պարոն պրոֆեսոր», թեև ևս 4 տարի (մինչև [[1909]] թ. դեկտեմբերը) Այնշտայնը շարունակում է իր աշխատանքը արտոնագրման բյուրոյում; [[1906]] թ. նրա պաշտոնը (նա դարձավ 2-րդ դասի փորձագետ) և աշխատավարձը բարձրացրեցին։ [[1908]] թվականի [[հոկտեմբեր]]ին Այնշտայնին հրավիրեցին [[Բեռնի համալսարան]]՝ կամընտրական դասընթացներ կարդալու, սակայն առանց որևէ վճարի։ [[1909]] թվականին նա [[Զալցբուրգ]]ում մասնակցում է նատուրալիստների համագումարին, որտեղ հավաքվել էին գերմանական ֆիզիկայի ողջ էլիտան, և այստեղ նա առաջին անգամ հանդիպեց Պլանկին։ Նամակագրության 3 տարիների ընթացքում նրանք արագ մտերմացան և պահպանեցին այդ ընկերությունը մինչև կյանքի վերջ։

Համագումարից հետո Այնշտայնը վերջապես ստացավ արտահաստիքային պրոֆեսորի վարձատրվող պաշտոն Ցյուրիխի համալսարանում ([[1909]] թ. [[դեկտեմբեր]]), որտեղ [[երկրաչափություն]] էր դասավանդում նրա հին ընկեր [[Մարսել Գրոսման]]ը։ Աշխատավարձը քիչ էր, մանավանդ 2 երեխա ունեցող ընտանիքի համար, և [[1911]] թվականի Այնշտայնն առանց տատանվելու ընդունեց [[Պրահա]]յի գերմանական համալսարանի ֆիզիկայի ամբիոնը ղեկավարելու հրավերը։ Այդ ժամանակաշրջանում Այնշտայնը շարունակեց թերմոդինամիկային, հարաբերականության և քվանտային տեսության վերաբերյալ հոդվածների շարքի հրատարակումը։ Պրահայում նա վերսկսում է [[ձգողականություն|ձգողականության]] տեսության ուսումնասիրությունները՝ իր առջև նպատակ դնելով ստեղծել ձգողականության ռելյատիվիստական տեսություն և իրագործել ֆիզիկոսների վաղեմի երազանքը, այն է՝ այդ բնագավառից հանել [[Իսահակ Նյուտոն|նյուտոնյան]] [[հեռազդեցություն]]ը։

[[Պատկեր:Einstein 1911 Solvay.jpg|մինի|Այնշտայնը Սոլվեյան առաջին վեհաժողովին]]
[[1911]] թվականին Այնշտայնը մասնակցեց [[քվանտային ֆիզիկա]]յին նվիրված [[Սոլվեյան վեհաժողովներ|Սոլվեյան առաջին վեհաժողովին]] ([[Բրյուսել]])։ Այնտեղ տեղի ունեցավ նրա միակ հանդիպումը [[Անրի Պուանկարե|Պուանկարեի]] հետ, ով շարունակում էր մերժել [[հարաբերականության տեսություն]]ը, թեև Այնշտայնին վերաբերվում էր մեծ հարգանքով<ref name=ECHAR>Ա. Տյապկին «Պուանկարե», 1982 թ, էջ 408</ref>։

=== Հարաբերականության ընդհանուր տեսություն (1915) ===
Դեռևս [[Ռենե Դեկարտ]]ը հայտարարել էր, որ բոլոր գործընթացները [[տիեզերք]]ում բացատրվում են տարբեր տեսակի մատերիաների փոխազդեցությամբ, և գիտության տեսանկյունից այդ ''մերձազդեցության թեզը'' բնական էր։ Սակայն համաշխարհային ձգողականության [[Նյուտոնի դասական ձգողության տեսություն|նյուտոնյան]] տեսությունը կտրուկ հակասում էր մերձազդեցության թեզին․ այնտեղ ձգողական ուժը փոխանցվում էր անհասկանալիորեն դատարկ տարածության մեջ և շատ արագ։ Իր էությամբ նյուտոնյան մոդելը զուտ մաթեմատիկական էր, առանց որևէ ֆիզիկական բովանդակության։ 2 դարերի ընթացքում իրավիճակը շտկելու և առեղծվածային հեռազդեցությունից ազատվելու, ձգողականության տեսությունն իրական ֆիզիկական բովանդակությամբ լցնելու փորձեր էին արվում. առավել ևս որ [[Ջեյմս Մաքսվել|Մաքսվելից]] հետո ձգողականությունը ֆիզիկայում մնաց հեռազդեցության միակ «ապաստարանը»։ Հատկապես անբավարար դարձավ իրավիճակը հարաբերականության հատուկ տեսության հաստատումից հետո, քանզի Նյուտոնի տեսությունը [[լորենց-ինվարիանտություն|լորենց-ինվարրիանտ]] չէր։ Սակայն մինչ Այնշտայնը ոչ ոք չկարողացավ շտկել իրավիճակը։

[[Պատկեր:Spacetime curvature.png|մինի|360px|Զանգվածային մարմինը որպես տարածության կորացում]]
Այնշտայնի հիմնական գաղափարը պարզ էր․ ձգողականության նյութական կրողը հենց ինքը տարածությունն է (ավելի ճիշտ՝ [[տարածություն-ժամանակ]]ը)։ Այն փաստը, որ ձգողականությունը կարելի է դիտել որպես քառաչափ ոչ էվկլիդեսյան տարածության երկրաչափության հատկությունների դրսևորում, նրա արդյունքն է, որ ձգողականության դաշտում բոլոր մարմիններն ստանում են նույն արագացումը (Այնշտայնի [[համարժեքության սկզբունք]])։ Քառաչափ տարածություն-ժամանակն այսպիսի մոտեցման դեպքում չի հանդիսանում նյութական գործընթացների համար ոչ «հարթ և անտարբեր հարթակ»․ այն ունի ֆիզիկական բաղադրիչներ՝ առաջին հերթին՝ [[չափողականություն]] և [[կորություն]], որոնք ազդում են այդ գործընթացների վրա, և իրենք էլ կախված են դրանցից։ Եթե հարաբերականության հատուկ տեսությունը ոչ կորացած տարածության տեսություն է, ապա հարաբերականության ընդհանուր տեսությունը, ըստ Այնշտայնի, պետք է դիտարկեր ավելի ընդհանրացված դեպք՝ փոփոխական կորությամբ տարածություն-ժամանակ ([[պսևդոռիմանյան բազմաձևություն]])։ Տարածություն-ժամանակի կորացման պատճառը մատերիայի առկայությունն է, և որքան շատ է նրա էներգիան, այնքան շատ է կորացումը։ Նյուտոնյան ձգողականության տեսությունն իրենից ներկայացնում է նոր տեսության մոտեցում, որն ստացվում է, եթե միայն հաշվի առնվի «ժամանակի կորացումը», այսինքն՝ կոորդինատների ժամանակային բաղադրիչի փոփոխությունը՝ <math>g_{00}</math><ref>Լ․ Լանդաու, Ե․ Լիֆշից «Դաշտի տեսություն»</ref> (տարածությունն այս մոտավորության դեպքում էվկլիդեսյան է)։ Ձգող զանգվածների շարժման ընթացքում կոորդինատների փոփոխությունները կատարվում են վերջավոր արագությամբ։ Հեռազդեցությունն այդ պահից անհետանում է [[ֆիզիկա]]յից։

Այս գաղափարների մաթեմատիկական ձևավորումը բավականին աշխատատար էր և մի քանի տարի տևեց ([[1907]]-[[1915]])։ Այնշտայնը ստիպված էր տիրապետել [[թենզորային վերլուծություն|թենզորային վերլուծությանը]] և ստեղծել նրա քառաչափ պսևդոռիմանյան ընդհանրացումը. դրանում նրան օգնեցին խորհրդատվությունները և համատեղ աշխատանքը նախ [[Մարսել Գրոսման]]ի հետ, ով ձգողականության թենզորային տեսության վերաբերյալ Այնշտայնի գրած առաջին հոդվածների համահեղինակն էր, հետո այդ տարիների «մաթեմատիկոսների արքա» [[Դավիթ Հիլբերտ]]ի հետ խորհրդատվական նամակագրությունը։ [[1915]] թվականի Այնշտայնի հարաբերականության ընդհանուր տեսության գլխավոր հավասարումները, որոնք ընդհանրացնում էին նյուտոնյան տեսությունները, գրեթե միաժամանակ հրատարակվեցին Այնշտայնի և Հիլբերտի հոդվածներում։

Ձգողականության նոր տեսությունը կանխատեսեց նախկինում անհայտ 2 ֆիզիկական երևույթներ, որոնք հաստատվել էին ուսումնասիրությունների ընթացքում, ինչպես նաև ճշգրտորեն և լիովին բացատրեց [[Մերկուրի]]ի [[պերիհելիա]]յի դարավոր տեղաշարժը, որը երկար ժամանակ աստղագետներին թյուրիմացության մեջ էր գցում։ Դրանից հետո հարաբերականության տեսությունը դարձավ ժամանակակից ֆիզիկայի՝ համընդհանուր ճանաչում ստացած հիմքը։ Բացի աստղաֆիզիկայից, հարաբերականության ընդհանուր տեսությունը կիրառվեց նաև [[գլոբալ տեղորոշման համակարգ]]ում (GPS), որտեղ կոորդինատների որոշման հաշվարկային ճշտությունը զգալիորեն գերազանցում է ռելյատիվիստական ուղղումները և դրանք հաշվի են առնվում<ref>[http://www.physicscentral.com/explore/writers/will.cfm Մ. Քլիֆորդ «Այնշտայնի հարաբերականությունը և առօրյա կյանքը»]</ref>։

=== Բեռլին (1915-1933) ===
[[1915]] թվականին հոլանդացի ֆիզիկոս [[Վանդեր Յոհանես դե Հաաս]]ի հետ զրույցում Այնշտայնն առաջարկեց մի փորձի սխեմա և հաշվարկ, որը հաջող իրականացվելուց հետո ստացավ «[[Այնշտայն-դե Հաասի էֆեկտ]]» անունը։ Փորձի արդյունքը ոգևորեց [[Նիլս Բոր]]ին, ով դրանից 2 տարի առաջ ստեղծել էր [[ատոմի մոլորակային մոդել]]ը, քանի որ նա հաստատեց, որ [[ատոմ]]ների մեջ կան շրջանաձև էլեկտրոնային հոսքեր՝ ընդ որում [[էլեկտրոն]]ներն իրենց ուղեծրերում չեն ճառագայթում։ Հենց այս պնդումները Բորն օգտագործեց իր մոդելի հիմքում։ Բացի այդ պարզվեց, որ գումարային [[մագնիսական մոմենտ]]ը 2 անգամ սպասվածից շատ է ստացվում. դրա պատճառը բացահայտվեց, երբ հայտնագործվեց [[սպին]]ը՝ էլեկտրոնի [[իմպուլսի մոմենտ|իմպուլսի սեփական մոմենտը]]։

[[Առաջին համաշխարհային պատերազմ]]ի ավարտից հետո Այնշտայնը շարունակեց աշխատել ֆիզիկայի նախկին բնագավառներում, ինչպես նաև զբաղվում էր նոր ոլորտներով՝ ռելյատիվիստական [[տիեզերագիտություն|տիեզերագիտությամբ]] և «[[դաշտի միասնական տեսություն|դաշտի միասնական տեսությամբ»]], որն իր ծրագրելով, պետք է միավորեր ձգողականությունը, էլեկտրամագնիսականությունը և (ցանկալի էր) միկրոաշխարհի տեսությունը։ Տիեզերագիտության առաջին հոդվածը՝ «Հարաբերականության ընդհանուր տեսության տիեզերագիտական նկատառումները», լույս տեսավ [[1917]] թվականին։ Դրանից հետո Այնշտայնը բազմաթիվ հիվանդությունների թիրախ դարձավ․ բացի [[լյարդ]]ի հետ լուրջ խնդիրներից, ի հայտ եկավ [[ստամոքսի խոց]], հետո [[դեղնախտ]] և ընդհանուր թուլություն։ Մի քանի ամիս նա անկողնուց դուրս չէր գալիս, սակայն շարունակում էր ակտիվորեն աշխատել։ Միայն [[1920]] թվականին հիվանդություններն ընկրկեցին։

[[1919]] թվականի հունիսին Այնշտայնն ամուսնացավ զարմուհու՝ Էլզա Լյովենտալի հետ ([[1876]]-[[1936]]) և որդեգրեց նրա 2 դուստրերին։ Տարեվերջին նրանց մոտ տեղափոխվեց Այնշտայնի ծանր հիվանդ մայրը՝ Պաուլինան, ով 1920 թվականի փետրվարին մահացավ։ Նամակներից դատելով, Այնշտայնը ծանր էր տանում մոր մահը։

1919 թվականի աշնանը [[Արթուր Էդինգտոն]]ի անգլիական գիտարշավը [[Արեգակի խավարում|արեգակի խավարման]] ժամանակ ֆիքսեց Այնշտայնի կողմից կանխագուշակած Արեգակի ձգողականության դաշտում լույսի շեղումը։ Ընդ որում չափված արժեքը համապատասխանում էր ձգողականության ոչ թե նյուտոնյան, այլ այնշտայնյան օրենքին։ Շշմեցուցիչ նորությունը տպագրեցին [[Եվրոպա]]յի բոլոր թերթերը, թեև նոր տեսության էությունը հաճախ շարադրվում էր խեղաթյուրված ձևով։ Այնշտայնը դարձավ հանրահայտ։
[[Պատկեր:Einstein1921 by F Schmutzer 2.jpg|մինի|220px|1921 թվական]]
1920 թվականի [[մայիս]]ին Այնշտայնը [[Բեռլինի Գիտությունների Ակադեմիա]]յի այլ անդամների հետ դարձավ պետական գործիչ և օրինական սկսեց համարվել [[Գերմանիա]]յի քաղաքացի։ Սակայն շվեյցարական քաղաքացիությունը նա պահպանեց մինչև կյանքի վերջ<ref>{{Cite web |title=Այնշտայնի քաղաքացիությունը |url=http://www.einstein-website.de/z_information/variousthings.html#national |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110722183129/http://www.einstein-website.de/z_information/variousthings.html#national |archive-date=2011 թ․ հուլիսի 22 |accessdate=2012 թ․ դեկտեմբերի 9}}</ref>։ 1920-ական թթ ամեն տեղից հրավերքներ ստանալով՝ նա շատ էր ճանապարհորդում [[Եվրոպա]]յում (շվեյցարական անձնագրով), դասախոսություններ էր կարդում գիտնականների, ուսանողների և հետաքրքրասեր հանրության համար։ Այցելեց նաև [[ԱՄՆ]], որտեղ նրա պատվին ընդունվեց Կոնգրեսի հատուկ ողջույնի բանաձև ([[1921]] թ.)։ [[1922]] թվականի վերջերին այցելեց [[Հնդկաստան]], որտեղ երկար ժամանակ շփվեց [[Ռաբինդրանաթ Թագոր]]ի հետ, այնուհետև մեկնեց [[Չինաստան]]։ [[Ձմեռ]]ն անցկացրեց [[Ճապոնիա]]յում։ [[1923]] թվականի ելույթ ունեցավ [[Երուսաղեմ]]ում, որտեղ [[1925]] թվականին պետք է բացվեր Հրեական համալսարան։

Այնշտայնին բազմիցս առաջադրել են [[Նոբելյան մրցանակ]]ի [[ֆիզիկա]]յի ասպարեզում, սակայն Նոբելյան հանձնաժողովի անդամները երկար ժամանակ չէին համարձակվում մրցանակը շնորհել հեղափոխական այդքան հոդվածների հեղինակին։ Վերջիվերջո դիվանագիտական ելք գտնվեց. [[1921]] թվականին [[ֆոտոէֆեկտ]]ի տեսության համար մրցանակ տրվեց Այնշտայնին՝ անվիճելի և լավ իրականացրած փորձի համար։ Որոշման մեջ չեզոք նշված էր՝ «... և տեսական ֆիզիկայի բնագավառում կատարած այլ աշխատանքների համար»։

[[1922]] թվականի [[նոյեմբերի 10]]-ին [[Շվեդիայի Գիտությունների Ակադեմիա]]յի քարտուղար Քրիստոֆեր Աուրվիլիուսը գրեց Այնշտայնին.

{{Քաղվածք|Ինչպես Ձեզ հեռագրով տեղեկացրեցի, Գիտությունների Թագավորական Ակադեմիան իր երեկվա նիստում որոշում կայացրեց [[ֆիզիկա]]յի բնագավառում մրցանակ շնորհել Ձեզ [[1921]] թվականի համար՝ այդպիսով ընդգծելով [[տեսական ֆիզիկա]]յում Ձեր կատարած աշխատանքները՝ մասնավորապես [[ֆոտոէլեկտրական էֆեկտի օրենք]]ի բացահայտման հարցում՝ ընդ որում հաշվի չառնելով Ձեր կատարած աշխատանքները հարաբերականության և ձգողականության տեսության ոլորտում, որոնք հետագայում իրենց հաստատումից հետո կգնահատվեն։|}}

Բնականաբար, ավանդական նոբելյան ելույթը ([[1923]] թ.) Այնշտայնը նվիրեց [[հարաբերականության տեսություն|հարաբերականության տեսությանը]]<ref>Ա. Այնշտայն «Գիտական աշխատությունների ժողովածու», 2-րդ հատոր, էջ 120-129</ref>։

[[1924]] թվականին երիտասարդ [[հնդիկ]] ֆիզիկոս [[Շատենդրանաթ Բոզե]]ին կարճ նամակով դիմեց Այնշտայնին՝ օգնելու իրեն հրապարակել իր հոդվածը, որտեղ առաջ էր քաշում մի վարկած, որը դրված էր ժամանակակից քվանտային վիճակագրության հիմքում։ Բոզե առաջարկեց լույսը դիտել որպես ֆոտոններից կազմված գազ։ Այնշտայնը եկավ այն եզրակացության, որ այդ նույն վիճակագրությունը կարելի է օգտագործել ատոմների և մոլեկուլների համար։ [[1925]] թվականին Այնշտայնը հրատարակեց Բոզեի հոդվածը [[գերմաներեն]] թարգմանությամբ, իսկ այնուհետև՝ իր հոդվածը, որտեղ շարադրում էր Բոզեի ընդհանրացված մոդելը, որը կիրառելի է ամբողջ [[սպին]]ով նույնական մասնիկների նկատմամբ, որոնք անվանվում են [[բոզոն]]ներ։ Տվյալ քվանտային վիճակագրության հիման վրա, որն այժմ հայտնի է որպես [[Բոզե-Այնշտայնի վիճակագրություն]], 2 ֆիզիկոսները դեռևս 1920-ական թվականներին տեսականորեն հիմնավորեցին [[Բոզե-Այնշտայնի կոնդենսատ]]ի նյութի հինգերորդ [[Նյութի ագրեգատային վիճակ|ագրեգատային վիճակի]] գոյությունը։

Բոզե-Այնշտանի «կոնդենսատի» էությունն այն է, որ [[բացարձակ զրո]]յին մոտ ջերմաստիճաններում, երբ մասնիկների ջերմային շարժման դը Բրոյլի ալիքները, և այդ մասնիկների միջև եղած միջին հեռավորությունը դառնում են նույն կարգի, իդեալական բոզե-գազի մեծաթիվ մասնիկներ անցնում են զրոյական իմպուլսով վիճակի։ Սկսած [[1995]] թվականից, երբ առաջին նման կոնդենսատն ստացվեց [[Կոլորադոյի համալսարան]]ում, գիտնականներն ապացուցեցին Բոզե-Այնշտայնի կոնդենսատների առաջացման հնարավորությունը [[ջրածին|ջրածնից]], [[լիթիում]]ից, [[նատրիում]]ից, [[ռուբիդիում]]ից և [[հելիում]]ից։

Որպես մեծ հեղինակություն վայելող անձի՝ այդ տարիներին Այնշտայնին ներգրավում էին քաղաքական տարբեր միջոցառումների մեջ, որտեղ նա կողմ էր արտահայտվում սոցիալական արդարությանը, ինտերնացիոնալիզմին և երկրների միջև համագործակցությանը։ 1923 թվականին Այնշտայնը մասնակցել է «Նոր Ռուսաստանի ընկերները» կազմակերպության աշխատանքերին։ Բազմիցս զինաթափման, [[Եվրոպա]]յի միավորման և պարտադիր զինվորական ծառայությունը վերացնելու կոչ է արել։

[[Պատկեր:Einstein en Lorentz.jpg|մինի|ձախից|Այնշտայնը և Լորենցը (1921)]]
[[1928]] թվականին մահացավ Լորենցը, ում հետ Այնշտայնը շատ էր մտերմացել վերջին տարիներին։ Հենց Լորենցը [[1920]] թվականին առաջադրեց Այնշտայնի թեկնածությունը [[Նոբելյան մրցանակ]]ի և պաշտպանեց այն հաջորդ տարի։

[[1929]] թվականին աղմկալից նշվեց Այնշտայնի 50-ամյակը։ Հոբելյարը չմասնակցեց տոնակատարություններին և թաքնվեց [[Պոտսդամ]]ի մոտ գտնվող իր առանձնատանը։ Այստեղ նա ընդունում էր իր ընկերներին՝ գիտական գործիչների, [[Ռաբինդրանաթ Թագոր]]ին, [[Էմանուել Լասկեր]]ին, [[Չարլի Չապլին]]ին և այլոց։

[[1931]] թվականին Այնշտայնը նորից մեկնեց [[ԱՄՆ]]։ [[Փասադենա (Կալիֆորնիա)|Փասադենայում]] նրան ջերմորեն ընդունեց [[Ալբերտ Մայքլսոն]]ը, ում վիճակված էր ապրել միայն 4 ամիս։ Ամռանը վերադառնալով [[Բեռլին]]՝ Այնշտայնը ֆիզիկոսների համայնքի առջև իր ելույթում, հարգեց հրաշալի փորձարարի հիշատակը, ով հարաբերականության տեսության հիմնադրման առաջին ջատագովներից էր։

Բացի տեսական ուսումնասիրություններից, Այնշտայնին են պատկանում նաև մի քանի գյուտեր, այդ թվում՝
* շատ փոքր լարվածությունների չափիչը ([[Կոնրադ Գաբիխտ]]ի հետ համատեղ)
* լուսանկարման ժամանակ լուսակայման ժամանակը մեքենայորեն որոշող սարք<ref>Բ. Լվով «Ալբերտ Այնշտայնի կյանքը», էջ 205</ref>
* յուրօրինակ լսողական սարք
* անաղմուկ սառնարան ([[Լեո Սիլարդ]]ի հետ համատեղ)
* հիրոկողմնացույց<ref name="frenkel_7">{{Cite web |title=Վ. Ֆրենկել, Բ. Յավելով «Այնշտայն՝ հայտանգործություններ և փորձ» |url=http://vivovoco.rsl.ru/VV/PAPERS/BIO/EINSTEIN.001/CHAPTER_7.HTM |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20111016171727/http://vivovoco.rsl.ru/VV/PAPERS/BIO/EINSTEIN.001/CHAPTER_7.HTM |archive-date=2011 թ․ հոկտեմբերի 16 |accessdate=2012 թ․ դեկտեմբերի 9}}</ref>

Գրեթե մինչև [[1926]] թվականը Այնշտայնն աշխատել է [[ֆիզիկա]]յի շատ բնագավառներում՝ տիեզերագիտական մոդելներից մինչև գետերի գալարապտույտների ուսումնասիրությունները։ Հետագայում նա կենտրոնանում է քվանտային խնդիրների և [[Դաշտի միասնական տեսություն|դաշտի միասնական տեսության]] վրա, որոնք այդպես չկարողացավ հաղթահարել մինչև իր կյանքի վերջը։
{{clear}}

=== Քվանտային մեխանիկայի մեկնաբանում ===
{{Քվանտային մեխանիկա}}
[[Պատկեր:Niels Bohr Albert Einstein2 by Ehrenfest.jpg|մինի|ձախից|220px|Այնշտայնը և Նիլս Բորը]]
[[Քվանտային մեխանիկա]]յի ստեղծումը տեղի է ունեցել Այնշտայնի ակտիվ մասնակցությամբ։ Հրատարակելով իր հիմնադրական աշխատությունները՝ [[Էրվին Շրյոդինգեր]]ը խոստվանեց (1926 թ.), որ իր վրա մեծ ազդեցություն են թողել «Այնշտայնի հակիրճ, սակայն անսահման հեռատեսական նկատառումները»։

[[1927]] թվականին Սոլվեյան հինգերորդ համագումարին Այնշտայնը վճռականորեն դեմ արտահայտվեց [[Մաքս Բորն]]ի և [[Նիլս Բոր]]ի «[[կոպենհագենյան մեկնաբանություն|կոպենհագենյան մեկնաբանությանը»]], որը քվանտային մեխանիկայի մաթեմատիկական մոդելը բացատրում էր որպես բավականին հավանական։ Այնշտայնը հայտարարեց, որ այդ հավանական բնույթը լոկ վկայում է նրա մասին, որ միկրոգործընթացների ֆիզիկական էության վերաբերյալ մեր գիտելիքները լիարժեք չեն։ Նա չարախնդորեն նշեց. «Աստված զառ չի գցում» ({{lang-de|Der Herrgott würfelt nicht}}), որին ի պատասխան Նիլս Բորն առարկեց. «Այնշտա՛յն, Աստծուն ցուցում մի՛ տուր, թե ինչ անի»<ref>Միլո Վոլֆ «Շրյոդինգերի տիեզերքը և բնական օրենքների սկզբնաղբյուրը», էջ 82</ref>։ Այնշտայնն ընդունում էր «կոպենհագենյան մեկնաբանությունը» միայն որպես ժամանակավոր, անավարտ տարբերակ, որը ֆիզիկայի զարգացմանը զուգընթաց պետք է փոխարինվի միկրոաշխարհի լիարժեք տեսությամբ։ Նա ինքը փորձում էր ստեղծել դետերմինիստական ոչ գծային տեսություն, որի մոտավորացված հետևանքը կլիներ քվանտային մեխանիկան։

[[1933]] թվականին Այնշտայնը գրել է<ref name=DH/>.

{{Քաղվածք|Իմ ուսումնասիրությունների իսկական նպատակը միշտ կայացել է նրանում, որ հասնեմ տեսական ֆիզիկայի պարզեցմանը և ամբողջական համակարգի հետ նրա միավորմանը։ Ես բավարար կերպով իրագործեցի այդ նպատակը միկրոաշխարհի համար, բայց ոչ քվանտների և ատոմների կառուցվածքի համար։ Կարծում եմ, որ չնայած զգալի հաջողություններին, ժամանակակից քվանտային տեսությունը դեռևս հեռու է վերջին խմբի խնդիրների բավարար լուծման հնարավորությունից։|}}

[[1947]] թվականին նա ևս մեկ անգամ ձևավորեց իր դիրքորոշումը [[Մաքս Բորն]]ին գրած նամակում.

{{Քաղվածք|Իհարկե, ես հասկանում եմ, որ սկզբունքային վիճակագրական տեսակետը, որի անհրաժեշտությունն առաջին անգամ պարզ գիտակցվել է քո կողմից, պարունակում է զգալի ճշմարտություն։ Սակայն ես չեմ կարող լրջորեն դրան հավատալ, քանի որ այդ տեսությունն անհամատեղելի է այն հիմնական տեսակետի հետ, որ ֆիզիկան պետք է ներկայացնի իրականությունը տարածության և ժամանակի մեջ՝ առանց անհասկանալի հեռազդեցությունների։ Ինչում ես միանշանակ համոզված եմ այն է, որ վերջիվերջո կանգ կառնենք այն տեսության վրա, որտեղ օրինաչափորեն փոխկապակցված կլինեն ոչ թե հավանականությունները, այլ փաստերը։|}}

Այնշտայնը մինչև կյանքի վերջը բանավիճում էր այդ թեմայով, թեև ֆիզիկոսներից քչերն էին կիսում իր հետ այդ տեսակետը։ Նրա 2 հոդվածները նկարագրում էին մտավոր փորձեր, որոնք, ըստ նրա, ակնառու կերպով ցույց էին տալիս քվանտային մեխանիկայի ոչ լիարժեք լինելը; ամենաշատ արձագանքն ստացել է այսպես կոչված «[[Այնշտայն-Պոդոլսկի-Ռոզինի պարադոքս]]ը» ([[1935]] թ. [[մայիս]])։ Այդ կարևոր և հետաքրքիր խնդրի քննարկումները ծավալվում են նաև այժմ։ [[Փոլ Դիրակ]]ն իր «Հիշողություններ արտասովոր դարաշրջանի վերաբերյալ» գրքում գրել է<ref>Փոլ Դիրակ «Հիշողություններ արտասովոր դարաշրջանի վերաբերյալ», 1990 թ</ref> գրել է<ref>{{Cite web |title=Վ. Սմիլգա «10 պատմություն մաթեմատիկոսների և ֆիզիկոսների մասին» |url=http://vivovoco.rsl.ru/VV/PAPERS/NATURE/MATHIST.HTM |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20111016172612/http://vivovoco.rsl.ru/VV/PAPERS/NATURE/MATHIST.HTM |archive-date=2011 թ․ հոկտեմբերի 16 |accessdate=2012 թ․ դեկտեմբերի 9}}</ref>.

{{Քաղվածք|Ես չեմ բացառում այն հնարավորությունը, որ ի վերջո Այնշտայնի տեսակետը կարող է ճիշտ դուրս գալ, քանի որ քվանտային տեսության զարգացման ժամանակակից փուլը չի կարելի դիտել որպես ավարտված։ Ժամանակակից քվանտային մեխանիկան ամենամեծ ձեռքբերումն է, բայց դժվար թե այն հավերժ գոյատևի։ Ինձ լիովին հավանական է թվում, որ հետագայում մի օր կհայտնվի բարելավված քվանտային մեխանիկան, որտեղ մենք կվերադառնանք պատճառականությանը, և որը կարդարացնի Այնշտայնի տեսակետը։ Սակայն այսպիսի վերադարձը պատճառականությանը հնարավոր է միայն մեկ այլ հիմնարար գաղափարից հրաժարվելու դեպքում. մի գաղափար, որը մենք հիմա անվերապահորեն ընդունում ենք։ Եթե մենք պատրաստվում ենք վերականգնել պատճառականությունը, ապա մենք ստիպված կլինենք վճարել դրա համար և մենք այժմ կարող ենք միայն գուշակել, թե որ գաղափարն ենք զոհաբերելու։|}}

=== Փրինսթոն (1933-1945)։ Նացիզմի դեմ պայքար ===
[[Պատկեր:Einstein Albert Elsa LOC 32096u.jpg|մինի|ձախից|Այնշտայնը կնոջ՝ Էլզայի հետ]]
Տնտեսական [[Մեծ Ճգնաժամ]]ի խորացմանը զուգընթաց՝ Վեյմարյան Գերմանիայում քաղաքական անկայություն էր տիրում, որը նպաստում էր ռադիկալ-ազգայնական և հակահրեական տրամադրությունների սրմանը։ Հաճախակի էին դարձել Այնշտայնի հասցեին հնչած վիրավորանքները և սպառնալիքները. թռուցիկներից մեկում առաջարկվում էր նույնիսկ մեծ գումար (50&nbsp;000 մարկա) նրա գլխի համար։ [[Նացիստ]]ների՝ կառավարության գլուխ գալուց հետո Այնշտայնի բոլոր աշխատությունները կամ վերագրվեցին արիացի ֆիզիկոսներին, կամ էլ հայտարարվեցին ճշմարիտ գիտության խեղաթյուրում։ Ֆիլիպ Լենարդը, ով գլխավորում էր «գերմանական ֆիզիկա» խումբը, հայտարարեց<ref>[https://books.google.am/books?id=WaTPabOrTIAC Փ. Ֆրանկ «Այնշտայնը, նրա կյանքը և ժամանակաշրջանը», ք. Նյու Յորք, 1947 թ, էջ 232]</ref>. «Հրեական խմբերի կողմից բնության ուսումնասիրության վրա թողած ամենավտանգավոր ազդեցություններից մեկն Այնշտայնն է իր տեսություններով և մաթեմատիկական շաղակրատանքով, որը կազմված է հին տվյալներից և կամայական լրացումներից... Մենք պետք է հասկանանք, որ գերմանացուն սազական չէ լինել հրեայի հոգևոր հետևորդը»։ [[Գերմանիա]]յի բոլոր գիտական շրջանակներում սկսվեց անզիջում ռասայական զտում։

[[1933]] թվականին Այնշտայնն ստիպված էր ընդմիշտ հեռանալ [[Գերմանիա]]յից, որի հետ շատ էր կապվել։ Ընտանիքի հետ նա տեղափոխվեց [[ԱՄՆ]]։ Շուտով ի նշան [[նացիզմ]]ի կատարած հանցագործությունների դեմ բողոքի՝ նա հրաժարվեց գերմանական քաղաքացիությունից և [[Պրուսիայի Գիտությունների Ակադեմիա]]յի ու [[Բավարիայի Գիտությունների Ակադեմիա]]յի անդամակցությունից։

[[Պատկեր:Fuld Hall, Institute for Advanced Study, Princeton, NJ - looking north.jpg|մինի|Փրինսթոն՝ Հիմնարար ուսումնասիրությունների ինստիտուտի գլխավոր շենքը (Fuld Hall)]]
ԱՄՆ տեղափոխվելուց հետո Այնշտայնը Հիմնարար ուսումնասիրությունների ինստիտուտում ստացավ [[ֆիզիկա]]յի [[պրոֆեսոր]]ի կոչում։ ([[Փրինսթոն (Նյու Ջերսի)|Փրինսթոն]], [[Նյու Ջերսի]] նահանգ)։ Ավագ որդին՝ Հանս-Ալբերտը ([[1904]]-[[1973]] թթ.) շուտով հետևեց նրան ([[1938]] թ.) և [[հիդրավլիկա]]յի բնագավառում դարձավ հայտնի մասնագետ, ինչպես նաև [[Կալիֆորնիայի համալսարան]]ում զբաղեցրեց պրոֆեսորի պաշտոն ([[1947]])։ Այնշտայնի կրտսեր որդին՝ Էդուարդը ([[1910]]-[[1965]] թթ.), [[1930]] թվականին հիվանդացավ [[շիզոֆրենիա]]յի ծանր ձևով և կյանքի վերջին տարիներն անց կացրեց Ցյուրիխի հոգեբուժարանում։ Այնշտայնի զարմուհին՝ Լինան, մահացավ [[Օսվենցիմ (համակենտրոնացման ճամբար)|Օսվենցիմ]] համակենտրոնացման ճամբարում, մյուս զարմուհին՝ Բերտա Դրեյֆուսը, մահացավ [[Տերեզիենշտադտ (համակենտրոնացման ճամբար)|Տերեզիենշտադտ]] համակենտրոնացման ճամբարում։

[[Պատկեր:Albert Einstein citizenship NYWTS.jpg|մինի|ձախից|Այնշտայնն ստանում է ամերիկյան քաղաքացիության վկայական (1940)]]
[[ԱՄՆ]]-ում Այնշտայնը միանգամից դարձավ երկրի ամենահայտնի և հարգարժան մարդկանցից մեկը՝ ստանալով պատմության հանճարեղ գիտնականի վարկանիշ, ինչպես նաև «ցրված պրոֆեսորի» կերպարի մարմնացումն էր և ընդհանրապես մտավոր բարձր կարողությունների տեր մարդ էր։ [[1934]] թվականի [[հունվար]]ին նրան հրավիրեցին [[Սպիտակ տուն]]՝ [[Ֆրանկլին Ռուզվելտ]]ի մոտ, ում հետ ջերմ զրույց ունեցավ և նույնիսկ գիշերն այնտեղ անց կացրեց։ Ամեն&nbsp; Օր Այնշտայնն ստանում էր բազմաբովանդակ հարյուրավոր նամակներ, որոնց (նույնիսկ մանկական նամակներին) աշխատում էր պատասխանել։ Լինելով համաշխարհային ճանաչում ունեցող բնագետ, նա մնաց հասանելի, համեստ, ոչ պահանջկոտ և քաղաքավարի&nbsp; Մարդ։

[[1936]] թվականի [[դեկտեմբեր]]ին սրտի հիվանդությունից մահացավ Էլզան. դրանից 3 ամիս առաջ էլ [[Ցյուրիխ]]ում մահացել էր [[Մարսել Գրոսման]]ը։ Այնշտայնի միայնությունը փարատում էին քույրը՝ Մայան, խորթ աղջիկը՝ Մարգոն (Էլզայի աղջիկը առաջին ամուսնությունից), քարտուղար Էլեն Դյուկասը և [[կատու]]ն։ Ի զարմանս ամերիկացիների՝ Այնշտայնն [[ավտոմեքենա]] և [[հեռուստացույց]] չգնեց։ [[1946]] թվականին [[կաթված]] ստանալուց հետո Մայան մասնակի կաթվածահար էր, և ամեն երեկո Այնշտայնը գրքեր էր կարդում սիրելի քրոջ համար։

[[Պատկեր:Einstein-Roosevelt-letter.png|մինի|աջից|Ռուզվելտին ուղղված նամակը]]
[[1939]] թվականի [[օգոստոս]]ին Այնշտայնը ստորագրեց հունգարացի գաղթական ֆիզիկոս [[Լեո Սիլարդ]]ի նամակի տակ, որն ուղղված էր [[ԱՄՆ]] նախագահ [[Ֆրանկլին Ռուզվելտ]]ին։ Նամակը նախագահի ուշադրությունը հրավիրում էր այն բանի վրա, որ նացիստական [[Գերմանիա]]ն ունակ է [[ատոմային ռումբ]] ստեղծել։ Մի քանի ամիս մտորումներից հետո Ռուզվելտը որոշեց լուրջ վերաբերվել այդ սպառնալիքին և բացեց ատոմային զենք ստեղծելու [[Մանհեթենյան նախագիծ|սեփական նախագիծ]]։ Այնշտայնն այդ աշխատանքներին չէր մասնակցում։ Հետագայում նա զղջաց այդ նամակի տակ ստորագրելու համար՝ հասկանալով, որ ԱՄՆ նոր ղեկավար [[Հարի Թրումեն]]ի համար միջուկային էներգիան ծառայում է որպես ահաբեկման գործիք։ Հետագայում նա քննադատում էր [[միջուկային զենք]]ի մշակումը, նրա կիրառումը [[Ճապոնիա]]յում և [[1954]] թվականին նրա փորձարկումը [[Բիկինի]] [[ատոլ]]ում, իսկ իր մասնակցությունն ամերիկյան միջուկային նախագծի աշխատանքների արագ կատարմանը, նա համարում էր իր կյանքի ամենամեծ դժբախտությունը։ Լայն տարածում են գտել նրա հետևյալ աֆորիզմները՝ «Մենք հաղթեցինք պատերազմը, սակայն չունեցանք խաղաղություն», «Եթե Երրորդ համաշխարհային պատերազմն ընթանա ատոմային ռումբերով, ապա չորրորդը՝ քարերով և ձողերով կլինի»։

Պատերազմի ժամանակ Այնշտայնը խորհուրդներ էր տալիս ԱՄՆ ռազմա-ծովային ուժերին և աջակցում էր տարբեր տեխնիկական խնդիրների լուծմանը<ref>[http://www.sparknotes.com/biography/einstein/section10.rhtml Խաղաղության և պատերազմի ժամանակաշրջան]</ref>։

=== Փրինսթոն (1945-1955)։ Պայքար խաղաղության համար։ Դաշտի միասնական տեսություն ===
[[Պատկեր:112mercer.JPG|մինի|Այնշտայնի տունը Փրինսթոնում]]
Հետպատերազմյան տարիներին Այնշտայնը դարձավ խաղաղության կողմնակից գիտնականների Փագուոշ շարժման հիմնադիրներից մեկը։ Թեև այդ շարժման առաջին համագումարը կայացավ Այնշտայնի մահից հետո ([[1957]] թ.), այդպիսի շարժում ստեղծելու նախաձեռնությունը արտահայտվում էր լայն տարածում գտած Ռասել-Այնշտայնի մանիֆեստում (գրված [[Բերտրան Ռասել]]ի հետ համատեղ), որը զգուշացնում էր [[ջրածնային ռումբ]]ի ստեղծման և կիրառման վտանգի մասին։ Այդ շարժման շրջանակներում Այնշտայնը [[Ալբերտ Շվեյցար]]ի, [[Բերտրան Ռասել]]ի, [[Ֆրեդերիկ Ժոլիո-Կյուրի]]ի և այլ համաշխարհային ճանաչում ունեցող գիտնականների հետ միասին պայքարում էր սպառազինության մրցավազքի, միջուկային և ջերմամիջուկային զենքի ստեղծման դեմ։ Այնշտայնը կոչ էր անում նաև հանուն նոր պատերազմը կանխարգելելու, ստեղծել համաշխարհային կառավարություն, որի համար սուր քննադատության արժանացավ խորհրդային մամուլում ([[1947]] թ.)<ref>[http://www.pseudology.org/science/Zabluzhdenia_Einsteina.htm Նոր ժամանակ «Պրոֆեսոր Ա. Այնշտայնի մի քանի սխալների մասին. խորհրդային գիտնականների բաց նամակը», 1947 թ, էջ 14-17]</ref><ref>[http://www.pseudology.org/science/Zabluzhdenia_Einsteina.htm Նոր ժամանակ «Քաղաքականության մեջ անհոգության և սխալների մեջ համառության մասին», 1948 թ, էջ 12-15]</ref>։

Մինչև կյանքի վերջ Այնշտայնը շարունակում էր աշխատել տիեզերագիտության խնդիրների ուսումնասիրման վրա, սակայն մեծ ջանքերն ուղղել էր [[դաշտի միասնական տեսություն|դաշտի միասնական տեսության]] ստեղծման վրա։ Դրանում նրան օգնում էին պրոֆեսիոնալ մաթեմատիկոսներ, այդ թվում (Փրինսթոնում) Ջոն Քեմենին։ Ձևականորեն որոշ առաջընթաց կար այդ ուղղությամբ. նա մշակեց դաշտի միասնական տեսության նույնիսկ 2 տարբերակ։ 2 մոդելներն էլ մաթեմատիկորեն նրբագեղ էին, նրանցից հետևում էր ոչ միայն [[հարաբերականության ընդհանուր տեսություն]]ը, այլև Մաքսվելի ողջ էլեկտրադինամիկան. սակայն դրանք ոչ մի նոր ֆիզիկական արդյունքներ չէին տալիս։ Իսկ զուտ [[մաթեմատիկա]]ն՝ [[ֆիզիկա]]յից անկախ Այնշտայնին երբեք չէր հետաքրքրում, և նա 2 մոդելներն էլ ոչ պիտանի համարեց<ref>Բ. Փարկեր «Տիեզերքի միասնական տեսությունը փնտրելով», 2001 թ</ref>։

[[1929]] թվականի սկզբներին Այնշտայնը փորձում էր զարգացնել [[Թեոդոր Կալուց]]ի և [[Օսկար Կլեյն]]ի գաղափարները՝ աշխարհն ունի 5 չափումներ, ընդ որում հինգերորդը միկրոչափեր ունի և այդ պատճառով էլ անտեսանելի է։ Նրանից նոր ֆիզիկական հետաքրքիր արդյունքներ ստանալ չհաջողվեց և բազմաչափ տեսությանը շուտով հանգիստ թողեցին (որպեսզի հետագայում վերածնվի [[լարերի տեսություն]]ում)։ Միասնական տեսության երկրորդ տարբերակը ([[1950]] թ.) հիմնված էր այն ենթադրության վրա, որ տարածություն-ժամանակը ոչ միայն կորություն ունի, այլև գալարներ; այն նույնպես ներառում էր հարաբերականության ընդհանուր տեսությունը և Մաքսվելի տեսությունը, սակայն հավասարումների վերջնական տարբերակ, որը կնկարագրեր ոչ միայն մակրոաշխարհը, այլև միկրոաշխարհը, այդպես էլ գտնել չհաջողվեց։ Իսկ առանց դրա տեսությունը մնաց շենքի լոկ մաթեմատիկական վերնաշինվածք, որի կարիքը այդ շենքը բնավ չուներ։

[[Հերման Վեյլ]]ը հիշում էր, որ Այնշտայնը մի անգամ ասել էր իրեն<ref>Seelig С «Albert Einslein. Leben und Work eines Genies unserer Zeit», 1960 թ.</ref>. «Առանց ղեկավարող ակնհայտ ֆիզիկական սկզբունքի ֆիզիկան չի կարելի կառուցել»։

[[1955]] թվականին Այնշտայնի առողջությունը կտրուկ վատթարացավ։ Նա կտակ կազմեց և ընկերներին ասաց. «Իմ առաքելությունն այս աշխարհում ես կատարեցի»։ Նրա վերջին աշխատությունը միջուկային պատերազմը կանխարգելելուն ուղղված անավարտ կոչն էր։

Նրա խորթ աղջիկը՝ Մարգոն, հիշեց նրա հետ վերջին հանդիպումը հիվանդանոցում<ref>Ֆ. Գերնեկ «Ալբերտ Այնշտայն. Կյանքը հանուն ճշմարտության, մարդասիրության և խաղաղության»</ref>.

{{Քաղվածք|Նա խոսում էր խորը հանգստությամբ, իսկ բժիշկների հետ՝ նույնիսկ թեթև հումորով և սպասում էր իր վախճանին՝ որպես «բնության սպասվող երևույթ»։ Որքան անվախ էր նա կենդանի ժամանակ, այնքան հանգիստ ու խաղաղ նա դիմավորեց մահը։ Առանց որևէ հուզականության և ափսոսանքի նա լքեց այս աշխարհը։|}}

Ալբերտ Այնշտայն գիտնականը, ով [[Տիեզերք]]ի մասին մարդկության պատկերացումները հեղաշրջեց, մահացավ [[1955]] թվականի [[ապրիլի 18]]-ին, ժամը 01։ 25-ին, 77 տարեկան հասակում [[Փրինսթոն]]ում՝ [[աորտայի անևրիզմա]]յի պատռվածքից։ Մահվանից առաջ նա մի քանի գերմաներեն բառ ասեց, սակայն ամերիկուհի բուժքույրը հետագայում չկարողացավ դրանք արտաբերել։ Չընդունելով անձի ոչ մի տեսակ պաշտամունք՝ նա արգելեց մեծ հանդիսավորությամբ շքեղ թաղում կազմակերպել, այդ պատճառով ցանկացել էր որպեսզի թաղման վայրն ու ժամը չհրապարակվի։ [[1955]] թվականի [[ապրիլի 19]]-ին առանց լայն հնչեղության կայացավ մեծ գիտնականի հուղարկավորության արարողությունը, որին ներկա էին միայն 12 ամենամտերիմ ընկերները։ Նրա մարմինն այրվեց ''Ewing Cemetery'' կրեմատորիայում, իսկ մոխիրը քամուն տրվեց<ref>[http://www-history.mcs.st-andrews.ac.uk/Biographies/Einstein.html Օ'Քոնոր, Ե. Ռոբերթսոն «Մաթեմատիկայի ՄակԹութորյան պատմությունը», 1997 թ.]</ref><ref>Նյու Յորք Թայմս «Պարոն Ալբերտ Այնշտայնը մահացավ 76 տարեկանում։ Աշխարհը սգում է մեծ գիտնականի մահը։», 1955 թ.</ref>։

=== Մարդկային հատկություններ ===
Այնշտայնի մտերիմ հարազատները նրան նկարագրում են որպես շփվող, ընկերասեր, կենսուրախ, մեծ հումորի զգացման տեր մի անձնավորության, նշելով նրա բարությունը, ամեն մի վայրկյան օգնելու պատրաստակամությունը, [[սնոբիզմ]]ի բացակայությունը<ref>{{Cite book |author=Կուզնեցով Բ. Գ. |title=Ալբերտ Այնշտայն. Կյանքը, մահը և անմահությունը |year=1980 |pages=206, 228}}</ref>։

Այնշտայնը անչափ շատ էր սիրում երաժշտություն՝ հիմնականում [[18-րդ դար]]ի ստեղծագործություններ։ Տարբեր տարիներին նրա նախընտրելի կոմպոզիտորներից են եղել [[Յոհան Սեբաստիան Բախ]]ը, [[Վոլֆգանգ Ամադեուս Մոցարտ]]ը, [[Ռոբերտ Շուման]]ը, [[Յոզեֆ Հայդն]]ը, [[Ֆրանց Շուբերտ]]ը, իսկ վերջին տարիներին՝ [[Յոհաննես Բրամս]]ը<ref name=DH>{{Cite book |author=Է. Դյուկաս, Բ. Հոֆման |url=http://lib.ru/MEMUARY/ZHZL/einshtein.txt |title=Ալբերտ Այնշտեյնը որպես մարդ}}</ref>։ Նա լավ ջութակ էր նվագում և այդ ջութակից երբեք չէր բաժանվում։ Գրականության սիրած հեղինակներից էին [[Լև Տոլստոյ]]ը, [[Ֆեոդոր Դոստոևսկի]]ն<ref>Այնշտայնը 1920 թ. ապրիլին Պաուլ Էրենֆեստին գրել է. «Ես մեծ հիացմունքով եմ կարդում «[[Կարամազով եղբայրներ]]»։ Դա ամենազարմանալի գիրքն է, որ երբևէ ընկել է իմ ձեռքը։»</ref>, [[Չարլզ Դիքենս]]ը և [[Բերտոլդ Բրեխտ]]ը։ Բացի այդ հետաքրքրվել է նաև [[ֆիլատելիա]]յով, [[այգեգործություն|այգեգործությամբ]], [[առագաստային սպորտ]]ով (նույնիսկ հոդված է գրել սպորտային առագաստանավերի ղեկավարման թեորիայի մասին)։ Անձնական կյանքում եղել է ոչ պահանջկոտ անձնավորություն։ Կյանքի վերջին տարիներին միշտ կրում էր իր սիրած վերնաշապիկը։

Չնայած նրա անսահաման մեծ գիտական հեղինակությանը՝ Այնշտայնը չի տառապել ավելորդ ինքնամեծարմամբ։ Նա ընդունում էր, որ կարող է և ինչ-որ բանում սխալված լինել և եթե նմանատիպ բան էր տեղի ունենում, նա հրապարակավ ընդունում էր իր սխալը։ Նմանատիպ դեպք տեղի ունեցավ [[1922]] թ.-ին, երբ նա ղեկավարում էր [[Ալեքսանդր Ֆրիդման]]ի հոդվածը, որը կանխագուշակել էր [[տիեզերքի ընդլայնում]]ը։ Ֆրիդմանից նամակ ստանալով և վիճարկելի փաստերը պարզելով, Այնշտայնն ամսագրում հաղորդեց, որ ինքը սխալ էր, և Ֆրիդմանի արդյունքներն արժեքավոր են և նոր լույս են սփռում տիեզերական դինամիկայի մոդելի մասին։

Անարդարությունը, հարստահարումը և սուտը միշտ զայրացնում էին Այնշտայնին։ [[1935]] թ.-ին իր քույր Մայեին ուղղված նամակում Այնշտայնը գրել է<ref name=DH />.

{{քաղվածք|Թվում է, թե մարդիկ կորցրել են արդարության և արժանապատվության նկատմամբ ձգտումը։ Այլևս չեն հարգում այն, որ մեծ զոհերի գնով կարողացել են նվաճել նախորդ, լավագույն սերունդները... Վերջնական արդյունքում որպես մարդկային բոլոր արժանիքների հիմք ծառայում է [[բարոյականություն]]ը։ Որպես այդ փաստի պարզ գիտակցում ծառայում է պարզագույն դարաշրջանի [[Մովսես մարգարե|Մովսեսի]] անվիճելի մեծության փաստը։ Ինչպիսի հակադրություն կա այժմյան մարդկանց հետ համեմատած։|}}

Այնշտայնի համար գերմաներենի ամենաատելի բառը եղել է ''Zwang'' բառը, որը նշանակում է բռնություն, պարտադրում<ref name=Snow>''Չ. Պ. Սնոու'' Այնշտայն</ref>։

Այնշտայնին բժշկող Գուստավ Բուկին պատմում էր<ref>{{Cite book |author=Կուզնեցով Բ. Գ. |title=Ալբերտ Այնշտայն. Կյանքը, մահը և անմահությունը |year=1980 |pages=262}}</ref>, որ Այնշտայնը տանել չէր կարողանում նկարչի համար կեցվածք ընդունելը։ Բայց կարևոր է նշել, որ երբ Այնշտայնը ֆինանսական նեղ կացության մեջ էր ընկնում, նա համաձայնվում էր կեցվածք ընդունել և ժամերով համբերատար նստում էր նկարչի դիմաց։

Իր կյանքի վերջին տարիներին Այնշտայնը երկու խոսքով ասել է, թե որն է իր արժեքների համակարգը<ref>{{Cite book |author=Կուզնեցով Բ. Գ. |title=Ալբերտ Այնշտայն. Կյանքը, մահը և անմահությունը |year=1980 |pages=186}}</ref>՝ «Իդեալները, որոնք լուսավորել են իմ ճանապարհը և ինձ ուժ և քաջություն են հաղորդել՝ բարությունը, գեղեցկությունը և ճշմարտությունն են»։

=== Քաղաքական համոզմունքներ ===
[[Պատկեր:AlbertEinsteinStatue-InIsraelAcademyOfSciencesAndHumanities-ByRobertBerks.JPG|մինի|350px|ձախից|<center>Այնշտայնի արձանը Իսրայելի գիտությունների ակադեմիայում</center>]]
Ալբերտ Այնշտայնը համոզված [[դեմոկրատ սոցիալիստ]] է, [[հումանիստ]], [[պացիֆիստ]] և [[անտիֆաշիստ]]։ Ի շնորհիվ ֆիզիկայում կատարած հեղափոխական հայտնագործությունների համար ձեռք բերած հեղինակության՝ գիտնականը կարողացել է ակտիվորեն ազդել աշխարհի հասարակաքաղաքական կյանքի ձևավորման վրա։

[[ԱՄՆ]]-ի [[Մարքսիզմ|մարքսիստական]] «[[Ամենամսյա ակնարկ]]» ({{lang-en|Monthly Review}}) ամսագրում որպես հոդված տպագրված «Ինչո՞ւ սոցիալիզմ» (''«Why Socialism?»'') վերնագրով էսսեում<ref>{{Cite book |author=Ա. Այնշտայն |url=http://left.ru/2000/1/13.html |title=Ինչո՞ւ սոցիալիզմ |publisher=Monthly Review |year=1949}}</ref> Ալբերտ Այնշտայնը շարադրել է սոցիալիստական վերափոխումների վերաբերյալ իր տեսլականը։ Գիտնականը հատկապես նշել է, որ [[կապիտալիզմ|կապիստալիստական հարաբերություններում]] տնտեսական անարխիան երկարատև կյանք չունի։ Այն ձևավորվել է սոցիալական անարդարությունների պատճառով։ Իսկ որպես կապիտալիզմի ամենավատ հատկանիշ նշել է «մարդկային անհատականության անտեսումը»։ Դատապարտելով մարդկանց մեկուսացումը կապիտալիզմի ժամանակ, շահի նկատմամբ ունեցած ձգտումը՝ Այնշտայնը նշել է, որ [[Ժողովրդավարություն|ժողովրդավարական]] հասարակությունն ինքնին չի կարող սահմանափակել կապիտալիստական [[օլիգարխ]]իայի կամայականությունները, և [[մարդու իրավունքներ]]ի ապահովումը հնարավոր է միայն [[պլանավորված տնտեսություն|պլանավորված տնտեսության]] առկայության դեպքում։ Պետք է նշել, որ այդ հոդվածը գրվել է տնտեսագետ-մարքսիստ [[Պոլա Սյուզի]]ի միջնորդությամբ [[մակարտիզմ|մարկատիզմյան]] «վհուկների որսի» թեժացման պահին և արտահայտել է գիտնականի տեսակետը։

Այնշտայնը ժողովրդավարական [[սոցիալիզմ]]ի կողմնակից էր, որն իր մեջ միավորում էր ազգաբնակչության սոցիալական պաշտպանությունը ու ժողովրդավարական ռեժիմով տնտեսության պլանավորումը և հարգում էր մարդու իրավունքը։ [[Վլադիմիր Իլյիչ Լենին|Լենինի]] մասին նա գրել է. ''«Ես Լենինին հարգում եմ որպես մարդ, որն իր ամբողջ ուժն ու եռանդն անձնվիրաբար նվիրել է սոցիալիստական արդարության իրականացման գործին։ Նրա մեթոդն ինձ թվում է ոչ նպատակահարմար։ Բայց մի բան անկասկած ճիշտ է՝ նրա նման մարդիկ մարդկային խղճի պահապանները և թարմացնողներն են''<ref>[http://leninism.su/index.php?option=com_content&view=article&id=3608%3Achelovek-myslitel-revolyuczioner&catid=25%3Amemory&Itemid=2&limitstart=18 Писатели и деятели искусства мира о В. И. Ленине. М., 1976. С. 206.]</ref>''։'' Այնշտայնը հավանություն չէր տալիս սոցիալիստական հասարակության կառուցման [[Ամբողջատիրություն|ամբողջատիրական]] մեթոդներին, որը նկատվում էր [[Խորհրդային Սոցիալիստական Հանրապետությունների Միություն|ԽՍՀՄ-ում]]։ [[1948]] թ.-ին խորհրդային գիտնականներին ուղղված իր նամակում Այնշտայնը նշել է սոցիալիստական կառույցի այնպիսի բացասական գծեր, որոնցից են ամենակարող բյուրոկրատիան, խորհրդային իշխանության տենդենցն իրենց իշխանությունը «այսպես ասած որպես եկեղեցու դեր ծառայեցնելը և մարդկանց պիտակելը որպես դավաճան կամ նողկալի չարագործներ, ովքեր այդպիսին չէին հանդիսանում»<ref>{{Cite book |title=Այնշտայնի նամակը խորհրդային գիտնականներին |publisher=Эйнштейновский сборник. 1986-1990 |year=1990 |page=10-16}}</ref>։ [[1938]] թ.-ին Այնշտայնը [[Իոսիֆ Ստալին]]ին և ԽՍՀՄ-ի մյուս ղեկավարներին մի քանի նամակներ գրեց, որոնցում խնդրում էր մարդկային վերաբերմունք ցուցաբերել ԽՍՀՄ-ի տարածքում գտնվող ֆիզիկոս տարագիրներին<ref>[http://www.ihst.ru/projects/sohist/papers/zvezda/1994/12/187-193.pdf Ալբերտ Այնշտայնի նամակը Ստալինին և խորհրդային դիվանագետներին] «Звезда» Ամսագիր, 1994, № 12, էջ 187-193</ref>։ Այնշտայնը հատկապես շատ էր մտահոգված [[Էմմի Նետեր]]ի եղբոր՝ Ֆրից Նետերի կյանքի համար, ով հույս ուներ ԽՍՀՄ-ում ապաստան գտնել, բայց [[1937]] թ.-ին ձերբակալվեց և [[1941]] թվականիի սեպտեմբերին գնդակահարվեց։ Միևնույն ժամանակ Այնշտայնը մնում էր որպես [[Արևմտյան աշխարհ]]ի և [[սոցիալիստական ճամբար]]ի հետ մտերմացման և համագործակցման վառ կողմնակից։

Հակապատերազմական տեսակետի մասին Այնշտայնը գրել է<ref>{{Cite book |author=Frank P. |title=Einstein, his life and times |year=1947 |location=New York |pages=154}}</ref>․

{{քաղվածք|Իմ պացիֆիզմը դա բնազդային զգացում է, որն ինձ տիրում է նրա համար, որովհետև մարդասպանությունն ինձ համար նողկալի մի բան է։ Իմ վերաբերմունքը գալիս է ոչ թե մի ինչ-որ խելահեղ տեսությունից, այլ հիմնավորված է ցանկացած տեսակի դաժանության և ատելության դեմ ունեցած խորը ատելությամբ։|}}

Նա հերքում էր [[ազգայնականություն]]ն իր բոլոր դրսևորումներով՝ այն անվանելով որպես «մարդկային պատիժ»։

Պատերազմի տարիներին Այնշտայնը մի կողմ դրեց իր պացիֆիստական սկզբունքները և ակտիվորեն մասնակցեց ֆաշիզմի դեմ պայքարին, իսկ նրա զարմիկը՝ [[անարխասինդիկալիզմ|անարխասինդիկալիստ]] [[Կարլ Այնշտայն]]ը մարտնչում էր [[Երկրորդ Իսպանական Հանրապետություն|Իսպանական հանրապետության]] կողմից։ Պատերազմից հետո Այնշտայնը պաշտպանում էր խաղաղ ժողովրդական զանգվածների իրավունքները։ Նա գնահատում էր հատկապես [[Մահաթմա Գանդի]]ի ձեռքբերումները. ''«Ես Գանդիի հայեցակետը մեր բոլոր ժամանակակից քաղաքագետներից ամենառաջադեմն եմ համարում։ Մենք պետք է փորձենք նմանատիպ ոճի արարքներ գործենք՝ չօգտագործելով բռնություն մեր իրավունքների պաշտպանման համար»։ '' [[Ջուլիան Հակսլի]]ի, [[Թոմաս Ման]]ի և [[Ջոն Դյուի]]ի հետ միասին նա եղել է [[Նյու Նորք]]ի առաջին հումանիտար հասարակության ({{lang-en|''First Humanist Society of New York''}}) խորհրդի անդամ։

[[Գաղութատիրություն|Գաղութատիրությանը]] և [[իմպերիալիզմի]]ն դեմ լինելով՝ Ալբերտ Այնշտայնը [[Անրի Բարբյուս]]ի և [[Ջավահարլալ Ներու]]ի հետ միասին մասնակցել է Բրյուսելյան [[Հակաիմպերիալիստական լիգա]]յի կոնգրեսին ([[1927]] թ.)։ Նա ակտվորեն աջակցում էր [[ԱՄՆ]]-ում բնակվող սևամորթներին՝ [[մարդու իրավունքներ]] ձեռք բերելու պայքարին՝ երկար տարիների ընթացքում մտերիմ լինելով ԽՍՀՄ-ում բնակվող սևամորթ երգիչ և դերասան [[Պոլ Ռոբսոն]]ի հետ։ Իմանալով, որ ծերացած [[Ուիլյամ Դյուբուա]]ն հայտարարվել է որպես «[[կոմունիզմ|կոմունիստական]] լրտես», Այնշտայնը պահանջեց իրեն կանչել որպես պաշտանության վկա, որից քիչ անց գործը փակեցին։ Նա քննադատորեն է մոտեցել «[[Ռոբերտ Օպենհեյմեր|Օպենհեյմերի]] գործին», ում [[1953]] թ.-ին մեղադրեցին «կոմունիստական համակրանքների» մեջ և հեռացրեցին գաղտնի աշխատանքներից։ [[1946]] թվականին Այնշտայնը Միդլենյան համալսարանի բազայի վրա հրեական համալսարան բացելու ակտիվիստների շարքերում էր։ Հետագայում, երբ մերժվեց Այնշտայնի այն առաջարկը, ըստ որի համալսարանի տնօրեն պիտի դառնար լիբերալ Հորալդ Լասկին, ֆիզիկոսը հրաժարվեց այդ գաղափարը սատարելուց և ավելի ուշ հրաժարվեց նաև այդ համալսարանում իրեն առաջարկած պատվավոր կոչումից<ref>{{Cite book |url=http://select.nytimes.com/gst/abstract.html?res=F50812FA385D13728DDDAB0A94DE405B8788F1D3 |title=Դոկտոր Այնշտայնը փակում է համալսարանի նախագիծը |year=22 Հունիս 1947 |edition=The New York Times}}</ref>։

«Ձախակողմյան» լինելու պատճառով ԱՄՆ-ում պահպանողականները անընդհատ խոչընդոտում էին գիտնականին։ Դեռ [[1932]] թ.-ին «Կանանց հայրենասիրական ընկերությունը» ({{lang-en|Women patriot corporation}}) նամակով դիմեց [[ԱՄՆ-ի Պետդեպարտամենտ]]ին, որ Այնշտայնին թույլ չտան մտնել ԱՄՆ, քանի որ նրանք հավաստիացնում էին, որ նույնիսկ «[[Իոսիֆ Ստալին]]ը այդքան շատ [[անարխիա-կոմունիզմ|անարխիա-կոմունիստական]] խմբավորումների հետ կապված չէ, որքան գիտնականը»։ Այդ ժամանակ [[ԿՀՎ]]-ի ձեռքի տակ կար «անվստահելի» Այնշտայնի անձնական գործը, որը կազմում էր 1427 էջ։ Այնշտայնին հիմնականում մեղադրում էին նրանում, որ նա «քարոզում էր մի ուսմունք, որն ուղղված էր [[անարխիա]] հիմնելուն»։ ԿՀՎ-ի արխիվները վկայում են այն մասին, որ գիտնականը հատուկ ծառայությունների մեծ ուշադրության տակ է եղել, քանի որ [[1937]]-[[1955]] թթ. Այնշտայնը «եղել կամ հովանավորում էր 34 [[կոմունիզմ|կոմունիստական]] ճակատների», հանդիսանում էր նմանատիպ երեք կազմակերպության պատվավոր ներկայացուցիչ և նրա մտերիմ ընկերների մեջ կային անձինք, ովքեր «սատարում էին կոմունիստական գաղափարախոսությանը»<ref>{{Cite web |title=Ալբերտ Այնշտայնը գործը ԿՀՎ-ում |url=http://www.svoboda.org/programs/st/2002/st.062202.asp |url-status=live |archiveurl=https://www.webcitation.org/60qXr8n5m?url=http://www.svobodanews.ru/content/transcript/24203117.html |archivedate=2011 թ․ օգոստոսի 11 |accessdate=2009 թ․ փետրվարի 10}}</ref>։

[[Պատկեր:Israel 5 Sheqalim 1968 Obverse & Reverse.jpg|մինի|200px|<center>Հրեական 5 լիր արժողության թղթադրամ (1968)՝ Այնշտայնի դիմանկարով</center>]]
Մտահոգվելով Գերմանիայում [[անտիսեմիտիզմ]]ի արագ աճով՝ Այնշտանն սկսեց աջակցել [[Սիոնիզմ|սինոիստական շարժմանը]], որպեսզի վերջիններս [[Պաղեստին]]ում ստեղծեն ազգային օջախ և այդ թեմայով նա մի շարք հոդվածներ գրեց։ Այնշտայնը հատկապես շատ ակտիվ աշխատում էր այն գաղափարի շուրջ, որ [[Երուսաղեմի հրեական համալսարան|հրեական համալսարան]] բացվի [[Երուսաղեմ]]ում ([[1925]] թ.)։ Նա իր տեսակետը բացատրել է հետևյալ կերպ<ref>{{Cite book |author=Гернек Ф. |title=Альберт Эйнштейн. Жизнь во имя истины, гуманизма и мира. Указ. соч |page=161-162}}</ref>.

{{քաղվածք|
Մինչև վերջերս ես ապրում էի [[Շվեյցարիա]]յում և երբ այնտեղ էի գտնվում, ես չէի գիտակցում իմ՝ հրեա լինելու փաստը… Երբ ես եկա [[Գերմանիա]], ես առաջին անգամ իմացա, որ ես հրեա եմ։ Եվ ընդ որում այդ փաստն ինձ գիտակցել օգնեցին ավելի շատ ոչ հրեաները, քան հրեաները... Այդ ժամանակ ես հասկացա, որ միայն համատեղ աշխատանքը, որը շատ արժեքավոր կլինի ողջ աշխարհի հրեաների համար, կբերի ազգի վերածննդին... Եթե մենք չապրեինք անտանելի, անհոգի և բիրտ մարդկանց հետ, ես առաջինը կլինեի, ով կհրաժարվեր ազգայնականության գաղափարից հօգուտ կատարյալ մարդկության։ |}}

Հետևողական ինտերնացիոնալիստ լինելով՝ նա պաշտպան կանգնեց բոլոր հալածված ազգություններին՝ հրեաներին, հնդկացիներին, ամերիկյան նեգրերին և այլն։ Չնայած նրան, որ Այնշտայնը ենթադրում էր, որ հրեաները կարող են գոյատևել առանց առանձին պետության, սահմանների և բանակի, նա ողջունեց [[1947]] թ.-ին [[Իսրայել]] պետության ստեղծումը<ref>[http://www.forward.com/articles/109560/ «Այնշտայնը և Սիոնիզմի ընդհանուր վերլուծումը»] ''Jewish Daily Forward'', 24 Հուլիսի 2009</ref>։ [[1921]] թ.-ին նա [[Պաուլ Էրենֆեստ]]ին գրել է. «Սինոիզմը իրենից ներկայացնում է նոր հրեական իդեալ և կարող է հրեական աշխարհին բերել գոյության ուրախություն»։ [[Հոլոքոստ]]ից հետո նա նկատեց. «Սիոնիզմը չկարողացավ գերմանական հրեաներին պաշտպանել բնաջնջումից։ Բայց նրանք, ովքեր կարողացան գոյատևել, սիոնիզմն այդ զրկանքներն արժանապատվորեն տանելու ներքին ուժեր տվեց, որի ժամանակ մարդիկ չկորցրեցին առողջ ինքնահարգանքը»<ref name=DH />։ [[1952]] թ.-ին Այնշտայնին նույնիսկ առաջարկվեց դառնալ Իսրայելի երկրորդ նախագահը, որից գիտնականը խոհեմաբար հրաժարվեց՝ մեջ բերելով նման ոլորտում իր փորձի բացակայությունը։ Իր բոլոր նամակները, ձեռագրերը և արտոնագրերը Այնշտայնը կտակել է [[Երուսաղեմի հրեական համալսարան]]ին<ref>{{Cite web |title=Ով է Այնշտայնի իրավունքների ժառանգորդը |url=http://www.physics.princeton.edu/~trothman/Who%20Owns%20Einstein.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090227090519/http://www.physics.princeton.edu/~trothman/Who%20Owns%20Einstein.htm |archive-date=2009 թ․ փետրվարի 27 |accessdate=2012 թ․ դեկտեմբերի 12}}</ref>։

=== Փիլիսոփայություն ===
Այնշտայնին միշտ հետաքրքրել է գիտական փիլիսոփայությունը և նա բազմաթիվ հետազոտական աշխատություններ է գրել այդ թեմայով։ [[1949]] թվականին նրա 70-ամյակին լույս տեսած հոբելյանական ժողովածուն կոչվել է «Ալբերտ Այնշտայն. փիլիսոփա-գիտնականը»։ Աշխարհընկալմամբ Այնշտայնն իրեն մոտ էր համարում փիլիսոփաներից [[Սպինոզա]]յին։ Նրանց երկուսի [[ռացիոնալիզմ]]ը վերաբերվում էր ոչ միայն գիտական ոլորտին, այնպես էլ էթիկային և կյանքի այլ բնագավառներին։ Բնության օրենքներն օբյեկտիվորեն գոյություն ունեն և դրանք ընկալելի են այն պատճառով, որ կազմում են համաշխարհային ներդաշնակություն՝ միաժամանակ և՛ ողջամիտ և՛ գեղագիտորեն հրապուրիչ։ Սրանում է կայանում Այնշտայնի կողմից քվանտային մեխանիկայի կոպենհագենյան մեկնաբանման չընդունումը, որը, ըստ նրա, աշխարհ էր բերում իր հետ իռացիոնալ տարր, քաոսային աններդաշնակություն։

«Ֆիզիկայի էվոլյուցիա» գրքում Այնշտայնը գրել է<ref>[http://eqworld.ipmnet.ru/ru/library/books/EinsteinInfeld1965ru.djvu Ա․ Այնշտայն, Լ․ Ինֆելդ «Ֆիզիկայի էվոլյուցիա», 1965 թ, 241 էջ]</ref>.

{{Քաղվածք|Ֆիզիկական տեսությունների միջոցով մենք փորձում ենք գտնել ուսումնասիրվող փաստերի լաբիրինթոսի ճանապարհը, փորձում ենք կարգավորել և հասկանալ մեր զգայական ընկալումների աշխարհը։ Մենք ցանկանում ենք, որ ուսումնասիրվող փաստերը լինեն իրականության մեր ընկալման տրամաբանական հետևանքը։ Առանց այն հավատի, որ կարելի է ընդունել իրականությունը մեր տեսական մոդելներով, առանց մեր աշխարհի ներքին ներդաշնակության հավատին չէր կարող գոյություն ունենալ ոչ մի գիտություն։ Այդ հավատը կա և միշտ կմնա որպես ցանկացած գիտական ստեղծագործության հիմնական շարժառիթ։ Մենք մեր բոլոր ջանքերում, հնի և նորի ցանկացած դրամատիկական պայքարում գիտակցում ենք հավերժ սովորելու փաստը, մեր աշխարհի ներդաշնակության հանդեպ անսասան հավատը, որը մշտապես ուժեղանում է՝ գիտելիքների ձեռքբերման ճանապարհին ի հայտ եկած խոչընդոտների աճին համընթաց։|}}

Գիտության մեջ այս սկզբունքները չէին համընկնում այդ ժամանակ նորաձև համարվող [[Էռնստ Մախ]]ի, [[Անրի Պուանկարե]]ի և այլոց պոզիտիվիստական գաղափարների հետ։ Պոզիտիվիզմը որոշակի դրական դեր է խաղացել գիտության պատմության մեջ, քանի որ խթանում էր ինչպես Այնշտայնի, այնպես էլ մյուս առաջատար ֆիզիկոսների թերահավատ վերաբերմունքը նախկին նախապաշարմունքների նկատմամբ (նախևառաջ՝ բացարձակ տարածության և բացարձակ ժամանակի գաղափարների նկատմամբ)։ Հայտնի է, որ Մախին գրված նամակում, Այնշտայնն իրեն անվանել է Մախի սանը<ref>Ջ․ Բեռնշտեյն «Ernst Mach amd the Quarks», 2010 թ, 12 էջ</ref>։ Սակայն պոզիտիվիստների փիլիսոփայությունն Այնշտայնը հիմարություն է համարել<ref>Heisenberg "Encounters with Einstein, and other Essays on Peoples, Places and Particles", 1983, էջ 114 }}</ref>։ Այնշտայնը բացատրել է իր տարակարծության պատճառը<ref>[http://www.pereplet.ru/text/einstein.html նամակներ Մ․ Սոլովինին, 1952 թ. մարտի 30]</ref>․

{{քաղվածք|․․․Ապրիորի պետք է ակնկալել քաոսային աշխարհ, որը հնարավոր չէ սովորել մտածողության օգնությամբ։ Պետք է միայն ակնկալել, որ այս աշխարհն այնքան է ենթարկվում օրենքին, որքան որ մենք կարող ենք այն դասավորել մեր բանականությամբ։ Սա նման կլիներ որևէ լեզվի բառերի այբբենական դասավորությանը։ Եվ հակառակը, օրինակ, Նյուտոնի ձգողականության տեսությամբ բացատրվող դասավորությունը միանգամայն այլ բնույթ է կրում։ Թեև այդ տեսության աքսիոմներն ստեղծվել են նույնպես մարդու կողմից, դրանք ենթադրում են օբյեկտիվ աշխարհի զգալի դասավորվածությունը, որի ապրիորի սպասելուն ոչ մի հիմք չունենք։ Սա է հենց հրաշքը, և որքան զարգանում են մեր գիտելիքները, այնքան հրաշալի է այն դառնում։ Պոզիտիվիստները և պրոֆեսիոնալ աթեիստներն այստեղ խոցելի տեղ են տեսնում, քանի որ նրանք երջանիկ են իրենց զգում այն մտքից, որ իրենց ոչ միայն հաջողվեց այս աշխարհից վռնդել Աստծուն, այլև աշխարհը զրկել հրաշքներից։|}}

Այնշտայնի փիլիսոփայությունը հիմնված էր միանգամայն այլ սկզբունքների վրա։ Իր ինքնակենսագրականում ([[1949]] թ.) նա գրել է<ref>Ալբերտ Այնշտայն «Գիտական աշխատությունների ժողովածու», հատոր 4, էջ 259</ref>.

{{քաղվածք|Կար այդ աշխարհը, որը գոյություն ուներ անկախ մեզնից, մարդկանցից և որը մեր առաջ կանգնած էր որպես մի մեծ հավիտենական հանելուկ, որը մասնակիորեն հասանելի է մեր բանականությանը և ընկալելիությանը։ Այդ աշխարհի ուսումնասիրությունը գրավում էր ինձ որպես ազատության հասնելու երաշխիք, և ես շուտով համոզվեցի, որ այն մարդկանցից շատերը, ումից սովորել եմ գնահատել և հարգել, գտել են իրենց ներքին ազատությունը և ինքնավստահությունը՝ ամբողջովին տրվելով այդ զբաղմունքին։ Այս օբյեկտիվ աշխարհի՝ մեզ հասանելի հնարավորությունների մտավոր օգտագործումը, որպես վերջնական նպատակ, կիսով չափ գիտակցական և կիսով չափ անգիտակցական էր թվում… Ատոմային տեսության նկատմամբ պոզիտիվիստ գիտնականների այդ կանխակալությունը, անկասկած, կարելի է վերագրել նրանց պոզիտիվիստափիլիսոփայական դիրքորոշմանը։ Սա հետաքրքիր օրինակ է, թե ինչպես են փիլիսոփայական կանխակալությունները խանգարում նույնիսկ համարձակ մտածողությամբ և նուրբ ինտուիցիայով գիտնականներին փաստերը ճշգրտորեն մեկնաբանել։|}}

Նույն ինքնակենսագրականում Այնշտայնը ձևակերպել է ֆիզիկայի ճշմարտությունների 2 չափորոշիչ՝ տեսությունը պետք է ունենա արտաքին արդարացում և ներքին կատարելություն։ Առաջինը նշանակում է, որ տեսությունը պետք է համաձայնեցվի փորձի հետ, իսկ երկրորդը, որ այն պետք է նվազագույն նախադրյալներից բացահայտի բնության օրենքների համընդհանուր և խելամիտ ներդաշնակության օրինաչափությունը։ Տեսության գեղագիտական որակները (գեղեցկությունը, բնական լինելը) դրանով իսկ դառնում է ոչ քիչ նշանակալի ֆիզիկական առավելություն։

Օբյեկտիվ իրականության հանդեպ հավատը, որը գոյություն ուներ անկախ մարդկային ընկալունակությունից, Այնշտայնը պաշտպանում էր [[Ռաբինդրանաթ Թագոր]]ի հետ իր հայտնի զրույցների ժամանակ, ով նույնքան հաստատակամությամբ մերժում էր այն<ref>[http://www.regels.org/Einstein-Tagor.htm Այնշտայնի զրույցները Թագորի հետ]</ref>։ Այնշտայնն ասում էր.

{{քաղվածք|Ճշմարտության գոյությանը հավատալու մեր տեսակետը, որը կախված չէ մարդուց, չի կարելի ոչ բացատրել, ոչ ապացուցել, սակայն դրան հավատում են բոլորը՝ նույնիսկ նախնադարյան ժամանակներում ապրող մարդիկ։ Մենք ճշմարտությանը վերագրում ենք գերմարդկային օբյեկտիվություն։ Այս իրականությունը, որը կախված չէ մեր գոյությունից, փորձից, բանականությունից անհրաժեշտ է մեզ. թեև մենք չենք կարող բացատրել, թե ինչ է այն նշանակում։|}}

=== Կրոնական հայացքներ ===
[[Պատկեր:Albert Einstein in later years.jpg|մինի|Այնշտայնը կյանքի վերջին տարիներին]]
Այնշտայնի կրոնական հայացքները բանավեճերի առարկա են հանդիսացել դեռևս վաղ ժամանակներից։ Ոմանք պնդում են, որ Այնշտայնը հավատում էր Աստծու գոյությանը, ոմանք էլ նրան աթեիստ են համարում։ Բոլորն էլ իրենց տեսակետը հիմնավորելու համար մեջ էին բերում գիտնականի խոսքերը։

[[1921]] թվականին Այնշտայնը հեռագիր ստացավ նյույորքյան ռաբբի Հերբերտ Հոլդշտեյնից. «Հավատո՞ւմ եք Դուք Աստծուն» (վճարված է 50 բառանոց պատասխանի համար)։ Այնշտայնը պատասխանեց 24 բառով. «Ես հավատում եմ [[Բենեդիկտ Սպինոզա|Սպինոզայի]] Աստծուն, ով դրսևորում է իրեն մեր գոյության օրինաչափ ներդաշնակության մեջ, սակայն բոլորովին չեմ հավատում այն Աստծուն, ով անհանգստանում է մարդկանց ճակատագրերի և գործերի համար»<ref>Դենիս Բրայան «Այնշտայնի կյանքը», Նյու Յորք, 1996 թ.</ref>։ Գիտնականն ավելի կտրուկ արտահայտվեց «[[Նյու Յորք Թայմս]]»-ին տրված հարցազրույցում ([[1930]] թ. [[նոյեմբեր]]). «Ես չեմ հավատում այն Աստծուն, ով պարգևատրում ու պատժում է, այն Աստծուն, ում նպատակները կերտված են մեր մարդկային նպատակներից։ Ես չեմ հավատում հոգու անմահությանը, թեև թույլ ուղեղները, ովքեր համակված են վախով և անհեթեթ եսասիրությամբ, ապաստան են գտնում նման հավատքի մեջ»<ref>Վ․ Լվով «Ալբերտ Այնշտայնի կյանքը», էջ 233</ref>։

[[1940]] թվականին Այնշտայնը պատմեց իր տեսակետի մասին «[[Նեյչր]]» (Nature) ամսագրին՝ «Գիտություն և կրոն» հոդվածում<ref name="Nature146">[http://scepsis.ru/library/id_147.html Ալբերտ Այնշտայն «Գիտություն և կրոն», Նեյչր շաբաթագիր, 146 հատոր, էջ 605-607, 1940 թ.]</ref>.

{{քաղվածք|Իմ կարծիքով կրոնական լուսավորված մարդն այն մարդն է, ով իր հնարավորության սահմաններում առավելագույն ձևով ազատել է իրեն եսասիրական ցանկություններից և տարված է մտքերով, զգացմունքներով և նպատակներով, որոնք խիստ անձնական բնույթ են կրում… և դա կախված չէ այն բանից, թե արդյոք փորձ է արվում դա կապել աստվածային էակի հետ, հակառակ դեպքում [[Բուդդա]]ն և [[Բենեդիկտ Սպինոզա|Սպինոզան]] կրոնական անձինք չէին համարվի։ Նման մարդու կրոնական լինելն այն է, որ նա չի կասկածում այդ գերմարդկային նպատակների կարևորության և մեծության վրա, որոնք չեն կարող ռացիոնալ կերպով հիմնավորվել, և դրա կարիքը չկա էլ… Այս իմաստով կրոնը դա մարդկության հնագույն նպատակն է՝ այդ արժեքների և նպատակների պարզորոշ և լրիվ գիտակցումն է, ինչպես նաև դրանց ազդեցության ամրապնդումն ու ընդլայնումը։|}}

Այնուհետև նա համեմատական է անցկացնում գիտության և [[կրոն]]ի միջև և ասում, որ ''գիտությունը կարող է ստեղծվել միայն այն մարդկանց կողմից, ովքեր ամբողջովին համակված են ճշմարտությունը հասկանալու ձգտումով։ Սակայն այդ զգացողության աղբյուրը կրոնն է հանդիսանում։ Այդտեղից էլ առաջացել է այն հավատը, որ այդ աշխարհի կանոնները ռացիոնալ են, այսինքն՝ բանականության համար հասանելի են։ Ես չեմ կարող պատկերացնել մի գիտնականի, ով չի հավատում դրան։ Դա կարելի է այսպես ձևակերպել. գիտությունն առանց կրոնի կաղ է, իսկ կրոնն առանց գիտության՝ կույր ''<ref name="SP&R">[http://www.einsteinandreligion.com/scienceandreligion.html Albert Einstein «Science, Philosophy and Religion: a Symposium», 1941], տես նաև [http://scepsis.ru/library/id_147.html Լ․ Յարոսլավսկու թարգմանությունը]</ref>''։''

Այնուհետև Այնշտայնը կրկին գրում է, որ հավատում է անձնավորված Աստծուն և պնդում.

{{քաղվածք|Գոյություն չունի ոչ մարդու, ոչ էլ Աստծո գերիշխանություն՝ որպես բնության երևույթների անկախ պատճառներ։ Իհարկե Աստծո՝ որպես անձի մասին ուսմունքը, ով խառնվում է բնության երևույթների մեջ, չի կարող տառացիորեն հերքվել գիտության կողմից, սակայն այդ ուսմունքը կարող է իր հանգրվանը գտնել այն բնագավառներում, որտեղ գիտական միտքը դեռ չի կարող ներթափանցել։ Սակայն ես համոզված եմ, որ կրոնի մասին նման պատկերացումները ոչ միայն ամոթաբեր են, այլև ճակատագրական։|}}

[[1950]] թվականին Մ. Բերկովիցին գրած նամակում Այնշտայնը գրել է. ''«Ինչ վերաբերում է Աստծուն, ապա ես [[Ագնոստիցիզմ|ագնոստիկ]] եմ։ Ես համոզված եմ, որ բարոյական սկզբունքների առաջնային կարևորությունը հստակորեն հասկանալու համար, որը կնպաստի կյանքը բարելավելուն, օրենսդրի հասկացության կարիք չկա, հատկապես այն օրենսդրի, որը աշխատում է պարգևատրման և պատժի սկզբունքով»''<ref>Ալբերտ Այնշտայնի՝ Մ․ Բերկովիցին գրած նամակը, հոկտեմբերի 25, 1950 թ.; Einstein Archive 59-215; from Alice Calaprice, ed., The Expanded Quotable Einstein, Princeton, New Jersey: Princeton University Press, 2000, p. 216</ref>''։ ''

Այնշտայնը ևս մեկ անգամ նկարագրեց կրոնական իր հայացքները՝ պատասխանելով նրանց, ովքեր իրեն էին վերագրում հուդայաքրիստոնեական Աստծո նկատմամբ հավատքը<ref name=DH /><ref>{{Cite web |title=Ալբերտ Այնշտայն (1879-1955) |url=http://www.stephenjaygould.org/ctrl/quotes_einstein.html |url-status=dead |archive-url=https://www.webcitation.org/60qXsxr9G?url=http://www.stephenjaygould.org/ctrl/quotes_einstein.html |archive-date=2011 թ․ օգոստոսի 11 |accessdate=2013 թ․ օգոստոսի 23}}</ref>.

{{քաղվածք|Այն, ինչ դուք կարդացել եք իմ կրոնական համոզմունքների մասին, իհարկե, սուտ է։ Մի սուտ, որը պարբերաբար կրկնում են։ Ես չեմ հավատում Աստծուն որպես անձի և երբեք չեմ թաքցրել դա և պարզորոշ արտահայտել եմ դա։ Եթե իմ մեջ ինչ-որ բան կա, որը կարելի է կրոնական անվանել, ապա դա, անկասկած, տիեզերքի կառուցվածքով անսահման հիացմունքն է, համենայն դեպս այնքանով, որքանով, որ գիտությունը թույլ է տալիս։|}}

[[1954]] թվականին մահվանից մեկուկես տարի առաջ, Այնշտայնը գերմանացի փիլիսոփա [[Էրիկ Գուտկինդ]]ին ուղղված նամակում այսպես է բնութագրել կրոնի հանդեպ իր վերաբերմունքը<ref>[http://www.guardian.co.uk/science/2008/may/13/peopleinscience.religion/print What he wrote] // The Guardian, 13 May 2008 [http://www.religare.ru/article54059.htm русский перевод]</ref>՝

{{քաղվածք|«Աստված» բառն ինձ համար մարդկային թուլությունների լոկ արտահայտումն ու արդյունքն է, իսկ [[Աստվածաշունչ]]ը՝ պարզունակ լեգենդների հավաքածու, որոնք համենայն դեպս բավականին երեխայական են։ Նույնիսկ ամենաբարդ մեկնաբանությունը չի կարող (ինձ համար) դա փոխել։
{{oq|en| The word God is for me nothing more than the expression and product of human weaknesses, the Bible a collection of honourable, but still primitive legends which are nevertheless pretty childish. No interpretation no matter how subtle can (for me) change this.}}|}}
Այնշտայնի կրոնական հայացքների համապարփակ վերլուծությունը հրատարակել է նրա ընկեր [[Մաքս Ջեմմեր]]ն իր «Այնշտայնը և կրոնը» (1990 թ.) գրքում<ref>[https://books.google.am/books?id=TnCc1f1C25IC Մաքս Ջեմմեր «Այնշտայնը և կրոնը», 1999 թ.]</ref>։ Այնուամենայնիվ, նա խոստովանում է, որ գիրքը հիմնված է ոչ թե Այնշտայնի հետ իր զրույցների վրա, այլև արխիվային նյութերի ուսումնասիրության վրա։

Ջեմմերն Այնշտայնին համարում է խորապես կրոնական մարդ, նրա հայացքներն անվանում է տիեզերական կրոն և գտնում է, որ Այնշտայնը Սպինոզայի պես Աստծուն չի նույնացրել Բնության հետ, սակայն Աստծուն համարել է առանձին չանձնավորած էակ, որը Տիեզերքի օրենքներում դրսևորվում է որպես հոգի, որը, ըստ Այնշտայնի խոսքերի, զգալիորեն գերազանցում է մարդու հոգուն։ Այնշտայնի աշակերտներից մեկը՝ [[Լեոպոլդ Ինֆելդ]]ը գրել է, որ երբ Այնշտայնը խոսում է Աստծո մասին, ապա նա միշտ ի նկատի ունի բնության օրենքների տրամաբանական պարզությունը և ներքին կապը։ Ես դա կանվանեի «Աստծո հանդեպ նյութական մոտեցում»<ref>Մ․ Սկիբիցկի «Աստված և «հավատող» գիտնականները», Մոսկվա, էջ 17, 1976 թ.</ref>։

== Գնահատում և հիշատակ ==
[[Չարլզ Պերսի Սնոու]]ն Այնշտայնի մասին գրել է․

{{քաղվածք|
Եթե Այնշտայնը չլիներ, [[20-րդ դար]]ի ֆիզիկան կլիներ ուրիշ։ Նույն բանը չի կարելի ասել որևիցե մի այլ գիտնականի մասին... Նա հասարակական կյանքում զբաղեցրել է մի այնպիսի տեղ, որը դժվար թե զբաղեցնի ինչ-որ գիտնական ապագայում։ Ոչ ոք, փաստորեն, չգիտի, թե ինչու, սակայն նա մտել է ամբողջ աշխարհի գիտակցության մեջ՝ դառնալով գիտության կենդանի մարմնավորում և քսաներորդ դարի մտքի տիրակալ։

Նա ասել է՝ «Հոգատարությունն անհատի և նրա ճակատագրի մասին պետք է լինի գիտության հիմնական նպատակը։ Երբեք մի՛ մոռացեք դա ձեր գծագրերի և հավասարումների մեջ»։ Ավելի ուշ նա ասել է՝ «Արժեքավոր է միայն այն կյանքը, որը ապրել ես մարդկանց համար»…

Այնշտայնը եղել է ամենավեհանձն մարդը, ում մենք երբևէ հանդիպել ենք։|}}

[[Ռոբերտ Օպենհեյմեր]]ը գրել է<ref>{{Cite book |author=Ռ. Ի. Օպենհեյմեր |title=Այնշտայն, հարյուրամյակը |publisher=Հարվարդի համալսարանի հրատարակչություն |year=1979 |location=Բոստոն |pages=44}}</ref>․

{{քաղվածք|Նրա մեջ միշտ կար ինչ-որ կախարդական մաքրություն, միաժամանակ և մանկական, և անսահման համառ։|}}

[[Բերտրան Ռասել]]ը գրել է․

{{քաղվածք|Ես կարծում եմ նրա աշխատանքը և նրա ջութակը տալիս էին իրեն զգալի երջանկություն, սակայն խորագույն ցավակցումը մարդկանց նկատմամբ և հետաքրքրությունը նրանց ճակատագրի մասին պաշտպանեցին Այնշտայնին այսպիսի մարդու համար ոչ պատշաճ հուսահատությունից… Այնշտայնի հետ շփումը տալիս էր անսովոր բավարարվածություն։ Չնայած իր հանճարին ու համբավին՝ նա պահում էր իրեն բացարձակ պարզ, առանց անգամ չնչին գերազանցության ոտնձգությունների... Նա եղել է ոչ միայն մեծ գիտնական, այլ նաև մեծ մարդ։|}}

[[Գեդֆրի Հարդի]]ն բնութագրել է Այնշտայնին երկու բառով՝ «հեզ և իմաստուն»։

=== Ճանաչում ===
Նոբելյան կոմիտեի արխիվներում պահպանվել են Այնշտայնի մոտ 60 առաջադրման դիմումներ՝ կապված հարաբերականության տեսության ձևակերպման հետ, նրա թեկնածությունը հետևողականորեն առաջադրվում էր ամեն տարի սկսած [[1910]] թվականից մինչև [[1922]] թվականները (բացի [[1911]] և [[1915]] թվականներից)։ Սակայն մրցանակ նրան շնորհվել է միայն [[1922]] թվականին, ֆոտոէլեկտրիկական էֆեկտի տեսության համար, որը Նոբելյան կոմիտեի անդամներին թվացել էր որպես ավելի անվիճելի ներդրում գիտության մեջ։ Այս անվանակոչման արդյունքում Այնշտայնն ստացավ (նախկինում հետաձգված) մրցանակը [[1921]] թվականի համար միաժամանակ [[Նիլս Բոր]]ի հետ, ով ստացել էր [[1922]] թվականի մրցանակը։

Այնշտայնին շնորհվել են պատվավոր դոկտորի կոչումներ բազմաթիվ համալսարաններում, այդ թվում՝ [[Ժնևի համալսարան|Ժնևի]], [[Ցյուրիխի համալսարան|Ցյուրիխի]], [[Ռոստոկի համալսարան|Ռոստոկի]], [[Մադրիդի համալսարան|Մադրիդի]], [[Բրյուսելի համալսարան|Բրյուսելի]], [[Բուենոս Այրեսի համալսարան|Բուենոս Այրեսի]], [[Լոնդոնի համալսարան|Լոնդոնի]], [[Օքսֆորդի համալսարան|Օքսֆորդի]], [[Քեմբրիջի համալսարան|Քեմբրիջի]], [[Գլազգոի համալսարան|Գլազգոյի]], [[Լիդսի համալսարան|Լիդսի]], [[Մանչեսթերի համալսարան|Մանչեսթերի]], [[Հարվարդի համալսարան|Հարվարդի]], [[Փրինսթոն (Նյու Ջերսի)ի համալսարան|Փրինսթոնի]], [[Նյու Յորքի համալսարան|Նյու Յորքի]] (Օլբանի), [[Սորբոնի համալսարան|Սորբոնի]]։

Որոշ այլ պարգևներ<ref>Տես պարգևների ցանկը, [http://www.einstein-website.de/z_information/honours.html Այնշտայնի պարգևները և մրցանակները] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170702040314/http://www.einstein-website.de/z_information/honours.html |date=2017-07-02 }} կայքում{{ref-en}}</ref>՝
* [[Նյու Յորք]]ի և [[Թել Ավիվ]]ի ([[1923]]) պատվավոր քաղաքացու կոչում ([[1921]] թ.);
* [[Մատեուչիի մեդալ]] (1921 թ.);
* «Ծառայությունների համար» գերմանական շքանշան ([[1923]] թ., [[1933]] թվականին Այնշտայնը հրաժարվեց այս շքանշանից);
* [[Կոպլիի մեդալ]] ([[1925]] թ.), «Հարաբերականության տեսության և քվանտային տեսության մեջ ներդրման համար»;
* [[Մեծ Բրիտանիա]]յի [[Թագավորական աստղագիտական միության ոսկե մեդալ]] ([[1926]] թ.);
* [[Մաքս Պլանկի անվան մեդալ]] ([[1929]] թ.), գերմանական ֆիզիկայի միություն ({{lang-de|''Deutsche Physikalische Gesellschaft''}});
* [[Ժյուլ Ժանսան]]ի մրցանակ ([[1931]] թ.), Ֆրանսիական աստղագիտական միություն ({{lang-fr|''Société astronomique de France''}});
* Ֆրանկլինի մեդալ ({{lang-en|''Benjamin Franklin Medal''}}, [[1935]] թ.), Ֆրանկլինի անվան ինստիտուտ, [[Ֆիլադելֆիա]]

Ալբերտ Այնշտայնն ստացել է մի շարք պարգևներ նաև հետմահու՝
* [[1992]] թ.՝ նա ընդգրկվեց Մայքլ Հարտի պատրաստած [[100 ամենաազդեցիկ մարդկանց ցանկ|պատմության մեջ ամենաազդեցիկ մարդկանց ցանկում]] 10-րդ տեղում։
* [[1999]] թ.՝ «[[Թայմ (ամսագիր)|Թայմ»]] ամսագիրն անվանեց Այնշտայնին «դարի մարդ»։
* [[1999]] թ.՝ Գելափի հարցման արդյունքում Այնշտայնը [[XX դար]]ի ամենաակնածալի մարդկանց ցանկում զբաղեցրեց 4-րդ տեղը
* [[2005]] թվականը հայտարարվեց [[ՅՈՒՆԵՍԿՕ]]-ի կողմից ֆիզիկայի տարի՝ ի պատիվ «հրաշքների տարվա» հարյուրամյակի, որը պսակվեց հատուկ հարաբերականության տեսության հայտնաբերումով։
[[Վաշինգտոն (Կոլումբիա)|ԱՄՆ մայրաքաղաքում]] տեղադրված է Այնշտայնի արձանը՝ ստեղծված Ռոբերտ Բերկսի կողմից ([[1979]] թ. )։

Որոշ հիշարժան վայրեր՝ կապված Այնշտայնի հետ՝
* [[Բեռն]], Կրամգասե փողոց ({{lang-de|''Kramgasse''}}), տուն համար 49, որտեղ գիտնականն ապրել է [[1903]]-[[1905]] թվականներին։ Այժմ այստեղ է գտնվում «[[Ալբերտ Այնշտայնի տուն-թանգարան]]ը»։
* [[Ցյուրիխ]], Մուսոնշտրասե, տուն 12, ապրել է [[1909]]-[[1911]] թվականներին։
* Ցյուրիխ, Գոֆշտրասե, տուն 116, ապրել է [[1912]]-[[1914]] թվականներին։
* [[Բեռլին]], Վիտելսբախերշտրասե, տուն 13, ապրել է [[1914]]-[[1918]] թվականներին (այս բեռլինյան տունը, ինչպես և հաջորդը, ավերվել է ռազմական գործողությունների արդյունքում [[1945]] թվականին)։
* Բեռլին, Գաբերլանդշտրասե, տուն 5, ապրել է [[1918]]-[[1933]] թվականներին։
* [[Փրինսթոն]], Մերսեր-սթրիթ, տուն 112, ապրել է [[1933]]-[[1955]] թվականներին։
'''Հուշատախտակներ՝ '''

<gallery perrow=5>
Պատկեր:Home Albert Einstein 1895 Memorial.jpg|<center>[[Արաու]]յում</center>
Պատկեր:Einstein deska.jpg|<center>[[Պրահա]]յում</center>
Պատկեր:Gedenktafel Ehrenbergstr 33 (Dahl) Albert Einstein.JPG|<center>[[Բեռլին]]ում</center>
Պատկեր:8839 - Milano - Via Bigli - Palazzo Olivazzi - Lapide Albert Einstein - Foto Giovanni Dall'Orto - 14-Apr-2007.jpg|<center>[[Միլան]]ում</center>
Պատկեր:Einstein-barrakka.JPG|<center>[[Մալթա]]յում</center>
</gallery>

=== Այնշտայնի անունով են կոչվել ===
* [[Այնշտայն (չափման միավոր)|Այնշտայն]]՝ [[ֆոտոն]]ների քանակական միավոր, որն օգտագործվում է ֆոտոքիմիայում
* [[Էյնշտեյնիում]] քիմիական տարրը (99-րդ տարրը [[Քիմիական տարրերի պարբերական աղյուսակ|Դ. Ի. Մենդելեևի քիմիական տարրերի աղյուսակում]])
* [[(2001) Այնշտայն|2001 Այնշտայն]] [[աստերոիդ]]ը
* [[Լուսին|Լուսնի]] վրա գտնվող խառնարան
* [[ՆԱՍԱ]]-յի «Այնշտայն» ([[HEAO2]]) արբանյակ-աստղադիտարանը [[ռենտգենյան աստղադիտակ]]ով ([[1978]]-[[1982]] թթ.)
* «[[Այնշտայնի խաչ]]» [[քվազար]]ը
[[Պատկեր:Einstein Rings.jpg|մինի|«Այնշտայնի օղակներ»]]
* «Այնշտայնի օղակներ»՝ երևույթ, որն ստեղծվում է [[Գրավիտացիոն ոսպնյակ|«գրավիտացիոն ոսպնյակների»]] միջոցով
* [[Այնշտայնի աշտարակ|Աստղաֆիզիկայի աստղադիտարան Պոտսդամում]]
* [[Գերմանիա]]յի Գոլմ քաղաքում գտնվող Մաքս Պլանկի միության գրավիտացիոն ֆիզիկայի համալսարան
* Գիտական ձեռքբերումների համար մի քանի հեղինակավոր մրցանակներ՝
** [[Ալբերտ Այնշտայնի անվան ՅՈւՆԵՍԿՕ-ի միջազգային ոսկե մեդալ]]<ref>[http://portal.unesco.org/en/ev.php-URL_ID=26451&URL_DO=DO_TOPIC&URL_SECTION=201.html Ալբերտ Այնշտայնի անվան ՅՈւՆԵՍԿՕ-ի Ոսկե մեդալ], որն ստեղծվել է [[1979]] թվականին՝ Ա. Այնշտայնի ծննդյան հարյուրամյակի առթիվ</ref>
** Ալբերտ Այնշտայնի անվան մրցանակ ({{lang-en|''Albert Einstein Award''}}) (Լյուիս և Ռոզա Սթրաուսների ֆոնդ, ԱՄԲ)
** ''[[Ալբերտ Այնշտայնի մեդալ]]'' («Ալբերտ Այնշտայնի միություն», Բերն, Շվեյցարիա)
** ''[[Ալբերտ Այնշտայնի անվան գիտության համաշխարհային մրցանակ]]'' ({{lang-en|''Albert Einstein World Award of Science''}}), (Համաշխարհային Մշակութային Խորհուրդ, {{lang-en|''World Cultural Council''}})
** ''[[Այնշտայնի մրցանակ]]'' ({{lang-en|''Einstein Prize''}} (Ֆիզիկայի ամերիկյան միություն, ''APS'')
* [[Մյունխեն]], [[Սանկտ Ավգուստին]] և [[Անգերմյունդե]] քաղաքներում գտնվող գիմնազիաները
* Մի քանի բժշկական հաստատություններ, այդ թվում՝
** [[Ֆիլադելֆիա]]յի բժշկական կենտրոնը, [[Փենսիլվանիա]] ({{lang-en|''Albert Einstein Medical Center''}})
** [[Եշիվայի համալսարան]]ի բժշկական քոլեջը

=== Մշակութային ազդեցություն ===
Ալբերտ Այնշտայնը դարձավ մի շարք գեղարվեստական վեպերի, ֆիլմերի և թատերական բեմադրությունների հերոս։ Մասնավորապես, նա հանդես է գալիս որպես գործող անձ Նիկոլաս Ռոգայի «Insignificance» ֆիլմում, Ֆրեդ Շեպիզիի «[[Բանականության գործակից (ֆիլմ)|Բանականության գործակից»]] կատակերգությունում (որտեղ նրա դերը խաղում է [[Ուոլտեր Մատաու]]ն), Ֆիլիպ Մարտինի «Այնշտայն և Էդինգտոն» ({{lang-en|''Einstein and Eddington''}}) հեռուստաֆիլմում ([[2008]] թ.), [[Սթիվ Մարտին]]ի կատակերգական պիեսում, Ժան Քլոդ Կարյեի «Խնդրեմ, մսյե Այնշտայն» ({{lang-fr|''Einstein S’il Vous Plait''}}), Ալան Լայթմանի «Այնշտայնի երազանքները» ({{lang-en|''Einstein’s Dreams''}}) վեպերում և այլն։ Մեծ ֆիզիկոսի կերպարի հումորային մասը դրսևորվում է Էդ Մետցգերի «Ալբերտ Այնշտայն. Գործունյա բոհեմացին» բեմադրությունում։ «Պրոֆեսոր Այնշտայնը», ով ստեղծել է խրոնոսֆերան և կանխում է Հիտլերի իշխանության գալը, գլխավոր կերպարներից մեկն է համակարգչային խաղերի ''[[Command & Conquer]]'' շարքում։ «[[Կաին XVIII]]» ֆիլմում գիտնականն ակնհայտորեն գրիմավորված է՝ նմանակելով Այնշտայնին։

Ալբերտ Այնշտայնի արտաքին տեսքը՝ հասուն հասակում սովորաբար հասարակ սվիտերով և խառնված մազերով, հանրաճանաչ մշակույթում ընդունվում է որպես «խելագար գիտնականների» կամ «ցրված պրոֆեսորների» մարմնավորում։ Բացի այդ, մշակույթում ակտիվորեն օգտագործվում է մեծ ֆիզիկոսի մոռացկոտությունը և անպրակտիկությունը, որոնք արտացոլվում են նաև բոլոր նրա գործընկերների վրա։ [[Թայմ (ամսագիր)|«Թայմ»]] ամսագիրը նույնիսկ անվանել է Այնշտայնին «մուլտիպլիկատորների իրականացած երազանք»<ref>[http://www.time.com/time/time100/poc/magazine/albert_einstein5a.html Հարյուրամյակի մարդը. Ալբերտ Այնշտայն] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060221080452/http://www.time.com/time/time100/poc/magazine/albert_einstein5a.html |date=2006-02-21 }} Ֆրեդրիկ Գոլդեն, 3 ապրիլ 2000 {{ref-en}}</ref>։

Լայն տարածում ունեն Ալբերտ Այնշտայնի լուսանկարները։ Առավել հայտնի է նրա լուսանկարը՝ կատարված ծննդյան 72-րդ տարեդարձի ժամանակ ([[1951]] թ.)։ Լուսանկարիչ Արտուր Սասը խնդրել է Այնշտայնին ժպտալ լուսանկարման համար, ինչին մեծ գիտնականը պատասխանել է լեզու ցույց տալով։ Այս լուսանկարը դարձել է ժամանակակից մշակույթի սրբապատկերը՝ ներկայացնելով հանճարի և միևնույն ժամանակ կենսախինդ, կենդանի մարդու։ [[2009]] թվականի [[հունիսի 21]]-ին ամերիկյան աճուրդում Նյու Հեմփշիրում [[1951]] թվականին կատարված ինը բնօրինակ լուսանկարներից մեկը վաճառվել է 74 հազար ԱՄՆ դոլարով։ Ա. Այնշտայնը նվիրել էր այդ լուսանկարը իր ընկերոջը՝ լրագրող Հովարդ Սմիթին, և մակագրել էր լուսանկարի վրա, որ «հեգնական ծամածռությունը ուղղված է ամբողջ մարդկությանը»։

Այնշտայնի հանրաճանաչությունը ժամանակակից աշխարհում այնքան մեծ է, որ առաջանում են վիճելի պահեր մեծ գիտնականի անվան և արտաքին տեսքի լայնորեն օգտագործման մասին գովազդներում և առևտրական ապրանքանիշերում։ Քանի որ Այնշտայնը կտակել է իր ունեցվածքի մի մասը՝ ներառյալ իր լուսանկարների օգտագործումը, [[Հրեական համալսարան Երուսաղեմում|Երուսաղեմի հրեական համալսարանին]], «Ալբերտ Այնշտայն» ապրանքանիշը գրանցվել է [[առևտրային ապրանքանիշ]]ի կարգավիճակով։ Համապատասխանաբար, Այնշտայնի անվան առևտրային նպատակներով օգտագործման ժամանակ անհրաժեշտ է ավելացնել նրան ™ նշանը։

=== Զանգվածային մշակույթում հանդես գալ ===
* Կարևոր սյուժետային կերպար [[Command & Conquer: Red Alert]] խաղերի շարքում<ref name=autogeneratedA>[http://www.giantbomb.com/albert-einstein/94-791/ Ալբերտ Այնշտայնը խաղերում]</ref>
* [[Civilization IV]] խաղի գերագույն մասնագետը, որտեղ նա հանդիսանում է խոշորագույն գիտնական, նվեր քաղաքակրթության համար<ref name=autogeneratedA />
* [[Բանականության գործակից (ֆիլմ)|«Բանականության գործակից»]] ամերիկյան ֆիլմի հերոսներից մեկը ([[1994]] թ.)<ref>[http://www.imdb.com/title/tt0110099/ I.Q. (Բանականության գործակից)]</ref>

=== Ֆիլմագրություն ===
* «Ալբերտ Այնշտայն. Կենաց և մահու բանաձև» ({{lang-en|Einstein's Equation of Life and Death}}), ֆիլմ՝ նկարահանված [[Բի-Բի-Սի]]-ի կողմից [[2005]] թվականին։
* «Այնշտայն և Էդինգտոն» ({{lang-en|Einstein and Eddington}}), ֆիլմ՝ նկարահանված [[Բի-Բի-Սի]]-ի կողմից համատեղ [[HBO|Հաշ-Բի-Օ]]-ի հետ [[2008]] թվականին, ֆիլմի ռեժիսոր՝ [[Ֆիլիպ Մարտին]]։ Այնշտայնի դերում նկարահանվել է [[Էնդի Սերկիս]]ը։

== Առասպելներ և այլընտրանքային տարբերակներ ==
Ալբերտ Այնշտայնի բազմակողմանի գիտական և քաղաքական ակտիվությունը տեղիք են տվել բազմաթիվ առասպելների, ինչպես նաև նրա գործունեությանը վերաբերող բազմաթիվ ոչ ավանդական գնահատականների առաջացմանը։ Դեռ գիտնականի կենդանության օրոք ստեղծվեցին բավականին մեծ թվով գրքեր, որոնք փոքրացնում կամ նույնիսկ բացառում էին նրա դերը ժամանակակից ֆիզիկայում։ Դրանում նշանակալի դեր խաղացին «արիացի» ֆիզիկոսներ [[Ֆիլիպ Լենարդ]]ն ու [[Յոհանես Շտարկ]]ը, ինչպես նաև մաթեմատիկոս Է. Ուիտիկերը։ Այդ գրականությունը լայն տարածում գտավ հիմնականում նացիստական Գերմանիայի օրոք, որտեղ օրինակ, հարաբերականության հատուկ տեսությունն ամբողջությամբ վերագրվում էր [[Արիական ֆիզիկա|«արիացի» ֆիզիկոսներին]]։ Ժամանակակից ֆիզիկայի բնագավառում Այնշտայնի դերի փոքրացումն ընթանում է մինչ այսօր։ Օրինակ, ոչ շատ վաղուց առաջ էր քաշվել մի վարկած, ըստ որի Այնշտայնին վերագրված գիտական աշխատություններն իրականում պատկանում են ոչ թե իրեն, այլ իր կնոջը՝ [[Միլևա Մարիչ]]ին<ref>{{Cite web |title=''John Stachel.'' Anti-Einstein sentiment surfaces again. |url=http://physicsworld.com/cws/article/print/17201 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120124095031/http://physicsworld.com/cws/article/print/17201 |archive-date=2012 թ․ հունվարի 24 |accessdate=2012 թ․ նոյեմբերի 29}}</ref>։

=== Միլևա Մարիչի գիտական արժանիքներ ===
Ըստ Այնշտայնի հետ կապված բազմաթիվ առասպելներց մեկի՝ [[Միլևա Մարիչ]]ը (Այնշտայնի առաջին կինը) իբր թե օգնել է նրան մշակել [[Հարաբերականության հատուկ տեսություն|հարաբերականության տեսությունը]] կամ նույնիսկ հենց ինքն է դրա հեղինակը։ Այս հարցը հետազոտվել է պատմաբանների կողմից<ref name=GW>{{Cite web |last=Weinstein G. |year=2012 |title=Did Mileva Marić assist Einstein in writing his 1905 path breaking papers? |url=http://arxiv.org/abs/1204.3551 |accessdate=2012 թ․ հունիսի 24 |publisher=Cornell University |language=en}}</ref>։ Ենթադրությունն ապացուցող որևէ փաստաթուղթ չի գտնվել։ Միլևան մաթեմատիկայից կամ ֆիզիկայից որևէ արտակարգ կարողություններ չի ունեցել։ Ավելին, նա նույնիսկ չի կարողացել հանձնել Պոլիտեխնիկումի ավարտական քննությունները<ref>{{գիրք |հեղինակ= Holton G. |վերնագիր= Einstein, History, and Other Passions |հրատարակչություն=Harvard University Press |տարի=1996 |pages=177-193 }}</ref>։ Նրա որևէ գիտական աշխատանք հայտնի չէ ո՛չ Այնշտայնի հետ համատեղ կյանքի, և ո՛չ էլ հետագա տարիներին (նա մահացել է [[1948]] թ.-ին)։ Նրա և Այնշտայնի միջև վերջերս հրապարակված երկխոսության մեջ նա որևէ կերպ չի հիշատակում հարաբերականության տեսությունը, մինչդեռ Այնշտայնը բազմաթիվ մտքեր է արտահայտում դրա շուրջ<ref name=GW/>։

=== Ո՞վ է հարաբերականության տեսության հեղինակը՝ Այնշտայնը թե՞ Պուանկարեն ===
[[Հարաբերականության հատուկ տեսություն|Հարաբերականության հատուկ տեսության]] պատմությունը քննարկելիս ժամանակ առ ժամանակ մեղադրանքներ են առաջ քաշվում Այնշտայնի հասցեին. ինչո՞ւ իր առաջին հոդվածում՝ «Շարժվող մարմինների էլեկտրադինամիկան»-ում, նա չի հիմնվել իրեն նախորդող գիտնականների աշխատանքների վրա, մասնավորապես [[Անրի Պուանկարե]]ի և [[Հենդրիկ Լորենց]]ի աշխատությունների վրա։ Երբեմն համոզված հայտարարություններ են հնչում, որ հարաբերականության հատուկ տեսությունն ստեղծել է Պուանկարեն, իսկ Այնշտայնի հոդվածում ոչ մի նոր բան չի գրվել։

Լորենցը մինչև կյանքի վերջն այդպես էլ չընդունեց հարաբերականության տեսությունը և միշտ հրաժարվում էր նրա նախակարապետը համարվելու պատվից։ «Հարաբերականության տեսությունները չառաջարկելու հիմնական պատճառն այն էր, որ ես մնում էի այն կարծիքին, որ միայն փոփոխական <math>t</math> կարող է համարվել իսկական ժամանակ, իսկ իմ կողմից առաջարկվող տեղական ժամանակ <math>t'</math> պետք է դիտվի միայն որպես լրացուցիչ մաթեմատիկական մեծություն»։ Այնշտայնին ուղղված նամակում Լորենցը գրում է. «Ես ավելի ընդհանուր տեսության անհրաժեշտություն էի զգում, որը փորձում էի մշակել ավելի ուշ... Այդպիսի տեսության մշակման վաստակը Ձեզ է պատկանում (և պակաս չափով Պուանկարեին)»։

Պուանկարեի բովանդակալից աշխատություններին ոչ բավարար ուշադրություն էր հատկացվում ոչ միայն Այնշտայնի, այլև 20-րդ դարի բոլոր ֆիզիկոսների կողմից։ Նույնիսկ Ֆրանսիայում հարաբերականության ընդհանուր տեսության աշխատություններում Պուանկարեի կատարած ներդրումն ի սկզբանե արհամարհվում էր և միայն այդ տեսության հաստատումից հետո (1920-ական թթ.) գիտական պատմաբանները կրկին հայտնաբերեցին մոռացված աշխատությունները և Պուանկարեին հարգանքի տուրք մատուցեցին։

{{Քաղվածք|Խթանելով հետագա տեսական հետազոտությունները՝ Լորենցի աշխատանքն էական ազդեցություն չունեցավ նոր տեսության ընդունման և հաստատման հետագա գործընթացի վրա... Սակայն Պուանկարեի աշխատանքը ևս չկարողացավ լուծել այդ խնդիրը... Պուանկարեի հիմնարար հետազոտությունը նշանակալի ազդեցություն չունեցավ գիտնականների լայն շերտի հայացքների վրա...<ref>Ալեքսեյ Տյապկին, Ա. Շիբանով «Հրաշալի մարդկանց կյանքը», 1982 թ, էջ 304-305</ref>|}}

Դրա պատճառը Պուանկարեի ռելյատիվիստական հոդվածներում համակարգայնության բացակայությունն էր<ref>[http://ufn.ru/ufn79/ufn79_7/Russian/r797c.pdf Ս. Սուվորով «Այնշտայն՝ հարաբերականության տեսության ստեղծումը և մի քանի իմացաբանական դասեր», 1979 թ, 128 հատոր]</ref>, ինչպես նաև Այնշտայնի և Պուանկարեի՝ ռելյատիվիզմի զգալի տարբեր ընկալումները։ Այնշտայնի բերած օրինակները, արտաքնապես նման լինելով Պուանկարեի բանաձևերին, տարբեր ֆիզիկական բովանդակություն ունեին<ref>[http://ufn.ru/ru/articles/1974/8/e/ Իգոր Կոբզարյով «Պուանկարեի զեկույցը և տեսական ֆիզիկան հարաբերականության տեսության ստեղծման նախօրյակին», 1974 թ, հատոր՝ 113, էջ 692]</ref><ref>[http://sysres.isa.ru/vf-s/docs/%D0%93%D0%B8%D0%BD%D0%B7%D0%B1%D1%83%D1%80%D0%B374-8-125.pdf Վ. Գինզբուրգ «Ո՞վ և ի՞նչպես է ստեղծել հարաբերականության տեսությունը», 1974 թ., էջ 125-140]{{Չաշխատող արտաքին հղում|bot=InternetArchiveBot }}</ref>։

Հարաբերականության տեսության իրական ստեղծողը Այնշտայնն էր և ոչ թե Պուանկարեն, Լորենցը, Լարմորը կամ մեկ այլ գիտնական։ Բանն այն է, որ բոլոր այս հեղինակները չէին կտրվում էլեկտրադինամիկայից և խնդիրը չէին դիտում լայն տեսանկյունից... Այնշտայնն այլ կերպ մոտեցավ հարցին։ Նա նոր տեսանկյունից նայեց խնդրին՝ բոլորովին հեղափոխական տեսանկյունից<ref>{{Cite web |title=Պ. Կուդրյավցև «Ֆիզիկայի պատմության դասընթաց», 1974 թ., էջ 46 |url=http://www.edu.delfa.net/Interest/biography/biblio.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20121231221320/http://www.edu.delfa.net/Interest/biography/biblio.htm |archive-date=2012 թ․ դեկտեմբերի 31 |accessdate=2012 թ․ դեկտեմբերի 9}}</ref>։

Անհրաժեշտ է նաև նշել այն փաստը, որ ո՛չ Լորենցը, ո՛չ էլ Պուանկարեն չեն վիճարկել Այնշտայնի առավելությունը հարաբերականության տեսության հարցում։ Լորենցը ջերմորեն էր վերաբերվում Այնշտայնին (հենց նա առաջադրեց Այնշտայնի թեկնածությունը Նոբելյան մրցանակի), իսկ Պուանկարեն բարձր և ընկերական գնահատանք տվեց Այնշտայնին իր հայտնի բնութագրում<ref name=ECHAR/>։

=== Ո՞վ է հայտնագործել E=mc² բանաձևը ===
Զանգվածի և էներգիայի փոխադարձ կապն արտահայտող օրենքը՝ E=mc², Այնշտայնի ամենահայտնի բանաձևն է։ Որոշ աղբյուրներ այս հարցում Այնշտայնին նախապատվություն տալը կասկածելի են համարում<ref>[http://online.wsj.com/article_email/SB122057596002301929-lMyQjAxMDI4MjAwNjUwNzY1Wj.html Մեծ և անկատար]</ref>՝ հղում անելով այն փաստին, որ համանման և նույնիսկ միևնույն բանաձևը գիտության պատմաբանների կողմից հայտնաբերվել են [[Նիկոլայ Ումով]]ի ավելի վաղ ([[1873]] թ.) աշխատանքներում<ref>Ն. Ումով «Պարզ միջավայրերի տեսությունը և էլեկտրաստատիկ և էլեկտրադինամիկ փոխազդեցությունների հիմնական օրենքների հետևանքներում դրա կիրառումը», Օդեսա, 1873 թ.</ref>, ինչպես նաև [[Ջոզեֆ Ջոն Թոմսոն]]ի ([[1881]] թ.), [[Օլիվեր Հևիսայդ]]ի ([[1890]] թ.), [[Անրի Պուանկարե]]ի ([[1900]] թ.) և Ֆ. Հասենորլի ([[1904]] թ.) աշխատություններում։ Բոլոր այս հետազոտությունները վերաբերվում էին մասնավոր դեպքերի՝ եթերի կամ լիցքավորված մասնիկների ենթադրվող հատկություններին։ Օրինակ՝ Ումովը հետազոտում էր եթերի խտության հնարավոր կախվածությունը [[էլեկտրամագնիսական դաշտ]]ի էներգիայի խտությունից, իսկ ավստրիացի ֆիզիկոս Ֆ. Հասենորլը [[1904]]-[[1905]] թթ. կատարած աշխատանքներում<ref>''Ֆ. Հասենորլ''. Zur -Theorie der Strahlung in bewegten Korpern. Ann. Phys., Band 15, Seite 344-370, (1904); 16, 589 (1905).</ref> ենթադրեց, որ ճառագայթման էներգիան համարժեք է լրացուցիչ «էլեկտրամագնիսական զանգվածի»-ն և նրա հետ առնչվում է հետևյալ բանաձևով՝ <math>~E=\frac{3}{4}mc^2</math><ref name=KUDR41/>։

Այնշտայնն առաջինը ներկայացրեց այդ առնչությունը որպես դինամիկայի համընդհանուր օրենք, որը վերաբերվում է նյութի բոլոր տեսակներին և չի սահմանափակվում էլեկտրամագնիսականությամբ։ Բացի այդ, վերը թվարկված գիտնականներից շատերը այդ օրենքը կապում էին հատուկ «էլեկտրամագնիսական զանգված»-ի գոյության հետ, որը կախված է էներգիայից<ref name=KUDR41>{{Cite web |title=Պ. Կուդրյավցև «Ֆիզիկայի պատմության դասընթաց», հատոր՝ 3, 1974 թ. |url=http://www.edu.delfa.net/Interest/biography/biblio.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20121231221320/http://www.edu.delfa.net/Interest/biography/biblio.htm |archive-date=2012 թ․ դեկտեմբերի 31 |accessdate=2012 թ․ դեկտեմբերի 9}}</ref>։ Այնշտայնը համախմբեց զանգվածների բոլոր տեսակները և նշեց հակադարձ կախվածությունը՝ ցանկացած ֆիզիկական առարկայի խտությունն աճում է էներգիային համընթաց։

=== Հիլբերտ և գրավիտացիոն դաշտի հավասարում ===
[[Հարաբերականության ընդհանուր տեսություն|Հարաբերականության ընդհանուր տեսության]] (ՀԸՏ) գրավիտացիոն դաշտի վերջնական հավասարումները դուրս են բերվել գործնականորեն միաժամանակ (տարբեր մեթոդներով) Այնշտայնի և [[Դավիդ Հիլբերտ|Հիլբերտի]] կողմից [[1915]] թվականի նոյեմբերին։ Մինչև վերջերս համարվում էր, որ Հիլբերտը ստացել է դրանք 5&nbsp; Օր ավելի շուտ, սակայն ավելի ուշ է հրապարակել։ Այնշտայնը Բեռլինյան ակադեմիա է ներկայացրել հավասարումների ճիշտ ձևը պարունակող իր աշխատությունը [[նոյեմբերի 25]]-ին, իսկ Հիլբերտի հոդվածը, որը կոչվում էր «Ֆիզիկայի հիմունքներ», հայտարարվել էր 5&nbsp; Օր դրանից առաջ՝ [[1915]] թվականի [[նոյեմբերի 20]]-ին Գյոթինգենի մաթեմատիկական միությունում զեկույցի ժամանակ, իսկ հետո փոխանցվել էր Գյոթինգենում Թագավորական մաթեմատիկական միությանը։ Հիլբերտի հոդվածը հրատարակվեց [[1916]] թվականի [[մարտի 31]]-ին։ Երկու գիտնականներն իրենց ձեռագրերի պատրաստման ժամանակ իրար հետ ունեցել են աշխույժ նամակագրություն, որի մի մասը պահպանվել է։ Այս նամակներից պարզ է դառնում, որ երկու հետազոտողներն էլ ունեցել են միմյանց վրա բեղմնավոր ազդեցություն։ Գրականության մեջ դաշտի հավասարումները անվանվում են «[[Այնշտայնի հավասարումներ]]»։

[[1997]] թվականին հայտնաբերվեցին նոր փաստաթղթեր, մասնավորապես Հիլբերտի հոդվածի սրբագրությունը, որը թվագրված է [[դեկտեմբերի 6]]։ Այս փաստաթուղթը հայտնաբերողներ Լ. Կորին և համահեղինակները հետևություն արեցին, որ Հիլբերտը դուրս է բերել դաշտի «ճիշտ» հավասարումները ոչ թե 5 օրով շուտ, այլ 4 ամիս ավելի ուշ, քան Այնշտայնը<ref name=Viz>''Վ. Պ. Վիզգին'' [http://ufn.ru/ru/articles/2001/12/d/ Այնշտայնի և Հիլբերտի կողմից գրավիտացիոն դաշտի հավասարումների հայտնաբերման մասին (նոր նյութեր)]։ ՈւՖՆ № 171 (2001), էջ. 1347.<br /> Տես նաև [http://www-history.mcs.st-andrews.ac.uk/Biographies/Hilbert.html Հիլբերտ], որտեղ ցիտվում է {{Cite journal |author=Լ. Կորի, Ջ. Ռենն, Ջ. Ստաչել. |year=1997 |title=Հիլբերտ-Այնշտայնի առաջնորդության վեճի ուշացած լուծումը |publisher=Սայենս |issue=278 (14 Նոյեմբեր)}}:</ref>։ Պարզվեց, որ Հիլբերտի աշխատությունը, որը պատրաստվել էր հրապարակման Այնշտայնինից առաջ, երկու առումներով զգալիորեն տարբերվում է իր վերջնական տարբերակից<ref name=Viz />.
# Դրա մեջ չկան դաշտի հավասարումներն իրենց դասական տեսքով, ինչպես դրանք հրապարակվել են Այնշտայնի հոդվածում (չի բացված բացարձակ ածանցյալով արտահայտությունը)։ Ավելի ուշ, սակայն, հայտնաբերվեց, որ սրբագրման 8-րդ թերթի վերին երրորդ մասը ինչ-որ պատճառով կտրված է, սակայն ենթատեքստը հիմք չի տալիս ենթադրելու, որ հենց այդ մասն էր պարունակում դաշտի հավասարումները։
# Բացի դաշտի հավասարումներից, Հիլբերտը ներմուծել է հավելյալ 4 ոչ ընդհանուր համատարբերակ պայմաններ, որոնք, նրա կարծիքով, անհրաժեշտ են հավասարումների լուծման միանշանակությունը ապահովելու համար։

Սա նշանակում է, որ Հիլբերտի տարբերակը սկզբում դեռևս ավարտված չէր և ընդհանուր դեպքում համատարբերակ չէր․ աշխատությունը բերվել է վերջնական տեսքի միայն հրապարակումից առաջ, երբ Այնշտայնի աշխատությունն արդեն հրատարակված էր։ Վերջնական ճշգրտումների ընթացքում, Հիլբերտը իր հոդվածի մեջ հղումներ է մտցրել Այնշտայնի զուգահեռ դեկտեմբերյան աշխատության վրա, և ավելացրել է դիտարկում այն մասին, որ դաշտի հավասարումները կարելի է պատկերացնել և այլ տեսքով (հետո նա գրել է Այնշտայնի դասական հավասարումը, սակայն առանց ապացույցի), և վերացրել է բոլոր դատողությունները հավելյալ պայմանների մասին։ Պատմաբանները համարում են, որ այդ ուղղումը հիմնականում արվել է Այնշտայնի հոդվածի ազդեցության տակ<ref name=Viz />։ Լ. Կորիի հետևությունը հաստատվել է նաև Տ. Զաուերի հոդվածում<ref>{{Cite journal |author=Տիլման Զաուեր |year=1999 |title=Հայտնաբերման հարաբերականությունը. Հիլբերտի առաջին հոդվածը ֆիզիկայի հիմունքների մասին |url=http://arxiv.org/PS_cache/physics/pdf/9811/9811050v1.pdf |journal=Ճշգրիտ գիտությունների պատմության արխիվ |issue=53 |pages=529-575}}</ref>։

Հետագա քննարկմանը, մասնակցեց նաև Ֆ. Վինթերբերգը՝ քննադատելով Կորիին (մասնավորապես, սրբագրության մեջ բացարկի գոյության մասին չհիշատակելու համար)<ref>{{Cite web |title=Ֆ. Վինթերբերգ. «Լ. Կորիի, Ջ. Ռեննի և Ջ. Ստաչելի «Հիլբերտ-Այնշտայնի առաջնորդության վեճի ուշացած լուծումը» հոդվածի մասին» |url=http://www.bourabai.kz/winter/hilbert.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20121015232814/http://www.bourabai.kz/winter/hilbert.pdf |archive-date=2012 թ․ հոկտեմբերի 15 |accessdate=2012 թ․ դեկտեմբերի 7}}</ref>։

Հարկ է նշել, որ ըստ էության Այնշտայնի առաջնությունը հարաբերականության ընդհանուր տեսության ստեղծման մեջ երբեք չի վիճարկվել, այդ թվում նաև Հիլբերտի կողմից։ Այնշտայնի հետ կապված առասպելներից մեկը նշում է, որ Հիլբերտը ինքն առանց Այնշտայնի կողմից որևէ ազդեցության, դուրս է բերել ԸՀՏ հիմնական հավասարումները։ Ինքը՝ Հիլբերտը, այդպես չէր համարում և երբեք չէր հավակնում ԸՀՏ-ի որևիցե մի մասի առումով<ref>[http://kvant.info/reid/book.htm Հիլբերտ]. Կոնստանտին Ռիդ, Մոսկվա. Նաուկա, 1977 թ.</ref>։

{{քաղվածք|Հիլբերտը պատրաստակամորեն ընդունում էր, որ մեծ գաղափարը պատկանում էր Այնշտայնին, և հաճախ այդ մասին խոսում էր իր դասախոսությունների ժամանակ։ «Ցանկացած տղա Գյոթինգենի փողոցներում ավելին է հասկանում քառաչափ երկրաչափության մեջ, քան Այնշտայնը, մի անգամ ասել է նա, սակայն հենց Այնշտայնն է կատարել այդ աշխատանքը, այլ ոչ թե մաթեմատիկոսները»։|}}

=== Ընդունու՞մ էր արդյոք Այնշտայնը եթերի առկայություն ===
Պնդում են, որ Այնշտայնը, որն սկզբում հերքում էր [[Եթեր (ֆիզիկա)|եթերը]] իր՝ [[1905]] թվականի «Շարժվող մարմինների էլեկտրոդինամիկայի մասին» աշխատությունում, որտեղ նա ասում էր, որ ''«լուսակիր եթերի» ներմուծումը ավելորդ'' է, ավելի ուշ ընդունել է դրա գոյությունը և նույնիսկ գրել է «Եթերը և հարաբերականության տեսությունը» ([[1920]] թ.) անունով աշխատություն<ref name=ether>
{{Cite book |author=Ա. Այնշտայն |title=Գիտական աշխատությունների հավաքածու |volume=1 |pages=682-689}}</ref>։

Այստեղ եզրաբանական շփոթություն է։ Լորենց-Պուանկարեի լուսակիր եթերը Այնշտայնը երբեք չի ընդունել։ Վերոհիշյալ հոդվածում նա առաջարկում է վերադարձնել «եթեր» եզրին նրա սկզբնական (անտիկ ժամանակների) իմաստը՝ դատարկության նյութական լցնող էություն։ Այնշտայնն այդ մասին այդպես էլ գրում է «Եթերն իր նոր իմաստով, հարաբերականության ընդհանուր տեսության ֆիզիկական տարածությունն է<ref name=ether/>՝

{{քաղվածք|Կարելի է բերել մի կարևոր փաստարկ եթերի վարկածի օգտին։ Բացառել եթերը, դա ի վերջո նշանակում է ընդունել, որ դատարկ տարածությունը չունի ոչ մի ֆիզիկական հատկություններ։ Այս մտքի հետ չեն համապատասխանում մեխանիկայի հիմնական փաստերը…|}}

Ամփոփելով, կարելի է ասել, որ հարաբերականության ընդհանուր տեսությունը տալիս է տարածությանը ֆիզիկական հատկություններ, այսպիսով, այս իմաստով եթերը գոյություն ունի։ Համաձայն հարաբերականության ընդհանուր տեսության՝ տարածությունը չի կարելի պատկերացնել առանց եթերի, իրականում, այսպիսի տարածությունում ոչ միայն հնարավոր չէր լինի լույսի տարածումը, այլ նաև չէին կարող գոյություն ունենալ մասշտաբներ և ժամեր, և չէին լինի նաև տարածքա-ժամանակային հեռավորություններ բառի ֆիզիկական իմաստով։ Սակայն այդ եթերը չի կարելի պատկերացնել կազմված ժամանակի ընթացքում հետազոտելի մասերից, այսպիսի հատկություններ ունի միայն իրական նյութը, նույն կերպ և չի կարելի կիրառել նրա համար շարժման հասկացությունը։

Այսպիսի հին եզրի նոր իմաստը աջակցություն չունեցավ գիտական աշխարհում, և Այնշտայնն այլևս չշարունակեց պնդել իր առաջարկը։

=== Այլ առասպելներ ===
* [[1962]] թվականին առաջին անգամ հրապարակվել է տրամաբանական գլուխկոտրուկ, որն առավել հայտնի է «[[Այնշտայնի հանելուկ]]» անունով։ Հանելուկին այսպիսի անվանում տրվել է, հավանաբար, գովազդի նպատակով, քանի որ դրա մասին ոչ մի տեղ որևէ վկայություն չի գտնվել, Այնշտայնի կենսագրական գրքերից և ոչ մեկում այն չի հիշատակվում։
* Այնշտայնի հայտնի կենսագրության մեջ հեղինակը պնդում է, որ նա [[1915]] թվականին իբր թե մասնակցել է ռազմական ինքնաթիռի նոր մոդելի նախագծի աշխատանքներին։ Սակայն հետազոտությունները ցույց են տվել, որ<ref name="frenkel_1_5">{{գիրք |հեղինակ= Ֆրենկել Վ.Յ., Յավլև Բ. Ե.
|վերնագիր= Այնշտայն. գյուտերն ու փորձերը
|հղում= http://vivovoco.rsl.ru/VV/PAPERS/BIO/EINSTEIN.001/CHAPTER_5.HTM
}}</ref> որ Այնշտայնն ուղղակի մի միտք է քննարկել փոքր ավիաընկերության հետ՝ «կատվի մեջք» տիպի թևով ինքնաթիռների պատրաստման շուրջ։ Ինչպես հետագայում Այնշտայնն է նշում, միտքն այնքան էլ հաջող չէր։
* Այնշտայնին հաճախ նշում են հայտնի [[բուսակերություն|բուսակերների]] շարքում։ Այնշտայնը մի քանի տարվա ընթացքում աջակցել է բուսակերության գաղափարը, սակայն խիստ բուսակեր է դարձել միայն [[1954]] թվականին՝ իր մահից մոտ մեկ տարի առաջ<ref>{{Cite web |title=History of Vegetarianism&nbsp;- Albert Einstein |url=http://www.ivu.org/history/northam20a/einstein.html |url-status=dead |archiveurl=https://www.webcitation.org/60qXuuOVL?url=http://www.ivu.org/history/northam20a/einstein.html |archivedate=2011 թ․ օգոստոսի 11 |accessdate=2009 թ․ մարտի 14}}</ref>։
* Գոյություն ունի չապացուցված մի ենթադրություն<ref>{{Cite web |title=Тайна Альберта Эйнштейна |url=http://www.agat.net.ru/anomal/einstein.htm |url-status=live |archiveurl=https://www.webcitation.org/60qXv1Nu5?url=http://www.agat.net.ru/anomal/einstein.htm |archivedate=2011 թ․ օգոստոսի 11 |accessdate=2009 թ․ հուլիսի 5}}</ref>, որ Այնշտայնն իր մահից առաջ այրել է իր վերջին գիտական աշխատությունները, որոնք կարող էին մարդկությանը վնաս հասցնել։ Հաճախ այս թեման կապում են «[[Ֆիադելֆիական փորձ]]ի» հետ։ Այս պատմությունը հաճախ հիշատակվում է ԶԼՄ-ներում։ Դրա հիման վրա նույնիսկ «Վերջին հավասարումը» անվանումով ֆիլմ է նկարահանվել ({{lang-en|The Last Equation}})<ref>{{Cite web |title=THE LAST EQUATION (2010) |url=http://www.scifimoviepage.com/upcoming/previews/lastequation.html |url-status=live |archiveurl=https://www.webcitation.org/60qXvgWdz?url=http://www.scifimoviepage.com/upcoming/previews/lastequation.html |archivedate=2011 թ․ օգոստոսի 11 |accessdate=2009 թ․ հուլիսի 5}}</ref>։

== Հետաքրքիր փաստեր ==
* Մեկ այլ հարցը, որ նրան հաճախ էին տալիս, թե ինչպե՞ս իրեն հաջողվեց ստեղծել հարաբերականության տեսությունը, կեսկատակ կեսլուրջ, նա պատասխանում էր<ref>{{Cite book |author=Ա. Այնշտայն |title=Նամակներ Մաուրիս Սոլովինին |year=1956 |location=Փարիզ |pages=21}}</ref>՝

{{քաղվածք|Ինչո՞ւ հենց ես եմ ստեղծել հարաբերականության տեսությունը։ Երբ ես ինձ տալիս եմ այդ հարցը, ապա ինձ թվում է, որ պատճառը հետևյալն է։ Նորմալ հասուն մարդն ընդհանրապես չի մտածում տարածության և ժամանակի խնդրի մասին։ Իր կարծիքով, նա այդ մասին արդեն մտածել է մանկությունում։ Իսկ ես էլ զարգացել եմ բանականորեն այնքան դանդաղ, որ տարածությունն ու ժամանակը սկսեցին զբաղեցնել իմ մտքերը, երբ ես արդեն մեծահասակ էի։ Բնականաբար, ես կարող էի ավելի խորը մտածել խնդրի մասին, քան նորմալ հակումներով երեխան։|}}
* Մի անգամ Գերմանիայում Այնշտայնը մասնակցեց բարեգործական համերգի։ Տեղացի լրագրողը, հիացած նրա կատարումով, հարցրեց իր հարևանուհուն՝ «Այս ո՞վ է նվագում» և ստացավ պատասխան՝ «Ինչպե՞ս, դուք չճանաչեցի՞ք։ Սա ախր ինքը Այնշտայնն է։» - «Ահ, այո, իհարկե»։ Հաջորդ օրը թերթում հայտնվեց փոքրիկ հոդված մեծ երաժիշտ, անկրկնելի ջութակահար, Ալբերտ Այնշտայնի ելույթի մասին։ «Մեծ երաժիշտը» շատ ուրախացավ, կտրեց հոդվածը և հպարտորեն ցույց էր տալիս իր ծանոթներին՝ «Դուք կարծում եք, ես գիտնակա՞ն եմ։ Ես հանրահայտ ջութակահար եմ, ահա թե ով եմ ես իրականում»<ref>{{Cite book |author=Ֆրիման |title=Ալբերտ Այնշտայնի պատմությունը |year=1958 |location=Նյու Յորք |pages=124}}</ref>։
* [[1932]] թվականին ամերիկյան «Կանանց հայրենասիրական ընկերությունը» պահանջեց թույլ չտալ Այնշտայնին մուտք գործել ԱՄՆ, քանի որ ըստ նրանց նա հայտնի խառնակիչ և [[կոմունիզմ|կոմունիստ]] է։ Վիզա ի վերջո տվեցին, իսկ Այնշտայնը ցավով գրեց թերթում՝ «Ես երբեք չէի ստացել գեղեցիկ սեռից այսպիսի եռանդուն մերժում, իսկ եթե նույնիսկ ստացել էի, ապա ոչ այսքանից միանգամից»<ref>{{Cite book |author=Ա. Այնշտայն |title=Ինչպես եմ տեսնում աշխարհը |year=1934 |location=Փարիզ |pages=57}}</ref>։
* Հայտնի լուսանկարը, որտեղ Այնշտայնը լեզու է ցույց տալիս, կատարվել է լրագրողների և լուսանկարչի պնդերեսության շնորհիվ, երբ նրանցից մեկը խնդրել է Այնշտայնին «ժպտալ խցիկին»<ref>{{Cite journal |author=Հանս-ժոզեֆ Կուպեր |year=2000 |title=Լուսանկարը տարածվում է աշխարհով մեկ - Այնշտայնի լեզուն |url=http://www.einstein-website.de/z_information/variousthings.html#tongue |url-status=live |language=en |accessdate=2012 թ․ փետրվարի 14 |archivedate=2012 թ․ փետրվարի 15 |archiveurl=https://www.webcitation.org/65TeZYR9Q?url=http://www.einstein-website.de/z_information/variousthings.html#tongue}}</ref>։

== Աշխատություններ ==
* [[Ալբերտ Այնշտայնի գիտական հրապարակումների ցանկ]]
* {{Cite web |title=Այնշտայնի առցանց արխիվներ |url=http://www.alberteinstein.info |url-status=live |archiveurl=https://www.webcitation.org/60qXwH4mf?url=http://www.alberteinstein.info/ |archivedate=2011 թ․ օգոստոսի 11 |accessdate=2009 թ․ հունվարի 20}} {{ref-en}}
* {{Cite web |title=Այնշտայնի աշխատությունները ETH գրադարանում |url=http://www.ethbib.ethz.ch/eth-archiv/einstein/dokumente.html |url-status=dead |archiveurl=https://www.webcitation.org/60qXwMBt1?url=http://www.library.ethz.ch/de/Ressourcen/Digitale-Kollektionen/Einstein-Online |archivedate=2011 թ․ օգոստոսի 11 |accessdate=2009 թ․ փետրվարի 11}} {{ref-en}}
* [[:en:List of scientific publications by Albert Einstein|Այնշտայնի գիտական աշխատությունների ամբողջական ցանկ]] {{ref-en}}
* {{Cite book |url=http://ivanik3.narod.ru/linksPO73.html |title=Հարաբերականության սկզբունքը |publisher=Ատոմիզդատ |year=1973 |edition=Հատուկ հարաբերականության տեսության վերաբերյալ աշխատությունների ժողովածու։ Կազմող Ա.Ա. Տյապկին |location=Մոսկվա}} {{ref-ru}}
* {{Cite book |author=Ա. Այնշտայն |title=Հարաբերականության տեսության վերաբերյալ աշխատություններ |publisher=Ամֆորա |year=2008 |isbn=9785367008425 |location=Մոսկվա}}
* {{Cite book |author=Ա. Այնշտայն |title=Հարաբերականության տեսության էությունը |publisher=ԻԼ |year=1955 |location=Մոսկվա}} {{ref-ru}}
* {{Cite book |author=Ա. Այնշտայն |url=http://djvu.504.com1.ru:8019/WWW/e8bdc76766cd97947dd6150b88836d7c.djvu |title=Հարաբերականության տեսություն ընտրյալ աշխատություններ |publisher=Ռեգուլյարնայա ի խաոտիչնայա դինամիկա |year=2000 |isbn=5-93972-002-1 |location=Իժևսկ |pages=224}}{{Չաշխատող արտաքին հղում|bot=InternetArchiveBot }} {{ref-ru}}
* {{Cite book |author=Ա. Այնշտայն |title=Ֆիզիկան և իրականությունը |publisher=Նաուկա |year=1965 |location=Մոսկվա}} {{ref-ru}}
* {{Cite book |author=Ա. Այնշտայն, Լ. Ինֆելդ |url=http://eqworld.ipmnet.ru/ru/library/books/EinsteinInfeld1965ru.djvu |title=Ֆիզիկայի էվոլյուցիան |publisher=Նաուկա |year=1965 |location=Մոսկվա}} {{ref-ru}}
* {{Cite book |url=http://publ.lib.ru/ARCHIVES/E/EYNSHTEYN_Al%27bert/Eynshteyn_o_religii._Sb.(2010).%5Bdoc%5D.zip |title=Այնշտայնը կրոնի մասին |publisher=Ալպինա նոն-ֆիկշն |year=2010 |isbn=978-5-91671-056-4 |location=Մոսկվա |pages=144 |access-date=2012 թ․ դեկտեմբերի 7 |url-status=dead |archivedate=2012 թ․ հունվարի 28 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120128235345/http://publ.lib.ru/ARCHIVES/E/EYNSHTEYN_Al%27bert/Eynshteyn_o_religii._Sb.%282010%29.%5Bdoc%5D.zip}}

== Տես նաև ==
=== Ընտանիք ===
<gallery perrow=5>
Պատկեր:Hermann einstein.jpg|<center>Հերման՝ հայրը</center>
Պատկեր:Pauline Koch.jpg|<center>Պաուլինա՝ մայրը</center>
Պատկեր:Maja Einstein.jpg|<center>Մայա՝ քույրը (1930)</center>
Պատկեր:Bundesarchiv Bild 102-00486A, Elsa Einstein.jpg|<center>Էլզա՝ երկրորդ կինը</center>
</gallery>
* [[:en:Einstein family|Այնշտայնի տոհմածառը]] {{ref-en}}
* [[:en:Hermann Einstein|Հերման Այնշտայն]] {{ref-en}}
* [[:en:Pauline Koch|Պաուլինա Այնշտայն (Կոխ)]] {{ref-en}}
* [[:en:Maja Einstein|Մայա Այնշտայն]] {{ref-en}}
* [[Միլևա Մարիչ]]
* [[:en:Elsa Einstein|Էլզա Այնշտայն]] {{ref-en}}
* [[:en:Hans Albert Einstein|Հանս Ալբերտ Այնշտայն]] {{ref-en}}
* [[:en:Eduard Einstein|Էդուարդ Այնշտայն]] {{ref-en}}
* [[:en:Lieserl Einstein|Լիզերլ Այնշտայն]] {{ref-en}}
* [[:en:Bernhard Caesar Einstein|Բերնարդ Սեզար Այնշտայն]] {{ref-en}}
* [[Կարլ Այնշտայն]]

=== Գիտական գործունեություն ===
* [[Ալբերտ Այնշտայնի գիտական հրապարակումների ցանկ]]
* [[Հարաբերականության տեսության պատմություն]]
* [[Քվանտային մեխանիկայի պատմություն]]
* [[Հարաբերականության ընդհանուր տեսություն]]
* [[Այնշտայն-Պոդոլսկի-Ռոզեն պարադոքս]]
* [[Համարժեքության սկզբունք]]
* [[Այնշտայնի համաձայնություն]]
* [[Այնշտայնի հարաբերություն (մոլոեկուլյար-կինետիկ տեսություն)]]
* [[Հարաբերականության հատուկ տեսություն]]
* [[Բոզե-Այնշտայնի վիճակագրություն]]
* [[Այնշտայնի ջերմունակության տեսություն]]
* [[Այնշտայնի հավասարումներ]]
* [[Զանգվածի և էներգիայի համարժեքություն]]

=== Այլ ===
* [[Ռասել - Այնշտայնի մանիֆեստ]]
* [[Ալբերտ Այնշտայնի ուղեղ]]

== Ծանոթագրություններ ==
{{ծանցանկ|30em|group=note}}
<div class="references" style="height: 400px; overflow: auto; padding: 3px" >{{ծանցանկ|colwidth=30em}}</div>

== Գրականություն ==
* Կարլ Զելիգ, Ալբերտ Էյնշտեյն, Ե., Դարակ, 2020, 288 էջ։ ISBN 978-9939-9225-1-5
* Brian, Denis (1996). ''Einstein: A Life.'' New York։ John Wiley.
* Clark, Ronald (1971). ''Einstein: The Life and Times.'' New York։ Avon Books.
* Fölsing, Albrecht (1997)։ ''Albert Einstein: A Biography''. New York։ Penguin Viking. (Translated and abridged from the German by Ewald Osers.) ISBN 978-0-670-85545-2
* {{Cite book |last1=Highfield |first1=Roger |url=https://archive.org/details/privatelivesofal0000high |title=The Private Lives of Albert Einstein |last2=Carter |first2=Paul |publisher=Faber and Faber |year=1993 |isbn=978-0-571-16744-9 |location=London}}
* Hoffmann, Banesh, with the collaboration of Helen Dukas (1972)։ ''Albert Einstein: Creator and Rebel''. London։ Hart-Davis, MacGibbon Ltd. ISBN 978-0-670-11181-7
* Isaacson, Walter (2007)։ ''Einstein: His Life and Universe''. Simon & Schuster Paperbacks, New York. ISBN 978-0-7432-6473-0
* Moring, Gary (2004)։ ''[https://books.google.am/books?id=875TTxildJ0C&dq=idiots+guide+to+einstein&printsec=frontcover The complete idiot's guide to understanding Einstein]'' ( 1st ed. 2000). Indianapolis IN։ Alpha books (Macmillan USA). ISBN 0-02-863180-3
* Pais, Abraham (1982)։ ''Subtle is the Lord: The science and the life of Albert Einstein''. Oxford University Press. ISBN 978-0-19-853907-0. The definitive biography to date.
* Pais, Abraham (1994)։ ''Einstein Lived Here''. Oxford University Press. ISBN 0-19-280672-6
* Parker, Barry (2000)։ ''Einstein's Brainchild: Relativity Made Relatively Easy!''. Prometheus Books. Illustrated by Lori Scoffield-Beer. A review of Einstein's career and accomplishments, written for the lay public. ISBN 978-1-59102-522-1
* Schweber, Sylvan S. (2008)։ ''Einstein and Oppenheimer: The Meaning of Genius''. Harvard University Press. ISBN 978-0-674-02828-9.
* J. Robert Oppenheimer, J.R. (1971)։ "On Albert Einstein," p.&nbsp;8–12 in ''Science and synthesis: an international colloquium organized by Unesco on the tenth anniversary of the death of Albert Einstein and Teilhard de Chardin'', Springer-Verlag, 1971, 208 pp. (Lecture delivered at the UNESCO House in Paris on 13 December 1965.) Also published in The New York Review of Books, 17 March 1966, [http://www.nybooks.com/articles/archives/1966/mar/17/on-albert-einstein/?pagination=false On Albert Einstein by Robert Oppenheimer]

== Արտաքին հղումներ ==

* [https://roubicon.am/content/152/30 Գիտություն և կրոն]
* [https://roubicon.am/content/135/28 Նյութեր «Ideas and Opinions» գրքից]
* [https://scholar.google.com/citations?user=qc6CJjYAAAAJ Einstein's Scholar Google profile]
* [[wikilivres:Albert Einstein|Works by Albert Einstein]] (public domain in Canada)
* {{Citation |title=The MacTutor History of Mathematics archive |date=1997 թ․ ապրիլ |url=http://www-history.mcs.st-andrews.ac.uk/Biographies/Einstein.html |publisher=School of Mathematics and Statistics, University of St Andrews, Scotland |accessdate=2009 թ․ հունիսի 14}}
* ''[https://monthlyreview.org/2009/05/01/why-socialism Why Socialism?]'' by Albert Einstein, ''Monthly Review'', May 1949
* [http://www.shapell.org/exhibitions.aspx?einstein-original-letters-in-aid-of-his-brethren Einstein's Personal Correspondence: Religion, Politics, The Holocaust, and Philosophy] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150315104758/http://www.shapell.org/exhibitions.aspx?einstein-original-letters-in-aid-of-his-brethren |date=2015-03-15 }} Shapell Manuscript Foundation
* [http://vault.fbi.gov/Albert%20Einstein FBI file on Albert Einstein]
* [http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1921/einstein-bio.html Nobelprize.org Biography:Albert Einstein]
* [http://life.tumblr.com/post/526230217/the-einstein-you-never-knew The Einstein You Never Knew]&nbsp;- slideshow by ''Life magazine''
* [http://www.history.com/topics/albert-einstein Albert Einstein]&nbsp;&nbsp;-&nbsp;videos
* [http://www.pbs.org/wgbh/aso/databank/entries/bpeins.html Science Odyssey People And Discoveries]
* [https://web.archive.org/web/20110608004818/http://ocw.mit.edu/courses/science-technology-and-society/sts-042j-einstein-oppenheimer-feynman-physics-in-the-20th-century-spring-2006/ MIT OpenCourseWare STS.042J/8.225J: Einstein, Oppenheimer, Feynman: Physics in the 20th century]&nbsp;&nbsp;-&nbsp;free study course that explores the changing roles of physics and physicists during the 20th century
* [http://www.alberteinstein.info/ Albert Einstein Archives Online (80,000+ Documents)]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110811112756/http://www.alberteinstein.info/ |date=2011-08-11 }} ([http://www.msnbc.msn.com/id/46785542/ns/technology_and_science-science/ MSNBC - 19 March 2012])
{{Ֆիզիկայի Նոբելյան մրցանակ}}
{{հարաբերականության տեսություն}}
{{Արտաքին հղումներ}}
{{ՀՍՀ|հատոր=4|էջ=50}}
{{Տարվա հոդված/Կատեգորիա|2013}}
{{Ընտրյալ հոդված/Կատեգորիա|2013}}

{{DEFAULTSORT:Այնշտայն, Ալբերտ}}
[[Կատեգորիա:20-րդ դարի ամերիկացի գրողներ]]
[[Կատեգորիա:20-րդ դարի ֆիզիկոսներ]]
[[Կատեգորիա:Time-ի վարկածով «Տարվա մարդ» ճանաչվածներ]]
[[Կատեգորիա:ԱՄՆ-ի գիտությունների ազգային ակադեմիայի անդամներ]]
[[Կատեգորիա:ԱՄՆ-ի գիտությունների ազգային ակադեմիայի արտասահմանյան անդամներ]]
[[Կատեգորիա:Ալբերտ Այնշտայն]]
[[Կատեգորիա:Ամերիկացի բուսակերներ]]
[[Կատեգորիա:Ամերիկացի նոբելյան մրցանակակիրներ]]
[[Կատեգորիա:Ամերիկացի ֆիզիկոսներ]]
[[Կատեգորիա:Անձինք թղթադրամների վրա]]
[[Կատեգորիա:Անձինք մետաղադրամների վրա]]
[[Կատեգորիա:Անձինք նամականիշերի վրա]]
[[Կատեգորիա:Գերմանացի բուսակերներ]]
[[Կատեգորիա:Գերմանացի նոբելյան մրցանակակիրներ]]
[[Կատեգորիա:Գերմանացի ֆիզիկոսներ]]
[[Կատեգորիա:Գերմանիայի հրեաներ]]
[[Կատեգորիա:Գիտության փիլիսոփաներ]]
[[Կատեգորիա:Լոնդոնի թագավորական ընկերության անդամներ]]
[[Կատեգորիա:Լոնդոնի թագավորական միության արտասահմանյան անդամներ]]
[[Կատեգորիա:ԽՍՀՄ ԳԱ թղթակից անդամներ]]
[[Կատեգորիա:Հակաազգայնականներ]]
[[Կատեգորիա:Համաշխարհային ֆեդերալիստներ]]
[[Կատեգորիա:Հրեա նոբելյան մրցանակակիրներ]]
[[Կատեգորիա:Մաթեմատիկայի փիլիսոփաներ]]
[[Կատեգորիա:Մաքս Պլանկի անվան մեդալի դափնեկիրներ]]
[[Կատեգորիա:Նիդերլանդների արվեստի և գիտությունների թագավորական ակադեմիայի անդամներ]]
[[Կատեգորիա:Շվեդիայի գիտությունների թագավորական ակադեմիայի անդամներ]]
[[Կատեգորիա:Շվեյցարացի բուսակերներ]]
[[Կատեգորիա:Շվեյցարացի գյուտարարներ]]
[[Կատեգորիա:Շվեյցարացի ֆիզիկոսներ]]
[[Կատեգորիա:Ուլմ քաղաքում ծնվածներ]]
[[Կատեգորիա:Պրուսիայի գիտությունների ակադեմիայի անդամներ]]
[[Կատեգորիա:Տեսական ֆիզիկոսներ]]
[[Կատեգորիա:Ֆիզիկոսներ այբբենական կարգով]]
[[Կատեգորիա:Ֆրանսիայի գիտությունների ակադեմիայի անդամներ]]