Դիտել Աղեր էջի վիքիկոդը

'''Աղեր''' կոչվում են այն բարդ նյութերը, որոնք կազմված են [[մետաղ]]ի կատիոններից և որևէ թթվային մնացորդի անիոններից<ref>{{Ռուսերեն գիրք |автор=Рудзитис Г. Е., Фельдман Ф. Г. |заглавие=Химия. Неорганическая химия. Органическая химия. 9 класс |год=2009 |издание=13-е изд |место=М |издательство=Просвещение |страницы=11 |isbn=978-5-09-021625-8}}</ref>։

Սովորաբար աղերը դիտվում են որպես թթվի չեզոքացումով առաջացած, [[մետաղ]] և թթվային մնացորդ պարունակող միացություններ։ Մի շարք [[աղեր]] (մալաքիտը, լազուրիտը, պաղլեղները, [[կերակրի աղ]]ը, ամոնիումի քլորիդը և այլն) հունական և ալքիմիական ձեռագրերում անվանում են «հայկական աղ» (sal armenicum)։ Ըստ Մ. Բերթլոյի, Մեյերի, Ի. Հոլանդի և այլոց, այդ [[աղ]]երն այդպես են անվանվել [[Հայաստան]]ից արտահանված լինելու պատճառով։ Այդ անվանումը հաճախ ենք հանդիպում նաև միջնադարյան հայկական ձեռագրերում (օրինակ՝ Երևանի Մեսրոպ Մաշտոցի անվան [[Մատենադարան]]ի № 551, 6924, 8655 և այլ ձեռագրերում)։ Բերցելիոսը, առաջինը դասակարգելով քիմիական [[նյութ]]երը (1812), [[աղ]]եր անվանեց [[թթու]]ների և [[հիմք]]երի միացությունները։ Աղերի մեծ մասը կարելի է դիտել որպես միացություններ, որոնք առաջացել են [[թթու]]ներից՝ նրանց [[մոլեկուլներ]]ում ջրածնի [[ատոմ]]ները մետաղի ատոմներով տեղակալվելու հետևանքով։ Երբ տեղակալված են ջրածնի բոլոր ատոմները, [[աղ]]ը կոչվում է չեզոք (CaCO<sub>3</sub>,Na<sub>3</sub>PO<sub>4</sub> և այլն), իսկ երբ տեղակալված է դրանց մի մասը՝ [[թթու]] (NaHPO<sub>4</sub>, Ca(H<sub>2</sub>PO<sub>4</sub>)<sub>2</sub> և այլն)։ Հիդրօքսիդ խմբեր պարունակող աղերը կոչվում են հիմնային աղեր։

== Ֆիզիկական և քիմիական հատկություններ ==
Աղեղի որոշ ֆիզիկական և քիմիական հատկություններ կախված են տվյալ աղի կատիոնների և անիոնների հատկություններից։ Աղեղի լուծելիությունը կախված է աղի ու [[լուծիչ]]ի բնույթից, ինչպես նաև ջերմաստիճանից։ Բազմաթիվ աղերի համար լավ լուծիչ է [[ջուր]]ը, որտեղ նրանք ենթարկվում են էլեկտրոլիտային դիսոցման։ Այդ պատճառով աղեղի ջրային լուծույթներն էլեկտրականության լավ հաղորդիչներ են։ Լուծույթով հաստատուն հոսանք անցնելիս տեղի է ունենում աղեղի էլեկրոլիզ։ Ջրային լուծույթներում աղեր, բացառությամբ ուժեղ թթուներից և հիմքերից առաջացածների, հիդրոլիզվում են։ Աղեղին հատուկ բազմաթիվ քիմիական ռեակցիաներ իոնական են և ընթանում են ջրային լուծույթներում։ Աղեղը կարող են փոխազդել այլ աղերի, թթուների և հիմքերի հետ, եթե ռեակցիայի հետևանքով առաջանում են վատ դիսոցվող կամ քիչ լուծվող նյութեր։

== Աղերի ստացման եղանակներ ==
Աղերի ստացման եղանակներից կարևոր են [[թթու]]ների (կամ անհիդրիդների) ռեակցիաները հիմքերի (կամ հիմնային օքսիդների) հետ։ Աղերը բուսական և կենդանական օրգանիզմների կարևոր բաղադրիչ մասերն են։ Մարդու կշռի 5,5% աղերն են։ Քիմիական տարրերի մեծ մասը բնության մեջ գտնվում են աղերի ձևով։ Շատ տարածված աղերն են [[սիլիկատներ]]ը, [[ալյումինատներ]]ը, [[սուլֆիդներ]]ը, [[սուլֆատներ]]ը, [[կարբոնատներ]]ը, ֆոսֆատները, [[քլորիդներ]]ը և բորակները։ Մեծ քանակով լուծված աղեր կան լճերում, ծովերում և օվկիանոսներում։ Երկրի ընդերքում գտնվող աղերի կուտակումները ծովերի ու լճերի չորացման հետևանք են։

Աղերն օգտագործվում են մետալուրգիայում, ապակու, կաշվի արտադրություններում, գյուղատնտեսության, մանածագործության, ներկագործության, սննդարդյունաբերության, բժշկության մեջ և այլուր։

Տեսական և կիրառական քիմիայի միջազգային միությունը աղերը նկարագրում է որպես քիմիական միացություն, որոնք կազմված են կատիոնից և անիոնից<ref>{{Cite web |title=IUPAC Gold Book — salt |url=http://goldbook.iupac.org/S05447.html |url-status=dead |archiveurl=https://www.webcitation.org/6GpplkAE5?url=http://goldbook.iupac.org/S05447.html |archivedate=2013 թ․ մայիսի 23 |accessdate=2013 թ․ մայիսի 21}}</ref>։ Կա նաև այլ բնորոշում՝ աղեր են կոչվում այն նյութերը, որոնք կարող են առաջանալ թթուների և հիմքերի փոխազդեցությունից գրի առկայությամբ{{sfn|СОЖ|1999}}։

Բացի մետաղի ատոմներից աղերում կարող են գտնվել նաև [[ամոնիում]]ի (NH<sub>4</sub><sup>+</sup>), ֆոսֆինի (PH<sub>4</sub><sup>+</sup>) կատիոններ և այլ օրգանակ միացություններ, ինչպես նաև կոմպլեքսային կատիոններ և այլն։ Աղերում անիոնի դեր կարող են կատարել թթվային մնացորդների անիոնները, ինչպես անօրգանական, այնպես էլ օրգանական, ներառյալ կարբանոիդները և կոմպլեքսային անիոնները{{sfn|Зефиров|1995|с=376}}։

Լոմոնոսովը քիմիայից և ֆիզիկայից իր աշխատություններում այդպես է նշել աղը<ref>{{Cite web |author=М. В. Ломоносов |title=Труды по химии и физике |url=http://museum.lomic.ru/_library/lomonosov-ps02/index0535.php |accessdate=2013 թ․ հոկտեմբերի 24 |publisher=Историко-Мемориальный музей Ломоносова}}</ref><ref>{{Cite web |author=М. В. Ломоносов |title=Введение в истинную физическую химию |url=http://feb-web.ru/feb/lomonos/texts/lo0/lo2/lo2-481-.htm |accessdate=2013 թ․ հոկտեմբերի 24 |publisher=Фундаментальная электронная библиотека |description=Параграф 111}}</ref>։

Բոլոր աղերը բյուրեղական նյութեր են։ Մի շարք աղեր՝ [[մալաքիտ]]ը, [[լազուրիտ]]ը, [[պաղլեղներ]]ը, [[կերակրի աղ]]ը և այլն, հունական և ալքիմիական ձեռագրերում անվանվում են «[[հայկական աղ]]»։ Ըստ հայտնի քիմիկոսներ ֆրանսիացի [[Մ. Բերթլո]]յի, գերմանացի [[Վ. Մեյեր]]ի և ուրիշների՝ այդ աղերն այդպես են անվանվել անցյալում [[Հայաստան]]ից արտահանված լինելու պատճառով։ Այդ անվանումը հաճախ է հանդիպում նաև միջնադարյան հայկական ձեռագրերում։ Աղերն օգտագործվում են [[ապակու արդյունաբերություն|ապակու]], կաշվի, [[ներկեր]]ի արտադրության, [[մետաղաձուլման]], [[մանածագործության]], [[քիմիական արդյունաբերություն|քիմիական արդյունաբերության]], [[Սննդարդյունաբերություն|սննդարդյունաբերության]], [[բժշկություն|բժշկության]], [[գյուղատնտեսություն|գյուղատնտեսության]] մեջ, կենցաղում և այլուր։

Կենցաղում օգտագործվող մի շարք աղեր դեռ հնուց ունեն «կենցաղային» (ոչ քիմիական) անվանումներ. խմելու [[սոդա]]՝ [[նատրիումի հիդրոկարբոնատ]] (NaHCO<sub>3</sub>), [[լվացքի սոդա]]՝ [[նատրիումի կարբոնատ]] (Na<sub>2</sub>CO<sub>3</sub>), ժավել՝ [[նատրիումի հիպոքլորիտ]] (NaClO), քլորակիր՝ [[կալցիումի հիպոքլորիտ]] [Ca(ClO)<sub>2</sub>] և քլորիդ (CaCl<sub>2</sub>), բորակներ՝ նատրիումի, կալիումի, կալցիումի, բարիումի նիտրատներ, շիբ՝ կալիումի և ալյումինի սուլֆատի բյուրեղահիդրատ (KAl(SO<sub>4</sub>)<sub>2<sup>•</sup></sub>12H<sub>2</sub>O), դառը կամ անգլիական աղ՝ մագնեզիումի սուլֆատի բյուրեղահիդրատ (MgSO<sub>4<sup>•</sup></sub>7H<sub>2</sub>O), «մարգանցովկա»՝ [[կալիումի պերմանգանատ]] (KMnO4), և այլն։

[[Կերակրի աղ]]ը՝ [[նատրիումի քլորիդ]]ը (NaCl), անգույն, բյուրեղային, ջրում լուծվող նյութ է։ Բնության մեջ տարածված է [[հալիտ]] [[միներալ]]ի ձևով, որն անվանում են նաև քարաղ։ Բնական քարաղը մետաղական նատրիումի հետքեր պարունակելու հետևանքով երբեմն կապտավուն է, առաջացնում է խոշոր հանքավայրեր։ Քարաղի խոշոր հանքավայրեր կան [[Կանադա]]յում, [[Լեհաստան]]ում, [[Ռուսաստան]]ում, [[Անգլիա]]յում և այլուր։ Հայկական լեռնաշխարհում բարձրորակ քարաղի պաշարներով հայտնի են [[Կողբ]]ի և [[Նախիջևան]]ի, իսկ Երևանում՝ [[Ավանի աղի հանքեր]]ը։ Կերակրի աղի խոշոր պաշարներ կան ծովերի, աղի լճերի և ստորերկրյա ջրերում։ Աղաջրերից աղն արդյունահանում են ջրի գոլորշիացման միջոցով։

Կերակրի աղը մարդու օրգանիզմի բնականոն կենսագործունեության համար անհրաժեշտ սննդանյութ է։ Այն լավացնում է կերակրի համը, կարգավորում է հյուսվածքներում ջրի պարունակությունը, մասնակցում է ստամոքսահյութի աղաթթվի գոյացմանը։ Ցանկացած սննդամթերք, նույնիսկ հացը կարելի է փոխարինել մեկ ուրիշով։ Սակայն առանց աղի ապրել հնարավոր չէ։ Օրգանիզմում աղի պակասն առաջացնում է արյան թանձրացում, հարթ և կմախքային մկանների ջղաձգություն, նյութափոխանակության, նյարդային համակարգի գործունեության և արյան շրջանառության խանգարումներ։ Սակայն աղի ավելցուկը նույնպես կարող է վնասակար լինել օրգանիզմի համար։ Օրինակ, սիրտանոթային համակարգի որոշ հիվանդությունների և բորբոքային երևույթների դեպքում աղի սահմանափակ օգտագործումն ունի բուժիչ նշանակություն։

Աղն օգտագործում են գրեթե բոլոր կերակրատեսակների մեջ, ինչպես նաև մսեղենը, ձկնեղենը, բանջարեղենը պահածոյելու համար։ Բժշկության մեջ կիրառում են աղի ջրային լուծույթները, օրինակ՝ 0,9%-անոց լուծույթը, որն անվանում են ֆիզիոլոգիական և օգտագործում են ներերակային ներարկումների, ներարկվող դեղանյութերը լուծելու համար և որպես թունազերծող միջոց։ 3–10%-անոց լուծույթներով պատրաստում են թրջոցներ՝ թարախային վերքերը բուժելու համար։

Ավանի աղի հանքի հիմքի վրա գործում են [[Ավանի աղի կոմբինատ]]ը և [[Հանրապետական անձավաբուժական կենտրոն]]ը, որտեղ բուժում են բրոնխային հեղձուկ, բրոնխաբորբեր և այլ հիվանդություններ։

Ձմռանը սառցածածկույթի առաջացումը կանխելու նպատակով ձյունածածկ ճանապարհների վրա ցանում են աղ։ Վերջինս լուծվում է ձյան մեջ և իջեցնում սառցակալման ջերմաստիճանը. եթե սովորական ջուրը սառչում է 0°C-ում, ապա աղաջուրը սառչում է ավելի ցածր ջերմաստիճաններում։

Մարդը սննդի հետ օրական օգտագործում է միջին հաշվով 10–15 գ կերակրի աղ։ Ամբողջ աշխարհում 1 տարում արդյունահանվում է ավելի քան 100 միլիոն տոննա աղ։ Ժողովրդի մեջ տարածված «[[աղ ու հաց]]» արտահայտությունը խորհրդանշում է բարեկամություն և հյուրընկալություն։

== Աղերի տեսակներ ==
Եթե աղերին դիտարկենք թթուների մեջ կատիոնների կամ հիմքերի մեջ հիդրօքսո խմբերի փոխարինող, ապա կարելի է աղերը բաժանել հետևյալ խմբերի{{sfn|Зефиров|1995|с=376}}․
# Միջին (նորմալ) աղեր՝ թթուների կազմի մեջ եղած ջրածնի բոլոր ատոմները փոխարինվում են մետաղի ատոմներով (Na<sub>2</sub>CO<sub>3</sub>, K<sub>3</sub>PO<sub>4</sub>)
# Թթու աղեր՝ ջրածնի ատոմների մի մասն է փոխարինված [[մետաղ]]ի [[ատոմ]]ներով (NaHCO<sub>3</sub>, K<sub>2</sub>HPO<sub>4</sub>)։ Նրանք առաջանում են, երբ չեզոքացումը լրիվ չի տեղի ունենում (այսինքն միջավայրում կամ հիմքը քիչ է, կամ թթուն է շատ) 
# Հիմնային աղեր՝ հիմքի ոչ բոլոր հիդրօքսո (OH<sup>-</sup>) խմբերն են դուրս մղվում թթվի թթվային մնացորդի կողմից (CuOH)<sub>2</sub>CO<sub>3</sub>)։ Նրանք առաջանում են, երբ միջավայրում կամ հիմքն է ավելցուկով լինում, կամ թթվուն՝ պակասորդով։ 
Կառուցվածքի մեջ եղած կատիոնների և անիոնների քանակից կախված աղերը առանձնացնում են հետևյալ տեսակների{{sfn|Зефиров|1995|с=376—377}}․ 
# Պարզ աղերը կազմված են մեկ տեսակի կատիոնից և անիոնից (NaCl)
# Կրկնակի աղերը կազմված են երկու տարբեր կատիոններից  (KAl(SO<sub>4</sub>)<sub>2</sub>·12 H<sub>2</sub>O)
# Խառը աղերը կազմված են երկու տարբեր անիոններից (Ca(OCl)Cl)
Տարբերում են նաև հիդրատացված աղեր (բյուրեղահիդրատներ), որոնց կազմության մեջ մտնում են բյուրեղացված ջրի մոլեկուլներ, օրինակ Na<sub>2</sub>SO<sub>4</sub>·10 H<sub>2</sub>O, և կոմպլեքսային աղեր, որոնք պարունակում են կոմպլեքսային կատիոն կամ կոմպլեքսային  անիոն  (K<sub>4</sub>[Fe(CN)<sub>6</sub>], [Cu(NH<sub>3</sub>)<sub>4</sub>](OH)<sub>2</sub>)։ Ներքին աղերը ձևավորվել են երկբևեռ իոններից, այսինքն մոլեկուլներից, որոնք պարունակում են ինչպես դրական լիցքավորված, այնպես էլ բացասական լիցքավորված իոններից{{sfn|Зефиров|1995|с=377}}։

== Աղերի անվանակարգում ==
=== Թթվածնավոր աղերի ավանակարգ ===
Աղերի անվանումը հիմնականում կապված է նրանց համապատասխան [[թթուներ]]ի անվանումների հետ։ Քանի որ թթուները ունեն նաև ավանդական և պատահական անվանումներ, դրանց աղերը նույնպես անվանում ենք թթվային մնացորդին համապատասխան անվանումով (նիտրատներ, ֆոսֆատներ, կարբոնատներ և այլն){{sfn|Лидин|1983|с=46}}։

Աղերի ավանդական անվանումը բաղկացած է անիոնի և կատիոնի անվանումից{{sfn|Лидин|1983|с=48}}։ Անիոնների անվանումները հիմնված է թթվածնավոր տարրերի լատիներեն կամ հայերեն անվանումների վրա։ Եթե թթվածնավոր տարրը ունի օքսիդացման մեկ աստիճան, նրա անունը կարդալիս ավելացնում ենք -ատ երջավորությունը․
: CO<sub>3</sub><sup>2-</sup> — կարբոնատ
: GeO<sub>3</sub><sup>2-</sup> — գերմանատ
: Եթե թթվածնավոր թթուն ունի օքսիդացման երկու աստիճան, ապա ավելի բարձր [[օքսիդացման աստիճան]] ունեցող թթվային մնացորդին ավելացնում են -ատ ածանցը, իսկ ցածր օքսիդացման աստիճան ունեցողին՝ -իտ ածանցը՝
: SO<sub>4</sub><sup>2-</sup> — սուլֆատ
: SO<sub>3</sub><sup>2-</sup> — սուլֆիտ
Եթե տարրը կարող է ունենալ օքսիդացման երեք աստիճաններ, ապա ամենաբարձր, միջին և ցածր օքսիդացման աստիճանների անվանումները համապատասխանաբար տալիս ենք -ատ, -իտ, -հիպո ածանցները՝
: NO<sub>3</sub><sup>-</sup> — նիտրատ
: NO<sub>2</sub><sup>-</sup> — նիտրիտ
: NO<sub>2</sub><sup>2-</sup> — հիպոնիտրիտ
Վերջապես կարող են լինել չորս օքսիդացման աստիճան ունեցող տարրեր, որոնք ամենաբարձր օքսիդացման աստիճան ունեցողը ստանում է պեր- նախածանցը և -ատ ածանցը, հաջորդը՝ ըստ օքսիդացման աստիճանի նվազման՝ -ատ, -իտ, հիպո- նախանծանց և -իտ [[ածանց]]՝
: ClO<sub>4</sub><sup>-</sup> — պերքլորատ
: ClO<sub>3</sub><sup>-</sup> — քլորատ
: ClO<sub>2</sub><sup>-</sup> — քլորիտ
: ClO<sup>-</sup> —հիպոքլորիտ{{sfn|Лидин|1983|с=47—48}}
Մետա-, օրթո-, պոի-, դի-, եռ-, պերօքսի- և այլ ածանցները պահպանվում են թթուների անվանումները տալիս, պահպանվում են նաև անիոններն անվանելիս{{sfn|Лидин|1983|с=48}}։

Կատիոնների անվանումները համընկնում են տարրերի անվանումների հետ, որոնցից նրանք ձևավորվում են, իսկ անհրաժեշտության դեպքում նշվում է նաև ատոմների քանակը (սնդիկի(2+) կատիոն Hg<sub>2</sub><sup>2+</sup>, մկնդեղի (2+) կատիոն  As<sub>4</sub><sup>2+</sup>) և թթվայնության աստիճանը, եթե այն փոփոխական է{{sfn|Лидин|1983|с=13—14}}։

Թթու աղերի անվանումները տալիս անիոնին ավելանում է հիդրո- [[նախածանց]]ը։ Եթե անիոնին կարող է միանալ մեկ ատոմից ավել ջրածին, ապա անունը կարդալիս ավելացնում են դիհիդրո- նախածանցը (NaHCO<sub>3</sub>- նատրումի հիդրոկարբոնատ, NaH<sub>2</sub>PO<sub>4</sub> - նատրիումի դիհիդրոֆոսֆատ)։ Հիմնային աղերի անվանումները կարդալու համար օգտագործում են հիդրօքսո- նախածանցը ((FeOH)NO<sub>3</sub>- երկաթի հիդրօքսինիտրատ){{sfn|Лидин|1983|с=50—51}}։

Բյուրեղահիդրատներին անվանում տալիս ավանդական կամ նոմենկլատուրային անվանը ավելացնում են հիդրատ (Pb(BrO<sub>3</sub>)<sub>2</sub>·H<sub>2</sub>O՝ կապարի (II) բրոմատի հիդրատ, Na<sub>2</sub>CO<sub>3</sub>·10 H<sub>2</sub>O՝ նատրիումի կարբոնատի հիդրատ)։ Եթե հայտնի է բյուրեղահիդրատի կառուցվածքը, այդ դեպքում կարող է կիրառվել կոմպլեքսային կապերի անվանումը ([Be(H<sub>2</sub>O)<sub>4</sub>]SO<sub>4</sub>՝ տետրաակվաբերիլիումի սուլֆատ){{sfn|Лидин|1983|с=53}}։

Աղերի մի քանի դասերի համար գոյություն ունի խմբային անուն, օրինակ, կրկնակի [[սուլֆատներ]]ին անվանում են կվարց M<sup>I</sup>M<sup>III</sup>(SO<sub>4</sub>)2·12 H<sub>2</sub>O, որտեղ M<sup>I</sup> -ը [[նատրիում]]ի, [[կալիում]]ի, [[ռուբիդիում]]ի, [[ցեզիում]]ի, [[թալիում]]ի և [[ամոնիում]]ի իոնները կարող են լինել, իսկ M<sup>III</sup> -ը  [[ալյումին]]ի, [[գալիում]]ի, [[ինդիում]]ի, [[թալիում]]ի, [[տիտան]]ի, [[վանադիում]]ի, [[քրոմ]]ի, [[մագնեզիում]]ի, [[երկաթ]]ի, [[կոբալտ]]ի, [[ռոդիում]]ի և [[իրիդիում]]ի կատիոնները{{sfn|Лидин|1983|с=54}}։

Ավելի բարդ կամ հազվադեպ հանդիպող աղերի համար, որոնք ձևավորվում են կոմպլեքսային կապերի միջոցով, կիրառվում է նոմենկլատուրային անվանումներ{{sfn|Лидин|1983|с=46}}։ Համաձայն նոմենկլատուրայի, աղը բաժանվում է արտաքին և ներքին մակերեսների (կատիոն և անիոն), վերջինս կազմված է կենտրոնական ատոմից և լիգանտներից՝ ատոմներ են, որոնք միացած են կենտրոնական ատոմին։ Աղի անվանումը տրվում է հետևյալ կերպ։ Սկզբում տալիս ենք կատիոնի անվանումը սեռական հոլովով դրված, ապա անիոնի անվանումը նրան ավելացնելով համապատասխան վերջավորությունը թթվայնությունից կախված{{sfn|Лидин|1983|с=65}}։

LiBO<sub>3</sub>- լիթիումի եռօքսոբորատ

Na<sub>2</sub>Cr<sub>2</sub>O<sub>7</sub>- նատրիումի հեպտաօքսոքրոմատ

NaHSO<sub>4</sub>- նատրումի հիդրոսուլֆատ

=== Անթթվածին թթուներից առաջացած աղերի անվանակարգ ===
Անթթվածին թթուներից առաջացած աղերը անվանելու համար օգտագործում են նոմենկլատուրայում կիրառված անվանումերը իրենց կապերով և թիվը ցույց տվող նախածանցներով, կամ Շտոկի առաջարկած թթվայնության աստիճանը նշելով, որը ի դեպ ավելի գերադասելի է։

Հալոգենիդների անվանումները կազմվում են կատիոնի և հալոգենի անվանումից -իդ սածանց ավելացնելով (NaBr՝ նարիումի բրոմիդ,  SF<sub>6</sub>՝ ծծմբի ֆտորիդ կամ ծծմբի հեքսաֆտորիդ)։ Գոյություն ունեն կեղծ հալոգենիդների աղեր, որոնք կազմված են հալոգենիդանման անիոններից։ Նրանց անվանումները տալիս են հետևյալ կերպ՝ Fe(CN)<sub>2</sub>- երկաթի (II) ցիանիդ, AgNCS- արծաթի (I) թիոցիանիդ{{sfn|Лидин|1983|с=28—30}}։

Հալկոգենները, որոնք իրենց մեջ պարունակում են ծծմբի, [[սելեն]]ի և [[տելուր]]ի անիոններ, անվանում են համապատասխանաբար [[սուլֆիդներ]], սելենիդներ, տելուրիդներ։ [[Ծծմբաջրածին]]ը և սելենաջրածինը կարող են առաջացնել թթու աղեր, որոնք համաատասխանաբար կոչվում են հիդրոսուլֆիդներ և հիդրոսելենիդներ (ZnS- ցինկի սուլֆիդ, SiS<sub>2</sub>- սիլիցիումի դիսուլֆիդ, NaHS-նատրիումի հիդրոսուլֆիդ)։ Կրկնակի սուլֆիդները անվանելու համար նշում են երկու կատիոնն էլ գծիկի միջոցով՝ (FeCu)S<sub>2</sub>- երկաթի-պղնձի դիսուլֆիդ{{sfn|Лидин|1983|с=32—33}}։

== Կառուցվածք և ֆիզիկական հատկություններ ==
[[Պատկեր:Salts Solubility vs Temperature.png|300px|мини|Աղերի լուծելիությունը ջերմաստիճանից կախված]]
Որպես կանոն աղերը իրենցից ներկայացնում են բյուրեղային նյութեր՝ իոնային բյուրեղավանդակներով։ Օրինակ, ալկալիական և հողալկալիական մետաղների հալոգենիդները (NaCl, CsCl, CaF<sub>2</sub>) կազմված են անիոններից, որոնք տեղադրված են գնդաձև փաթեթի ամենալայն մասերում, իսկ կատիոնները՝ այդ փաթեթի դատարկ մասերում։ Աղերի իոնային բյուրեղները կարող են կազմված լինել նաև թթվային մնացորդներից, որոնք միացած են անսահման անիոնային մասերից (սիլիկատներ)։ Այդպիսի կառուցվածքը ազդում է նրանց ֆիզիկական հատկությունների վրա, նրանք ունեն բարձր հալման [[ջերմաստիճան]], պինդ վիճակում համարվում են [[դիէլեկտրիկներ]]<ref name="ХЭ_ИК">{{Ռուսերեն գիրք |заглавие=Химическая энциклопедия |ответственный=Под ред. И. Л. Кнунянца |год=1990 |место=М |издательство=Большая российская энциклопедия |том=2 |isbn=5-85270-035-5 |с=259}}</ref>։

Հայտնի են նաև աղեր, որոնք ունեն մոլեկուլյար (կովալենտային) կառուցվածք (օրինակ ալյումինի քլորիդը AlCl<sub>3</sub>): Աղերի մեծ մասի մոտ քիմիական կապի հատկությունը տատանվում է իոնական և կովալենտային կապերի միջև{{sfn|Зефиров|1995|с=377}}։

Հիմնական հետաքրքրությունը ներկայացնում են իոնային հեղուկները՝ աղերը, որոնց հալման ջերմաստիճանը 100°С- ից ցածր է։ Բացի անոմալ ցածր հալման ջերմաստիճան ունենալուց, նրանք ունեն համարյա զրոյական [[հագեցած գոլորշի|հագեցած գոլորշու]] ճնշում և բարձր [[մածուցիկություն]]։ Յուրահատկուկ հատկությունները այս աղերի բացատրվում է կատիոնի ցածր համաչափությամբ, իոնների միջև ցածր փոխազդեցությամբ և կատիոնի լիցքի լավ բաշխվածությամբ<ref>{{Ռուսերեն հոդված |автор=Wasserscheid P., Keim W. |заглавие=Ionic Liquids—New “Solutions” for Transition Metal Catalysis |год=2000 |язык=en |издание=Angew. Chem. Int. Ed |том=39 |номер=21 |страницы=3772—3789 |doi=10.1002/1521-3773(20001103)39:21<3772::AID-ANIE3772>3.0.CO;2-5 |pmid=11091453}}</ref>։

Աղերի կարևոր հատկությունն է համարվում ջրում լուծվելը։ Ըստ լուծելիության աղերը բաժանվում են լուծելի, քիչ լուծելի և անլուծելի։

== Բնության մեջ ==
Շատ միներալներ՝ աղեր, առաջացնում են հանքային կուտակումներ (օրինակ, հալիտներ NaCl, սիլվինիտներ KCl, ֆտորիդներ CaF<sub>2</sub>):

== Ստացման եղանակներ ==
Գոյություն ունի աղերի ստացման տարբեր եղանակներ
* Թթուների և մետաղների, հիմնային, երկդիմի մետաղների [[օքսիդ]]ների փոխազդեցությամբ
<math>\mathsf{H_2SO_4 + Mg \longrightarrow MgSO_4 + H_2 \uparrow}</math>

<math>\mathsf{H_2SO_4 + MgO \longrightarrow MgSO_4 + H_2O}</math>

<math>\mathsf{3H_2SO_4 + Al_2O_3 \longrightarrow Al_2(SO_4)_3 + 3\ H_2O}</math>
* Թթվային օքսիդների և ալկալիական, հիմնային, երկդիմի օքսիդների փոխազդեցությամբ
<math>\mathsf{Ca(OH)_2 + CO_2 \longrightarrow CaCO_3 \downarrow + H_2O}</math>

<math>\mathsf{CaO + SiO_2 \longrightarrow CaSiO_3}</math>

<math>\mathsf{Al_2O_3 + 3\ SO_3 \longrightarrow Al_2(SO_4)_3}</math>

<math>\mathsf{Mg(OH)_2 + CO_2 \longrightarrow MgCO_3 \downarrow + H_2O}</math>

<math>\mathsf{Zn(OH)_2 + SO_3 \longrightarrow ZnSO_4 + H_2O}</math>
* Աղերի և [[թթուներ]]ի փոխազդեցությամբ, եթե դրանք կարող են դուրս մղել փոխազդեցության մեջ մտած աղի մետաղին
<math>\mathsf{CaCO_3 + 2 HCl \longrightarrow CaCl_2 + H_2O + CO_2 \uparrow}</math>

<math>\mathsf{CuCl_2 + Na_2S \longrightarrow 2 NaCl + CuS \downarrow}</math>

<math>\mathsf{2Na_2CO_3 + 2 MgCl_2 + H_2O \longrightarrow [Mg(OH)]_2CO_3 + CO_2 \uparrow + 4 NaCl}</math>
* Պարզ նյութերի փոխազդեղությամբ
<math>\mathsf{Fe + S \longrightarrow FeS}</math>
* Հիմքերի և ոչ մետաղների փոխազդեցությամբ, օրինակ հալոգենիդների
<math>\mathsf{Ca(OH)_2 + Cl_2 \longrightarrow Ca(OCl)Cl + H_2O}</math>

Բյուրեղահիդրատներ սովորաբար ստանում են աղի բյուրեղացմամբ ջրային միջավայրից, ինչպես նաև հայտնի են աղերի բյուրեղներ, որոնք ստանում են ոչ ջրային միջավայրից (օրինակ CaBr<sub>2</sub>·3 C<sub>2</sub>H<sub>5</sub>OH){{sfn|Зефиров|1995|с=377}}:

== Քիմիական հատկություններ ==
Քիմիական հատկությունները պայմանավորված են նրա մեջ մտնող կատիոնի և անիոնի հատկություններով։

Աղերը փոխազդում են թթուների և [[հիմքեր]]ի հետ, եթե ռեակցիայի արդյունքում առաջանում է նյութ, որը դուրս է գալիս ռեակցիայի միջավայրից (նստվածք, գազ, թույլ էլեկրոլիտ, օրինակ ջուր)

<math>\mathsf{BaCl_2 + H_2SO_4 \longrightarrow BaSO_4\downarrow + 2 HCl}</math>

<math>\mathsf{NaHCO_3 + HCl \longrightarrow NaCl + H_2O + CO_2 \uparrow}</math>

<math>\mathsf{Na_2SiO_3 + 2 HCl \longrightarrow 2 NaCl + H_2SiO_3 \downarrow}</math>

Աղերը փոխազդում են մետաղների հետ, եթե մետաղը գտնվում է աղի մեջ մտնող մետաղից ձախ մետաղների ակտիվության շարքում

<math>\mathsf{Cu + HgCl_2 \longrightarrow CuCl_2 + Hg}</math>

Աղերը փոխազդում են նաև միմյանց հետ, եթե ստացված նյութերից մեկը դուրս է գալիս ռեակցիայի միջավայրից (առաջանում է նստվածք, գազ կամ ջուր), ինչպես նաև այդ ռեակցիաները կարող են տեղի ունենալ ռեագենտի թթվայնության աստիճանի փոփոխությամբ

<math>\mathsf{CaCl_2 + Na_2CO_3 \longrightarrow CaCO_3 \downarrow + 2 NaCl}</math>

<math>\mathsf{AgNO_3 + NaCl \longrightarrow AgCl \downarrow + NaNO_3}</math>

<math>\mathsf{K_2Cr_2O_7 + 3 Na_2SO_3 + 4 H_2SO_4 \longrightarrow Cr_2(SO_4)_3 + 3 Na_2SO_4 + K_2SO_4 + 4 H_2O}</math>

Որոշ աղեր տաքացման դեպքում քայքայվում են

<math>\mathsf{CuCO_3 \longrightarrow CuO + CO_2 \uparrow}</math>

<math>\mathsf{Ca(NO_3)_2 \longrightarrow Ca(NO_2)_2  + O_2\uparrow }</math>

<math>\mathsf{NH_4NO_3 \longrightarrow N_2O \uparrow + 2 H_2O}</math>

<math>\mathsf{NH_4NO_2 \longrightarrow N_2 \uparrow + 2 H_2O}</math>

=== Դիսոցումը ջրային լուծույթներում ===
Ջրում լուծելիս աղերը մասնակի կամ ամբողջովին դիսոցվում են իոնների։ Եթե աղերի դիսոցումը տեղի է ունենում ամբողջությամբ, այդ դեպքում նրանք լավ էլեկտրոլիտներ են, հակառակ դեպքում՝ թույլ{{sfn|Зефиров|1995|с=377}}։ Լավ էլեկտրոլիտների օրինակ են [[ալկալիական մետաղներ]]ի աղերը, որոնք լուծույթում գոյություն ունեն լուծված իոնների ձևով{{sfn|СОЖ|1999}}։ Չնայած նրան, որ թեորեմի համաձայն աղերը դիսոցվում են [[իոններ]]ի, իրականում աղերի մեծամասնության մոտ նկատվում է մասնակի դիսոցում, օրինակ, 0,1 Մ FeCl<sub>3</sub>-ի լուծույթը պարունակում է միայն 10 % Fe<sup>3+</sup> կատիոն, ինչպես նաև 42 % FeCl<sup>2+</sup>-ի կատիոններ, 40 % FeCl<sub>2</sub><sup>+</sup>-ի կատիոններ,  6 % FeOH<sup>2+</sup>-ի կատիոններ և 2 %  Fe(OH)<sub>2</sub><sup>+</sup>-ի կատիոններ<ref>{{Ռուսերեն հոդված |автор=Hawkes S. J. |заглавие=Salts are Mostly NOT Ionized |год=1996 |язык=en |издание=J. Chem. Educ |том=75 |номер=5 |страницы=421—423 |doi=10.1021/ed073p421}}</ref>։

=== Աղերի հիդրոլիզ ===
Որոշ աղեր ջրային լուծույթներում ընդունակ են ենթարկվելու [[հիդրոլիզ]]ի{{sfn|Зефиров|1995|с=377}}։ Տվյալ ռեակցիան թույլ թթվից (Na<sub>2</sub>CO<sub>3</sub>) կամ թույլ հիմքից (CuCl<sub>2</sub>) կազմված աղերի դեպքում կարող է լինել դարձելի, իսկ թույլ հիմքից ու թույլ թթվից կազմված աղերի դեպքում անդարձելի է (Al<sub>2</sub>S<sub>3</sub>):

== Աղերի նշանակությունը մարդու համար ==
{| class="standard"
!Աղի անվանումը
!Պարունակությւնը մթերքներում
!Ազդեցությունը մարդու օրգանիզմի վրա
!Աղի պակասի դեպքում առաջացող հիվանդությունը
|-
|1. Կալցիումի աղեր
|Կաթ, ձուկ, բանջարեղեն
|ապահովում են ոսկրերի աճը և ամրությունը
|Կմախքի վատ աճ, ատամների փչացում և այլն
|-
|2. Երկաթի աղեր
|Տավարի լյարդ, միս
|Հեմոգլոբինի կազմի մեջ է մտնում
|Սակավարյունություն
|-
|3. Մագնեզիումի աղեր
|Ոլոռ, ծիրանաչիր
|Մարսողության աշխատանքի լավացում
|Մարսողական համակարգի աշխատանքի խանգարում
|}
[[Պատկեր:Salt content in food (HY).svg|կենտրոն|մինի|434x434px|Աղերի պարունակությունը մթերքում]]

== Կիրառում ==
Աղերը կիրառվում են ամենուրեք, ինչպես արտադրությունում, այնպես էլ առօրյա կյանքում։ 
# Քլորի թթուների աղեր։ Քլորիդներից մեծ մասամբ օգտագործում են նատրիումի քլորիդը և կալիումի քլորիդը։ Նատրիումի քլորիդը (կերակրի աղ) առանձնացնում են գետի և ծովի ջրից, ինչպես նաև ստանում են աղային հանքավայրերից։ Կերակրի աղը օգտագործում են սննդի մեջ։ Արդյունաբերության մեջ նատրիումի քլորիդը ծառայում է որպես հումք քլորի, նատրիումի հիդրօքսիդի և սոդայի ստացման համար։ Կալիումի քլորիդն օգտագործում են գյուղատնտեսության մեջ որպես [[Կալիումական պարարտանյութեր|կալիումական պարարտանյութ]]։ 
# Ծծմբական թթվի աղերը։ Շինարարությունում և բժշկության մեջ լայն տարածում ունի [[գիպս]]ը, որը ստացվում է կալցիումի դիհիդրոսուլֆատից։ Այն ջրի հետ խառնելով արագ քարանում է առաջացնելով կալցիումի դիհիդրոսուլֆատ, այսինքն հենց գիպս։ Նատրիումի հիդրոսուլֆատը օգտագործում են սոդայի ստացման համար։  
# Ազոտական թթվի աղերը։ Նիտրատները մեծ մասամբ օգտագործում են [[Գյուղատնտեսություն|գյուղանտեսության]] մեջ։ Նրանցից կարևորներն են նատրիումի նիտրատը, կալիումի նիտրատը, կալցիումի նիտրատը և ամոնիումի նիտրատը։ Այս աղերին սովորաբար անվանում են սելիտրաներ։ 
# Օրթոֆոսֆատներից ավելի կարևոր է կալցիումի օրթոֆոսֆատը։ Այս աղը հանքային աղերի՝ ֆոսֆորիտների և ապատիտների մեծ մասն է կազմում։ Ֆոսֆորիտները և ապատիտները օգտագործում են որպես հումք [[ֆոսֆորային պարարտանյութեր]] ստանալու համար, օրինակ սուպերֆոսֆատ։ 
# Ածխաթթվի աղերը։ Կալցիումի կարբոնատը օգտագործվում են [[կրաքար]]ի համար հումք։ Նատրիումի կարբոնատը օգտագործում են ապակու և օճառի արտադրության մեջ։ Կալցիումի կարբոնատը բնության մեջ հանդիպում է կրաքարի, [[Կավիճ|կավճի]] և [[մարմար]]ի ձևով։

== Աղերի նկարների սրահ ==
<gallery perrow="6">
File:Hydrogenuhličitan draselný.JPG|Կալիումի հիդրոկարբոնատ
File:Blutlaugensalz gr.jpg|Կալիումի հեքսացիանոֆերատ
File:Ammonium-cerium(IV)-sulfate-sample.jpg|Ամոնիումի-ցերիումի (IV)սուլֆատ
File:Dusičnan olovnatý.PNG|Կապարի նիտրատ
File:Fluorid amonný.PNG|Ամոնիումի ֆտորիդ
File:GaSeBulk.jpg‎.jpg|Գալիումի սելենիդ
File:Calcium fluoride.jpg|Կալցիումի ֆտորիդ
File:Fosforečnan měďnatý.PNG|Պղնձի(II) օրթոֆոսֆատ
File:Křemičitan kobaltnatý.PNG|Կովալտի(II) սիլիկատ
File:Bromid olovnatý.PNG|Կապարի(II) բրոմիդ
</gallery>

== Ծանոթագրություններ ==
{{ծանտուփ}}
{{Արտաքին հղումներ}}
{{ՀՍՀ|հատոր=1|էջ=253}}

[[Կատեգորիա:Աղեր]]