Դիտել Ամիններ էջի վիքիկոդը

{{անաղբյուր}}
'''Ամինները''' [[ամոնիակ]]ի օրգանական ածանցյալներն են, որոնց մոլեկուլներում ամոնիակի [[Ջրածին|ջրածնի]] մեկ, երկու կամ երեք ատոմներ տեղակալված են [[ածխաջրածին|ածխաջրածնային]] ռադիկալներով.

RNH<sub>3</sub>, R<sub>2</sub>NH, R<sub>3</sub>N

Հայտնի են մեծ թվով բնական և սինթետիկ օրգանական միացություններ, որոնց մոլեկուլում [[ազոտ]]ի [[ատոմ]]ներ են պարունակվում։ Դրանց թվին են պատկանում ամիններն ու [[ամինաթթուներ]]ը։

Պարզագույն ներկայացուցիչը ''մեթիլամինն'' է. CH<sub>3</sub>–NH<sub>2</sub>

Կարելի է նաև ընդունել, որ առաջնային ամինները ածխաջրածնայինների ածանցյալներն են, որոնց մոլեկուլում ջրածնի ատոմը տեղակալված է NH<sub>2</sub> ամինային՝ խմբով։

== Ամինների դասակարգում ==
# Ըստ ազոտի ատոմին միացած ռադիկալների թվի տարբերում են առաջնային, երկրորդային և երրորդային ամիններ։
# Ըստ ածխաջրածնային ռադիկալի բնույթի՝ ամինները լինում են [[ալիֆատիկ]], [[արոմատիկ]] և խառը։ Օրինակները բերված են աղյուսակում.
{| class="wikitable"
|-
! Ամիններ !! Առաջնային !! Երկրորդային !! Երրորդային
|-
| Ալիֆատիկ || CH<sub>3</sub>NH<sub>2</sub> մեթիլամին || (CH<sub>3</sub>)NH<sub>2</sub> երկմեթիլամին || (CH<sub>3</sub>)<sub>3</sub>NH<sub>2</sub> եռմեթիլամին
|-
| Արոմատիկ || C<sub>6</sub>H<sub>5</sub>NH<sub>2</sub> ֆենիլամին (անիլին) || (C<sub>6</sub>H<sub>5</sub>)<sub>2</sub>NH երկֆենիլամին || (C<sub>6</sub>H<sub>5</sub>)<sub>3</sub>N եռֆենիլամին
|-
| Խառը || - || C<sub>6</sub>H<sub>5</sub>–NH–CH<sub>3</sub> մեթիլֆենիլամին || C<sub>6</sub>H<sub>5</sub>–N(CH<sub>3</sub>)<sub>2</sub> Երկմեթիլֆենիլամին
|}

Այն ամինները, որոնց մոլեկուլում ամինային խումբն անմիջականորեն միացած է արոմատիկ օղակին, անվանում են արոմատիկ ամիններ։

Հայտնի են նաև ալիցիկլիկ և հետերոցիկլիկ ամիններ։

== Ամինների իզոմերիա և անվանակարգ ==
Ամիններին բնորոշ է կառուցվածքային իզոմերիան.

* Ածխածնային կմախքի իզոմերիա.

CH<sub>3</sub> — CH<sub>2</sub> — CH<sub>2</sub> — CH<sub>2</sub> — NH<sub>2</sub> բութիլամին

CH<sub>3</sub> — CH — CH<sub>2</sub> — NH<sub>2</sub> իզոբութիլամին
        |
       CH<sub>3</sub>

* Ֆունկցիոնալ խմբի դիրքի իզոմերիա.

CH<sub>3</sub> — CH<sub>2</sub> — CH<sub>2</sub> — NH<sub>2</sub> պրոպիլամին

CH<sub>3</sub> — CH — CH<sub>3</sub> իզոպրոպիլամին
        |
       NH<sub>2</sub>

Առաջին, երկրորդային և երրորդային ամինները մեկը մյուսին կարող են իզոմերներ լինել (իզոմերիա ամինների դասերի միջև).

CH<sub>3</sub> — CH<sub>2</sub> — CH<sub>2</sub> — NH<sub>2</sub> պրոպիլամին

CH<sub>3</sub> - CH<sub>2</sub> — NH — CH<sub>3</sub> մեթիլէթիլամին

CH3 — NH — CH3 եռմեթիլամին
       |
      CH3

Ինչպես հասկացանք, որպեսզի ամինն անվանվի թվարկվում են ազոտի ատոմին միացած տեղակալիչները՝ ըստ մեծացման կարգի՝ ավելացնելով -ամին վերջածանցը։ Նույն տեղակալիչների առկայության դեպքում օգտագործում են երկ-(դի) և եռ-(տրի) նախամասնիկները.

* Մեթիլամին CH<sub>3</sub>–NH<sub>2</sub>
* Էթիլամին CH<sub>3</sub>–CH<sub>2</sub>–NH<sub>2</sub>
* Մեթիլէթիլամին CH<sub>3</sub>–CH<sub>2</sub>–NH–CH<sub>3</sub>
* Երկմեթիլամին (CH<sub>3</sub>)<sub>2</sub>NH

== Ամիննների ստացում ==
1. Ամինները ստացվում են ալկիլհալոգենիդների և ամոնիակի փոխազդեցությունից։ Այս եղանակով ստացվում են առաջնային, երկրորդային և երրորդային ամինների խառնուրդ։
[[Պատկեր:Reaction1111.PNG|center|reaction]]
2. Ավելի ընդհանուր եղանակ է ալիֆատիկ և արոմատիկ նիտրոմիացությունների վերականգնումը։ Որպես վերականգնիչ է ծառայում ջրածինը «ծնման պահին», որը ստացվում է, օրինակ, երկաթի և աղաթթվի փոխազդեցությունից.
[[Պատկեր:Chemistry reaction 1.PNG|center|reaction 1]]

Արդյունաբերության մեջ անիլինը ստանում են [[նիտրոբենզոլ]]ի վերականգնումից՝ երկաթի առկայությամբ ջրային գոլորշում տաքացնելով.
[[Պատկեր:Chemistry reaction 2.PNG|center|reaction 2]]

 {{Հիմնական|Նիկոլայ Զինին }}
Անիլինի ստացման եղանակն առաջարկել է ռուս քիմիկոս [[Նիկոլայ Զինին]]ը։ Անիլին կարելի է ստանալ՝ նաև նիտրոբենզոլը ջրածնով կատալիզատորի առկայությամբ վերականգնելով։

== Ֆիզիկական հատկություններ ==
Ամինների նմանությունն ամոնիակին միայն ձևական չէ։ Այս երկուսն ունեն ընդհանուր հատկություններ։ Սահմանային շարքի ամինների ստորին անդամները (մեթիլամին, երկմեթիլամին, եռմեթիլամին) գազային նյութեր են և ունեն ամոնիակի հոտ։ Փոքր մոլային զանգվածով մնացած ամինները հեղուկներ են և ջրում լավ լուծվում են։ Առաջնային և երկրորդային ամիններն առաջացնում են ջրածնային կապեր, ինչը նշանակալիորեն բարձրացնում է այդ ամինների եռման և հալման ջերմաստիճանները։

CH<sub>3</sub>–CH<sub>2</sub>–CH<sub>2</sub>–NH<sub>2</sub> եռման ջերմաստիճանը՝ 49 <sup>0</sup>C

CH<sub>3</sub>–CH<sub>2</sub>–CH<sub>2</sub>–CH<sub>3</sub> եռման ջերմաստիճանը՝ -0,5 <sup>0</sup>C

Անիլինը յուղանման հեղուկ է, ջրի հետ սահմանափակ խառնվող, եռում է 184 <sup>0</sup>C ջերմաստիճանում։ Ավելի մեծ մոլային զանգվածով արոմատիկ ամինները պինդ նյութեր են։

== Քիմիական հատկություններ ==
Ամինների քիմիական հատկությունները որոշվում են հիմնականում ազոտի ատոմի մոտ եղած չընդհանրացված էլեկտրոնային զույգով։ Ամինների և ամոնիակի կառուցվածքները նման են և դրսևորում են նույնանման հատկություններ։

[[Պատկեր:Ամիններ.PNG|կենտրոն|500px|Ամինների մոդելներ]]

Ինչպես ամոնիակը, այնպես էլ ամինները ազոտի հիմքում չընդհանրացված էլեկտրոնային զույգի հաշվին դոնորակցեպտորային մեխանիզմով առաջացնում են չորրորդ կովալենտային կապը՝ հանդես գալով էլեկտրոնների դոնորի դերում։

Ամինները հաճախ անվանվում են օրգանական հիմքեր։

1. Ալիֆատիկ ամինների ջրային լուծույթներն ունեն հիմնային ռեակցիա, քանի որ ջրի հետ ամինների փոխազդեցությունից առաջանում են ալկիլամոնիումի հիդրօքսիդներ՝ նման ամոնիումի հիդրօքսիդին։

2. Ամինները փոխազդում են թթուների հետ՝ առաջացնելով ալկիլամոնիումի աղեր։

2CH<sub>3</sub>–CH<sub>2</sub>–NH<sub>2</sub> + H<sub>2</sub>SO<sub>4</sub> <math>\rightarrow </math> (CH<sub>3</sub>–CH<sub>2</sub>–NH<sub>3</sub>)<sub>2</sub>SO<sub>4</sub> Էթիլամոնիումի սուլֆատ

3. Ամիններն օդում այրվում են առաջացնելով՝ ածխածնի քառավալենտ օքսիդ, ջուր և ազոտ։

4CH<sub>3</sub>NH<sub>2</sub> + 9O<sub>2</sub> <math>\rightarrow </math> 4CO<sub>2</sub> + 10H<sub>2</sub>O + 2N<sub>2</sub>
{{Արտաքին հղումներ}}
{{ՀՍՀ|հատոր=1|էջ=319}}
{{Օրգանական միացություններ}}

[[Կատեգորիա:Ամիններ]]