Դիտել Անիվ էջի վիքիկոդը

[[Պատկեր:ХАДИ27 НИИ шин Vizu6282.JPG|250px|մինի|Մրցավազքի մեքենայի անիվ]]
'''Անիվ''', շրջանաձև, շարժումն ապահովող սարք, ազատ պտտվող կամ պտտվող [[սռնի|սռն]]ու վրա ամրացված շրջան, որը թույլ է տալիս իր վրա ամրացված մարմնին գլորվել, այլ ոչ թե սահել։ Լայնորեն կիրառվում է բեռնափոխադրման, տարբեր մեխանիզմների և գործիքների մեջ։

== Ստուգաբանություն ==
Ըստ Գևորգ Ջահուկյանի՝ «անիվ» բառն առաջացել է թերևս բնիկ հնդեվրոպական՝ *snēuo-՝ *snēu- «պտտել» արմատից. համեմատել հին իռլանդերեն snua «ոլորել, հյուսել», snútigr «պտտվող» (ջրաղացաքարի մասին), նորվեգերեն snaa (<* snāwēn) «շտապել», լատվիերեն snaujis «օղակ». այս արմատից է նաև հայերեն ''նեարդ'' բառը (< *sneurt-)՝ իմաստային այլ զարգացմամբ։ ''Անիվ'' բառի ա- նախահավելվածի համար համեմատել ''ամիս''՝ mensos ձևից<ref>Գևորգ Ջահուկյան, [http://www.nayiri.com/imagedDictionaryBrowser.jsp?dictionaryId=51&dt=HY_HY&query=%D5%A1%D5%B6%D5%AB%D5%BE&forceIndex=yes Հայերեն ստուգաբանական բառարան], «Ասողիկ» հրատարակչություն, Երևան, 2010։</ref>։

== Պատմություն ==
[[Պատկեր:Bronocice drawn.png|200px|մինի|Նկար կճուճի վրա՝ Բրոնոչիցեից]]
[[Պատկեր:Wheel Iran.jpg|200px|մինի|Հնագույն սայլի անիվ]]
Ամենավաղ հայտնաբերված «անիվը» գտնվել է Ռումինիայի Յասիի շրջանում, այն թվագրում են մ.թ.ա. 5-րդ հազարամյակին։ Ռումինացի հնագետ Մ. Դինուն գտել էր կավից պատրաստած խաղալիք սայլի  մոդելներ, ինչի մասին հայտարարել էր 1981 թվականին<ref name="Кукутени">[http://www.mk.ru/science/2011/06/16/597841-koleso-izobreli-ne-na-vostoke.html «Российское открытие»: Колесо изобрели не на Востоке] // МК, 16.06.2011</ref>։ Սա Բալկաններում նեոլիթյան դարաշրջանի հայտնաբերված մարդկության պատմության ամենահին անիվն էր։

Լեհական Բրոնոչիցեի կերամիկական կճուճը՝ սայլի կառուցվածքային պատկերով, վերագրվում է ձագարաձև գավաթների մշակույթին և թվագրվում է մ.թ.ա. 3635-3370 թվականներին<ref>{{Cite book |last=Parpola |first=Asko |title=The Cultural Counterparts to Proto-European |last2=Carpelan |first2=Christian |publisher=Routledge |year=2005 |isbn=978-0700714636 |location=New York, London |pages=121–2}}</ref>։

Ըստ ժամանակաշրջանի, անիվի հաջորդ մոդելը հայտնաբերվել է հնէաբան [[Ա. Ռեզեպկին]]ի կողմից՝ հյուսիսային Կովկասում [[մայկոպյան մշակույթ]]ի գերեզմանների պեղումների ժամանակ<ref name="Кукутени" />։

Սլովենիայի [[Լյուբլյանյան արգելավայր]]ում գտել են [[Հացենի|հացենուց]] պատրաստված անիվ՝ 72 սմ տրամագծով, որի տարիքը գերազանցում է հինգ հազար տարին (մ.թ.ա. 3350-3100 թվականներ)<ref>{{Cite web |title=Wheel with an axle |url=http://www.koliscar.si/en/virtual-exhibition/ |archiveurl=https://www.webcitation.org/6JPlHJeaH?url=http://www.koliscar.si/en/virtual-exhibition/ |archivedate=2013 թ․ սեպտեմբերի 5 |accessdate=2013 թ․ հուլիսի 25 |publisher=// koliscar.si}}</ref>։ Չորս անիվ ունեցող սայլի մոդելը՝ պատրաստված կավից, հայտնաբերվել են [[բադենյան մշակույթ]]ի գերեզմաններում (արևելյան Հունգարիա), որոնք թվագրվում են մ.թ.ա. 3300-3100 թվականներ։ Պրեսսեհաուսի (Շվեյցարիա) հորգենյան մշակույթում հայտնաբերվել է անիվ՝ սռնու ամրացնելու համար նախատեսված քառակուսի անցքով, սռնին պտտվում էր անիվի հետ միասին։ Ի տարբերություն Շվեյցարիայում հայտնաբերվածների, Գերմանիայում, ինչպես նաև Հոլանդիայում և Դանիայում անիվների անցքերը շրջանաձև էին, սռնին ամրացվում էր սայլի թափքին, իսկ դա նշանակում է, որ սայլերի պատրաստման եվրոպական ավանդույթների տարբերությունն առաջացել են դեռևս մ.թ.ա. 3200 թվականին<ref>''Кульбака В.'', ''Качур В.'' Індоєвропейські племена епохи палеометалу. – Маріуполь: Рената, 2000. – 80 с.</ref>։

Անիվի վերաբերյալ հաջորդ հիշատակումները հանդիպում են [[Հին Միջագետք]]ում՝ մ.թ.ա 4-րդ հազարամյակի վերջին<ref name="Кукутени" />։

Այսպիսով, ավելի շատ նյութական փաստարկները վկայում են այն մասին, որ «ամենաառաջին» անիվն ի հայտ է եկել ոչ թե Մերձավոր Արևելքում, ինչպես ընդունված էր համարել, այլ՝ Եվրոպայում<ref>''Резепкин А. Д.'' Проблема происхождения колесного транспорта и его появления на Северном Кавказе // Четвёртая Кубанская археологическая конференция. Тезисы и доклады. Краснодар. 2005.</ref>։

Զապարոժի շրջանի (Ուկրաինա) դիմիտրովյան №6 գերեզմանաբլրի մուտքի մոտ գտնվել է հնագույն սայլ՝ ամբողջությամբ պահպանված անիվներով, որոնք մոտ հինգ հազար տարեկան էին<ref>{{Cite web |url=http://rg.kiev.ua/page5/article34725 |title=Сокровища дмитровских курганов, 2015 |access-date=2018-03-25 |archive-date=2016-03-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305161412/http://rg.kiev.ua/page5/article34725 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |title=Бердянские археологи завершили раскопки курганов в Дмитровке |url=http://pro.berdyansk.biz/content.php?id=31583 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304115655/http://pro.berdyansk.biz/content.php?id=31583 |archive-date=2016 թ․ մարտի 4 |accessdate=2018 թ․ մարտի 25}}</ref>։ Երկանիվ սայլը՝ 0,6մ պահպանված տրամագծով, հայտնի է զապարոժյան Մարյեվկա գյուղի կատակոմբնյան գերեզմաններից<ref>''Чередниченко Н. Н.'', ''Пустовалов С. Ж.'' [http://annales.info/bronza/war/chariot.htm Боевые колесницы и колесничие в обществе катакомбной культуры (по материалам раскопок в нижнем Поднепровье) // Советская археология, 1991, № 1, стр. 206-216.]</ref>։ Հին սայլի երկու անիվներն էլ պատրաստված էին փայտի ամբողջական կտորից, սռնու շրջանաձև անցքով և լայն անվագնդով<ref>''Третьяков Н. Н.'', ''Монгайт А. Л.'' (ред.) Очерки истории СССР — М.: Академия наук СССР, 1956. — 633 c.</ref>։

Անիվի նախորդը կարելի է համարել, մինչ այդ հայտնի գլանը, որը տեղադրվում էր տեղափոխվող բեռի տակ։ Սկզբում անիվն իրենից ներկայացնում էր փայտե շրջան՝ դրված սռնու վրա և ամրացված [[սեպ]]ով։ Անիվներով սահնակների պատկերներ հայտնաբերվել են Միջագետքում և [[շումեր]]ական [[Ուրուկ]] քաղաքում։ Մ.թ.ա 2700 թվականին այնտեղ եղել են [[սայլ]]երի նկարներ։ Այդ ժամանակ շումերներն իրենց արքաներին հուղարկավորում կառքի հետ միասին։

Չորս անիվ ունեցող սայլը՝ Ռոստովի շրջանի Ուլան IV կատակոմբյան մշակույթի գերեզմանոցային համալիրից, պատրաստված էր մ.թ.ա. 23-րդ դարում<ref>''Shishlina N. I.'', ''Kovalev D. S.'', ''Ibragimova E. R.'' [http://journals.cambridge.org/action/displayAbstract?fromPage=online&aid=9632294&fulltextType=RA&fileId=S0003598X00101061 Catacomb culture wagons of the Eurasian steppes, 2015]</ref>։ Դ. Էնտոնին և Վինոգրադովը (1995) դասական տիպի կառքը ժամանակագրել են մ.թ.ա 2026 թվականներ՝ գտնված [[Չելյաբինսկի մարզ]]ի Կրիվոե լճի շրջակայքից։

Մ.թ.ա 2-րդ հազարամյակում անիվի կառուցվածքը կատարելագործվել է. Հարավային Ուրալում ի հայտ է եկել ճաղերով անիվ, [[Փոքր Ասիա]]յում՝ [[անվակունդ]]ով և թեքված [[անվագոտի|անվագոտով]]<ref>[http://www.koryazhma.ru/usefull/know/doc.asp?doc_id=110 кто придумал или изобрел колесо? / Великие изобретения<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref>։ Ավելի ուշ՝ մ.թ.ա 1-ին հազարամյակում, [[կելտեր]]ը իրենց կառքերն ավելի ամրացնելու նպատակով սկսեցին օգտագործել մետաղյա անվագոտի, որը հետագայում տրանսպորտային միջոցներում փոխարինվել է ռետինե անվադողերով<ref>[http://istorya.ru/articles/koleso.php История России. Всемирная, мировая история — История колеса<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref>։

Չնայած այն բանին, որ անիվը համարվում էր անհայտ մինչկոլումբյան [[Ամերիկա]]յի [[Քաղաքակրթություն|քաղաքակրթության]] համար, որոշ ազգեր, օրինակ՝ [[ինկեր]]ը, շատ մոտ էին նրա հայտնաբերմանը։ Որոշ մշակույթներում (օրինակ՝ [[օլմեկներ]]ը) անիվների վրա պատրաստել են կենդանիների կերամիկական և փայտե պատկերներ։ Հավանաբար դրանք կատարել են ծիսական ֆունկցիա, կամ ընդամենը խաղալիքներ էին։ Դրանից ելնելով, կարելի է ենթադրել, որ առաջին անիվն ի հայտ է եկել որպես՝ [[խաղալիք]]։

Մինչ եվրոպացիների գալը, անիվի մասին չգիտեին [[Ավստրալիա]]յի և [[հարավային Աֆրիկա]]յի բնիկ ժողովուրդները։

Անիվի հայտնագործումը նպաստեց [[արհեստագործություն|արհեստագործության]] զարգացմանը։ Անիվն օգտագործվում էր [[բրուտագործական շրջան]]ում (բոլորակ), [[աղացներ]]ում, [[Ճախարակ (գործիք)|ճախարակ]]ում, [[խառատային հաստոցներ]]ում։ [[Ոռոգում|Ոռոգման]] համակարգերում, [[մանուֆակտուրա]]յին ֆաբրիկաներում, [[հանքահոր]]երում օգտագործվում էին [[ջրային անիվ]]ները։

[[Պատկեր:Gears animation.gif|160px|մինի|Մխոցային ատամնավոր փոխանցման համակարգ. աջից և ձախից անիվներ]]
Անիվի հայտնագործումը խթան հանդիսացավ ընդհանուր գիտության զարգացման համար։ Այն օգտագործվում է [[աստրոլաբ]]ներում և այլ գիտական գործիքներում։ Մեխանիկայում լայնորեն կիրառվում է [[ատամնանիվ]]ը։

Տնտեսության բնագավառում անիվի կարևորագույն նշանակությունը արտացոլվում էր նրա «Անընդհատ վերադառնալու» փոխաբերական իմաստում։ Տարբեր մշակույթներում անիվը համարվում էր արևի շարժման խորհրդանիշ, բուդդայականության մեջ այն խորհրդանշում է օրենքն ու իրականությունը, [[սիմետրիա]]ն և [[Դհարմա]]յի կատարելությունը։ [[Հունական դիցաբանություն|Հունական]] և [[Հռոմեական դիցաբանություն|հռոմեական]] դիցաբանության մեջ անիվն ունի 6 ճաղ, որպես [[Զևս]]ի՝ երկնային աստծու ատրիբուտ<ref>[http://dic.academic.ru/dic.nsf/simvol/353 Словарь символов]</ref>։

== Մեխանիկա ==
Անիվը, համեմատաբար հարթ տարածությունում բեռնափոխադրման ժամանակ, էականորեն նվազեցնում է էներգիայի ծախսը։ Անիվի օգտագործման ժամանակ աշխատանքն իրականացվում է [[շփման ուժ]]ին հակառակ, որն արհեստական ճանապարհների պայմաններում զգալիորեն քիչ է, քան՝ սահքի շփման ուժը։

Անիվի տարբեր մասերի միջև հիմնական կինեմատիկական և դինամիկ փոխհարաբերությունները բխում են նրա՝ որպես պինդ մարմին դիտարկումից և սահմանվում են՝ ելնելով նրա երկարաչափական հատկանիշներից, նախնական պայմաններից, շահագործման պայմաններից և այլն։ Անիվը համարվում է պարզ մեխանիզմ, երբ այն տեղադրված է կենտրնով անցնող ֆիքսված կամ պտտվող սռնու վրա։ Հաճախ անիվն օգտագործվում է տեղափոխման նպատակով, այդ դեպքում այն հանդիսանում է տրանսպորտային միջոց, որն ապահովում է բարձր արդյունավետությամբ շարժում։ Եթե սռնին ամրացված է երկու անիվներով, ապա անիվների պտույտն ընթանում է այնպես, կարծես նրանք մի մարմին են։

Անվային սռնին հանդիսանում է 6 պարզագույն մեխանիզմներից մեկը։ Այն թույլ է տալիս ունենալ մեխանիկական առավելություն՝ պտտվող [[ուժի մոմենտ|մոմենտի]] հաշվին գործադրվող ուժի մեծացման ճանապարհով։ Էությունն այն է, որ մեխանիզմի կցումը հողին տեղի է ունենում միայն անիվների միջոցով, նա տրանսպորտային միջոցների համար կատարում է աջակցող համակարգի դեր, ինչը նվազեցնում է էներգիայի կորուստը, հաշվի չառնելով այնպիսի թերությունների, ինչպիսիք են՝ անիվների առանձգականությունը և [[առանցքակալ]]ներում մոմենտի կորուստը։ Տարբեր տրանսպորտային միջոցներում  անիվների օգտագործոման համար անհարժեշտ է հաշվի առնել հողի հետ նրանց կցորդումը, ինչին կարելի է հասնել խորդուբորդ անիվների օգտագործմամբ։
=== Անիվի երկրաչափություն ===
Անիվի երկրաչափությունը հիմնված է [[շրջանագիծ|շրջանագծի]] երկրաչափության վրա։ Շրջանագծի բնութագրող մեծությունները հետևյալն են.
* [[Տրամագիծ]]։ Անիվները հիմնականում որոշվում են իրենց տրամագծով, քանի որ դա որոշում է իրենց առավելագույն մեծությունը և, հետևաբար, համարվում է լուրջ սահմանափակող գործոն՝ կապված այս կամ այն մեխանիզմում զբաղեցրած ծավալի հարցի հետ։
* [[Պարագիծ]]։ Դա այն տարածությունն է, որն անցնում է անիվը հարթության մեջ մի շրջան կատարելիս։ Այսպիսով, տարածությունը, որը հաղթահարվում է առաջադրված պտույտների քանակով որոշվում է օրինակով, որն իր հերթին կախված է պարագծից՝ համաձայն հետևյալ բանաձևի.
: <math>{p}=\pi \cdot {D}.</math>
Ավելի համընդհանուր.
: <math>\Delta s=\theta \cdot r,</math>
որտեղ.
* <math>\Delta s</math> — անցած տարածությունն է,
* <math>\theta</math> — պտտման անկյունը,
* <math>r</math> — անիվի շառավիղը (<math>D=2r</math>)
=== Շրջանաձև շարժում ===
[[Պատկեր:Circular motion vectors.svg|200px|մինի|Համաչափ շրջանաձև շարժման վեկտորների փոխկապակցվածություն]]
Ուղղագիծ հավասարաչափ շարժման խնդիրը համարժեք է պտտման խնդրին։ Հեռավորության, արագության և արագացման փոփոխականները համարժեք են անկյունային փոփոխականներին. անկյան, անկյունային արագության և անկյունային արագացմանը համապատասխան։ Բոլոր երեքը կապված են գծային կախյալներով<ref>[http://physics.bu.edu/~duffy/py105/Rotationalkin.html Center of gravity and Rotational variables] (2000). Проверено 8 июля 2009.</ref>.
* Շրջադարձի անկյուն. <math>\theta=\frac{\Delta s}{r}</math>
* Անկյունային արագությւոն. <math>\omega=\frac{v}{r}</math>
* Անկյունային արագացում. <math>\alpha=\frac{a}{r}</math>
Որտեղ միավորելով այդ երեքը, տեսնում ենք.
* Ձախ կողմում անկյունային համարժեքներ (անկյուն, անկյունային արագույթուն, անկյունային արագացում)
* Աջ կողմում գծային համարժեքները (հեռավորություն, գծային արագություն, գծային արագացում)՝ բաժանված ''r'' շառավղով

Երեք ցուցադրված հարաբերակցությունները դուրս են բերվում անիվի երկրաչափությունից, որտեղ շրջանի աղեղի երկարությունը կախված է առաջադրված <math>\theta</math> անկյան շրջադարձից՝ արտահայտված [[Ռադիան (չափման միավոր)|ռադիան]]ով, բազմապատկած շրջանագծի շառավղով, դրա հետ մեկտեղ, անիվի մեկ շրջադարձի ժամանակ, նա անցնում է պարագծին հավասար հեռավորություն, ինչը համապատասխանում է 2π ռադիանով շրջադարձի անկյանը։ Արագացումը, արտահայտված արագության ընթացքի փոփոխմամբ, կարելի է գտնել, եթե նկատենք, որ արագությունը կատարում է ընթացքի ամբողջական փոփոխություն, նույն T ժամանակահատվածում, որի ընթացքում օբյեկտը կատարում է մեկ պտույտ։ Այդ ժամանակ արագության վեկտորն ամեն T վայրկյանում անցնում է 2π v երկարությամբ ճանապարհ.
* <math> a_c\, = \frac {2 \pi v }{T} = \omega^2 \ r \ =\omega \cdot v,</math>

Որտեղ.
* a<sub>c</sub> — արագացում (միշտ ուղղված է դեպի անիվի կենտրոնը)
* <math>\omega</math> — անիվի անկյունային արագություն
* ''r'' — շրջանագծի շառավիղ, որտեղ գտնվում է դիտարկվող կետը։

[[Պատկեր:Velocitats Roda.svg|220px|մինի|Անիվի սրնու համակարգում արագության գրաֆիկական պատկերը՝ ներառյալ գետնի հետ շփման կետը և անիվի կենտրոնը։ Ուշադրություն դարձրեք, որ շփման կետում արագությունը հավասար է զրոյի և աճում է գծային՝ շառավղի մեծացման հետ. v = ωxr]]
Յուրաքանչյուր մեքենա ունի ճանապարհի հետ անիվների կցորդիչ՝ նրանց շփման կետում, այնպես որ այդ կետում անիվի հարաբերական շարժումը մոտավորապես հավասար է զրոյի։ Անիվի կինեմատիկան կարող է պարզաբանվել հետևյալ արտահայտությամբ. երբ՝ գործ ունենալով համատարած միջավայրի մեխանիկայի խնդրի հետ, կարող ենք որոշել ցանկացած VP կետի արագությունը՝ իմանալով ցանկացած այլ կետի արագություն.
: <math>{\vec V_P}={\vec V_O} + \vec \omega \times \vec r</math>

Որտեղ.
* <math>{\vec V_O}</math> — կետի արագություն, որի արագությունը հայտնի է։
* <math>\vec \omega</math> — անիվի անկյունային վեկտորի հարաբերակցությունը հողի հետ։
* <math>\vec r_{OP}</math> — երկու կետերի միջև վեկտորի հարաբերական դիրքը։

Մակերևույթի հետ անիվի կցորդումը պետք է լինի արդյունավետ, քանի որ ակնհայտ է, որ եթե հողի հետ շփման կետում անիվի արագությունը տարբերվի զրոյից, ապա անիվը կսահի։ Վերը ասվածից հետևում է, որ գոյություն ունի գծային կախվածություն՝ հողի վրա ցանկացած կետում արագության մեծության, շփման կետի հեռավորության և պտտման հարթության միջև։ Շնորհիվ շարժման կինեմատիկայի գիտելիքների, արագությունը կարող է բաժանվել երկու բաղադրիչի.
* Շրջանագծի վրա գծային արագության կետեր
* Անիվի կենտրոնի գծային արագություն

Դա արագությունը բաժանում է 2 տիպի. մի կողմից արագությունը, որը կզգա դիտորդը, եթե նա լիներ անիվի վրա, մյուս կողմից՝ արագությունը, եթե տեղակայվեր շարժվող միջոցի ներսում։ Պարզ է, որ պտտման կետերի արագությունը՝ տեղակայված շավիղի ծայրերին, հավասար է գծային արագությանը։ Դա կարող է ինտուիտիվ կերպով պարզ լինել, քանի որ ամբողջական պտույտ կատարելու համար անիվին անհրաժեշտ է անցնել տարածություն՝ համարժեք նրա շրջակայքի երկարությանը։

Անիվները լինում են ամբողջական (օրինակ՝ երկաթգծային վագոնի անիվի զույգը) և կազմված մեծ քանակությամբ մասնիկներից, օրինակ՝ ավտոմեքենայի անիվի կազմի մեջ մտնում է՝ սկավառակը, անվագոտին, անվադողը, երբեմն օդափուչիկը, ամրացման հեղույսները և այլն։ Ժամանակակից անվադողերը անցնում են ավելի քան 100 000կմ։ Չլուծվող հարց է համարվում ինքնաթիռների անվադողների մաշվածության հարցը։

== Ավտոմեքենայի անիվ ==
[[Պատկեր:AluminumWheel spoke design.jpg|200px|մինի|Ալյումինե խառնուրդով անվակունդ]]
[[Պատկեր:Velg auto.jpg|200px|մինի|Ժամանակակից ավտոմեքենայի անիվ (հավաքված անվադողով)]]
Համընդհանուր [[Ավտոմեքենա|ավտոմոբիլաշինության]] տերմինալոգիայում<ref>[http://protect.gost.ru/document.aspx?control=7&id=129182 ГОСТ Р 52390-2005. Раздел 2. Термины и определения, с. 1]</ref> '''անիվ''' է կոչվում միայն հանգույցը՝ տեղակայված անվակունդի և անվադողի միջև, իր հերթին բաղկացած՝ անվագոտուց, որի վրա ամրացվում է անվադողը, սկավառակից կամ ճաղից, որը միավորում է անվակունդը անվագոտուն։

Առաջին ավտոմեքենաների անիվներն ըստ էության չէին տարբերվում ձիակառքերի անիվներից և պատրաստված էին փայտից։ Արդյունքում ի հայտ եկան անիվներ մետաղական անվագոտով և փայտյա ճաղով, ինչպես նաև մետաղյա ճաղով։ Անվադողերը սկզբում ունեցել են համընդհանուր ռետինե ժապավենի տեսք, արագության աճին զուգընթաց դրանց փոխարինեցին օդաճնշված անվադողերը, որի պրոֆիլի բարձրությունը մինչ 1960-ական թվականները անընդհատ մեծանում էր՝ բարձրացնելով երթևեկության հարմարավետությունն ու ավտոմեքենայի բեռնափոխադրման հզորությունը։ Բեռնատարների վրա ռետինե ժապավենների կարելի էր հանդիպել դեռևս 1920-ական թվականներին, իսկ զիվորական մեքենաների վրա այսօր էլ օգտագործվում են ընդհանուր թրթուրային անիվներ՝ առաջին անգամ մշակված [[Առաջին համաշխարհային պատերազմ]]ի ժամանակ՝ զրահապատ ավտոմեքենաների համար։ Սկսած 1920-ական թվականներից ճյուղավորված անիվներն աստիճանաբար սկսեցին փոխարինվել մետաղյա սկավառակներով անիվներով, որոնք արտադրության մեջ ավելի հասարակ էին և էժանագին։

1960-ական թվականներին ի հայտ եկան սպորտային տարբերակներով անիվներ, ամբողջությամբ կամ մասնակիորեն պատրաստված [[ալյումին]]ի կամ [[մագնեզիում]]ի թեթև ձուլվածքից։

== Մեխանիզմներում ==
{{Main|Ատամնանիվ}}
Առանց շարժունակության շատ մեխանիզմների աշխատանք անհնար է։ Դրանց թվին են պատկանում [[ժամացույց]]ները, [[զարթուցիչ]]ները, [[ջրաղաց]]ներն ու [[հողմաղաց]]ները, [[կողպեք]]ները, [[շլյուզ]]ները, [[ֆունիկուլյոր]]ները և այլն։

== Անիվների յուրահատուկ տեսակներ ==
* [[Էլիպս]]աձև անիվ (տեղակայված այնպիսի այնպիսի անկյամբ, որ եթե նայենք կողքից նման է շրջանի) - թույլ է տալիս թիավարել ջրում։
* [[Քառակուսի]] անիվ, որի արտոնագիրը 1959 թվականին ստացել է ամերիկացի Ալբերտ Սֆրեդդան։ Այն հեշտությամբ տեղաշարժվում էր ձյան, ավազի վրայով, հաղթահարում էր փոսերը։ Չնայած զգուշացումներին, այդպիսի անիվներով ավոմեքենան չէր «կաղում» և զանգացնում էր մինչև 60 կմ/ժ արագություն։  
* «Քայլող» անիվ<ref>[http://www.rusnauka.com/7_NITSB_2012/Agricole/2_102918.doc.htm Д.т.н. Лопарев А.А., Аспирант Комкин А.С. Сельское хозяйство/2.Механизация сельского хозяйства]</ref>։
* [[Շարժիչ-անիվ]]։

== Բնության մեջ ==
Մարդու կողմից ստեղծված հայտնագործությունները հաճախ հանդես են գալիս որպես բնության նմանակում (օրինակ՝ ինքնաթիռների վաղ նախագիծը հիշեցնում է թռչուններին){{sfn|Шольц|2008|с=139}}, բայց բնության մեջ առկա են քիչ նախագծումներ, որոնք անիվ են հիշեցնում։ հետազոտողները դա կապում են նրա հետ, որ{{sfn|Шольц|2008|с=142}}.
* անիվի առավելություններն ի հայտ են գալիս միայն որոշակի և ոչ հաճախ հանդիպող պայմաններում (անիվի արդյունավետության համար անհրաժեշտ են հարթ և անուր մակերևույթ),
* անիվը պետք է ազատ պտտվի սռնու շուրջը և այդ պատճառով չի կարող օրգան լինել, քանի որ կարիք ունի նյարդերի և սնուցող նյութերի։
Որպես անիվի հնարավոր նմանօրինակ [[Գ. Շոլց]]ը{{sfn|Шольц|2008|с=141-142}} թվարկում է.
* [[ծովախեցգետին]]ը, 
* [[թրթուր]]ը։
Պասիվ ճոճման օրինակները բնության մեջ ավելի շատ են։ Շոլցը մատնանշում է, մասնավորապես.
* Capparaceae aureola [[սարդ]]ը, որը թեքությունից իջնելու համար ընդունում է գնդի տեսք,
* Hippa pacifica [[Խաչափառներ|խաչափառը]], որն օգտագործում է մարմնի շրջանաձև կառուցվածքը, որպեսզի [[ալեբախություն|ալեբախության]] շրջանում գլորվի ավազի վրայով։
[[Պատկեր:Flightless Dung Beetle Circellium Bachuss, Addo Elephant National Park, South Africa.JPG|200px|մինի|Կոյաբզեզ]]
Միկրոսկոպիկ մակարդակում բակտերիաների մոտ նկատվում է առանցքային ռոտացիայի կենսաքիմիական մեխանիզմ{{sfn|Шольц|2008|с=142}}։

Որպես անիվի ամենամոտ օրինակ (և հնարավոր նախատիպ), Շոլցը նշում է [[կոյաբզեզ]]ին, որը կենդանիների արտաթորություններին տալիս է գնդի տեսք և գլորում դեպի իր բույնը։ Դրա հետ մեկտեղ, հետևի ոտքերի մի զույգը շարժում է գունդը երկու հակառակ կողմերից՝ ձևավորելով սռնու նմանօրինակ{{sfn|Шольц|2008|с=143}}։

== Խորհրդանշաններում ==
* Շարժվող անիվը հանդիսանում է ցիկլայնության և կրկնողության խորհրդանիշ։ Օրինակ՝ [[Հնդկաստան|հնդկական]] [[չակրա]]յի համակարգը, չինական «[[Ին և յան]]» խորհրդանիշը։ Հետաքրքիր է նշել, որ հին [[Տիբեթ]]ի առօրյա կյանքում անիվի օգտագործումն արգելված էր։
* [[Պանամայի զինանշան]]ի վրա պատկերված թևավոր անիվը առաջընթացի խորհրդանիշ է։
* [[Հին Եգիպտոս]]ում անիվը համարվում էր արևի խորհրդանիշ<ref>{{Cite book |last=Hall |first=Adelaide S. |url=https://books.google.es/books?id=OxcOmjiAWXAC&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false |title=A Glossary of Important Symbols in Their Hebrew: Pagan and Christian Forms |year=2005 |isbn=9781596055933 |page=56}}</ref>։
* [[Հեթանոսություն|Հեթանոսական]] [[դիցաբանություն]]ում «Տարվա անիվ» տերմինը նշանակում է սեզոնային տոների ամենամյա կրկնվող հաջորդականություն։

== Գերբագիտության մեջ ==
Անիվը կարևոր դեր ունի ժամանակակից Հնդկաստանի դրոշի և խորհրդանշանի վրա։ Նա խորհրդանշում է օրենքը ([[դհարմա]]ն)։ Անիվ պատկերված է նաև [[գնչուների դրոշ]]ի վրա, որը խորհրդանշում է գնչուների կյանքը և նրանց հնդկական արմատները։ Այն կա նաև [[Մոնղոլիա]]յի խորհրդանշանի վրա ՝ վերաբերվելով [[Բուդդայականություն|բուդդայականությանը]]։ Անիվ կամ դրա մասնիկներ են պատկերված [[Անգոլա]]յի դրոշի, [[Վիետնամ]]ի զինանշանի, ինչպես նաև՝ 1984-1997 թվականներին [[Բուրկինա Ֆասո]]յի և [[Իտալիա]]յի խորհրդանշանի վրա։

<gallery>
File:Flag of Angola.svg|Անգոլայի դրոշ
File:Flag_of_India.svg|Հնդկաստանի դրոշ
File:Roma flag.svg|Գնչուների դրոշ
File:Emblem of Angola.svg|Անգոլայի զինանշան
File:Coat of arms of Vietnam.svg|Վիետնամի զինանշան
File:Coat of arms of Burkina Faso 1984-1991.svg|Բուրկինա Ֆասոյի խորհրդանշան (1984 - 1997)
File:State emblem of Mongolia.svg|Մոնղոլիայի խորհրդանշան
File:Emblem of India.svg|Հնդկաստանի խորհրդանշան
File:Emblem of Italy.svg|Իտալիայի խորհրդանշան
</gallery>

== Տես նաև ==
* [[Սռնի]]
* [[Մարտակառք]]
* [[CD]]

== Ծանոթագրություններ ==
{{ծանցանկ|2}}

== Գրականություն ==
* [http://www.krugosvet.ru/enc/nauka_i_tehnika/tehnologiya_i_promyshlennost/KOLESO.html Колесо]. // Энциклопедия Кругосвет
* {{Ռուսերեն հոդված |ссылка=http://repository.naturalis.nl/document/118317 |ref=Шольц |автор=Scholtz, Gerhard |заглавие=Scarab beetles at the interface of wheel invention in nature and culture? |год=2008 |язык=en |издание=Contributions to Zoology |том=77 |выпуск=3 |страницы=139-148}}
{{Արտաքին հղումներ}}
{{ՀՍՀ|հատոր=1|էջ=418}}

[[Կատեգորիա:Անիվներ]]
[[Կատեգորիա:Ավտոմեքենաների մասեր և մեխանիզմներ]]
[[Կատեգորիա:Հայտնագործություններ]]