Դիտել Աստծո գոյության հարց էջի վիքիկոդը

{{ՎՏՔ}}
'''Աստծո գոյության հարցը''' քննարկման առարկա է [[կրոն]]ի փիլիսոփայության և [[Աստվածաբանություն|աստվածաբանության]] մեջ<ref>''The Rationality of Theism'' quoting {{нп5|Смит, Квентин Персифор|Quentin Smith||Quentin Smith}} «God is not 'dead' in academia; it returned to life in the late 1960s». They cite "the shift from hostility towards theism in Paul Edwards’s ''Encyclopedia of Philosophy'' (1967) to sympathy towards theism in the more recent ''[[Routledge Encyclopedia of Philosophy]]''.</ref>: [[Աստված|Աստծո]] կամ աստվածությունների գոյությանը կողմ և դեմ փաստարկների լայն շրջանակը պատկանում է տրամաբանական, էմպիրիկ, մետաֆիզիկական, սուբյեկտիվ կամ գիտական կատեգորիաներին: Փիլիսոփայության մեջ Աստծո գոյության հարցը պատկանում է իմացաբանությանը (գիտելիքի էության և շրջանակի ուսումնասիրություն), գոյաբանությանը (կեցության կամ գոյության բնույթի ուսումնասիրություն) և արժեքների տեսությանը (քանի որ Աստծո որոշ սահմանումներ ներառում են «կատարելություն» հասկացությունը):

Աստծո գոյությունն ապացուցելու փորձերը, որոնք գոնե մասամբ հիմնված են էմպիրիկ դիտարկումների և տրամաբանության վրա, սովորաբար կոչվում են Աստծո գոյության ապացույցներ: Դրանք կարելի է բաժանել չորս մեծ խմբերի՝ մետաֆիզիկական, էմպիրիկ, տրամաբանական և սուբյեկտիվ{{sfn|Токарев|1970|c=|loc=Выдвигались специальные доказательства бытия}}։

Արևմտյան փիլիսոփայական ավանդույթում Աստծո գոյության հարցը բարձրացրել են [[Պլատոն]]ը և [[Արիստոտել]]ը, ովքեր փաստարկներ են առաջ քաշել [[տիեզերք]]ի ձևավորման համար պատասխանատու էակի գոյության օգտին, որը կոչվում է ''դեմիուրգ'' կամ հիմնական շարժիչ, որը հետագայում դասակարգվել է որպես տիեզերաբանական փաստարկներ: Անսելմ Քենթերբերիացին ձևակերպեց առաջին գոյաբանական փաստարկը. [[Թովմա Աքվինացի]]ն ներկայացրեց տիեզերաբանական փաստարկի իր տարբերակը (առաջին ուղին)։ [[Ռենե Դեկարտ]]ը պնդում էր, որ Աստծո գաղափարը որպես ամենակատարյալ գոյություն ունի հավերժորեն և չէր կարող ձևավորվել որպես զուտ մարդկային մտավոր գործունեության արդյունք արտաքին աշխարհի տպավորություններից, և, հետևաբար, դրա աղբյուրը պատկանում է հենց Աստծուն։

Ջոն Կալվինը ներկայացրեց ''sensus divinitatis'' (Աստծո զգացում) փաստարկը, որը յուրաքանչյուր մարդու գիտելիք է տալիս Աստծո գոյության մասին: Մի շարք իսլամական փիլիսոփաներ նույնպես մշակել են Աստծո գոյության փաստարկներ: Ավերրոեսը առաջ քաշեց փաստարկներ՝ ազդված Արիստոտելի «առաջնային շարժման» հայեցակարգից. Ալ-Ղազալին և Ալ-Կինդին ներկայացրեցին մի փաստարկ, որը հետագայում կոչվեց Կալամի տիեզերաբանական փաստարկ։ [[Ավիցեննա]]ն ներկայացրել է ճշմարտացիության ապացույց, Ալ-Ֆարաբին առաջ է քաշել նեոպլատոնական փաստարկներ։ Որոշ կրոններ, ինչպիսիք են ջայնիզմը, մերժում են արարիչ աստծո գաղափարը:

[[Թեիզմ]]ը՝ Աստծո գոյության մասին պնդումը, կրոնի փիլիսոփաների մեջ գերիշխող տեսակետն է<ref>{{cite book |last1=Cruz De |first1=Helen |last2=Nichols |first2=Ryan |title=Advances in Religion, Cognitive Science, and Experimental Philosophy|date=28 January 2016 |publisher=Bloomsbury Academic |pages=135 |isbn=978-1-4742-2382-9 |url=https://books.google.com/books?id=iKfnCgAAQBAJ&pg=PA135}}</ref>: 2020 թվականի ''PhilPapers''-ի հետազոտության ժամանակ կրոնի փիլիսոփաների 69,50%-ն ասել է, որ ընդունում է կամ հակված է դեպի թեիզմը, մինչդեռ 19,86%-ն ասել է, որ ընդունում է կամ հակված է դեպի աթեիզմը<ref>{{cite web |title=PhilPapers Survey 2020 |url=https://survey2020.philpeople.org/survey/results/4842?aos=22 |website=PhilPapers}}</ref>: Կրոնի մի շարք նշանավոր ժամանակակից փիլիսոփաներ պաշտպանել են թեիզմը, այդ թվում՝ Ալվին Պլանտինգան, Յուջին Նագասավան, Ջոն Հիկը, Ռիչարդ Սուինբերնը և Ուիլյամ Լեյն Քրեյգը։

Կրոնի փիլիսոփայության շրջանակներում [[աթեիզմ]]ը պնդում է, որ Աստված գոյություն չունի<ref name ="Draper">{{книга |автор={{нп5|Дрейпер, Пол Роберт|Draper, Paul||Paul Draper (philosopher)}} |часть=Atheism and Agnosticism |ссылка часть=https://plato.stanford.edu/entries/atheism-agnosticism/ |заглавие=[[The Stanford Encyclopedia of Philosophy]] |издательство=Metaphysics Research Lab, Stanford University |год=2022 |язык=en}}</ref>։ Մի շարք փիլիսոփաներ առաջ են քաշել Աստծո գոյության դեմ փաստարկներ, այդ թվում՝ Դեյվիդ Հյումը, Լյուդվիգ Ֆոյերբախը և Բերտրան Ռասելը։ Կրոնի ժամանակակից փիլիսոփաները, ովքեր աթեիստական դիրք են գրավել, ներառում են Գրեհեմ Օփին, Փոլ Դրեյփերը, Քվենթին Սմիթը, Ջոն Լ. Մաքին և Ջոն Լ. Շելենբերգը:

Կրոնագետների մեծ թվի մասին ընդհանուր փաստարկը հերքվում է 20-րդ դարի սկզբից անցկացված հարցումների արդյունքներով, որոնց համաձայն՝ կրոնագետների տոկոսը ոչ միայն ցածր է, այլև ժամանակի ընթացքում նվազում է։ Հարցված ամերիկացի (1996, 1998) և բրիտանացի (2013) գիտնականների ճնշող մեծամասնությունը անհավատություն կամ կասկած են հայտնել Աստծո գոյության վերաբերյալ{{sfn|Larson; Witham|1998}}{{sfn|Stirrat; Cornwell|2013}}:

Գիտական տեսանկյունից Աստծո գոյության վարկածը (և հարակից հոգու, ոգու, դրախտի, դժոխքի և այլն հասկացությունները) չի համապատասխանում Պոպերի չափանիշին, քանի որ չկա և չի ենթադրվում, որ դա փորձարկվելու է գիտական մեթոդով: Արդյունքում, դրա գոյության մասին ցանկացած քննարկում խիստ գիտական չէ[8]։ Աշխարհի գիտական պատկերը չի պահանջում Աստծո ներկայությունը որպես բացատրական վարկած։ Գիտնականները համարում են, որ գիտական տեսությունները ավելի լավ են բացատրում աշխարհը, քան տվյալ վարկածը<ref name = RoA>{{книга |заглавие=Rocks of Ages: Science and Religion in the Fullness of Life |ссылка=https://archive.org/details/rocksofagesscien00goul |издательство={{Нп3|Ballantine Books}} |место=New York |год=2002 |isbn=034545040X |язык=en |автор=[[Гулд, Стивен Джей|Gould, Stephen Jay]]}}</ref>:

== Գիտական իմացության հարց==
[[Պատկեր:"The Good God" from The Complete Works of Béranger Met DP887573 (cropped).jpg|մինի|220пкс|''Բարի Աստվածը'', Ժան Գրանվիլ, 1836]]
Գոյություն ունեն գիտական մեթոդների կիրառմամբ գերբնականը, այդ թվում՝ Աստծուն ճանաչելու հնարավորության վերաբերյալ տարբեր մոտեցումներ։ Մոտեցման համաձայն (արտացոլված է, մասնավորապես, [[ԱՄՆ Գիտությունների ազգային ակադեմիա]]յի հայտարարության մեջ) գիտությունը զբաղվում է միայն այն հարցերով, որոնք վերաբերում են բնական երևույթներին, մինչդեռ ամեն գերբնականը պատկանում է կրոնի ոլորտին։ Գերբնական էակները բնության մաս չեն և չեն կարող ուսումնասիրվել գիտության կողմից{{sfn|Койн|2021}}: Բնական գործընթացները սկզբունքորեն վերարտադրելի են և, հետևաբար, կարող են անկախ ստուգվել հետազոտողների կողմից: Եթե ենթադրվում է, որ գոյություն ունեն բնությունից դուրս ուժեր, գիտնականները ոչ մի կերպ չեն կարող հաստատել կամ հերքել այդ բացատրությունները{{sfn|NAS|2008|p=[http://www.nap.edu/openbook.php?record_id=11876&page=10 10]}}: [[Գիտություն]]ը և [[կրոն]]ը գործ ունեն տարբեր աշխարհների հետ, ուստի գիտությունը չի կարող հիմնավոր կարծիք ունենալ կրոնի և գերբնական ոլորտի մասին{{sfn|Губин|2004|с=130—144}}: Նման տեսակետներ են արտահայտել բազմաթիվ «առաջադեմ» դավանանքների ներկայացուցիչներ։ Ըստ գիտության փիլիսոփա Ռոբերտ Փենոքի՝ «[եթե] մենք կարողանայինք կիրառել բնական գիտությունը գերբնական ուժերի ըմբռնման համար, ապա այդ ուժերը ըստ սահմանման գերբնական չէին լինի»{{sfn|Койн|2021}}։ Ըստ [[Օքսֆորդի անգլերեն բառարան]]ի, գերբնականը «պատկանում է մի ոլորտի կամ համակարգի, որը գերազանցում է բնությունը՝ որպես աստվածային, կախարդական կամ ուրվական էակներ. վերագրվում է ինչ-որ ուժի, որը թույլ չի տալիս գիտական մեկնաբանություն կամ դուրս է գալիս բնության օրենքներից, ինչպես նաև այդ ուժի դրսևորումը օկուլտ, պարանորմալ»{{sfn|Oxford English Dictionary}}{{sfn|Койн|2021}}:

Մեկ այլ մոտեցման համաձայն՝ գիտությունը միանգամայն ունակ է ստուգելու գերբնականը։ Գերբնականի հավատացյալների կարծիքով, այս ոլորտը ազդեցություն ունի բնական աշխարհի վրա (մեր աշխարհի վրա գերբնականի ազդեցության գաղափարը կրոնի էությունն է{{sfn|Губин|2004|с=130—144}}), հետևաբար այս ազդեցությունը կարող է ենթարկվել գիտական ստուգման։ Կենսաբան Ջերի Քոյնը գրում է, որ գիտությունը բազմիցս արել է այս թեստը՝ ուսումնասիրելով գերբնականի «ապացույցները», և կարող էր ինչ-որ ապացույցներ գտնել, բայց չի գտել։ Այսպիսով, տարբեր գիտական ուսումնասիրություններ, որոնք նվիրված են աղոթքի ազդեցությանը, դրական արդյունքներ չեն տվել: Պարանորմալ երևույթների ցուցադրման փորձերը նույնպես ձախողվել են՝ բժշկության հետ կապված նախաձեռնություններում, որտեղ խոսքը «բուժման» ոչ ավանդական մեթոդների մասին է (բուժիչ հպում, ծաղկային բույրերի ներշնչում, մագնիսների օգտագործում և այլն) և այլ ոլորտներում, ներառյալ էքստրասենսորային ընկալումը, տելեկինեզը, անցյալ կյանքի հիշողությունը{{sfn|Койн|2021}}: Գիտությունը և ավելի պարզ հետազոտությունները հայտնաբերել են մեծ թվով «հրաշքների» բնական պատճառներ։ Եթե մենք խոսում ենք մի բանի մասին, որը բացարձակապես դրսևորված չէ և ի վիճակի չէ դրսևորվելու, ապա դրա գոյությունը ենթադրելու հիմք չկա{{sfn|Губин|2004|с=130—144}}։

Կենսաբան Ալեքսանդր Պանչինն ասել է, որ գիտությունը դեռ չի որոշել, թե որքանով է հավանական հանգամանքների համակցությունը հանգեցրել կյանքի առաջացմանը, սակայն այս ուղղությամբ զգալի առաջընթաց է գրանցել և ցույց է տվել, որ կյանքի առաջացումը գերբնական ուժեր չի պահանջում{{sfn|Панчин|2024|loc=26—27 мин}}: [[Կրեացիոնիզմ]]ի մի շարք ձևեր, Աստծո կողմից աշխարհի ստեղծման մասին պատկերացումները հակասում են ոչ միայն ժամանակակից [[Կենսաբանություն|կենսաբանության]]ը, այլև [[ֆիզիկա]]յին, [[Երկրաբանություն|երկրաբանության]]ը և պատմական գիտությանը, օրինակ՝ որոշ կրեացիոնիստների այն մտքին, որ Երկիրը գոյություն ունի մոտ 6 հազար տարի՝ հիմնված [[Աստվածաշունչ|Աստվածաշնչ]]ի բառացի մեկնաբանության վրա։ Կրեացիոնիզմի այլ ձևերը, ըստ որոնց մարդը հայտնվեց աստվածային միջամտության արդյունքում՝ [[Ադամ]]ի, իսկ հետո մեղքի մեջ ընկած [[Եվա]]յի տեսքով, նույնպես հակասում են ոչ միայն էվոլյուցիոն կենսաբանությանը, այլ նաև մի շարք այլ գիտական առարկաների{{sfn|Панчин|2023|loc=1—3 мин.}}։

Գերբնականին հավատացողները, այդ թվում՝ Աստծուն, պնդում են, որ գիտեն մի բան, որն սկզբունքորեն անհասանելի է գիտության համար, ինչը անհիմն պնդում է{{sfn|Губин|2004|с=130—144}}:

Պիտեր Աթկինսը գրել է, որ հակառակ տեսակետին, որ գիտության ոլորտը սահմանափակվում է «ֆիզիկական աշխարհով», իսկ կրոնը վերաբերում է «հոգևորին», գիտական աթեիզմը նույնպես պնդում է, որ գիտության ոլորտը ֆիզիկական աշխարհն է, բայց գոյություն չունի այլ տեսակի աշխարհ, և այդ «հոգևորը» ֆիզիկապես գոյություն ունեցող մարդու ուղեղի կողմից ստեղծված պատրանք է{{sfn|Atkins|2008}}:

Եզրակացության ճշտության չափանիշի մասին թյուր կարծիքը հաճախ օգտագործվում է գերբնականի գոյությունն ապացուցելու համար։ Գերբնականի գոյության կողմնակիցները գիտությունից պահանջում են բացարձակ ապացույցներ և մաթեմատիկական թեորեմների նման խիստ ձևակերպումներ։ Նման բացարձակ մաթեմատիկորեն ճշգրիտ ապացույցների բացակայությունը նրանց կողմից մեկնաբանվում է որպես իրենց տեսակետների հաստատում. չի կարելի ապացուցել, որ Աստված գոյություն չունի, հետևաբար նա կա, կամ եզրակացվում է, որ այլընտրանքները պետք է դիտարկվեն հավասարապես: Մաթեմատիկայի մեջ ինչ-որ բան իսկապես կարող է կամ ապացուցվել, կամ չապացուցվել, չկան միջանկյալ վիճակներ։ Այնուամենայնիվ, իրականում որոշակի հայտարարություններ միշտ առկա են հուսալիության այս կամ այն միջանկյալ աստիճանով: Շատ բարձր, գործնական որոշակիությամբ հնարավոր է ապացուցել կամ հերքել ցանկացած բան: Եզրակացության վավերականությունը մեծանում է փաստերի քանակի և դրանց համակարգված հետևողականության հաստատման հետ։ Մեկնաբանությունները, որոնք չեն տեղավորվում մնացած լավ կայացած գիտելիքի հետ, չունեն կանխատեսող ուժ և, հետևաբար, սխալ են: Այս դիրքորոշումը միավորում է գիտական մեթոդաբանության պահանջները՝ կապված գիտելիքների համակարգման անհրաժեշտության և Օքամի ածելիի սկզբունքի հետ։ [[Օկկամի ածելի]]ն կտրում է աստվածային իրականության մասին պատկերացումները: Գիտությունը երբեք գերբնականը, Աստծուն կամ միստիկան չի օգտագործում որպես գործիք{{sfn|Губин|2004|с=130—144}}:

2007 թվականի հոկտեմբերի 4-ին [[Եվրոպայի խորհրդի Խորհրդարանական վեհաժողով|Եվրոպայի խորհրդի խորհրդարանական վեհաժողով]]ը (ԵԽԽՎ) հրապարակեց «Կրեացիոնիզմի վտանգները կրթության մեջ» բանաձեւը, որտեղ ասվում էր, որ «[[կրեացիոնիզմ]]ն իր բոլոր ձևերով, ինչպիսիք են «խելացի ձևավորումը» կամ «գերբանականությունը », գիտական առարկա չէ և ենթակա չէ գիտական ուսումնասիրության եվրոպական դպրոցներում՝ էվոլյուցիայի տեսության հետ կամ նույնիսկ դրա փոխարեն»։ Այս բանաձևում ԵԽԽՎ անդամները [[Եվրոպայի խորհուրդ|Եվրոպայի խորհրդ]]ի 47 երկրների կառավարություններին կոչ արեցին «վճռականորեն ընդդիմանալ» կրեացիոնիզմի ուսուցմանը որպես գիտական առարկայի<ref>[http://razumru.ru/humanism/journal/47/resolution.htm Резолюция 1580 от 4 октября 2007 г.] {{Wayback|url=http://razumru.ru/humanism/journal/47/resolution.htm |date=20131224175542 }} Парламентской Ассамблеи Совета Европы (ПАСЕ).</ref><ref>[http://www.vokrugsveta.ru/news/2343/ Совет Европы не разрешил преподавать креационизм] {{Wayback|url=http://www.vokrugsveta.ru/news/2343/ |date=20100102013243 }} // Вокруг света, 05.10.2007.</ref>:

== Աստծո գոյության փաստարկներ==
[[Պատկեր:The God Delusion (443116407).jpg|մինի|280пкс|[[Ռիչարդ Դոքինզ]], «Աստված որպես պատրանք»]]

Աստծո գոյության ապացույց՝ հիմնված գիտական կամ արժանահավատ բնական բացատրությունների հակասությունների վրա:

=== Կատարելության աստիճանի ապացույց (բարոյական) ===
[[Պատկեր:"The Good God" from The Complete Works of Béranger Met DP887573 (cropped).jpg|մինի|220пкс|Բարի Աստված, Ժան Գրանդվիլ, 1836]]
Մեր խղճի մեջ կա բարոյական օրենքի անվերապահ պահանջ. Բարոյականությունը գալիս է Աստծուց:

Դիտարկումից, որ մարդկանց մեծ մասը հետևում է որոշ բարոյական օրենքների, այսինքն՝ գիտակցում է, թե ինչն է լավը, ինչը վատը, եզրակացություն է արվում օբյեկտիվ բարոյականության առկայության մասին, բայց քանի որ լավ մարդիկ նույնպես վատ արարքներ են գործում, իսկ վատ մարդիկ՝ լավի ընդունակ, մարդուց անկախ բարոյականության աղբյուր է պետք: Եզրակացություն է արվում, որ օբյեկտիվ բարոյականության աղբյուր կարող է լինել միայն բարձրագույն էակը, այսինքն՝ Աստված։

Այն փաստը, որ մարդն ունի բարոյական օրենք՝ [[խիղճ]] (որը տարբերվում է երկրային օրենքներից միայն իր ավելի մեծ ճշգրտությամբ և անխափանությամբ) և ներքին համոզմունք արդարության վերջնական հաղթանակի անհրաժեշտության մեջ, վկայում է բարձրյալի գոյության մասին։ Խղճի տանջանքները երբեմն հանգեցնում են նրան, որ հանցագործը, հնարավորություն ունենալով ընդմիշտ թաքցնելու իր հանցանքը, գալիս ու բացահայտում է ինքն իրեն<ref>Глава [http://www.wco.ru/biblio/books/being/Main.htm «Нравственное и историческое доказательство».] {{Wayback|url=http://www.wco.ru/biblio/books/being/Main.htm |date=20110806063707 }} // [http://www.wco.ru/biblio/books/being/Main.htm О Божием бытии. Что ответить атеистам?] {{Wayback|url=http://www.wco.ru/biblio/books/being/Main.htm |date=20110806063707 }}. — М., 2007. — (Библиотека «Благовещение»)</ref>։

=== Տիեզերագիտական ===

Ամեն ինչ պետք է պատճառ ունենա։
Պատճառների շղթան չի կարող անվերջ լինել։ Ոմանք Աստծուն անվանում են ամեն ինչի առաջին պատճառը:

Այն մասամբ հանդիպում է արդեն [[Արիստոտել]]ի մոտ, որը տարբերակեց գոյի պատահական և անհրաժեշտ, պայմանական և անվերապահ հասկացությունները և հայտարարեց, որ անհրաժեշտ է ճանաչել աշխարհի բոլոր գործողությունների առաջին սկզբունքը մի շարք հարաբերական պատճառների մեջ<ref name="brog">{{ВТ-ЭСБЕ|Бог}}</ref>։

=== Գոյաբանական ===

Ավելի կատարյալ այն է, ինչ կա և՛ երևակայության մեջ, և՛ իրականության մեջ։

Մարդկային գիտակցությանը բնորոշ Աստծո հայեցակարգից նա եզրակացնում է Աստծո իրական գոյության մասին: Աստված կարծես բոլորովին կատարյալ էակ է: Բայց Աստծուն ներկայացնել որպես ամենակատարյալ և նրան վերագրել գոյություն միայն մարդկային պատկերացումներով, նշանակում է հակասել Աստծո էության ամենակատարյալ էության մասին սեփական պատկերացմանը, քանի որ այն, ինչ կա և՛ ընկալման մեջ, և՛ իրականում, ավելի կատարյալ է, քան գոյություն ունի միայն հայեցակարգում: Այսպիսով, մենք պետք է եզրակացնենք, որ [[Աստված]], որպես ամենակատարյալ էակ, գոյություն ունի ոչ միայն մեր երևակայության մեջ, այլև իրականում: Անսելմը նույն բանն արտահայտեց այսպես. Աստված գաղափարով բոլոր իրական էակ է, բոլոր իրականությունների ամբողջությունը. լինելիությունը իրականություններից մեկն է, ուստի անհրաժեշտ է ընդունել, որ Աստված գոյություն ունի:

=== Հոգեբանական ===
Այս փաստարկի հիմնական գաղափարը<ref>Глава III. § 3.4. Психологический аргумент // [[Осипов, Алексей Ильич|Осипов А. И.]]. [http://www.wco.ru/biblio/books/osip14/Main.htm «Путь разума в поисках истины»] {{Wayback|url=http://www.wco.ru/biblio/books/osip14/Main.htm |date=20110906062114 }} — М.: Издание Сретенского монастыря, 2002</ref> արտահայտել է [[Օգոստինոս Երանելի]]ն և զարգացրել [[Ռենե Դեկարտ|Դեկարտ]]ը։ Դրա էությունն այն է, որ Աստծո գաղափարը որպես ամենակատարյալ էակ գոյություն ունի հավերժականորեն և չէր կարող ձևավորվել մարդու (նրա հոգեկանի) զուտ մտավոր գործունեության արդյունքում արտաքին աշխարհի տպավորություններից, և, հետևաբար, նրա աղբյուրը պատկանում է հենց Աստծուն: Նմանատիպ միտք ավելի վաղ արտահայտել է [[Կիկերոն]]ը.

{{քաղվածք|Երբ մենք նայում ենք երկնքին, երբ խորհում ենք երկնային երևույթների մասին, մի՞թե այնքան էլ պարզ, ակնհայտ չի՞ դառնում, որ կա ամենագեղեցիկ մտքի մի աստվածություն, ով վերահսկում է այս ամենը <…> Եթե որևէ մեկը կասկածում է դրան, ապա ես չեմ հասկանում, թե ինչու նա նույնպես չի կասկածում՝ արև կա, թե ոչ։ Ինչո՞վ է մեկն ավելի ակնհայտ, քան մյուսը: Եթե սա չպարունակվեր մեր հոգիներում, որպես հայտնի կամ յուրացված մի բան, ապա չէր մնա այդքան կայուն, չէր հաստատվի ժամանակի ընթացքում և չէր կարող այդքան խոր արմատներ գցել մարդկանց դարերի ու սերունդների փոփոխության հետ։ Մենք տեսնում ենք, որ այլ կարծիքներ՝ կեղծ ու դատարկ, ժամանակի ընթացքում վերացել են։ Ո՞վ է, օրինակ, հիմա կարծում, որ գոյություն են ունեցել քիմերներ։ Կա՞ մի պառավ կին, որն այնքան անխելք է, որ հիմա վախենա անդրաշխարհի այն հրեշներից, որին նրանք ժամանակին հավատում էին: Որովհետև ժամանակը ոչնչացնում է կեղծ գյուտերը, բայց հաստատում է բնության դատողությունները<ref>Марк Туллий Цицерон. «О природе богов», книга II (II) // Философские трактаты / ред. Г. Г. Майоров, перев. М. И. Рижского. — М.: «Наука», 1985.</ref>|[[Կիկերոն]]}}:

=== Պատմական ===
Այս փաստարկը հիմնված է այն գաղափարի վրա, որ գոյություն չունի ոչ կրոնական պետություն, և առաջարկվել է հիմնականում այն ժամանակներում, երբ իրականում չկային պետություններ, որտեղ ճնշող մեծամասնություն ունեն ոչ կրոնական քաղաքացիները:
Այս փաստարկի հնարավոր ձևակերպումները հետևյալն են.

«Առանց կրոնի չկա ազգ, ինչը նշանակում է, որ կրոնական հարգանքը մարդու համար բնական է: «Ուստի կա Աստվածություն»<ref>{{Cite web |url=http://www.pravbeseda.ru/library/index.php?page=book&id=884#_Ref85859483 |title=«Исторический аргумент» |access-date=2011-03-25 |archive-date=2011-01-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110106052604/http://pravbeseda.ru/library/index.php?page=book&id=884#_Ref85859483 |deadurl=no }}</ref>:

Աստծո հանդեպ հավատի համընդհանուր լինելը հայտնի է դեռևս հույն մեծագույն գիտնական Արիստոտելի ժամանակներից... Եվ հիմա, երբ գիտնականներն առանց բացառության ճանաչում են բոլոր ժողովուրդներին, ովքեր բնակվել և բնակվում են մեր հողում, հաստատվել է, որ բոլոր ժողովուրդները ունեն իրենց սեփական կրոնական համոզմունքները, աղոթքները, տաճարները և զոհաբերությունները: «Ազգագրությունը չի ճանաչում ոչ կրոնական ժողովուրդների»,-ասել է գերմանացի աշխարհագրագետ և ճանապարհորդ Ռատցելը<ref>«Закон Божий». Сост. прот. С. Слободской. Джорданвилл, 1967; репринт: М., 1993. С. 488.</ref>։

Կիկերոնը նաև ասել է. «Բոլոր ազգերի բոլոր մարդիկ, ընդհանուր առմամբ, գիտեն, որ կան աստվածներ, քանի որ այս գիտելիքը բնածին է բոլորի մեջ և, այսպես ասած, դրոշմված է հոգու մեջ»<ref>Цит. по: Постернак А. В. «История Древней Греции и Древнего Рима». М., 2008. С. 428. Цицерон. «Эстетика: трактаты, речи, письма». М., 1994. С. 395.</ref>:

[[Պլուտարքոս]]ի խոսքերով՝ «Շրջե՛ք բոլոր երկրները, և դուք կարող եք գտնել քաղաքներ առանց պարիսպների, առանց գրի, առանց տիրակալների, առանց պալատների, առանց հարստության, առանց մետաղադրամների, բայց ոչ ոք դեռ չի տեսել քաղաք առանց տաճարների և աստվածների»<ref>Цит. по: [http://www.wco.ru/biblio/books/being/Main.htm О Божием бытии] {{Wayback|url=http://www.wco.ru/biblio/books/being/Main.htm |date=20110806063707 }} Глава «Нравственное и историческое доказательство». Также содержится в: Осипов А. И. «Путь разума в поисках истины». Ч. III, гл. 3, п. 5. [http://www.pravbeseda.ru/library/index.php?page=book&id=884#_Ref85859483 «Исторический аргумент»] {{Wayback|url=http://www.pravbeseda.ru/library/index.php?page=book&id=884#_Ref85859483 |date=20110106052604 }}</ref>:

«Այն փաստը, որ մարդը ձգտում է դեպի Աստված, զգում է կրոնական պաշտամունքի կարիքը, ցույց է տալիս, որ Աստվածությունն իսկապես գոյություն ունի։ Այն, ինչ գոյություն չունի, չի գրավում: [[Ֆրանց Վերֆել|Ֆ. Վերֆե]]լն ասել է. «Ծարավը ջրի գոյության լավագույն ապացույցն է»<ref>[http://www.klikovo.ru/db/book/msg/6651 2. СМЫСЛ ЖИЗНИ] {{Wayback|url=http://www.klikovo.ru/db/book/msg/6651 |date=20110521031440 }}</ref>:

=== Կրոնական փորձառություն ===
Հրաշք համարվող տարբեր երևույթներ ներկայացվում են որպես Աստծո գոյության ուղղակի վկայություն։ Այնուամենայնիվ, այս ապացույցը չունի գիտական հիմք:

''Քրիստոսաբանական փաստարկ''. տարբեր արտեֆակտներ, որոնք կապված են Հիսուս Քրիստոսի երկրային կյանքի հետ (հիմնականում Չարչարանքի մասունքներ)։

[[Դև]]երի վտարումը վկայում է ինչպես դևերի, այնպես էլ Աստծո գոյության մասին<ref>[http://www.bogistina.info/exorcism/german.shtml Чин отчитки (изгнание злых духов) в Свято-Троице-Сергиевой лавре архимандрита Германа] {{Wayback|url=http://www.bogistina.info/exorcism/german.shtml |date=20110502061246 }}.</ref>:

Սրբերի [[մասունք]]ներ. Մասունքների պաշտամունքը սկսվում է քրիստոնեական պատմության առաջին դարերից: Նրանք պահպանվում և հարգվում են բարոյական, դաստիարակչական և պատարագային նպատակներով և, ըստ քրիստոնեական եկեղեցու ուսմունքի, կրողներ են այն շնորհ տվող զորությունների, որոնք Աստծո կողմից կարող են տրվել հավատացյալներին սրբերի մնացորդների միջոցով։

[[Մոտալուտ մահվան փորձառություն]]. Որոշ մարդիկ, ովքեր ունեցել են [[կլինիկական մահ]]վան փորձառություն, հայտնում են, որ տեսել են մահացած հարազատներին, իրենց ֆիզիկական մարմնի վերևում լողալով կամ այլ գերբնական փորձառություններ են ունեցել: Նման վկայությունները հավատացյալների կողմից համարվում են հոգու անմահության և հետագա կյանքի գոյության ապացույց<ref>''[[Серафим (Роуз)|Иеромонах Серафим Роуз]]''. [http://www.pravoslavie.ru/put/shagi/rose_sad.htm Жизнь после смерти] {{Wayback|url=http://www.pravoslavie.ru/put/shagi/rose_sad.htm |date=20100110135409 }}. — М., 1984.</ref><ref>''Фомин А. В.'' [http://www.novm.ru/dokaz.html Доказательство существования жизни после смерти] {{Wayback|url=http://www.novm.ru/dokaz.html |date=20071106085617 }}. — Новая мысль, 2004.</ref>:

''Սուրբ լույսը'', որից ճրագ են վերցնում մարդիկ եկեղեցական հատուկ օրերին, շատ հավատացյալների կողմից համարվում է [[հրաշք]]<ref>[http://dubus.by/modules/xoopspoll/pollresults_poll_id_30.html Опрос «Верите ли вы в чудо Благодатного огня?»] {{Wayback|url=http://dubus.by/modules/xoopspoll/pollresults_poll_id_30.html |date=20121111160242 }} на Православном молодёжном портале Белоруссии Dubus.by</ref><ref name="pr_nk_4ud">''Колчуринский Н., Шугаев М.'' [http://www.pravoslavie.ru/put/4942.htm Чудо Благодатного огня] {{Wayback|url=http://www.pravoslavie.ru/put/4942.htm |date=20140307132237 }}. [[Православие.ру]], 21.4.2006.</ref>։

== Աստծո գոյության փաստարկների քննադատություն==
Ռիչարդ Դոքինս, «Աստծո մոլորությունը».
=== Կատարելության աստիճանի ապացույց (բարոյական) ===
''The God Delusion''-ում կրոնական քննադատ  [[Ռիչարդ Դոքինզ]]ը գրել է․ 
{{քաղվածք|Սա կոչվում է ապացո՞ւյց։ Ինչու՞ չասել, որ բոլոր մարդիկ բուրում են տարբեր ուժգնությամբ, բայց նրանց արձակած բույրի աստիճանը կարելի է համեմատել միայն կատարյալ օրինակի հետ, որն ունի բացարձակ հոտ: Հետևաբար, պետք է լինի անհամեմատելին, բոլոր հայտնի հոտերից բարձր, և մենք նրան անվանում ենք Աստված: Հրավիրում եմ իմ համեմատությունը փոխարինել ցանկացած այլով և ստանալ նույնքան անիմաստ եզրակացություն|Ռիչարդ Դոքինզ, «Աստված որպես պատրանք»{{sfn|Докинз|2012}}}}

=== Գոյաբանական ===

'''Գաունիլոյի քննադատությունը («կղզի ծովում»)'''
Մարմուտիեի վանական Գաունիլոնը, որը [[Անսելմ Քենթրբերցի|Անսելմ Քենթրբերցու]] ժամանակակիցն է, իր «Ի պաշտպանություն մի խելագարի» գրքում կառուցեց մի հերքում, որը տրամաբանությամբ նման է գոյաբանական փաստարկին, որը ձևակերպել է Անսելմը: Նրա փաստարկը հետևյալն է.

# Եկեք պատկերացնենք մի կղզի ծովում՝ լի հարստություններով և հաճույքներով, ավելի գեղեցիկ, քան մյուս բոլոր կղզիները:
# Եթե այն գոյություն ունի իրականում, ապա այն նույնիսկ ավելի գեղեցիկ է, քան երևակայության մեջ:
# Եթե այս կղզին գոյություն չունի, ապա կարելի է պատկերացնել էլ ավելի գեղեցիկ կղզի։
# Ուստի ամենագեղեցիկ կղզին գոյություն ունի:
Այսպիսով, Գաունիլոնը, հետևելով Անսելմի տրամաբանությանը, կղզու գոյության գաղափարից բխեցրեց իրականում այս կղզու գոյության մասին անհեթեթ առաջարկությունը: Ի պատասխան քննադատության՝ Անսելմը մեկնաբանեց Գաունիլոնի հիմնավորումը հետևյալ ոգով. «Բացարձակի հատկությունները բնորոշ են միայն Աստծուն»:

=== Տիեզերական փաստարկի քննադատություն ===

{{քաղվածք|Առաջնային պատճառի վերաբերյալ վեճի բնույթը չի տարբերվում [[Հինդուիզմ|հինդուիստ]]ների տեսակետից, ըստ որի՝ աշխարհը հենվում է փղի վրա, իսկ փիղը՝ կրիայի վրա։ Երբ հնդկացուն հարցրին. «Ինչի՞ վրա է կանգնած կրիան»: - Նա պատասխանեց. «Եկեք խոսենք ուրիշ բանի մասին»: Իրոք, առաջին պատճառի փաստարկն ավելի լավը չէ, քան հինդուի տված պատասխանը: Ի վերջո, հիմքեր չկան ենթադրելու, որ աշխարհը չէր կարող առաջանալ առանց պատճառի. մյուս կողմից՝ հիմքեր չկան ենթադրելու, որ աշխարհը հավերժ գոյություն ունենալ չի կարող: Ոչ մի հիմք չկա ենթադրելու, որ աշխարհն ընդհանրապես սկիզբ է ունեցել։ Գաղափարը, որ ամեն ինչ պետք է անպայման սկիզբ ունենա, իրոք պայմանավորված է մեր երևակայության աղքատությամբ։ Այսպիսով, երևի թե ես այլևս կարիք չունեմ ժամանակ վատնելու առաջին պատճառի փաստարկի վրա...|[[Բերտրան Ռասել|Բ.Ռասել]], «Ինչու ես քրիստոնյա չեմ»<ref>{{книга
 |автор         = [[Рассел, Бертран|Рассел Б.]]
 |часть         = [[Почему я не христианин]]
 |заглавие      = Почему я не христианин: Избранные атеист. произведения
 |оригинал      = Why I Am Not a Christian
 |место         = М.
 |издательство  = [[Политиздат]]
 |год           = 1987
 |страницы      = 97
 |страниц       = 334
 |тираж         = 200000
}}</ref>}}

=== Պատճառականության սկզբունքի համընդհանրության քննադատություն ===
==== Ինդուկցիայի խնդիր====
Տիեզերական փաստարկի նախադրյալն այն է, որ տիեզերքում ամեն ինչ պատճառ ունի իրենից դուրս: [[Պատճառականության սկզբունք]]ի իր քննադատության մեջ հայտնի փիլիսոփա [[Դեյվիդ Հյում]]ը շեշտել է, որ այս նախադրյալը ինդուկցիայի միջոցով եզրակացություն է և չի կարող լինել ''a priori'' (ինդուկցիայի խնդիրը)<ref>Hume D. An Enquiry Concerning Human Understanding, Indianapolis: Hackett, 1993.</ref><ref name=":1">{{Cite web|url=http://plato.stanford.edu/archives/fall2006/entries/cosmological-argument/|title=Cosmological Argument|author=|work=[[Stanford Encyclopedia of Philosophy]]|date=2004-07-13|publisher=|access-date=2016-07-27|archive-date=2016-04-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20160411005909/http://plato.stanford.edu/archives/fall2006/entries/cosmological-argument/|deadurl=no}}</ref>: Հաշվի առնելով ինդուկցիայի խնդիրը՝ մեկ այլ մեծ փիլիսոփա՝ [[Կարլ Փոփեր|Կառլ Փոփեր]]ը, գրել է. «Այս կերպ արված ցանկացած եզրակացություն միշտ կարող է կեղծ լինել։ Ինչքան էլ սպիտակ կարապների օրինակներ նկատենք, այս ամենը չի արդարացնում եզրակացությունը,թե «Բոլոր կարապները սպիտակ են»<ref>Popper K. The Logic of Scientific Discovery. New York, Basic Books, 1959. P. 29.</ref>:

=== Գումարման սխալմունք===
Շատ փիլիսոփաներ այստեղ տեսնում են գումարման սխալմունք, սխալ ենթադրությունը, որ այն, ինչ ճշմարիտ է կոնկրետի համար, անպայմանորեն ճշմարիտ է նաև ամբողջի համար<ref>{{Книга|автор=G. Bradley Nelson|заглавие=A Conversaunt Existence: An Argument for the Determination of God’s Ontology—His Being Real|ссылка=https://books.google.com/books?id=l0KlCAAAQBAJ|издательство=WestBow Press|год=2015-04-17|страниц=112|isbn=9781490875033}}</ref><ref>{{Книга|автор=Kenneth Boa, Robert M. Bowman Jr|заглавие=Faith Has Its Reasons: Integrative Approaches to Defending the Christian Faith|ссылка=https://books.google.com/books?id=U4VqOAuQWagC|издательство=[[InterVarsity Press]]|год=2012-01-05|страниц=689|isbn=9780830858910}}</ref>: [[Ռասել Բերտրան|Ռասել]]ը ցույց է տալիս այս սխալը հետևյալ անալոգիայով. «Ամեն մարդ, որ գոյություն ունի, ունի մայր, և <…> հետևաբար ողջ մարդկությունը պետք է ունենա մայր: Ակնհայտ է, որ մարդկությունը մայր չունի, դա տրամաբանորեն անհամապատասխան է»<ref name=":4" />:

Հայտնի ավստրալացի փիլիսոփա Ջոն Մաքին ընդգծել է, որ նույնիսկ եթե [[պատճառականության սկզբունք]]ը կիրառվի աշխարհում տեղի ունեցող իրադարձությունների վրա, մենք չենք կարող դա արտարկել այն հանգամանքին, թե ինչպես է աշխարհն ամբողջությամբ աշխատում<ref name=":1" /><ref>{{нп3|Мэкки, Джон Лесли|Mackie, J. L.||J. L. Mackie}} 1982, The Miracle of Theism, Oxford: [[Clarendon Press]], 85.</ref>:

=== Պատճառ չունեցող երևույթներ ===
Պատճառ չունեցող երևույթների առկայության մասին պնդումներ են առաջ քաշվել նաև մի շարք առաջատար գիտնականների կողմից։ Օրինակ, ամերիկացի ֆիզիկոս, աստղաֆիզիկայի և տիեզերագիտության մասնագետ [[Լոուրենս Մաքսվել Կրաուս|Լոուրենս Կրաուս]]ը, անգլիացի տեսական ֆիզիկոս [[Սթիվեն Հոքինգ]]ը<ref name=":0">{{книга |заглавие=A Universe from Nothing |ссылка=https://archive.org/details/universefromnoth0000krau |год=2012 |издательство=Free Press |место=New York |isbn=978-1-4516-2445-8 |ref=Krauss |язык=en |автор={{Нп3|Lawrence M. Krauss|Krauss, Lawrence|en|Lawrence M. Krauss}}}}</ref><ref>{{книга |заглавие=The Grand Design |год=2010 |издательство={{Нп3|Bantam Books}} |isbn=0-553-80537-1 |язык=en |автор=[[Хокинг, Стивен|Stephen Hawking]]; {{Нп3|Leonard Mlodinow|Mlodinow, Leonard|en|Leonard Mlodinow}}}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://bigthink.com/videos/a-universe-is-a-free-lunch|title=A Universe is a Free Lunch|publisher=Big Think|accessdate=2015-05-12|archive-date=2015-04-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20150414090536/http://bigthink.com/videos/a-universe-is-a-free-lunch|deadurl=no}}</ref> և ամերիկացի փիլիսոփա Մայքլ Մարտինը, հենվելով հայտնի ֆիզիկոսների աշխատանքների վրա, որպես մեկ օրինակ նշում են [[Զրոյական տատանումներ]]ը՝ որպես անպատճառ երևույթների օրինակ<ref>{{книга |заглавие=Atheism: A Philosophical Justification |ссылка=https://archive.org/details/atheismphilosoph00mart_0 |год=1990 |издательство={{Нп3|Temple University Press}} |место=Philadelphia |isbn=978-0-87722-943-8 |страницы=[https://archive.org/details/atheismphilosoph00mart_0/page/106 106] |ref=Martin |язык=en |автор=Martin, Michael}} Мартин приводит следующие примеры источников: Edward P. Tryon, «Is the Universe a Vacuum Fluctuation?» ''Nature'', 246, December 14, 1973, pp. 396—397; Edward P. Tryon, "What Made the World? ''New Scientist'', 8, March 1984, pp. 14-16; Alexander Vilenkin, "Creation of Universes from Nothing, " ''Physics Letters'', 117B, 1982, pp. 25-28; Alexander Vilenkin, "Birth of Inflationary Universes, " ''Physical Review'', 27, 1983, pp. 2848—2855; L. P. Grishchuck and Y. B. Zledovich, "Complete Cosmological Theories, " ''The Quantum Structure of Space and Time'', ed. M. J. Duff and C. J. Isham (Cambridge: [[Cambridge University Press]], 1982), pp. 409—422; Quentin Smith, "The Uncaused Beginning of the Universe, " ''Philosophy of Science'', 55, 1988, pp. 39-57.</ref>.

=== Քննադատություն այն պնդման վերաբերյալ, որ Տիեզերքը սկիզբ է ունեցել ===
[[Բերտրան Ռասել]]ի հարցը՝ «Կարո՞ղ է աշխարհը սկիզբ չունենալ», նույնպես լուրջ հիմքեր ունի։ Ներկայումս մշակվում և դեռևս չի հերքվել [[գնաճի քաոսային տեսություն]]ը, որն ասում է, որ գոյություն ունի անսահման [[բազմատիեզերք]], թեև կան նաև ենթադրություններ տեսություն կառուցելու համար՝ առանց բազմատիեզերքի ներգրավման<ref name=Kramer>{{Cite web |url=http://www.space.com/25100-multiverse-cosmic-inflation-gravitational-waves.html |title=Our Universe May Exist in a Multiverse, Cosmic Inflation Discovery Suggests |access-date=2016-07-18 |archive-date=2016-07-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160709130836/http://www.space.com/25100-multiverse-cosmic-inflation-gravitational-waves.html |deadurl=no }}</ref>:

=== Ժամանակավոր իրադարձությունների անսկիզբ շարք===
Հայտնի քրիստոնյա փիլիսոփա Ուիլյամ Լեյն Քրեյգը հերքում է ժամանակավոր իրադարձությունների անսկիզբ շարքի գոյության հնարավորությունը հետևյալ կերպ<ref name=":7">{{Cite web|url=http://www.scienceandapologetics.org/text/184b.htm|title=Уильям Крейг|publisher=www.scienceandapologetics.org|accessdate=2016-08-15|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160904232851/http://www.scienceandapologetics.org/text/184b.htm|archivedate=2016-09-04|deadurl=yes}}</ref><ref name=":5" />․

* Իրական անսահմանությունը չի կարող գոյություն ունենալ:
* Ժամանակավոր իրադարձությունների անսկիզբ շարքը ներկայացնում է իրական անսահմանություն:
* Հետևաբար, ժամանակավոր իրադարձությունների անսկիզբ շարք գոյություն ունենալ չի կարող<ref name=":7" /><ref name=":5" />:

Դրա դեմ մի շարք առարկություններ են հնչել, օրինակ՝ հետևյալը. բնական թվերի բազմությունն ունի նույն հզորությունը, ինչ բնական թվերի քառակուսիները (1↔1, 2↔4, 3↔9, 4↔16…)։ Այսպիսով, ինչպես արդեն ընդգծել է [[Գալիլեո Գալիլեյ|Գալիլեո]]ն (Զրույցներ երկու նոր գիտությունների մասին), եթե երկու անսահման բազմություններ ունեն նույն [[բազմության հզորություն]]ը, բայց ինտուիտիվորեն մեկը մյուսի նկատմամբ ավելի փոքր է թվում, երբ համեմատում եք երկու բազմությունները, դրանց տարրերը միևնույն է մնում են, երբեք չեն ավարտվի (այսինքն, անսահման բազմությունների համար, բազմության կարդինալությունը կարող է համընկնել իր ենթաբազմության կարդինալության հետ, օրինակ.<math>|{\mathbb N}|=|\mathbb Z|</math>։ Ավելին, ըստ գերմանացի մաթեմատիկոս [[Ռիխարդ Դեդեկինդ|Դեդեկինդ]]ի թեորեմի՝ բազմությունը անսահման է, եթե այն համարժեք է իր որոշ ենթաբազմություններին, որոնք չեն համընկնում ամբողջ բազմության հետ<ref name=":5" /><ref>{{Книга|автор=[[Верещагин, Николай Константинович|Н. К. Верещагин]], [[Шень, Александр Ханиевич|А. Шень]].|заглавие=Лекции по математической логике и теории алгоритмов. Часть 1. Начала теории множеств|ссылка=https://books.google.com/books?id=gFTpCgAAQBAJ|издательство=Litres|год=2015-11-13|страниц=113|isbn=9785457918795|archivedate=2022-04-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220407160753/https://books.google.com/books?id=gFTpCgAAQBAJ}}</ref>։

== Հակասում ջերմադինամիկայի երկրորդ օրենքին ==
Քրիստոնյա փիլիսոփաների առարկությունը կարող է լինել այն պնդումը, որ տիեզերքն առանց սկզբի հակասում է [[ջերմադինամիկայի երկրորդ օրենք]]ին<ref name="ReferenceA">{{Книга|автор=[[Крейг, Уильям Лэйн|Craig W. L.]]|заглавие=The Tensed Theory of Time: A Critical Examination (Synthese Library) |ответственный=|издание=Springer|место=|издательство=|год=2001|страницы=|страниц=|isbn=}}</ref>: Բազմաթիվ առարկություններ են հնչել, օրինակ, որ էնտրոպիայի արագությունը նույնպես կարող է տարբեր լինել, այդ թվում՝ թույլ տալով տիեզերքի անսահման տարիքի հնարավորությունը<ref name="ReferenceA"/>: Բրանի մոդելի վրա հիմնված [[բազմատիեզերք]]ի ցիկլային մոդելում (որն առաջացել է M-տեսության շրջանակներում), [[Մեծ պայթյուն]]ը և հետագա տիեզերական էվոլյուցիան պարբերաբար կրկնվում են բրանների պարբերական բախումների պատճառով։ Միևնույն ժամանակ, չնայած յուրաքանչյուր տիեզերքի (բրան) ներսում ընդհանուր էնտրոպիան անընդհատ աճում է, տիեզերքի եռաչափ տարածության անսահման ընդլայնման պատճառով [[Էնտրոպիա (թերմոդինամիկա)|էնտրոպիա]]յի խտությունը նվազում է և յուրաքանչյուր հաջորդ ցիկլի սկզբում արժեքը հասնում է գրեթե զրոյի, այսինքն՝ տեղի է ունենում ամբողջական վերադարձ սկզբնական վիճակին: Սա յուրաքանչյուր ցիկլում էնտրոպիան «վերակայելու» մեխանիզմ է ապահովում: Արդյունքում, ցիկլերը կարող են ընդմիշտ շարունակվել ինչպես անցյալի, այնպես էլ ապագայի ուղղությամբ<ref>{{книга | автор =  [[Грин, Брайан Рэндолф|Грин, Брайан]] | заглавие =  Скрытая реальность: Параллельные миры и глубинные законы космоса |оригинал =  ''Brian Greene. The Hidden Reality: Parallel Universes and the Deep Laws of the Cosmos'' | место =  М. | издательство = УРСС: Книжный дом "Либроком" | год = 2013 | allpages = 400 | isbn = 978-5-453-00035-7 | ref = Грин}}. Стр. 130—134.</ref><ref>''Нил Турок.'' Цикличная Вселенная. // Вселенная. Ведущие учёные обсуждают происхождение, структуру и загадки космоса. Под ред. Джона Брокмана. — М.: АСТ, 2018. Стр. 111—128.</ref>։ Ավելին, այն ենթադրությունը, որ եթե [[Տիեզերք]]ը հավերժ գոյություն ունենար, այն պետք է հասներ «ջերմային մահվան» վիճակի, հիմնված է այն ենթադրության վրա, որ կա էնտրոպիայի առավելագույն, սահմանափակող արժեք: Իրականում, երբ Տիեզերքն ընդարձակվում է, [[Էնտրոպիա (թերմոդինամիկա)|էնտրոպիա]]յի այս առավելագույն արժեքը նույնպես անընդհատ աճում է, ինչը կարող է թույլ տալ, որ էնտրոպիան ընդմիշտ մեծանա առանց առավելագույն արժեքի հասնելու: Ինչպես նշում է ֆիզիկոս Վիկտոր Ստենգերը, [[Մեծ պայթյուն]]ի պահին (այսինքն՝ Պլանկի ժամանակաշրջանում) Տիեզերքն արդեն գտնվում էր առավելագույն էնտրոպիայի վիճակում։ Բայց համեմատած Տիեզերքի ներկայիս վիճակի հետ, էնտրոպիայի այդ արժեքը շատ փոքր էր: Երբ Տիեզերքն ընդարձակվել է, նրա առավելագույն հնարավոր էնտրոպիան նույնպես մեծացել է<ref>''Стенджер'', 2016. Стр. 365.</ref>: Այն փաստը, որ Մեծ պայթյունի պահին Տիեզերքի [[Էնտրոպիա (թերմոդինամիկա)|էնտրոպիա]]ն եղել է առավելագույնը, նշանակում է, որ այս վիճակը կարող էր հավերժ գոյություն ունենալ անցյալում ժամանակի ընթացքում:

Մեկ այլ տարբերակ այն է, որ Տիեզերքի (կամ տիեզերքների) էվոլյուցիան ամեն անգամ կարող է ձգտել դեպի առավելագույն էնտրոպիա ունեցող մի վիճակ և, հասնելով այս վիճակին, ինչ-որ կերպ առաջացնել [[Պլանկի զանգված|Պլանկի]] չափ գունդ (նաև իր համար առավելագույն էնտրոպիա ունենալ), որից հետո այն լինում է ընդլայնման փուլում, էնտրոպիան կարող է ավելի մեծանալ, և այս ցիկլը շարունակվում է ընդմիշտ:

== Բորդա-Գութ-Վիլենկինի թեորեմ ==
Մեկ այլ առարկություն, որը բարձրացրել է քրիստոնյա փիլիսոփա Ուիլյամ Լեյն Քրեյգը, այն է, որ երեք գիտնականներ (Բորդը, Գութը և Վիլենկինը) 2003 թվականին ձևակերպել են մի թեորեմ, ըստ որի տիեզերքը պետք է սկիզբ ունենար<ref>[[Крейг, Уильям Лэйн|William Lane Craig]] and J. P. Moreland, The Blackwell Companion to Natural Theology (Blackwell Publishing 2009), pg. 142. A. Borde, A. Guth and A. Vilenkin, Inﬂationary space-times are not past-complete, Phys. Rev. Lett. 90 151301 (2003).</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=dUKZaTtSICY|title=Космологический аргумент (перевод на русский язык)|author=RLN.FM|date=2015-08-31|accessdate=2016-07-27|archive-date=2019-04-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20190404131305/https://www.youtube.com/watch?v=dUKZaTtSICY&gl=US&hl=en|deadurl=no}}</ref>:

Ամերիկացի հայտնի աստղագետ, մոլեկուլյար ֆիզիկոս և փիլիսոփա Վիկտոր Սթենգերը հակադարձում է այս փաստարկին: Նախ, նա նշում է, որ այս թեորեմը հիմնված է բացառապես դասական ընդհանուր հարաբերականության վրա և հաշվի չի առնում [[քվանտային մեխանիկա]]ն<ref name="Stanger2016-360">''[[Виктор Стенджер|Стенджер, Виктор]].'' Бог и мультивселенная. Расширенное понятие космоса. — СПб.: Питер, 2016. Стр. 360—361.</ref>։ Միևնույն ժամանակ, հայտնի է, որ երբ մոտենում ենք հիպոթետիկ [[Մեծ պայթյուն]]ի պահին և [[Տիեզերք]]ի չափի համապատասխան նվազմանը և խտության աճին, քվանտային էֆեկտները (ներառյալ [[գրավիտացիա]]ն) պետք է ավելի ու ավելի կարևոր դեր խաղան:

=== Առարկություն Տիեզերքի ստեղծմանը ոչնչից ===
Սակայն, եթե աշխարհն ունի գոյության սկիզբ, ապա ողջամիտ հարց է առաջանում՝ ինչո՞ւ կա ինչ-որ բան և ոչ թե ոչինչ։ Թեև ամերիկացի ֆիզիկոս, աստղաֆիզիկայի և տիեզերագիտության մասնագետ [[Լոուրենս Մաքսվել Կրաուս|Լոուրենս Կրաուս]]ը դեմ է հարցի այս ձևակերպմանը և պնդում է, որ «ինչո՞ւ» հարցը ենթադրում է նպատակ, իսկ ճիշտ հարցը «ինչպե՞ս»-ն է<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=sbsGYRArH_w|title=Lawrence M. Krauss (2014) "Universe from NOTHING!" [FULL]|author=Lawrence Krauss|date=2014-07-03|accessdate=2016-07-27|archive-date=2016-09-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20160926032434/https://www.youtube.com/watch?v=sbsGYRArH_w|deadurl=no}}</ref>:

Առարկություններից մեկը կարող է լինել հետևյալը. [[Էներգիայի պահպանման օրենք]]ը ենթադրում է, որ մեկուսացված համակարգի ընդհանուր էներգիան չի կարող փոխվել։ Ներկայումս չհերքված [[զրոյական էներգիա]] ունեցող տիեզերքի վարկածը նշում է, որ տիեզերքի էներգիաների գումարը զրո է: Սա տիեզերքի միակ տեսակն է, որը կարող է առաջանալ ոչնչից, քանի որ այդպիսի տիեզերքն արդեն ինչ-որ իմաստով «ոչինչ» է։ Նման տիեզերքը պետք է «հարթ» լինի։ Էմպիրիկ տվյալների հիման վրա պարզվել է, որ մեր Տիեզերքը «հարթ» է։ Էմպիրիկ տվյալների հիման վրա այս եզրակացության սխալի հավանականությունը 0,4% է<ref>{{Cite web|url=http://www.astrosociety.org/pubs/mercury/31_02/nothing.html|title=A Universe from Nothing|publisher=Astronomical Society of the Pacific|accessdate=2010-03-10|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131022135932/http://www.astrosociety.org/pubs/mercury/31_02/nothing.html|archivedate=2013-10-22|deadurl=yes}} by Alexei V. Filippenko and Jay M. Pasachoff</ref><ref>{{cite web|url=http://map.gsfc.nasa.gov/universe/uni_shape.html|title=Will the Universe expand forever?|publisher=NASA|accessdate=2011-10-18|archive-date=2012-06-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20120601032707/http://map.gsfc.nasa.gov/universe/uni_shape.html|deadurl=no}}</ref>.
:

=== Քննադատությունը հարաբերականության տեսության տեսանկյունից ===
Ըստ հայտնի ամերիկացի փիլիսոփա Թեոդոր Շիկի՝ Կալամիի փաստարկի երկրորդ նախադրյալը («Տիեզերքը սկսեց գոյություն ունենալ») համարժեք է «Տիեզերքը ժամանակի սկիզբ ունի» պնդմանը և, հետևաբար, ուղղակիորեն հակասում է Էյնշտեյնի հարաբերականության տեսությանը, քանի որ Հարաբերականության ընդհանուր տեսությունն ասում է, որ այդ ժամանակը հայտնվել է Տիեզերքի հետ միասին<ref name=":6">{{Cite web|url=http://infidels.org/library/modern/theodore_schick/bigbang.html|title=THE 'BIG BANG' ARGUMENT FOR THE EXISTENCE OF GOD|publisher=infidels.org|accessdate=2016-08-05|archive-date=2016-07-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20160726191257/http://infidels.org/library/modern/theodore_schick/bigbang.html|deadurl=no}}</ref>։ Այս փաստարկի դեմ առարկություն է հայտնել աստղաֆիզիկոս Ռոսը: Ըստ վերջինիս՝ [[Նոր Կտակարան]]ի համաձայն ([[Սուրբ Տիմոթեոս|Տիմոթեոս]] 1:9, Տիտոս 1:2) կա ժամանակի ավելի բարձր չափում, որը անկախ է Տիեզերքի ժամանակի չափից և նախորդում է դրան<ref name=":6" /><ref>{{Книга|автор=Hugh Norman Ross|заглавие=The Creator and the Cosmos: How the Greatest Scientific Discoveries of the Century Reveal God|ссылка=https://books.google.com/books?id=22ZBAAAACAAJ|ответственный=|издание=|место=|издательство=NavPress|год=1993-01-01|страницы=75|страниц=185|isbn=9780891097006|archivedate=2014-09-30|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140930013320/https://books.google.com/books?id=22ZBAAAACAAJ}}</ref>։ Թեոդոր Շիկը կարծում է, որ Ռոսի դիմումը Աստվածաշնչին արդարացված չէ, և նախքան Աստվածաշունչը որպես տվյալների աղբյուր ընդունելը, մեզ անհրաժեշտ է որևէ պատճառ՝ հավատալու, որ այն իսկապես տվյալների աղբյուր է<ref name=":6" />:

=== Մեծ պայթյունի նշանակությունը փաստարկի քննադատության մեջ ===
Թեև [[Մեծ պայթյուն]]ի մոդելը չի ենթադրում, որ մինչև Մեծ պայթյունը որևէ բանի իսպառ բացակայություն է եղել (միայն տիեզերքը, ինչպիսին մենք գիտենք և կարող ենք ուսումնասիրել այն), իր «[[Աստծո մոլորությունը]]» գրքում կրոնական քննադատ և էթոլոգ [[Ռիչարդ Դոքինզ]]ն առաջարկում է. «Նրանց, ովքեր արմատական պատճառի կարիք ունեն, Մեծ պայթյունը հենց այդպիսի պատճառ է»{{sfn|Докинз|2012}}:

Հանրահայտ աստղագետ և տիեզերաբան Բեատրիս Մյուրիել Հիլ Թինսլին հստակ օրինակ է բերում. «Հարցնելը, թե ինչ է տեղի ունեցել Մեծ պայթյունից առաջ, նույնն է, թե հարցնելը, թե որն է հյուսիսը [[հյուսիսային բևեռ]]ում»<ref>J. Richard Gott III, James E. Gunn, David N. Schramm, and Beatrice M. Tinsley, «Will the Universe Expand Forever?» Scientific American [March 1976], p. 65</ref>:

Այնուամենայնիվ, որոշ տիեզերաբաններ և ֆիզիկոսներ փորձում են բացահայտել [[Մեծ պայթյուն]]ի պատճառները՝ օգտագործելով այնպիսի սցենարներ, որոնցից է [[լարերի տեսություն]]ը<ref>{{cite web|url=http://www.space.com/scienceastronomy/astronomy/bigbang_alternative_010413-3.html |title=Brane-Storm {{pipe}} Challenges Part of Big Bang Theory |first=Robert R. |last=Britt |date=2001-04-18 |publisher=Space.com |accessdate=2008-06-21 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080511144628/http://www.space.com/scienceastronomy/astronomy/bigbang_alternative_010413-3.html |archivedate=2008-05-11 }}</ref>:

=== Պատճառի առկայությունը հենց «հիմնական պատճառի» մեջ ===
Տիեզերական փաստարկի մեկ այլ դասական առարկություն Արարչին «ազատագրելու» հարցն է իր պատճառ ունենալու անհրաժեշտությունից: Նման «ազատագրումն» անհրաժեշտ է պատճառների անսահման շղթայի խնդիրը վերացնելու համար, քանի որ անսահման շղթայի դրույթը ոչ մի կերպ չի պատասխանում այն հարցին, թե որտեղից է գոյացել այս շղթայում գոյությունը<ref>{{cite web|url=http://foma.ru/razum-vedushhij-k-vere.html|title=Разум, ведущий к вере - Православный журнал "Фома"|date=2011-10-20|language=ru|accessdate=2016-08-01|archive-date=2016-08-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20160815205931/http://foma.ru/razum-vedushhij-k-vere.html|deadurl=no}}</ref>։

Ինչպես [[Լոուրենս Մաքսվել Կրաուս|Լոուրենս Կրաուս]]ն է նշել իր «Տիեզերք ոչնչից» գրքում. «Առաջնային պատճառի ճանաչումը բաց է թողնում հարցը. «Ո՞վ է ստեղծել արարչին»։ Ի վերջո, ո՞րն է տարբերությունը հավերժ գոյություն ունեցող արարչի համար վիճելու և հավերժ գոյություն ունեցող տիեզերքի՝ առանց արարչի»<ref name=":0" />:

=== Լայբնիցի Տիեզերաբանական փաստարկի քննադատություն ===

[[Բերտրան Ռասել]]ը, ճիզվիտ հայր Ֆ. Ք. Քոփլսթոնի հետ իր հայտնի բանավեճում, վիճարկեց «անհրաժեշտ էակի» գոյության պնդման «վերլուծական» բնույթը [[Գոթֆրիդ Լայբնից|Լայբնից]]ը այսպես մեկնաբանեց. «Ենթադրենք, օրինակ, որ դուք որպես թեմա եք վերցնում «գոյություն ունեցող կլոր հրապարակը»։ Այնուհետև «գոյություն ունեցող կլոր հրապարակը գոյություն ունի» դատողությունը նման կլինի վերլուծական դատողության: Սակայն կլոր քառակուսի գոյություն չունի»<ref name=":4">{{Книга|автор=[[Рассел, Бертран|Рассел Б.]]|заглавие=[[Почему я не христианин]]|ссылка=https://books.google.com/books?id=hxv_AgAAQBAJ|издательство=[[Рипол Классик]]|страниц=335|isbn=9785458420396|archivedate=2020-10-25|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201025003949/https://books.google.com/books?id=hxv_AgAAQBAJ}}</ref>։ [41]: Նմանատիպ դիրք է զբաղեցնում ավստրալացի հայտնի փիլիսոփա Ջոն Սմարթը<ref name=":5">{{Cite web|url=http://plato.stanford.edu/entries/cosmological-argument/|title=Cosmological Argument|author=|work=[[Stanford Encyclopedia of Philosophy]]|date=First published Tue Jul 13, 2004; substantive revision Fri Oct 26, 2012|publisher=|access-date=2016-08-02|archive-date=2016-07-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20160714225209/http://plato.stanford.edu/entries/cosmological-argument/|deadurl=no}}</ref><ref>Flew and MacIntyre, eds., ''New Essays in Philosophical Theology'', стр. 37.</ref>։

=== Անհրաժեշտ էակ ===
Փաստարկի մեկ այլ խնդիր, ըստ Ռասելի, «անհրաժեշտ էակ» անհարկի տերմինի օգտագործումն է<ref name=":4" />.

{{քաղվածք|Այս փաստարկի դժվարությունն այն է, որ ես չեմ ընդունում անհրաժեշտ էակի գաղափարը և չեմ ընդունում, որ իմաստ ունի մյուս էակներին «կախյալ» անվանելը: Այս արտահայտություններն ինձ համար ոչինչ չեն նշանակում, դրանք նշանակալից են միայն այն տրամաբանությամբ, որը ես մերժում եմ| [[Բերտրան Ռասել]]. Աստծո գոյությունը}}։

Փիլիսոփա Բեդ Ռանդլը չի մերժում «անհրաժեշտ էակի» հասկացությունը։ Նրա կարծիքով՝ նյութը «անհրաժեշտ էություն» է։ Թեև այն ենթարկվում է փոփոխությունների, դրա քանակը [[Տիեզերք]]ում մնում է անփոփոխ: Սա համահունչ է զանգվածի և [[էներգիայի պահպանման օրենք]]ին, ըստ որի նյութը և էներգիան չեն անհետանում, այլ փոխակերպվում են միմյանց։ Այսպիսով, կա ոչ թե մեկ, այլ շատ «անհրաժեշտ էակներ», և նրանք բոլորը Տիեզերքի ներսում են<ref name=":5" /><ref>{{Книга|автор=Bede Rundle|заглавие=Why there is Something rather than Nothing|ссылка=https://books.google.ru/books?id=vihL-hhS-BkC&printsec=frontcover&dq=Rundle,+Bede,+2004,+Why+there+Is+Something+rather+than+Nothing,+Oxford:+Clarendon+Press.&hl=ru&sa=X&ved=0ahUKEwiQ1Med86LOAhWhF5oKHV6oCUgQ6AEIKTAA|издательство=[[Clarendon Press]]|год=2004-02-05|страниц=222|isbn=9780191533679|archivedate=2016-08-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160820211421/https://books.google.ru/books?id=vihL-hhS-BkC&printsec=frontcover&dq=Rundle,+Bede,+2004,+Why+there+Is+Something+rather+than+Nothing,+Oxford:+Clarendon+Press.&hl=ru&sa=X&ved=0ahUKEwiQ1Med86LOAhWhF5oKHV6oCUgQ6AEIKTAA#v=onepage&q=Rundle%252C%2520Bede%252C%25202004%252C%2520Why%2520there%2520Is%2520Something%2520rather%2520than%2520Nothing%252C%2520Oxford%253A%2520Clarendon%2520Press.&f=false}}</ref>:

===Բավարար հիմնավորման օրենք===
Փաստարկի մեկ այլ խնդիր, ըստ [[Բերտրան Ռասել|Ռասել]]ի, անհասկանալի տարբերակումն է «պատճառ» և «բավարար հիմնավորում» եզրերի միջև<ref name=":4" />.

{{քաղվածք|Այսպիսով, ամեն ինչ պտտվում է բավարար հիմնավորման այս հարցի շուրջ, և ես պետք է ասեմ, որ դուք չեք սահմանել «բավարար հիմնավորում» այնպես, որ ես կարողանամ հասկանալ, թե դա ինչ է: Ի՞նչ նկատի ունեք բավարար հիմնավորմամբ: Պատճառը նկատի ունեք|Ռասել}}
{{քաղվածք|Պարտադիր չէ: Պատճառը միայն մի տեսակ բավարար հիմնավորում է։ Միայն կախյալ էակը կարող է պատճառ ունենալ: Աստված իր իսկ բավարար հիմնավորումն է. և նա ինքն իր համար պատճառ չէ: Բավարար հիմնավորում բառի ամբողջական իմաստով նկատի ունեմ ինչ-որ կոնկրետ բանի գոյության համարժեք բացատրությունը։|Քոփլսթոն}}
{{քաղվածք|Բայց ե՞րբ է այս բացատրությունը համարժեք: Ասենք ուզում եմ լուցկի վառել։ Դուք կարող եք ասել, որ դրա համարժեք բացատրությունն այն է, որ ես այս լուցկին քսում եմ լուցկու տուփին|Ռասել}}
{{քաղվածք|Այո, հարմար է գործնական նպատակների համար։ Բայց տեսականորեն սա միայն մասնակի բացատրություն է։ Համարժեք բացատրությունը, ի վերջո, պետք է լինի ամբողջական բացատրություն, որին ոչինչ չի կարելի ավելացնել|Քոփլսթոն}}
{{քաղվածք|Հետո կարող եմ միայն նշել, որ դուք փնտրում եք մի բան, որը հնարավոր չէ գտնել։ Եվ պետք չէ սպասել, որ այն կգտնվի|Ռասել}}

Բավարար հիմնավորման օրենքը կասկածի տակ է դրվում նույն դիրքերից, ինչ պատճառականության սկզբունքը<ref>{{Книга|автор=Zuzana Parusniková, Robert S. Cohen|заглавие=Rethinking Popper|ссылка=https://books.google.com/books?id=R3aywtFIKKsC|издательство=Springer Science & Business Media|год=2009-03-13|страниц=426|isbn=9781402093388}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://gtmarket.ru/laboratory/basis/4291/4293|title=Карл Поппер. Объективное знание. Глава 1. Предположительное знание: мое решение проблемы индукции|publisher=gtmarket.ru|accessdate=2016-08-03|archive-date=2016-08-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20160818140413/http://gtmarket.ru/laboratory/basis/4291/4293|deadurl=no}}</ref>։

== Առաջնային պատճառի կամ «անհրաժեշտ էության» հատկությունները. ==
Գրող Օսթին Քլինի խոսքերով, փաստարկը չի կարողանում վերագրել առաջնային պատճառին որոշ հիմնական հատկություններ, որոնք սովորաբար կապված են թեիստական աստծո հետ, ինչպիսիք են ամենագիտությունը, ամենակարողությունը և ամենաբարեգործությունը: Տիեզերական փաստարկը լավագույն դեպքում ապացուցում է, որ առաջին պատճառը պետք է գոյություն ունենա:

Հայտնի փիլիսոփա Մայքլ Մարտինը վիճարկում է առաջնային պատճառի աստվածանմանությունը, այսինքն՝ այն հատկությունները, որոնք փաստարկի կողմնակիցները կարծում են, որ ունի առաջին պատճառը: Մասնավորապես, նա հերքում է, որ ստեղծագործողը միշտ ավելի մեծ է, քան ստեղծագործությունը, ինչպես մեզ հուշում է սովորական փորձը։ Օրինակ, ծնողները կարող են ծնել և մեծացնել մի երեխա, որը կդառնա ավելի վեհ, քան ծնողները<ref name=":2" />:

Նա նաև օգտագործում է բազմաթիվ արարիչների հակափաստարկը<ref name=":2">{{книга |заглавие=Atheism: A Philosophical Justification |ссылка=https://archive.org/details/atheismphilosoph00mart_0 |год=1990 |издательство={{Нп3|Temple University Press}} |место=Philadelphia |isbn=978-0-87722-943-8 |страницы=[https://archive.org/details/atheismphilosoph00mart_0/page/103 103] |ref=Martin |язык=en |автор=Martin, Michael}}</ref>.

{{քաղվածք|Ակնհայտ է, որ Քրեյգի այն եզրակացությունը, որ մեկ մարդ է ստեղծել տիեզերքը, անտրամաբանական է: Լավագույն դեպքում այս փաստարկը ցույց է տալիս, որ մեկ կամ մի քանի անհատներ ստեղծել են տիեզերքը: Քրեյգը սխալ եզրակացրեց, որ ստեղծողը մեկ մարդ է: Ընդհակառակը, այն ամենից, ինչ նա ցույց է տալիս, հետևում է, որ արարչագործության մեջ ներգրավված են եղել թերևս տրիլիոնավոր անհատներ|Մայքլ Մարտին}}

Հնարավոր է նաև հակառակ իրավիճակը։ Ինչպես գրում է փիլիսոփա Սթիվեն Մ. Կանը, «հնարավոր է, որ առաջնային պատճառը դադարել է գոյություն ունենալ… Այս հնարավորությունը չի բացառվում տիեզերաբանական փաստարկով»<ref>Steven M. Cahn. Puzzles & Perplexities: Collected Essays. 2nd Edition. Lexington Books. 2007. P. 32</ref>:

Ամերիկացի հայտնի հրապարակախոս, «Աթեիստական փորձը» հեռուստահաղորդման հաղորդավար Մեթ Դիլլահանթին կարծիք է հայտնել, որ ոչ ոք հստակ չգիտի, թե որն է եղել դրա բուն պատճառը, և փաստարկն ինքնին ավելի շատ վկայում է անհայտի հանդեպ մարդկանց վախի առկայության մասին, քան աստվածությունների գոյության օգտին ապացույցների<ref>{{Cite web|url=http://www.patheos.com/blogs/friendlyatheist/2016/07/02/watch-matt-dillahunty-explain-the-problems-with-the-argument-from-contingency/|title=Watch Matt Dillahunty Explain the Problems with the Argument from Contingency|accessdate=2016-08-04|archive-date=2016-08-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20160814161627/http://www.patheos.com/blogs/friendlyatheist/2016/07/02/watch-matt-dillahunty-explain-the-problems-with-the-argument-from-contingency/|deadurl=no}}</ref>։

=== Հյումի քննադատությունը Աստծո գոյության բոլոր ռացիոնալ ապացույցների վերաբերյալ ===
*Ոչ մի հայտարարություն ռացիոնալ կերպով ապացուցելի չէ, քանի դեռ դրա հակառակ պնդումը չի հանգեցնում հակասության, քանի որ եթե տվյալ պնդումը չբացառի ցանկացած այլ հնարավորություն, այն անպայման չի լինի ճշմարիտ:
*Հստակ ընկալվող ոչինչ չի հանգեցնում հակասության։ Եթե ինչ-որ բան հակասական լիներ, այն հստակ չէր ընկալվի։ Եթե անհնարին լիներ, չէր կարող լինել։
*Այն ամենը, ինչ մենք կարծում ենք, որ կա, մենք կարող ենք նաև համարել գոյություն չունեցող: Գոյությունը կամ չգոյը չի կարելի հերքել զուտ հայեցակարգային միջոցներով։
*Ուստի չկա մի սուբյեկտ, որի չգոյությունը հակասության հանգեցներ։
*Ըստ այդմ, չկա այնպիսի սուբյեկտ, որի գոյությունը հնարավոր լինի ապացուցել զուտ ռացիոնալ ճանապարհով<ref>{{Книга|автор=[[Юм, Давид|Юм Д.]]|заглавие=Диалоги о естественной религии = Dialogues concerning natural religion: с приложением статей "О самоубийстве" и "О бессмертии души"|ответственный=|издание=Изд. 2-е, репр.|место=М.|издательство=[[Эдиториал УРСС]]|год=2008|страницы=|страниц=|isbn=}}</ref>.

Ըստ էության, [[Դեյվիդ Հյում|Հյում]]ը պնդում է, որ Աստծո գոյության որեւէ ապացույց բանականորեն անխուսափելի է, քանի որ այն միշտ պարունակում է նախադրյալներ, որոնք կարելի է տրամաբանորեն հերքել: Եզրակացությունը երբեք չի բխում տրամաբանական անհրաժեշտությունից, քանի որ նախադրյալները միշտ տրամաբանորեն թույլ են տալիս այլ հնարավորություններ: Թեև այս քննադատությունն ուղղված է տիեզերաբանական փաստարկի դեմ, այն վերաբերում է նաև գոյաբանական փաստարկին<ref>{{Cite web|url=http://www.philosophyofreligion.info/theistic-proofs/the-ontological-argument/st-anselms-ontological-argument/hume-on-a-priori-existential-proofs/|first=Tim|last=Holt|title=The Ontological Argument: Hume on a priori Existential Proofs|archiveurl=https://www.webcitation.org/6BpBX6t6y?url=http://www.philosophyofreligion.info/theistic-proofs/the-ontological-argument/st-anselms-ontological-argument/hume-on-a-priori-existential-proofs/|archivedate=2012-10-31}}</ref>։

== Հավատացյալ գիտնականների փաստարկի քննադատություն ==
Հավատացյալ գիտնականների մեծ թվի մասին փաստարկը հերքվում է ինչպես 20-րդ դարի սկզբին, այնպես էլ ավելի ուշ անցկացված հարցումների արդյունքներով, որոնց համաձայն նրանց տոկոսը ոչ միայն ցածր է, այլև ժամանակի ընթացքում նվազում է։ Այս թեմայի շուրջ հետազոտությունները սկսվեցին ամերիկացի հոգեբան Ջեյմս Հ. Լեուբայով։ Նա պարզել է, որ պատահականորեն ընտրված 1000 ամերիկացի գիտնականների 58%-ը անհավատություն կամ կասկած է հայտնել Աստծո գոյության վերաբերյալ, իսկ «խոշոր» գիտնականների մեջ գրեթե 70%-ը եղել են ոչ հավատացյալներ: Իր ընդհանուր հարցումների համար նա պատահականորեն հարցազրույց է վերցրել գիտնականներից, որոնք թվարկված են ամերիկյան գիտության տղամարդկանց (''AMS'') ստանդարտ գրացուցակում: Լեուբայի օրերում ''AMS''-ի խմբագիրներն առանձնացնում էին «խոշոր գիտնականներին», և նա իր կարճ հարցաշարն ուղարկեց 400 այդպիսի գիտնականների պատահական ընտրանքով: Լեյբան իր հետազոտությունը մի փոքր այլ ձևով կրկնեց 1934 թվականին (20 տարի անց) և պարզեց, որ գիտնականների շրջանում անհավատների մասնաբաժինը աճել է մինչև 67%, իսկ «խոշոր գիտնականների» մոտ այն հասել է 85%-ի{{sfn|Larson; Witham|1998}}:

1996 թվականին հետազոտողները կրկնել են Լեուբայի 1914 թվականի հետազոտությունը և իրենց արդյունքները հրապարակել [[Նեյչր]] ամսագրում։ Նրանք 1914 թվականից ի վեր քիչ փոփոխություններ են գտել ամերիկացի գիտնականների համար ընդհանուր առմամբ. 60,7%-ը անհավատություն կամ կասկած է հայտնել Աստծո գոյության վերաբերյալ: 1998 թվականին հետազոտողները կրկնեցին Lեուբայի 1914 թվականի հարցման երկրորդ փուլը՝ գնահատելու հավատքը «խոշոր» գիտնականների շրջանում և պարզեցին, որ հավատքի մակարդակն ավելի ցածր էր, քան երբևէ՝ հարցվածների միայն 7%-ը: «Խոշոր» գիտնականները եղել են [[ԱՄՆ գիտությունների ազգային ակադեմիա|ԱՄՆ Գիտությունների ազգային ակադեմիա]]յի (ԳԱԱ) անդամներ։ Հարցումը պարզել է, որ ԳԱԱ-ի [[Բնագիտություն|բնագետ]]ների շրջանում տրանսցենդենցիան գրեթե համընդհանուր մերժում է: ԳԱԱ կենսաբանների մոտ Աստծուն և հոգու անմահությանը չհավատալը կազմել է համապատասխանաբար 65,2% և 69,0%, իսկ ԳԱԱ ֆիզիկոսների մոտ՝ 79,0% և 76,3%։ Մնացածների մեծ մասը երկու հարցում էլ [[Ագնոստիցիզմ|ագնոստիկ]] էր, իսկ հավատացյալները քիչ էին:

Հավատքի ամենաբարձր տոկոսը հայտնաբերվել է ԳԱԱ [[մաթեմատիկոս]]ների մոտ (14,3% Աստծո, 15,0% հոգու անմահության): Հավատքի ամենացածր մակարդակը եղել է [[Կենսաբանություն|կենսաբան]]ների մոտ (5,5% Աստծուն, 7,1% հոգու անմահությանը), մինչդեռ [[ֆիզիկոս]]ների և [[աստղագետ]]ների մոտ այն մի փոքր ավելի բարձր է եղել (7,5% Աստծո, 7,5% հոգու անմահության մեջ): Հետազոտողները օգտագործել են ''American Men and Women of Science''-ի ներկայիս հրատարակությունը: ''AMS''-ն այլևս չէր շնորհում այս «հիմնական» կոչումները, ուստի [[Նեյչր]]-ի ուսումնասիրությունն ընտրեց ԳԱԱ անդամներին որպես «խոշոր» գիտնականներ, կարգավիճակ, որը երաշխավորում էր «հիմնական» անվանումը վաղ AMS-ում: Մեթոդը ստացավ ավելի էլիտար ընտրանք, քան Լեուբայի մեթոդը, ինչը կարող է բացատրել հարցվողների հավատքի չափազանց ցածր մակարդակը{{sfn|Larson; Witham|1998}}:

Լեուբան «խոշոր» գիտնականների շրջանում անհավատության և կասկածի ավելի բարձր մակարդակը վերագրել է նրանց «գերազանց գիտելիքներին, հասկացողություններին և փորձին»:

[[Օքսֆորդի համալսարան]]ի ակադեմիկոս Փիթեր Աթկինսը մեկնաբանել է 1996 թվականին անցկացված հարցումը. «Ակնհայտ է, որ դու կարող ես գիտնական լինել և ունենալ կրոնական համոզմունքներ։ Բայց ես չեմ կարծում, որ դուք կարող եք իսկական գիտնական լինել բառի խորը իմաստով, քանի որ դրանք գիտելիքի խորթ կատեգորիաներ են»{{sfn|Larson; Witham|1998}}։

2013 թվականին նմանատիպ հետազոտություն անցկացվել է [[Լոնդոնի թագավորական ընկերություն|Լոնդոնի թագավորական ընկերության]] անդամների շրջանում, որոնց հարցրել են իրենց հավատքի մասին, Աստծո, գերբնական էության գոյության, մահից փրկվող գիտակցության և այլ հարցեր: Անդամների ճնշող մեծամասնությունը հաստատեց իրենց վճռական մերժումը անձնական Աստծո, գերբնական էության գոյության և մահից հետո կյանքի նկատմամբ: ''NOMA''-ի համար անդամների մեծ մասը նշել է ոչ խիստ անհամաձայնություն, ոչ էլ խիստ համաձայնություն: Մանկության կրոնական կրթությունը և տարիքը էական կապ չունեն կրոնի նկատմամբ ներկայիս վերաբերմունքի հետ:

Ընդհանուր առմամբ, հարցվածների մեծամասնությունը նշել է Աստծու հանդեպ հավատքի բացակայություն, 78,0%-ը կտրականապես համաձայն չէ, իսկ միայն 8,1%-ը լիովին համաձայն է: Անձնական Աստծու հանդեպ անհավատությունն ավելի ուժեղ էր. 86,6%-ը կտրականապես համաձայն չէ, իսկ 5,3%-ը լիովին համաձայն է։ Նման մակարդակի վրա է նաև մահը զգալու գիտակցության նկատմամբ հավատը. 85.0%-ը կտրականապես համաձայն չէր, իսկ 8.1%-ը լիովին համաձայն էր{{sfn|Stirrat; Cornwell|2013}}:

== Աստծո գոյության դեմ փաստարկներ ==
Աստծո գոյության դեմ փաստարկները բաժանվում են չորս տեսակի.

*Էմպիրիկ - փորձի և պրակտիկայի հիման վրա ստացված տեղեկատվություն:
*Դեդուկտիվ - նախորդ տեղեկատվությունից զուտ տրամաբանորեն ստացված տեղեկատվություն:
*Ինդուկտիվ - երբ ընդհանուր դատողությունները բխում են կոնկրետներից:
*Սուբյեկտիվ - մասնավոր (անձնական) ապացույց:
Նման փաստարկների նպատակն է ցույց տալ աստվածների գոյությունը կամ նրանց հավատալու անհրաժեշտության բացակայությունը:

=== Էմպիրիկ ===
Հակասական հայտնությունների փաստարկները մարտահրավեր են նետում սուրբ գրություններում նկարագրված Աստծո գոյությանը` գտնելով ակնհայտ հակասություններ տարբեր սուրբ գրությունների միջև, մեկ սուրբ գրության մեջ կամ սուրբ գրության և հայտնի փաստերի միջև: Այս փաստարկն արդյունավետ է միայն հակառակորդների դեմ, ովքեր իրենց սուրբ տեքստերը համարում են անսխալական:

''Չարի գոյության խնդիրը''. «Ամենագետ, ամենակարող և ամենազոր Աստված անհամատեղելի է մի աշխարհի հետ, որտեղ կա չարություն»: Այս խնդրի թեիստական պատասխանները կոչվում են թեոդիկա։
Չար Աստծո խնդիրը ուշադրություն է հրավիրում այն փաստի վրա, որ Աստծո գոյության օգտին փաստարկների մեծ մասը ոչ մի կերպ չի բացահայտում նրա բարոյական հատկությունները, այսինքն՝ պատճառ չկա Աստծուն համարել ամենալավը, քան բոլորը:

''Անհավատության փաստարկը'' վիճարկում է ամենազոր Աստծո գոյությունը, ում ցանկանում է հավատալ, այն հիմնավորմամբ, որ այդպիսի Աստված կարող է ավելի լավ միջոց գտնել իր արարածներից հավատացյալներին գրավելու համար:
Պահպանողական փաստարկը պնդում է, որ քանի որ բնական տեսությունները ադեկվատ են բացատրում կրոնի և հավատքի զարգացումը, նման գերբնական էակների իրական գոյությունն ավելորդ է, քանի դեռ հստակ անհրաժեշտություն չկա այս երևույթները բացատրելու համար:

''Տիեզերագիտական''. Թե ինչու է նա կարծում, որ տիեզերքը չի կարող ստեղծող ունենալ, բացատրվում է 2011 թվականի ''Curiosity'' վավերագրական ֆիլմում: Արդյո՞ք Աստված է ստեղծել տիեզերքը,  ֆիզիկոս [[Սթիվեն Հոքինգ]]։

=== Դեդուկտիվ ===
Ամենազորության պարադոքսը պնդում է, որ ամենակարող էակի հայեցակարգը տրամաբանորեն անհամապատասխան է, հիմնվելով այնպիսի հարցերի վրա, ինչպիսիք են «Աստված կարո՞ղ է ստեղծել այնպիսի ծանր քար, որ չկարողանա բարձրացնել այն»:
Մեկ այլ փաստարկ ենթադրում է հակասություն ամենագիտության և ամենակարողության միջև՝ տալով «կարո՞ղ է Աստված փոխել իր միտքը» հարցը:
Ազատ կամքի փաստարկը վիճարկում է ամենագետ Աստծո գոյությունը, որն ունի ազատ կամք, կամ ով օժտել է իր արարածներին դրանով` պնդելով, որ երկու հատկությունները միմյանց բացառող են: Ըստ այս փաստարկի՝ եթե Աստված գիտի ապագան, ապա մարդկային բոլոր գործողությունները դատապարտված են համապատասխանելու այս ապագային, և, հետևաբար, նա չունի ազատ կամք։ Մեկ այլ փաստարկ ավելացնում է, որ Աստծո կամքն այնուհետև սահմանափակվում է նաև այն ամենի իմացությամբ, որ նա կանի հավերժության ընթացքում:
Տիեզերական փաստարկի դեմ առարկությունը տարածում է այն ենթադրությունը, որ ամեն ինչ պետք է ստեղծող ունենա, հենց Աստծված եւս («Ո՞վ է ստեղծել Աստծուն»): Սա վիճարկում է այն պնդումը, որ [[Աստված]] է, ոչ թե [[Տիեզերք]]ը, ամեն ինչի առաջնային պատճառը («[[հավի և ձվի խնդիր]]ը»):

=== Ինդուկտիվ ===
Անիմաստության փաստարկը պնդում է, որ ամենազոր և ամենագետ էակի համար իմաստ չունի որևէ բան անել (մասնավորապես՝ ստեղծել տիեզերքը), քանի որ այդպիսի էակը չունի կարիքներ, ցանկություններ, որոնք բոլորն էլ սուբյեկտիվորեն մարդկային են: Այսպիսով, հենց տիեզերքի գոյությունը հակասում է ամենազոր Աստծո գոյությանը:
«Պատմական ինդուկցիան» եզրակացնում է՝ քանի որ պատմության մեջ թեիստական կրոնների մեծ մասը (օրինակ՝ հին եգիպտականը կամ հին հունականը) ի վերջո ճանաչվեցին որպես կեղծ կամ սխալ, ապա, ինդուկցիայի միջոցով, բոլոր [[Թեիզմ|թեիստ]]ական կրոնները, ներառյալ ժամանակակիցները, կեղծ կամ սխալ են:

=== Սուբյեկտիվ ===
Ինչպես Աստծո գոյության [[Սուբյեկտիվիզմ|սուբյեկտիվ]] փաստարկները, այնպես էլ գերբնականի դեմ սուբյեկտիվ փաստարկները հիմնվում են անեկդոտային ապացույցների կամ կրոնական հայտնության մասին ենթադրությունների վրա:

Ականատեսների վկայությունների փաստարկները հիմնվում են ժամանակակից կամ պատմական գործիչների կարծիքների վրա, ովքեր չէին հավատում կամ խիստ կասկածներ էին հայտնում Աստծո գոյության վերաբերյալ:

===Փաստարկ հակասական կրոններից=== Տարբեր կրոններ տարբեր կերպ են նկարագրում Աստծուն և նրա պատվիրանները: Բոլոր հակասական տվյալները չեն կարող միաժամանակ ճշմարիտ լինել, հետևաբար, եթե ոչ բոլորը, ապա շատ աստվածներ գոյություն չունեն։

== Այլ կարծիքներ==
=== Գոսկինի քննադատությունը ===
Ավստրալացի փիլիսոփա Դուգլաս Գոսկինը կատակով մշակել է «ապացույց», որ Աստված գոյություն չունի:

* Աշխարհի ստեղծումը ամենահիասքանչ ձեռքբերումն է, որ կարելի է պատկերացնել:
* Ձեռքբերման մեծության աստիճանը կախված է (ա) ձեռքբերման որակից և (բ) ստեղծողի հնարավորություններից։
* Որքան մեծ են ստեղծողի սահմանափակումները (և քիչ հնարավորությունները), այնքան հիանալի է ակնառու արդյունքը:
* Արարիչը ամենաքիչ կարողությունն ունի, եթե նա չկա:
* Հետևաբար, եթե ենթադրենք, որ Տիեզերքը գոյություն ունեցող արարչի արարածն է, ապա մեր մտքում կարող ենք պատկերացնել նույնիսկ ավելի կատարյալ ստեղծագործություն, այն է՝ գոյություն չունեցող արարչի, ով ստեղծել է ամեն ինչ:
* Այսպիսով, գոյություն ունեցող Աստված չի լինի ավելի կատարյալ էակ, քան անհնար է պատկերացնել, քանի որ գոյություն չունեցող աստվածը կլինի նույնիսկ ավելի կատարյալ և հզոր։
* Աստված չկա։

== Ամենազորության պարադոքսը ==
Դա [[պարադոքս]] է, քանի որ թույլատրվում է տրամաբանական հակասություն. վերջավոր հատկությունները վերագրվում են անսահմանին:

Կապակցված պարադոքսների խումբ, որոնք վերաբերում են այն հարցին, թե ինչ կարող է անել ամենազոր էակը, մասնավորապես՝ արդյոք էակը, որն ի վիճակի է կատարել որևէ գործողություն, կարող է անել այն, ինչը կսահմանափակի այդ գործողությունները կատարելու նրա կարողությունը:

=== Աստվածաբանական հակակոգնիտիվիզմ ===

Այն գաղափարը, որ կրոնների լեզուն, օրինակ՝ «Աստված» բառը, ճանաչողական նշանակություն չունի։ Այս դիրքից կարելի է եզրակացնել, որ կրոնական լեզուն իմաստ չունի, քանի որ այն չի կարող ստուգվել։

=== Էվհեմերիզմ ===

[[Էվհեմերիզմ]]ը  [[Առասպել]]ների մեկնաբանման [[Հերմենևտիկա|հերմենևտիկ]] տեսություն, որը պնդում է, որ [[կրոն]]ը առաջացել է մահացած կամ կենդանի «մեծ մարդկանց» պաշտամունքից:

=== Սթիվեն Ջեյ Գուլդի կարծիքը ===
Այնպիսի դիցաբանական երևույթը, ինչպիսին [[Աստված]]ն է, և այս երևույթի վրա հիմնված բոլոր հասկացությունները ([[հոգի]], ոգի, [[դրախտ]], [[դժոխք]] և այլն), սկզբունքորեն վարկած չեն։ Եվ դրանք չեն կարող օգտագործվել որպես փաստարկ որեւէ գիտական կամ աշխարհիկ զրույցի ժամանակ՝ նպատակ ունենալով հերքել գիտականորեն հիմնավորված վարկածները կամ առավել եւս՝ տեսությունները։ Պայմանավորված է նրանով, որ աստծո կամ աստվածների գոյության վարկածը չի համապատասխանում [[Կարլ Փոփեր|Փոփեր]]ի չափանիշին, քանի որ այն չունի և չի ենթադրում գիտական մեթոդով դրա ստուգման հնարավորություն։ Արդյունքում, Աստծո գոյության մասին ցանկացած քննարկում և այդ գոյության վրա հիմնված բոլոր հասկացությունները գիտական չեն, այլ մտնում են ասեկոսեների, հեքիաթների, ենթադրությունների և այլնի կատեգորիայի մեջ<ref name="автоссылка1">{{книга |заглавие=Rocks of Ages: Science and Religion in the Fullness of Life |ссылка=https://archive.org/details/rocksofagesscien00goul |издательство={{Нп3|Ballantine Books}} |место=New York |год=2002 |isbn=034545040X |язык=en |автор=[[Гулд, Стивен Джей]]}}</ref>:

== Գրականություն ==

'''Ռուսերեն'''
* {{статья |автор={{comment|Губин В. Б.|Губин Валерий Борисович, кандидат физико-математических наук}} |заглавие=О научной оценке религии |ссылка=https://www.phys.msu.ru/rus/about/sovphys/ISSUES-2007/4(57)-2007/57-10/ |издание=[[Философские науки]] |год=2004 |номер=10 |страницы=130—144 |ref=Губин}}
* {{книга |автор = [[Докинз, Ричард|Докинз Р.]] |заглавие = Бог как иллюзия |оригинал = [[Бог как иллюзия|The God Delusion]] (2006) |ссылка = http://skazanie.info/richard-dokinz-bog-kak-illjuzija |ответственный = перевод: Наталья Смелкова |место = М. |издательство = [[Иностранка (издательство)|КоЛибри (Иностранка)]], Азбука-Аттикус |год = 2012 |страниц = 560 |isbn = 978-5-389-00334-7 |тираж = 3000 |ref=Докинз}}
* {{Православная энциклопедия|178741|Доказательства бытия Божия|15|555-573|[[Казарян, Александр Торгомович|Казарян А. Т.]], [[Фокин, Алексей Русланович|Фокин А. Р.]]}}
* {{книга | автор = [[Койн, Джерри Аллен|Койн Дж.]] | заглавие = Вера против фактов: Почему наука и религия несовместимы | оригинал = A. Jerry Coyne. Faith Versus Fact: Why Science and Religion Are Incompatible | ссылка = | викитека = | место = М. | издательство = [[Альпина Паблишер]] | год           = 2016 | allpages = 384 | isbn  = 978-5-9614-5817-6 | тираж = 1500| ref = Койн}}
* {{книга |автор=[[Койн, Джерри Аллен|Джерри Койн]] |часть=Наука против сверхъестественного |заглавие=Вера против фактов: Почему наука и религия несовместимы = Faith Versus Fact: Why Science and Religion Are Incompatible |издательство=[[Альпина Паблишер]] |год=2021 |страниц=384 |ISBN=978-5-9614-6403-0 |ref=Койн}}
* {{книга |автор=[[Крывелёв, Иосиф Аронович|Крывелёв И. А.]] |заглавие=Книга о Библии: (Научно-популярные очерки) |место=М. |издательство=[[Соцэкгиз]] |год=1958 |страниц=360 |ref=Крывелёв}}
* {{книга |автор=[[Крывелёв, Иосиф Аронович|Крывелёв И. А.]] |заглавие=Библия: историко-критический анализ |место=М. |издательство=[[Политиздат]] |год=1985 |страниц=255 |ref=Крывелёв}}
* ''Николаев А. И.'' [http://www.listos.biz/другие-науки/николаев-а-и-десять-лекций-о-религии/1-2-1-теология-научные-доказательства-бытия-бога/ Теология. "Научные доказательства бытия Бога] // Николаев А. И. Десять лекций о религии. Иваново: ЛИСТОС, 2013.
* ''Райхенбах Б.'' [http://philosophy.ru/kosmologicheskij-argument/ Космологический аргумент // Стэнфордская энциклопедия философии (версия весны 2013 года) / Ред. Эдвард Н. Залта. Пер. с англ. М. О. Кедровой.]
* ''[[Рассел, Бертран|Рассел Б.]]'' [[Почему я не христианин]]. Пер. с англ. И. З. Романова; сост., авт. предисл. и примеч. А. А. Яковлев. — М.: Политиздат, 1987. — 333 с.
* {{книга| автор = [[Стенджер, Виктор|Стенджер В.]]| заглавие = Бог и мультивселенная. Расширенное понятие космоса| оригинал = ''Victor J. Stenger. God and the Multiverse: Humanity’s Expanding View of the Cosmos''| место = СПб.| издательство = Питер| год = 2016| allpages = 432| isbn = 978-5-496-01765-7| ref = Стенджер-1}}
* {{книга| автор = [[Стенджер, Виктор|Стенджер В.]]| заглавие = [[Бог: неудачная гипотеза]]| оригинал = ''Victor J. Stenger. God: The Failed Hypothesis''| место = | издательство = | год = | allpages = | isbn = 978-1-59102-652-5| ref = Стенджер-2}}
* {{Книга:Мифы народов мира. Энциклопедия|статья=[https://www.peoplesmyths.com/b/bogi.html Боги]|автор=[[Токарев, Сергей Александрович|С. А. Токарев]]|том=1|страницы=|ref=Токарев. Боги}}
* {{БСЭ3|автор=[[Токарев, Сергей Александрович|Токарев С. А.]] |статья=Бог |том=3|ref=Токарев}}
* {{статья |автор=[[Фокин, Алексей Русланович|Фокин А. Р.]]|заглавие=Доказательства бытия Божия в античной философии и христианском богословии |оригинал= |ссылка=http://cyberleninka.ru/article/n/dokazatelstva-bytiya-bozhiya-v-antichnoy-filosofii-i-hristianskom-bogoslovii-ii-xiv-vv |автор издания= |издание=[[Вестник Православного Свято-Тихоновского гуманитарного университета]]. Богословие. Философия |тип= |место=М. |издательство=[[ПСТГУ]] |год=2006 |выпуск= |том=1 (15)|номер= |страницы=30—51 |isbn= |issn= |doi= |bibcode= |arxiv= |pmid= |язык= |ref=Фокин |archiveurl= |archivedate=}}

'''Անգլերեն'''
* {{cite book |author=[[Эткинс, Питер|Atkins, Peter]] |year=2008 |chapter=[https://academic.oup.com/edited-volume/34377/chapter-abstract/291550884?redirectedFrom=fulltext Atheism and Science] |editor=Philip Clayton (ed.) |title=The Oxford Handbook of Religion and Science; online edn, Oxford Academic, 2 Sept. 2009 |doi=10.1093/oxfordhb/9780199543656.003.0009 |ref=Atkins}}
* {{статья |автор={{нп3|Ларсон, Эдвард Джон|Larson, Edward J.||Edward J. Larson}}; Witham, L. |заглавие=Leading scientists still reject God |ссылка=https://www.nature.com/articles/28478 |издание=[[Nature]] |номер=394, 313 |год=1998 |doi=10.1038/28478 |язык=en |ref=Larson; Witham}}
* {{статья |автор=[[National Academy of Sciences]], {{нп5|Национальная академия медицины (США)|Institute of Medicine||National Academy of Medicine}} |год=2008 |заглавие=Science, Evolution, and Creationism |изданиие=Proceedings of the National Academy of Sciences |том=105 |выпуск=1 |страницы=[https://archive.org/details/isbn_9780309105866/page/3 3–4] |ссылка=https://archive.org/details/isbn_9780309105866/page/3 |место=Washington, D.C. |издательство={{нп5|National Academies Press|National Academy Press||National Academies Press}} |isbn=978-0-309-10586-6 |lccn=2007015904 |oclc=123539346 |access-date=2014-11-22 |bibcode=2008PNAS..105....3A |doi=10.1073/pnas.0711608105 |pmid=18178613 |pmc=2224205 |doi-access=free |язык=en |ref=NAS}}
* {{книга| автор = [[Стенджер, Виктор|Stenger, Victor J.]]| заглавие = [[Бог: неудачная гипотеза|God: The Failed Hypothesis]]|место = | издательство = Prometheus Books | год = 2007| allpages = 294| isbn = 1-59102-481-1| ref = }}
* {{статья |автор=Stirrat, M.; Cornwell, R. E. |заглавие=Eminent scientists reject the supernatural: a survey of the Fellows of the Royal Society |ссылка=https://evolution-outreach.biomedcentral.com/articles/10.1186/1936-6434-6-33 |издание=Evo Edu Outreach |номер=6, 33 |год=2013 |doi=10.1186/1936-6434-6-33 |язык=en |ref=Stirrat; Cornwell}}

== Աղբյուրներ ==
* {{cite encyclopedia|title=From the necessary existent to God|first=Peter |last=Adamson|editor-first=Peter |editor-last=Adamson|encyclopedia=Interpreting Avicenna: Critical Essays|url=https://books.google.com/books?id=OeVribsJbgUC|date=2013-07-04|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-19073-2}}
* {{cite book|first=Peter |last=Adamson|title=Philosophy in the Islamic World: A History of Philosophy Without Any Gaps|url=https://books.google.com/books?id=KEpRDAAAQBAJ|year=2016|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-957749-1}}
* {{cite journal
|last=Alston
|first=William P.
|s2cid=16744068
|author-link=William Alston
|year=1991
|title=The Inductive Argument from Evil and the Human Cognitive Condition
|journal=Philosophical Perspectives
|volume=5
|pages=29–67
|doi=10.2307/2214090
|issn=1758-2245
|jstor=2214090
}}
* {{cite journal
|last=Bergmann
|first=Michael
|author-link=Michael Bergmann (philosopher)
|year=1999
|title=Might-Counterfactuals, Transworld Untrustworthiness, and Plantinga's Free Will Defense
|url=http://web.ics.purdue.edu/~bergmann/wp-content/uploads/2012/12/Bergmann-1999-Transworld-Untrustworthiness.pdf 
|journal=Faith and Philosophy
|volume=16
|issue=3
|pages=336–351
|doi=10.5840/faithphil199916332
|issn=2153-3393
|access-date=27 April 2019
}}
* {{cite journal
|last1=Howard-Snyder
|first1=Daniel
|last2=O'Leary-Hawthorne
|first2=John
|year=1998
|title=Transworld Sanctity and Plantinga's Free Will Defense
|journal=International Journal for Philosophy of Religion
|volume=44
|issue=1
|pages=1–21
|doi=10.1023/A:1003210017171
|s2cid=171072893
|issn=1572-8684
}}
* {{cite book|last=Inati|first=Shams C.|title=Ibn Sina's Remarks and Admonitions: Physics and Metaphysics: An Analysis and Annotated Translation|url=https://books.google.com/books?id=6KTcAgAAQBAJ|year=2014|publisher=Columbia University Press|isbn=978-0-231-53742-1}}
* {{cite journal
|last=LaFollette
|first=Hugh
|year=1980
|title=Plantinga on the Free Will Defense
|url=http://www.hughlafollette.com/papers/Plantinga_on_the_Free_Will_Defense.pdf
|journal=International Journal for Philosophy of Religion
|volume=11
|issue=2
|pages=123–132
|doi=10.1007/BF00136761
|s2cid=170584546
|issn=1572-8684
|access-date=11 September 2013
}}
* {{cite journal |first=Toby |last=Mayer |title=Ibn Sina's 'Burhan Al-Siddiqin' |year=2001 |journal=[[Journal of Islamic Studies]] |publisher=Oxford University Press |volume=12 |issue=1 |pages=18–39 |doi=10.1093/jis/12.1.18}}
* {{cite book
|last=Meister
|first=Chad
|year=2009
|title=Introducing Philosophy of Religion
|url=https://archive.org/details/introducingphilo0000meis
|location=London
|publisher=Routledge
|doi=10.4324/9780203880029
|isbn=978-0-415-40327-6
}}
* {{cite book
|last1=Peterson
|first1=Michael
|last2=Hasker
|first2=William
|author2-link=William Hasker
|last3=Reichenbach
|first3=Bruce
|last4=Basinger
|first4=David
|author4-link=David Basinger
|year=1991
|title=Reason and Religious Belief: An Introduction to the Philosophy of Religion
|location=New York
|publisher=Oxford University Press
|isbn=978-0-19-506155-0
|url=https://archive.org/details/reasonreligiousb0000unse
}}
* {{cite book
|last=Plantinga
|first=Alvin
|author-link=Alvin Plantinga
|year=1965
|chapter=The Free Will Defence
|editor-last=Black
|editor-first=Max
|editor-link=Max Black
|title=Philosophy in America
|chapter-url=https://archive.org/details/philosophyinamer00blac
|chapter-url-access=registration
|location=Ithaca, New York
|publisher=Cornell University Press
}}
* {{cite book
|last=Plantinga
|first=Alvin
|author-link=Alvin Plantinga
|year=1977
|title=God, Freedom, and Evil
|location=Grand Rapids, Michigan
|publisher=Wm. B. Eerdmans Publishing Company
|isbn=978-0-8028-1731-0
|url=https://archive.org/details/godfreedomevil00plan
}}
* {{Cite SEP |url-id=mulla-sadra |title=Mulla Sadra |first=Sajjad |last=Rizvi |date=2009}}

; Դասախոսություններ
*[[Hegel]], ''[[s:en:Lectures on the Proofs of the Existence of God|Lectures on the Proofs of the Existence of God]]''
== Ծանոթագրություններ ==
{{ծանցանկ}}
== Արտաքին հղումներ ==
* {{нп5|Лоу, Стивен|Стивен Лоу||Stephen Law}}. [http://atheism.ru/library/lou_2.phtml «Существует ли Бог?»]
* {{cite web |author=[[Панчин, Александр Юрьевич|Панчин А. Ю.]] |title=В начале было слово. Эволюция |url=https://www.youtube.com/watch?v=DxyMWqZ5nK0 |publisher=Александр Панчин |date=2023-11-22  |ref=Панчин}}
* {{cite web |author=[[Панчин, Александр Юрьевич|Панчин А. Ю.]] |title=Как возникла жизнь на Земле |url=https://www.youtube.com/watch?v=M_K1me9jfpw |publisher=Александр Панчин |date=2024-08-28 |ref=Панчин}}
* {{cite web |title=Supernatural |url=https://www.oed.com/dictionary/supernatural_adj |publisher=[[Oxford English Dictionary]]. [[Oxford University Press]] |ref=Oxford English Dictionary}}
* [http://www.apollos.ws/philosophy-of-religion-article/ A Collection of Arguments for the Existence of God] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170626175350/http://www.apollos.ws/philosophy-of-religion-article/ |date=2017-06-26 }}
* [https://web.archive.org/web/19970215095230/http://www.alislam.org/books/essence1/chap2.htm Proofs of God's Existence: Islam—Ahmadiyyat] (PDF)
* [http://www.newadvent.org/cathen/06608b.htm The Existence of God]—''[[Catholic Encyclopedia]]''
* [http://www.muslimphilosophy.com/ip/pg1.htm The Classical Islamic Arguments for the Existence of God] by Majid Fakhry
* [https://www.jw.org/en/library/books/Is-There-a-Creator-Who-Cares-About-You/ Is There a Creator Who Cares About You?]—[[JW.org]]
{{Արտաքին հղումներ}}

[[Կատեգորիա:Աստվածաբանություն]]
[[Կատեգորիա:Փաստարկներ Աստծո գոյության դեմ]]
[[Կատեգորիա:Թոմիզմ]]
[[Կատեգորիա:Ագնոստիցիզմ]]
[[Կատեգորիա:Աթեիզմ]]
[[Կատեգորիա:Կրոնական փիլիսոփայություն]]