Դիտել Աստղագիտության պատմություն էջի վիքիկոդը

{{Գիտության պատմություն}}

[[Աստղագիտություն]]ը [[Աստղագիտական մարմին|երկնային մարմինների]] շարժումների և հատկությունների մասին գիտություն, որը համարվում է [[բնական գիտություններ]]ի մեջ ամենահներից մեկը։ Իր զարգացման նախնական փուլերում այն միասնական էր [[Աստղագուշակություն|Աստղագուշակության]] հետ։ Գիտական աստղագիտության և աստղագուշակության վերջնական բաժանումը տեղի ունեցավ [[Եվրոպա]]յում՝ [[Վերածնունդ|Վերածննդի]] դարաշրջանում։ Այլ տեսությունները, որոնք նույնպես ուսումնասիրում էին ոչ երկրային մարմինները ([[աստղաֆիզիկա]], [[տիեզերագիտություն]] և այլն), նախկինում նույնպես դիտվում էին որպես աստղագիտության մի մաս, սակայն XX դարում դրանք տարանջատվեցին՝ դառնալով առանձին գիտություններ։

== Հնագույն շրջան ==
[[Պատկեր:Nebra Scheibe.jpg|thumb|[[Սկավառակ Նեբրայից]] (Գերմանիա, XVII դար, մ․թ․ա․)]]
Աստղագիտական գործունեության մասին հիշատակվում է մ․թ․ա․ VI-IV հազար դար առաջվա աղբյուրներում<ref name="eng-h.gov.uk_stoneh">{{Cite web |title=Датировка Стоунхенджа, выполненная ''English Heritage Scientific Dating Service'' в нач. 2000-х годов |url=http://www.eng-h.gov.uk/stoneh/start.htm |url-status=dead |archiveurl=https://www.webcitation.org/65IFU0cLg?url=http://www.eng-h.gov.uk/stoneh/start.htm |archivedate=2012 թ․ փետրվարի 8 |accessdate=2009 թ․ մայիսի 28 |language=en}}</ref><ref name="inauka.ru_hist">
{{Cite web |title=Стоунхенджи каменного века |url=http://www.inauka.ru/discovery/article78843 |accessdate=2009 թ․ մայիսի 28 |language=en}}</ref><ref name="astrolab.ru_history_old_civ_p2">{{Cite web |title=Астрономия древних цивилизаций ( Часть 2 ) |url=http://www.astrolab.ru/cgi-bin/manager2.cgi?id=20&num=702 |url-status=dead |archiveurl=https://www.webcitation.org/65IFUWc3b?url=http://www.astrolab.ru/cgi-bin/manager2.cgi?id=20 |archivedate=2012 թ․ փետրվարի 8 |accessdate=2009 թ․ մայիսի 28 |language=ru}}</ref><ref name="astrolab.ru_history_kam_vek_p2">{{Cite web |title=Астрономия каменного века ( Часть 2 ) |url=http://www.astrolab.ru/cgi-bin/manager2.cgi?id=20&num=694&x=29&y=9 |url-status=dead |archiveurl=https://www.webcitation.org/65IFVsWwe?url=http://www.astrolab.ru/cgi-bin/manager2.cgi?id=20 |archivedate=2012 թ․ փետրվարի 8 |accessdate=2009 թ․ մայիսի 29 |language=ru}}</ref>, իսկ [[Երկնային լուսատու|լուսատուների]] անվանումների ավելի հին հիշատակումները հանդիպում են «Բուրգերի տեքստերում», կրոնական հուշարձանում (մ․թ․ա․ XXV—XXIII դարեր)<ref name="ozon.ru_zamarovsky_piramidi">
{{Ռուսերեն գիրք |ссылка=http://www.ozon.ru/context/detail/id/1454605/ |автор=Войтех Замаровский |заглавие=Их величества пирамиды |год=1986 |издательство=Наука |страниц=448}}</ref>։ Նախամարդկանց կողմից [[մեգալիթյան կառույցներ]]ի և նույնիսկ ժայռերի վրայի պատկերազարդումների առանձնահատկությունները բացատրվում են որպես աստղագիտական։ [[Ֆոլկլոր]]ում նույնպես կան այդպիսի բազմաթիվ մոտիվներ<ref name="knigoprovod.ru_astr_drevn">
{{Ռուսերեն գիրք |ссылка=http://www.knigoprovod.ru/?topic_id=23;book_id=790 |автор=Войтех Замаровский |заглавие=Астрономия древних обществ |год=2002 |издательство=Наука |страниц=334 |ISBN=5-02-008768-8}}</ref>։

Հնագույն ժամանակներից հայտնի են երկնքում կատարվող պարբերական փոփոխությունները՝

* [[Երկրի օրական պտույտ|Ցերեկվա և գիշերվա հերթափոխը]],
* [[Լուսնի փուլեր]]ի փոխարինումը,
* [[Տարվա եղանակներ]]ի հերթափոխը։
Այդ կանգուն ցիկլերին համապատասխան, առաջացան ժամանակի չափման միավորները՝ [[օր]], [[ամիս]], [[տարի]]։ Չնայած աստղերի փոխադարձ դասավորությունը թվում է անփոփոխ, նկատվել է, որ ([[մոլորակ]]ի) մի քանի լուսատուներ այդ կանոնից դուրս են։ Ուսումնասիրելով [[երկնոլորտ]]ում տեղի ունեցող փոփոխությունները, մարդիկ նկատեցին, որ այն կապված է [[Երկիր|Երկրի]] վրա եղանակի փոփոխության հետ<ref name="astrolab.ru_history_kam_vek_p2" /><ref name="astrolab.ru_history_old_civ_p1">{{Cite web |title=Астрономия древних цивилизаций ( Часть 1 ) |url=http://www.astrolab.ru/cgi-bin/manager2.cgi?id=20&num=695&x=33&y=5 |url-status=dead |archiveurl=https://www.webcitation.org/65ILgEwaE?url=http://www.astrolab.ru/cgi-bin/manager2.cgi?id=20 |archivedate=2012 թ․ փետրվարի 8 |accessdate=2009 թ․ մայիսի 28 |language=ru}}</ref>։ Այն հանգեցրեց մի մտքի, որ երկնային շարժումները կապված են նաև երկրային այլ երևույթների հետ։ Դրանք ազդում են երկրային պատմության վրա և կանխագուշակում ամենակարևոր իրադարձությունները՝ թագավորների ծնունդներ, պատերազմներ, սով, համաճարակներ և այլն։ Վստահությունը դեպի աստղագուշակության երևակայություններին էական ազդեցություն ունեցավ աստղագիտության զարգացման վրա, քանի որ երկինքն ուսումնասիրելու օգուտների մասին ղեկավարություններին այլ կերպ դժվար կլիներ հիմնավորել։ Այդ պատճառներով աստղագետները հատուկ ուշադրություն դարձրեցին այնպիսի հազվադեպ և ոչ պարբերական երևույթներին, ինչպիսին [[Խավարում]]ն է, [[գիսաստղ]]երի հայտնվելը, [[երկնաքար]]երի ընկնելը և այլն։

Աստղագիտական հնագույն հայտագործությունը [[գնոմոն]]ն է (ստվերի երկարությամբ Արևի բարձրության չափումը) և [[օրացույց]]ը<ref name="astrolab.ru_history_old_civ_p2" />։ Ավելի ուշ տարբեր համակարգերում հայտնվեցին անկյունաչափ գործիքներ։

=== Շումեր և Բաբելոն ===
[[Շումեր]]ա[[աքքադ]]ական [[Բաբելոն]] պետությունը գոյություն է ունեցել մ․թ․ա․ II հազարից մինչև մ․թ․ա․ VI հազար տարիներում<ref name="astrolab.ru_history_glin_table_p1">{{Cite web |title=Астрономия на глиняных табличках ( Часть 1 ) |url=http://www.astrolab.ru/cgi-bin/manager2.cgi?id=20&num=697&x=33&y=17 |url-status=dead |archiveurl=https://www.webcitation.org/65ILhd5FF?url=http://www.astrolab.ru/cgi-bin/manager2.cgi?id=20 |archivedate=2012 թ․ փետրվարի 8 |accessdate=2009 թ․ մայիսի 29 |language=ru}}</ref> (վերջին տասնամյակներում այն կառավարում էին [[քաղդեացիներ]]ը, մ․թ․ա․ VI դարում երկիրը գրավեց [[Պարսկաստան]]ը)

Բաբելոնացի քրմերը թողել են աստղագիտական բազմաթիվ աղյուսակներ<ref name="astrolab.ru_history_glin_table_p1" />։ Հենց նրանք են առանձնացրել հիմնական [[համաստեղություն]]ներն ու [[կենդանակերպ]]երը<ref name="astrolab.ru_history_glin_table_p1" />, ներմուծել լիարժեք անկյան բաժանումը 360°-ի վրա<ref name="astrolab.ru_history_glin_table_p2">{{Cite web |title=Астрономия на глиняных табличках ( Часть 2 ) |url=http://www.astrolab.ru/cgi-bin/manager2.cgi?id=20&num=698&x=29&y=9 |url-status=dead |archiveurl=https://www.webcitation.org/65ILicEO5?url=http://www.astrolab.ru/cgi-bin/manager2.cgi?id=20 |archivedate=2012 թ․ փետրվարի 8 |accessdate=2009 թ․ մայիսի 29 |language=ru}}</ref>, զարգացրել[[եռանկյունաչափություն]]ը<ref name="astrolab.ru_history_glin_table_p2" />։

Մ․թ․ա․ II հազար տարում շումերների մոտ հայտնվեցին [[լուսնային օրացույց]]եր<ref name="astrolab.ru_history_glin_table_p1" />, որոնք զարգացավ մ․թ․ա․ I հազար տարում։ Տարին բաղկացած էր 12 [[ամիս|սինոդային ամիսներից]], որոնցից վեցը 29 օր էին, իսկ մյուս վեցը՝ 30, ընդհանուր առմամբ 354 օր։

Սկզբում [[Արևադարձային տարի|արևադարձային տարվա]] հետ համաձայնեցնելու համար (որի տևողությունը նրանք որոշեցին <math>365 \frac {1} {4}</math> օր) բաժանեցին 13-րդ ամսվա ագուցմանը, սակայն հետո դադարեցին անել<ref name="astrolab.ru_history_glin_table_p2" />։

Թարմացնելով իրենց ուսումնասիրությունների աղյուսակները, քրմերը բացահայտեցին մոլորակների շարժումների շատ կանոններ և կարողացան կանխագուշակել Լուսնի ու Արևի խավարումները<ref name="astrolab.ru_history_glin_table_p2" />։ Մ․թ․ա․ 450 թվականին բաբելոնացիներն արդեն գիտեին [[Մետոնի ցիկլ]]ը (235 ամիսները մեծ ճշտությամբ համընկնում էին 19 արևային տարիների հետ)<ref name="astrolab.ru_history_glin_table_p2" />։ Այնուամենայնիվ, չինացիներն այն ավելի շուտ էին բացահայտել։

Հավանաբար հենց Բաբելոնում հայտնվեց յոթօրական շաբաթը (ամեն օրը նվիրված էր 7 լուսատուներից մեկին)։

=== Հին Եգիպտոս ===
[[Նեղոս]]ի հեղեղումները տեղի են ունենում ամառվա սկբզին, և հենց այդ ժամանակ էլ լինում է երկնքի ամենավառ աստղի՝ [[Սիրիուս]]ի ծագումը, որը եգիպտերեն կոչվում է «Սոտիս»։ Մինչ այդ պահը Սիրիուսը տեսանելի չէ։ Հավանաբար այդ պատճառով «սոտիսական» օրացույցը Եգիպտոսում օգտագործվում է քաղաքացիականի հետ զուգահեռ։ Սոտիսական տարին Սիրիուսի երկու [[հելիական ծագում]]ների միջև ընկած ժամանակաշրջանն է, այսինքն այն համապատասխանում էր [[Սիդերիկ պարբերություն|սիդերիկ պարբերությանը]], իսկ քաղաքացիական տարին բաղկացած էր 12 ամիսներից, յուրաքանչյուրը 30 օր և հինգ հավելյալ օրեր, ընդհանուր՝ 365 օր<ref name="astrolab.ru_history_old_civ_p1" />։

Սկզբում շաբաթները չկային, իսկ ամիսները տևում էին 3 դեկադաներ (տասնօրյակ)։ Եգիպտոսում օգտագործում էին նաև [[մետոնի ցիկլ]]ով լուսնային օրացույցը՝ համապատասխանեցված քաղաքացիականին։ Ավելի ուշ Բաբելոնի ազդեցությամբ հայտնվեց յոթօրյա շաբաթը։ Օրերը տևում էին 24 ժամ, որոնք սկզբում անհավասար էին (օրվա լուսավոր և մութ ժամանակների համար առանձին), սակայն մ․թ․ա․ IV դարում ձեռք բերեցին ժամանակակից տեսքը։ Ի տարբերություն Բաբելոնի` Եգիպտոսում օգտագործվում էր տասական համակարգ, բայց օրերում, բացի 10 լուսավոր ժամերից, նրանք առանձնացնում էին նաև անցումային ժամեր, այդ պատճառով էլ դարձավ 12 ժամ։ Նույնը նաև օրվա մութ ժամերին<ref name="astrolab.ru_history_old_civ_p2" />։

Եգիպտական մաթեմատիկայի և աստղագիտության զարգացման աստիճանը պարզ չէ։ Այդ թեմայով համարյա ոչ մի փաստաթուղթ չկա, սակայն էլլինները բարձր էին գնահատում եգիպտական աստղագետներին և նրանց մոտ էին սովորում։

Աստղագիտությունը չի առաջացել Եգիպտոսում (շատ պատմաբանների կարծիքով՝ [[Միջագետք]]ում<ref>''Сурдин В. Г.'' [http://www.skeptik.net/astrolog/surdin1.htm ПОЧЕМУ АСТРОЛОГИЯ — ЛЖЕНАУКА?]</ref>), սակայն այնտեղ լայնորեն օգտագործվում էին Լուսնով և մոլորակներով գուշակությունները։

Աշխարհի եգիպտական համակարգը Հերակլիդ Պոնտիացու նկարագրությամբ (մ․թ․ա․ IV դար) [[Կոորդինատների երկրակենտրոն համակարգ|երկրակենտրոն]] էր, սակայն [[Մերկուրի (մոլորակ)|Մերկուրի]] և [[Վեներա (մոլորակ)|Վեներա]] մոլորակները պտտվում էին Արևի շուրջը (բայց նրանց հետ նաև Երկրի շուրջը)։ Վերևի մոլորակները (որոնց կարել է հետևել Արևի հակառակ կողմում) Հին Եգիպտոսում համարվում էր Հորա աստվածի մարմնավորումը, իսկ ներքևինները ընդունում էին մեկ մարմնի տեղ՝ դրանց միջև տարբերություն չդնելով<ref name="astrolab.ru_history_old_civ_p2" />։ Եգիպտացիները երկինքը բաժանում էին համաստեղությունների։ Դրա մասին ապացույցներ կարող են լինել տեքստերում, ինչպես նաև եկեղեցիների ու գերեզմանների առաստաղներին եղած նկարներում։ Հին Եգիպտոսում հայտնի էր 45 համաստեղություն։ Օրինակ հիշատակվում է ''Մես'' համաստեղությունը «հավանաբար Մեծ Արջը», ''АН'' համաստեղությունը բազեի գլխով, որը նիզակով խոցում է Մես համաստեղությանը<ref name="astrolab.ru_history_old_civ_p2" />։

=== Հին Չինաստան ===
[[Արևելյան Ասիա]]յի երկրներից ամենազարգացած աստղագիտությունն ուներ [[Չինաստան]]ը<ref name="astrogalaxy.ru_dr_vostok">{{Cite web |title=Очерки становления и развития астрономии на Дальнем Востоке. Китайская астрономия: Откуда есть пошла... |url=http://www.astrogalaxy.ru/456.html |url-status=live |archiveurl=https://www.webcitation.org/65ILjndjY?url=http://www.astrogalaxy.ru/456.html |archivedate=2012 թ․ փետրվարի 8 |accessdate=2009 թ․ մայիսի 29 |language=ru}}</ref>։ Արդեն Սյայի լեգենդար դինաստիայի ժամանակ (մ․թ․ա․ III հազարամյակի վերջ -II հազարամյակի սկիզբ) Չինաստանում արքունի աստղագետներն ունեին երկու պարտականություն։ Ըստ լեգենդի, մ․թ․ա․ 2137 հազար թվականին մահապատժի են ենթարկվել աստղագետներ Խոն և Խին, ովքեր չէին կարողացել կանխատեսել խավարումը։ Աստղագիտական շատ տեղեկություններ էին պարունակում «[[Շիցզին]]» («Երգերի գիրք») չինական գրականության հուշարձանում (~մ․թ․ա․ VI դար)<ref name="1astrolog.ru_kit">{{Cite web |title=Китайская астрология |url=http://www.1astrolog.ru/articles/history/kita.html |url-status=dead |archiveurl=https://www.webcitation.org/65ILkr0we?url=http://www.1astrolog.ru/articles/history/kita.html |archivedate=2012 թ․ փետրվարի 8 |accessdate=2009 թ․ մայիսի 29 |language=ru}}</ref>։ Մոտավորապես այդ ժամանակ չինացիները ճշգրտեցին արևային տարվա տևողությունը (365,25 օր)<ref name="astrogalaxy.ru_dr_vostok" />։ Համապատասխանաբար, երկնային պտույտը բաժանում էին 365,25 աստիճանի կամ 28 համաստեղությունների (Լուսնի շարժումներով)<ref name="astrogalaxy.ru_dr_vostok" />։

Աստղադիտարանները հայտնվեցին մ․թ․ա․ XII դարում<ref name="astroclub.biz_drevn_observ">{{Cite web |title=Древние обсерватории |url=http://www.astroclub.biz/drevnie-observatorii-4.html |url-status=live |archiveurl=https://www.webcitation.org/65ILlrIno?url=http://www.astroclub.biz/drevnie-observatorii-4.html |archivedate=2012 թ․ փետրվարի 8 |accessdate=2009 թ․ մայիսի 29 |language=ru}}</ref>։ Սակայն ավելի շուտ չինացի աստղագետները ջանասիրաբար գրանցում էին երկնքում տեղի ունեցող բոոր անսովոր իրադարձությունները (խավարումներ, գիսավորներ՝ «աստղեր-ավելներ», [[ասուպների հոսք]]եր, [[նոր աստղ]]եր)։ Գիսաստղի մասին առաջին տեղեկությունը գրվել է մ․թ․ա․ 631 թվականին<ref name="Kronk">''Kronk G. W.'' «Cometography. A Catalogu of Comets», Cambridge Univ. Press, 1999.</ref>, լուսնի խավարման՝ մ․թ․ա․ 1137 թվականին, իսկ արևային՝ մ․թ․ա․ 1328 թվականին<ref name="asha-piter.ru_drevn_kit">{{Cite web |title=Астрономические наблюдения в Китае |url=http://www.asha-piter.ru/06_01_Lab/06_01_Lab_Astronimy_see_history_01.htm |url-status=dead |archiveurl=https://www.webcitation.org/65ILmJFcx?url=http://www.asha-piter.ru/06_01_Lab/06_01_Lab_Astronimy_see_history_01.htm |archivedate=2012 թ․ փետրվարի 8 |accessdate=2009 թ․ մայիսի 29 |language=ru}}</ref>, ասուպների առաջին հոսքի՝ մ․թ․ա․ 687 թվականին<ref name="mirknig.com_konfucieva_let">
{{Ռուսերեն գիրք |ссылка=http://www.mirknig.com/2008/09/13/konfucieva-letopis-chuncju.-vesny-i.html |автор=Пер. и примеч. Н. И. Монастырева, Исслед. Д. В. Деопика и А. М. Карапетьянца |заглавие=Конфуциева летопись «Чуньцю» («Вёсны и осени»), Чуньцю, известия 2-3 |год=1999 |издательство=Восточная литература |страниц=352 |ISBN=5-02-018117-X}}</ref><ref name="ozon.ru_meteor_rain_hist">
{{Ռուսերեն գիրք |ссылка=http://www.ozon.ru/context/detail/id/3196990/ |автор=Авторский сборник. |заглавие=Сыма Цянь. Исторические записки |год=2006 |издательство=Наталис |страниц=1120 |ISBN=5-8062-0233-X}}</ref>։ [[Հալեի գիսավոր]]ի մասին առաջին հաղորդագրությունը գրվել է մ․թ․ա․ 240 թվականին։ Հավանաբար, մ․թ․ա․ 466 թվականին ուսումնասիրված գիսաստղը նույնպես Հալեի գիսավորն էր։ Սկսած մ․թ․ա․ 87 թվականից<ref name="Kronk"/> նշված են վերջինիս բոլոր հայտնությունները։ 301 թվականին առաջին անգամ Արևի վրա նկատվեցին հետքեր<ref name="1astrolog.ru_kit" />, հետո դրանք բազմիցս նշվեցին։

Չինական աստղագիտության ձեռքբերումներից են արևի և լուսնի խավարումների առաջացման պատճառների ճիշտ բացատրումը, Լուսնի շարժման անհավասարությունը<ref name="asha-piter.ru_drevn_kit" />, [[սիդերիկ պարբերություն|սիդերիկ պարբերության]] չափումը սկզբում Յուպիտերի (12 տարի, կոնկրետ՝ 11․86), իսկ մ․թ․ա․ III դարից մնացած բոլոր մոլորակների համար ինչպես սիդերիկ, այնպես էլ [[Սինոդիկ պարբերություն|սինոդիկ պարբերության]]՝ լավ հստակությամբ։

Չինաստանում կային բազմաթիվ օրացույցեր<ref name="lah.ru_drevn_kalend">{{Cite web |title=«Тайны древних календарей» |url=http://www.lah.ru/konspekt/back/kalen.htm |url-status=live |archiveurl=https://www.webcitation.org/65ILnEuSk?url=http://www.lah.ru/konspekt/back/kalen.htm |archivedate=2012 թ․ փետրվարի 8 |accessdate=2009 թ․ մայիսի 29 |language=ru}}</ref>։ Մ․թ․ա․ VI դարում բացահայտվեց [[մետոնի ցիկլ]]ը և ամրապնդվեց արևալուսնային օրացույցը<ref name="lah.ru_drevn_kalend" />։ Տարվա սկիզբը ձմռան արևադարձի օրն է, ամսվա սկիզբը՝ նորալուսնի։ Օրերը բաժանված էին 12 ժամերի (որոնց անվանումներն օգտագործվում էին նաև ասմվա անուններում) կամ 100 մասերի<ref name="lah.ru_drevn_kalend" />։

Չինաաստանում մշտապես նկատվում էին օրացույցային փոփոխություններ։ Տարիները միավորվեցին [[Չինական օրացույց|60-ամյա ցիկլում]], յուրաքանչյուր ամիս նվիրված էր 12 կենդանակերպերի նշաններից կամ 5 տարերքներից մեկին՝ ջուր, կրակ, մետաղ, ծառ, հող<ref name="lah.ru_drevn_kalend" />։ Տարերքներից յուրաքանչյուրին համապատասխանում էր մի մոլորակ։ Կար նաև վեցերորդ՝ առաջնային տարերքը՝ «ցի» (եթեր)։ Ավելի ուշ ''ցի''-ն բաժանեցին մի քանի տեսակների՝ ''ին-ցի'' և ''յան-ցի'' և այլն, որոնք համապատախանեցված էին [[Լաո Ցզի]]ի հետ (մ․թ․ա․ VI դար)<ref name="lah.ru_drevn_kalend" />։

=== Հնդկաստան ===
{{main|Աստղագիտությունը Հնդկաստանում}}
Հնդիկների մոտ ի տարբերություն մաթեմատիկայի, աստղագիտության մեջ նշանակալի հաջողություններ չեն եղել։ Ավելի ուշ նրանք թարգմանեցին և մեկնաբանեցին հունական շարադրությունները<ref name="naturalhistory.narod.ru_india">
{{Ռուսերեն գիրք |ссылка=http://naturalhistory.narod.ru/Hronolog/Stat/India_1.htm |автор=А. И. Володарский. |заглавие=Астрономия в древней индии |год=1975 |место=М. |издательство=Наука}}</ref>։ Հնդիկների բնական գիտությունների բնագավառում ավելի հին տեղեկությունները կապված են Հնդկական քաղաքակրթության դարաշրջանի հետ, որը նշվում է մ․թ․ա․ III հազար դարում<ref name="naturalhistory.narod.ru_india" />։ Հնդկաստանում [[Վեդաներ|վեդական դարաշրջանում]] տիեզերքը համարվում էր երեք մասից բաղկացած մարմին՝ երկինք, երկնակամար և Երկիր, ինչի մասին վկայում է այն ժամանակվա վեդական գրականությունը։ Հնդկաստանի գիտնականներն ի տարբերություն բաբելոնացիների և չինացիների, համարյա չեն հետաքրքրվել աստղերի ուսումնասիրությամբ և չեն կազմել աստղային կատալոգներ<ref name="naturalhistory.narod.ru_india" />։

Մ․թ․ա․ V դարում աստղագետ և մաթեմատիկոս [[Արիաբատա]]ն արտահայտել է մի միտք, ըստ որի մոլորակները պտտվում են իրենց ուղեծրի շուրջ։ Նա նաև ճիշտ է նկարագրել արևի և լուսնի խավարումների պատճառները և կանխագուշակել հետագա խավարումները։ Նրա հայացքները զայրույթ են առաջացրել հինդուիստ ուղղամիտների մոտ, որին էր միացել նույնիսկ [[Բրահմագուպտա]]ն<ref>''Еремеева А. И., Цицин Ф. А.'' История астрономии. Указ. соч., стр. 111.</ref>․

{{քաղվածք| Արիաբատի հետնորդներն ասում են, որ Երկիրը շարժվում է իսկ երկինքը՝ հանգստանում։ Սակայն նրանց հերքման մեջ ասվում էր,  որ եթե այդպես լիներ, ապա Երկրի վրայի քարերն ու ծառերը պետք է ընկնեին․․․<br />
Մարդկանց միջև նույնպես կան այնպիսինները, ովքեր մտածում են, որ խավարումները չեն առաջանում Ռահու վիշապի գլխով։ Դա աբսուրդային կարծիք է և մարդկանց մեծ մասն ասում էր, որ հենց նա է խավարում առաջացնում։ Վեդաներում, որտև կան Աստծո խոսքերը, Բրահմայի կողմից ասվում է, որ գլուխն առաջացնում է խավարում։ Հակառակ դրան, Արիաբատան, հակառակվելով բոլորին, այդ սուրբ խոսքերին թշնամաբար հաստատում է, որ խավարումը ոչ թե առաջանում է գլխով, այլ միայն Լուսնով և Երկրի ստվերով․․ Այդ հեղինակները պետք է ենթարկվեին մեծամասնությանը, քանի որ Վեդաներում գրված ամեն ինչ սուրբ էր։|}}

Չնայած Հնդկաստանում XI դարի մուսուլմանական պատերազմների պատճառով գիտությունն անկում ապրեց, որոշ խոշոր գիտական ձեռքբերումներ պատկանում են Բհասկարային, XII դար։

=== Ինկերի կայսրություն ===
{{main|Ինկերի աստղագիտություն}}
Ինկական աստղագիտությունը կապված է տիեզերագիտության և առասպելաբանության հետ, քանի որ յուրաքանչյուր ուակա (սուրբ տեղանք երկրի վրա) արտացոլում էր որևէ երկնային մարմին կամ երևույթ։ Այն իր արտացոլումը գտավ շատ լեգենդներում, որտեղ աշխարհաստեղծման ժամանակ երկնային օբյեկտները հայտնվեցին գետնի տակ, իսկ հետո կրկին դուրս եկան ժայռերից, քարանձավներից, աղբյուրներից, այսինքն՝ ամեն ուակայից<ref name="Relación de las">Relación de las fabulas y ritos de los Incas por el párroco Cristóbal de Molina [1576]. In Relación de las fabulas y ritos de los Incas, edited by Horacio H. Urteaga and Carlos A. Romero, 3-106. Colección de Libros y Documentos Referentes a la Historia del Perú, no. 1. Lima: Sanmarti & ca, 1916</ref>։ Ինկերի պատկերացմամբ հենց նրանցից էլ առաջացան ժողովուրդները։

Առաջնակարգ երկնային մարմին էր համարվում [[Ծիր կաթին]]ը («''Մայու''»՝ գետ), որի վրա կամ մոտակայքում կային պակաս կարևոր օբյեկտներ։

Ինկերը գիտեին աստղերի ({{lang-qu|Quyllur}}) և մոլորակների ({{lang-qu|Hatun quyllur}}) միջև տարբերությունները։ Հստակորեն հայտնի է, որ նրանք ուսումնասիրում էին Վեներան (''Չ'ասկա''), Յուպիտերը (''Պիրվա'') և Սատուրնը (''Հաուչա'')<ref>Exsul immeritus blas valera populo suo e historia et rudimenta linguae piruanorum. Indios, gesuiti e spagnoli in due documenti segreti sul Perù del XVII secolo. A cura di L. Laurencich Minelli. Bologna,
2007</ref>։ Մերկուրիի և Մարսի նրանց ուսումնասիրությունների մասին տեղեկություններ չկան։ Մոլորակների ինկական անվանումները հիմք են տալիս մտածելու, որ աստղագետներին հայտնի էին Յուպիտերի [[Գալիլեյան արբանյակներ]]ը և Վեներայի մթնոլորտով պայմանավորված սկավառակի ծայրերի անպարզորոշությունը։

=== Կենտրոնական Ամերիկա ===
'''[[Մայաների քաղաքակրթություն]]ը''' (մ․թ․ա․ II-X դարեր) շատ մեծ նշանակություն էր տալիս աստղագիտական գիտելիքներին, ինչն ապացուցում են այդ քաղաքակրթության քաղաքներում եղած բազմաթիվ հնագիտական փորագրությունները<ref name="fund-intent.ru_may9">{{Ռուսերեն գիրք |ссылка=http://www.fund-intent.ru/pubso/st_tm-2.shtml |автор=Э. Джилберт, M. Коттерелл. |заглавие=Тайны Майя |archive-url=https://web.archive.org/web/20090401040552/http://fund-intent.ru/pubso/st_tm-2.shtml |archive-date=2009-04-01}}</ref><ref>[http://www.lomonosov.org/article/mysteries_ancient_astronomy.htm В. А. Юревич, Загадки древней астрономии.]</ref>։ Մայաների հնագույն աստղագետները կարողանում էին կանխատեսել խավարումները և շատ հաճախակի էին հետևում տարբեր, ավելի լավ երևացող աստղագիտական օբյեկտների, ինչպիսին համաստեղություններն են, [[Մերկուրի]]ն, [[Վեներա (մոլորակ)|Վեներան]], [[Մարս (մոլորակ)|Մարսը]] և [[Յուպիտեր (մոլորակ)|Յուպիտերը]]<ref name="fund-intent.ru_may9" />։ Տպավորիչ են քաղաքների և եկեղեցի-աստղադիտարանների մասունքները։ Ցավոք պահպանվել են տարբեր տարիքի միայն 4 ձեռագրեր և կոթողների վրայի տեքստեր։

Մայաները հստակորեն որոշում էին բոլոր 5 մոլորակների սինոդիկ պարբերությունները (հատուկ նշանակություն ուներ Վեներան), հորինել են շատ ճշգրիտ [[Մայաների օրացույց|օրացույց]]<ref name="fund-intent.ru_may9" />։ Մայաների ամիսը բաղկացած էր 20 օրից, իսկ շաբաթը՝ 13։ Օրացույցային դարաշրջանի սկիզբը դրված է մ․թ․ա․ 5041738 թվականին, սակայն իրենց ժողովրդի ժամանակագրությունը հաշվվում է մ․թ․ա․ 3113 թվականից<ref name="fund-intent.ru_may9" />։

=== Այլ երկրներ ===
{{Տես|Ավստրալիայի աբորիգենների աստղագիտություն}}
Եվրոպայում կելտական ցեղերի դրուիդները միանշանակ ունեին որոշ աստղագիտական գիտելիքներ։ Հիմքեր կան ենթադրելու, որ [[Սթոունհենջ]]ը ոչ միայն ծիսակարգերի տեղ էր, այլ նաև աստղադիտարան։ Այն կառուցվել է մ․թ․ա․ 1900-1600 թվականներին։

=== Հին Հունաստան ===
{{main|Աստղագիտությունը Հին Հունաստանում}}
Հելլենները, ամենայն հավանականությամբ, դեռ հոմերոսյան ժամանակաշրջանից հետաքրքրված էին աստղագիտությամբ, նրանց երկրի քարտեզը և որոշ անվանումներ մնացել են ժամանակակից գիտությունում։ Սկզբնականում գիտելիքները խորը չէին, օրինակ առավոտյան և երեկոյան Վեներան համարվում էր տարբեր լուսատուներ (Ֆոսֆոր և Հեսփեր)<ref name="plato.spbu.ru_diogen_08b">{{Cite web |title=Диоген Лаэртский. О жизни, учениях и изречениях знаменитых философов. |url=http://www.plato.spbu.ru/TEXTS/diogenl/b08.htm |url-status=live |archiveurl=https://www.webcitation.org/65ILoZ0Ed?url=http://www.plato.spbu.ru/TEXTS/diogenl/b08.htm |archivedate=2012 թ․ փետրվարի 8 |accessdate=25 августа 2009 |language=ru}}</ref><ref name="newchrono.net_eratosf">{{Ռուսերեն հոդված |ссылка=http://www.newchrono.net/ahist/eratosf.htm |автор=Бубекина Н. В. |заглавие=Эратосфен. Превращения в созвездия (катастеризмы). |год=1997 |место=М. |издание=Сборник «Небо, наука, поэзия. Античные авторы о небесных светилах, об их именах, восходах, заходах и приметах погоды» |издательство=МГУ}}</ref>, իսկ շումերներն արդեն գիտեին, որ այն նույն լուսատուն է։ «Վեներայի երկատման» մասին սխալների ուղղումը վերագրվում է [[Պյութագորաս]]ին և [[Պարմենիդես]]ը<ref name="plato.spbu.ru_diogen_08b" /><ref name="newchrono.net_eratosf" />։

[[Աշխարհի բևեռ]]ն այդ ժամանակ արդեն անցել էր Ալֆա Վիշապից, սակայն դեռ չես հասել [[Բևեռային աստղ|Բևեռայինին]]<ref name="wwint.alfamoon.com_tel_aumi">{{Cite web |title=Обсерватория. Виртуальный Телескоп. Полярная звезда (Полярис). Альфа Малой Медведицы. |url=http://wwint.alfamoon.com/observ/tel_aumi.php |url-status=live |archiveurl=https://www.webcitation.org/65ILp5dyv?url=http://wwint.alfamoon.com/observ/tel_aumi.php |archivedate=2012 թ․ փետրվարի 8 |accessdate=25 августа 2009 |language=ru}}</ref>, հնարավոր է, որ Ոդիսականում երբեք չի հիշատակվել դեպի հյուսիս ուղղության մասին։

[[Պյութագորասականություն|Պյութագորականները]] առաջարկեցին տիեզերքի պիրոկենտրոնացված մոդելը, որում աստղերը՝ Արևը, Լուսինը և վեց մոլորակները պտտվում էին Կենտրոնկան Կրակի շուրջ (Հեստիա)<ref name="historic.ru_kydr_st004">
Кудрявцев, П. С. Начальный этап античной науки // Курс истории физики. — 2-е изд., испр. и доп. — М.: Просвещение, 1982. — 448 с.</ref>։ Որպեսզի ամբողջությամբ ստացվի սուրբ թիվ՝ 10 տարերք, վեցերորդ մոլորակ համարեցին Հակաերկիրը (Անտիխտոն)<ref name="historic.ru_kydr_st004" />։ Ինչպես Արևը, այնպես էլ Լուսինն այդ տեսութամբ լուսավորում էին Հեստիայի լույսի արտացոլումը։ Այն աշխարհի առաջին մաթեմատիկական համակարգն էր։ Մնացած հին կոսմոգոնիստների մոտ ավելի շատ աշխատում էր երևակայությունը քան տրամաբանությունը։

Լուսատուների տարերքների միջև հեռավորությունը պյութագորականների մոտ համապատասխանում էր գամմայի [[Ինտերվալ (ձայնագիտություն)|երաժշտական ինտերվալին]]։ Դրանց պտույտի ժամանակ հնչում է «տարերքների երաժշտությունը», որը մեզ համար լսելի չէ։ Պյութագորականները Երկիրը համարում էին գնդաձև և պտտվող, ինչի պատճառով տեղի էր ունենում գիշերվա և ցերեկվա հերթափոխը<ref name="historic.ru_kydr_st004" />։ Չնայած առանձին պյութագորականներ ([[Արիստարքոս Սամոսցի]] և այլն) թաքուն էին պահում արևակենտրոն համակարգի գաղափարը<ref name="historic.ru_kydr_st004" />։ Պյութագորականների մոտ առաջին անգամ ծագեց եթեր հասկացողությունը<ref name="centant.pu.ru_3-2">{{Ռուսերեն գիրք |ссылка=http://www.centant.pu.ru/sno/lib/asmus/3-2.htm |автор=В. Ф. Асмус. |заглавие=Античная философия |часть=Гармония противоположностей и космос |страницы=133-135 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090124192822/http://www.centant.pu.ru/sno/lib/asmus/3-2.htm |archive-date=2009-01-24}}</ref>, սակայն շատ հաճախ այդ բառը նշանակում էր օդ։ Միայն Պլատոնը եթերն առանձնացրեց որպես ինքնուրույն տարերք։

[[Պլատոն]]ը [[Սոկրատես]]ի աշակերտն է և արդեն չէր կասկածում Երկրի գնդաձևության վրա (նույնիսկ [[Դեմոկրիտ]]ն էր այն համարում սկավառականման)։ Պլատոնի կարծիքով տիեզերքը մշտական չէ, քանի որ այն ինչ զգացվում է, իր է, իսկ իրերը ծերանում են ու մահանում։ Բացի այդ հենց ժամանակն է ծնվել տիեզերքի հետ։ Հեռու գնացող հետևանքներ ունեին Պլատոնի կոչերը աստղագետներին դասավորելու լուսատուների անհավասար շարժումները շրջապատի «լիարժեք» շարժույներին<ref name="centant.pu.ru_5-5">{{Ռուսերեն գիրք |ссылка=http://www.centant.pu.ru/sno/lib/asmus/5-5.htm |автор=В. Ф. Асмус. |заглавие=Античная философия |часть=Гармония противоположностей и космос |страницы=305-308 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071221054818/http://www.centant.pu.ru/sno/lib/asmus/5-5.htm |archive-date=2007-12-21}}</ref>։

Այդ կանչին արձագանքեց [[Արքիմեդ]]ի ուսուցչի և եգպիտական քրմերի աշակերտ [[Եվդոկս]]ը։ Իր (չպահպանված) աշխատություններում նա շարադրել է մոլորակների շարժման կինեմատիկ սխեման՝ մի քանի վերադրված շրջանային շարժումներով, ընդամենը 27 տարերքներով<ref name="brokhauz.ru_evdoks_knidskii">{{ВТ-ЭСБЕ|Евдокс Книдский}}</ref>։ Իհարկե, Մարսի ուսումնասիրությունների համաձայնությունը վատն էր։ Բանն այն էր, որ Մարսի ուղեծիրը նկատելիորեն տարբերվում էր շրջանաձևից, այդ պատճառով մոլորակի հետագիծն ու շարժման արագությունը երկնքում փոփոխվում է լայն ծայրերին։ Եվդոկսը նաև կազմեց աստղային կատալոգ<ref name="schools.keldysh.ru_sch444_13">{{Cite web |title=Евдокс Книдский. Краткая биография. |url=http://schools.keldysh.ru/sch444/museum/pres/inform/13.htm |url-status=dead |archiveurl=https://www.webcitation.org/65ILqB2VJ?url=http://schools.keldysh.ru/sch444/museum/pres/inform/13.htm |archivedate=2012 թ․ փետրվարի 8 |accessdate=25 августа 2009 |language=ru}}</ref><ref name="astromyth.tau-site.ru_Eudox">{{Cite web |title=Евдокс Книдский — математик и астроном из Ионии. |url=http://www.astromyth.tau-site.ru/History/Eudox.htm |url-status=dead |archiveurl=https://www.webcitation.org/65ILqgG77?url=http://www.astromyth.ru/History/Eudox.htm |archivedate=2012 թ․ փետրվարի 8 |accessdate=25 августа 2009 |language=ru}}</ref>։

«Ֆիզիկայի» հեղինակ [[Արիստոտել]]ը նույնպես եղել է Պլատոնի աշակերտը։ Իր աշխատություններում կային ոչ քիչ ռացիոնալ մտքեր։ Նա համոզիվ կերպով ապացուցեց, որ Երկիրը գունդ է՝ հիմնվելով լուսնային խավարումների ժամանակ երկրի ստվերի ձևի վրա, Երկրի կլորությունը գնահատեց 400 000 փուլ<ref name="ebio.ru_aristotel">{{Cite web |title=Биография Аристотеля. |url=http://www.ebio.ru/aristotel.html |url-status=live |archiveurl=https://www.webcitation.org/65ILrrWsi?url=http://www.ebio.ru/aristotel.html |archivedate=2012 թ․ փետրվարի 8 |accessdate=25 августа 2009 |language=ru}}</ref> կամ 70,000 կմ<ref name="astronet.ru_1198013_02">{{Ռուսերեն գիրք |ссылка=http://www.astronet.ru/db/msg/1198013/02.html |автор=В. В. Федынский. |заглавие=Метеоры. Популярные лекции по астрономии. Выпуск 4 |год=1956 |часть=Историческое развитие взглядов на метеоры |место=М. |издательство=Государственное издательство технико-теоретической литературы}}</ref>։

Արիստոտելի հայեցակարգը փիլիսոփաների մի մաս կանոնականացրել էր դեռ իր կյանքի ընթացքում և հետագայում շատ հակասող ողջամիտ մտքեր թշնամաբար հանդիպեցին, օրինակ [[Արիստարքոս Սամոսցի|Արիստարքոս Սամոսցու]] [[Արևակենտրոն համակարգ|արևակենտրոնությունը]]։ Արիստարքոսն առաջին անգամ փորձեց չափել Արևից Լուսին հեռավորությունը և դրանց տրամագծերը, սակայն Արևի համար նա շփոթվեց հերթականությամբ (ստացվեց, որ Արևի տրամագիծը 250 անգամ մեծ է երկրայինից), սակայն Արիստարքոսից առաջ բոլորը կարծում էին, որ Արևը Երկրից ավելի փոքր է։ Հենց այդ պատճառով նա որոշեց, որ աշխարհի կենտրոնում գտնվում է Արևը։ Արևի անկյունային տրամագծի ավելի ճիշտ չափումներ է կատարել [[Արքիմեդ]]ը, ում աշխատություններում նկատվում են Արիստարքոսի հայացքները։

Մ․թ․ա․ 240 թվականին [[Էրատոսթենես Կիրենացի|Էրատոսթենեսը]] բավականին հստակ չափեց երկրային շրջանագիծը և դեպի հասարակածն ընկած արևուղու թեքվածությունը (այսինքն երկրային ուղեծրի թեքվածությունը)։ Նա նաև առաջարկել է [[Նահանջ տարի|Նահանջի տարվա]] համակարգը, որն այնուհետև անվանվել է [[հուլյան օրացույց]]։

Մ․թ․ա․ III դարից սկսած հունական գիտությունը՝ աստղագիտությունն ու մաթեմատիկան, յուրացրեց բաբելոնյան ձեռքբերումները։ Սակայն հույները նշանակալիորեն առաջ գնացին։ Մոտավորապես մ․թ․ա․ 230 թվականին [[Ապոլլոնիոս Պերգացի]]ն մշակեց բազային շրջանագծի ժամանակավոր անհամաչափ ներկայացման՝ ''դեֆերենտի'' և դեֆերենտի շուրջը պտտվող երկրորդական շրջանագծի՝ ''էպիցիկլի'' ներկայացման նոր մեթոդ, քանի որ հենց լուսատուն է շարժում էպիցիկլով։ Աստղագիտությունում այդ եղանակը մտցրեց նշանավոր աստղագետ [[Հիպարքոս]]ը։

Հիպարքոսը բացահայտեց արևադրաձային և սիդերիկ տարիների միջև տարբերությունը, ճշտեց տարվա երկարությունը (365,25 — 1/300 օր)։ Ապպոլոնիոսի տարբերակը նրան թույլ տվեց կառուցել Արևի և Լուսնի շարժման մաթեմատիկական տեսությունը։ Հիպարքոսը ներմուծեց ուղեծրի [[էքսցենտրիսիտետ]], [[Ապոկենտրոն և պերիկենտրոն|ապոգեյա]] և [[պերիգեյ]] հասկացությունները, ճշտեց լուսնային ամիսների սինոդիկ սիդերիկ երկարությունները (վայրկյանային ճշտությամբ), մոլորակների պտույտների միջին շրջանները։ Ըստ Հիպարքոսի աղյուսակների հնարավոր էր կանխատեսել այն ժամանակվա համար աննախադետ 1-2 ժամ ճշգրտությամբ արևային ու լուսնային խավարումները։ Հենց նա մտցրեց [[աշխարհագրական կոորդինատներ]]ը՝ լայնությունն ու երկարությունը։ Սակայն Հիպարքոսի ամենամեծ ժառանգությունը երկնային կոորդինատների տեղաշարժը՝ «[[գիշերահավասարի կանխատեսումը]]»։ Ուսումնասիրելով 169 տարի կատարված տվյալները, նա գտավ, որ գիշերահավասարի պահին Արևը գտնվում էր 2°-ի վրա, կամ տարում 47"-ին (իրականում՝ 50,3"-ի վրա)։

Մ․թ․ա․ 134 թվականին Կարիճի համաստեղությունում հայտնվեց նոր վառ աստղ։ Որպեսզի հեշտացվեր երկնքում կատարվող փոփոխությունների հետազոտությունները Հիպարքոսը կազմեց 850 աստղից բաղկացած կատալոգ, դրանք բաժանելով պայծառության 6 դասերի։

Մ․թ․ա․ 46 թվականին մտցվեց [[հուլյան օրացույց]]ը՝ մշակված ալեքսանդրիական աստղագետ Սոզիգենի կողմից՝ եգիպտական քաղաքացիականի հիման վրա։ Հռոմի թվականությունը ստեղծվեց կայսրության հիմնումից հետո՝ սկսած մ․թ․ա․ 756 թվականի ապրիլի 21-ից։

Հիպարքոսի համակարգն ավարտեց մեծն ալեքսանդրիական աստղագետ, մաթեմատիկոս, օպտիկ և աշխարհագրագետ Կլադվիյ Պտղոմեոսը։ Նա նշանակալիորեն կատարելագործեց ոլորտային եռանկյունաչափությունը, կազմեց սինուսների աղյուսակը (0,5°-ից)։ Սակայն նրա գլխավոր ձեռքբերումը «Մեգալե շարահյուսությունն» է (մեծ կառուցումը)։ Արաբներն այն անվանափոխեցին «Ալ Մաջիստ»-ի, որտեղից էլ ավելի ուշ՝ «[[Ալմագեստ]]»։ Աշխատանքը ներառում է [[արևակենտրոն համակարգ]]ի շարադրումը։

Սկզբունքորեն լինելով սխալ [[արևակենտրոն համակարգ|Պտղոմեոսի համակարգը]] թույլ էր տալիս այն ժամանակների համար բավականին ճշտությամբ կանխատեսել երկնքում մոլորակների դասավորությունը, այդ պատճառով կարողանում էր դարերի ընթացքում բավարարարել համարյա բոլոր պահանջները։

Պտղոմեոսի աշխարհի համակարգով ավարտվում է հինհունական աստղագիտության զարգացումը։

Միջին դարերում [[Քրիստոնեություն|քրիստոնեության]] տարածման և ֆեոդալիզմի զարգացման պատճառով կորեց հետաքրքրությունը դեպի [[բնական գիտություններ]] և Եվրոպայում աստղագիտությունը շատ հարյուրամյակներ սառեցին<ref>{{Ռուսերեն գիրք |автор=Кононович Э. В., Мороз В. И. |заглавие=Общий курс астрономии |год=2009 |издание=3-е изд |издательство=Эдиториал УРСС |страниц=544 |isbn=978-5-354-01183-4}}</ref>։

Աստղագիտության զարգացման հետագա շրջանը կապված է իսլամական երկրների գիտնականների՝ [[Ալ-Բատտանի]]ի, [[Ալ-Բիրունի]]ի, Իբն Յունուսի, [[Նասր ալ-Դին Թուսի]]ի, [[Ուլուգբեկ]]ի և այլնի գործունեությունների հետ։

== Միջնադար ==
=== Իսլամական երկրներ ===
{{main|Աստղագիտությունը իսլամական միջնադարում}}
=== Հին հրեաներ ===
{{main|Տիեզերագիտությունը հուդայիզմում}}
=== Եվրոպա ===
Միջնադարյան Եվրոպայում աստղագետները հիմնականում զբաղված էին տեսանելի մոլորակների հետազոտություններով, դրանց համապատասխանեցնելով Պտղոմեոսի ընդունած աշխարհակենտրոն համակարգին։

Տիեզերագիտական հետաքրքիր մտքեր կարելի է գտնել Ալեքսանդրիայի [[Որոգինես]]ի շարադրություններում, ով վաղ քրիստենեության նշանավոր ջատագովն էր և [[Փիլոն Ալեքսանդրացի|Փիլոն Ալեքսանդրացու]] աշակերտը։ Որոգինեսը կոչ էր անում բառի բուն իմաստով չընդունել «[[Ծննդոց]]»-ը, այլ որպես խորհրդանշական տեքստ։ Ըստ Որոգինեսի, տիեզերքը ներառում է բազմաթիվ աշխարհներ, այդ թվում նաև այնպիսինները, որոնցում կյանք կա։ Բացի այդ, նա ընդունում էր իրենց աստղային սֆերաներով այլ տիեզերքների գոյությունը։ Յուրաքանչյուր տիեզերք ավարտուն է ժամանակում և տարածության մեջ, սակայն իրենց առաջացման և մահվան գործընթացն անվերջ է․

{{քաղվածք|Ինչ վերաբերում է ինձ, ապա կասեմ, որ Աստված իր գործունեությունը չի սկսել, երբ ստեղծվել է մեր տեսանելի աշխարհը և դրա նման, երբ վերջինիս գոյության ավարտից հետո առաջանում է ուրիշ աշխարհ, նույն կերպ էլ մեր տիեզերքից առաջ գոյություն էր ունեցել մեկ այլը․․․ Այսպես, կարելի է ենթադրել, որ ոչ միայն գոյություն ունեն միաժամանակ շատ աշխարհներ, այլ  նաև մեր տիեզերքից առաջ գոյություն են ունեցել շատ տիեզերքներ, և դրա ավարտից հետո կլինեն և այլ աշխարհներ։|}}

XI-XII դարերում հույների և նրանց արաբալեզու աշակերտների հիմնական գիտական աշխատանքները թարգմանվել են լատիներեն։ Սխոլաստիկայի հիմնադիր [[Ալբերտ Մեծ]]ը և նրա աշակերտ [[Թովմա Աքվինացի]]ն XIII դարում պատրաստուկում էին Արիստոտելի ուսմունքը, կաթոլիկական ավանդույթների համար այն դարձնելով ընդունելի։ Այդ րոպեից Արիստոտել-Պտղոեոսի աշխարհի համակարգը փաստացի միախառնվում է կաթոլիկական դավանաբանության հետ։ Ճշմարտության էքսպերիմենտալ որոնումները փոխվեցին, աստվածաբանության համար դառնալով սովորական։

Գիտական աստղագիտության վերածնունդը Եվրոպայում սկսեց [[Պիրենեյան թերակղզի|Պիրենեյան թերակղզում]]՝ արաբական և քրիստոնեական աշխարհների սահմանագծին։ Սկզբում որոշից դեր էին խաղում արաբական արևելքից ներթափանցած տրակտատները՝ [[Զիջ]]երը։ XI դարի երկրորդ կեսին արաբական աստղագետները, ովքեր Ազ-Զարքալի (Արզախելյա) գլխավորությամբ հավաքվել էին [[Կորդովայի խալիֆայություն]]ում, կազմեցին [[Տոլեդո|տոլեդական օրացույցեր]]։ Օգնող օրացույցերը Տոլեդական օրացույցերում խավարումների կանխատեսումների համար համարյա ամբողջովին վերցված են [[Ալ Խորեզմի]] և [[Ալ-Բատտանի]]ի զիջերից, ովքեր զարգացրել էին [[Կլավդիոս Պտղոմեոս|Պտղոմեոսի]] տեսությունը և նորերի հիմքով ճշտելով, որ այն ժամանակների համեմատ դա հնացած է<ref>G. J. Toomer, A survey of the Toledan tables, Osiris. ol. 15. 1968, pp. 5-174</ref>։ XII դարում Ժերար Կրեմոնացու շնորհիվ աղյուսակները մտան լատինական աշխարհ և ադապտացվեցին քրիստոնեական օրացույցերի ներքո (Տուլուզի օրացույց)։ 1252-1270 թվականներին արդեն քրիստոնեական [[Տոլեդո]]յում [[Լեոնի թագավորություն|Լեոնի]] և Կաստիլիայի թագավոր Ալֆոնսո X-ի գլխավորությամբ հրեա աստղագետներ Իսահակ Բեն Սիդը և Իեհուդա բեն Մովսես Կոենը կազմեցին ավելի ճշգրիտ Ալֆոնական աղյուսակներ։ 1321 թվականից ոչ շատ անց այդ աղյուսակների զարգացումները շարունակվեցին [[Փարիզ]]ում։ Տարբեր երկրների և աստղագետների սերունդների այդ բազմադարյան աշխատանքի արդյունքում, 1485 թվականին պատրաստ եղավ Ալֆոնական աղյուսակների առաջին թողարկումը<ref>Chabas J., Goldstein B.R. The Alfonsine tables of Toledo. Dordrecht/Boston/London: Kluwer Academic Publishers, 2003</ref>։

== Տեսական աստղագիտության կազմավորումը․ Վերածննդի դարաշրջան և Նոր Ժամանակի սկիզբ ==
=== Վաղ Վերածնունդ ===
XV դարում գերմանացի փիլիսոցա, կարդինալ [[Նիկոլայ Կուզանսկի]]ն նկատելիորեն առաջ անցնելով իր ժամանակից, միտք արտահայտեց, ըստ որի տիեզերքն անսահման է և այն ընդհանրապես կենտրոն չունի՝ ո՛չ Երկիր, ո՛չ Արև, ոչ էլ որևէ բան, որն ունի հատուկ դիրք։ Բոլոր երկնային մարմինները կազմված են այն նույն մատերիայից, ինչ Երկիրը, և շատ հնարավոր է, որ դրանցում կյանք կա։ Գալիլեյից մեկ դար առաջ նա պնդում էր, որ բոլոր լուսատուները, ներառյալ Երկիրը, շարժվում են տարածության մեջ և դրանում եղած բոլոր ուսումնասիրողներ կարող են այն համարել անշարժ։

XV դարում հետազոտական աստղագիտության զարգացման մեջ մեծ դեր ունեցան Գեորդ Պուրբախի, ինչպես նաև իր աշակերտ և ընկեր Յոհան Մյուլլերի (Ռեգիոմոնտան) աշխատությունները։ Ի դեպ, նրանք դարձան Եվրոպայում առաջին գիտնականները, ովքեր չունեին հոգևոր աստիճան։ Մի շարք ուսումնասիրություններից հետո նրանք համոզվեցին, որ բոլոր աստագիտական աղյուսակները հնացել են, այդ թվում նաև ալֆոնականները։ Մարսի դիրքը ստացվում էր 2°-ով սխալ, իսկ լուսնային խավարումն ուշանում էր մի ամբողջ ժամ։ Հաշվարկների ճշտության բարձրացման համար Ռեգիոմոնտանը կազմեց [[Եռանկյունաչափական ֆունկցիաներ|սինուսների]] (1'-ից) և [[Եռանկյունաչափական ֆունկցիաներ|տանգենսների]] աղյուսակ։ Դեռ նոր հայտնված [[գրատպություն]]ը հնարավորություն տվեց Պուրբախի ուղղված դասագիրքը տասնամյակների ընթացքում եվրոպացիների համար դառնալ աստագիտական հիմնական ուղեցույց։ Ռեգիոմոնտանի աղյուսակներն ավելի ճշգրիտ էին նախկիններին և կանոնավոր կերպով ծառայում էին մինչև Կոպեռնիկոսը։ Դրանք օգտագործում էր [[Քրիստափոր Կոլումբոս|Կոլումբոսը]] և [[Ամերիգո Վեսպուչի]]ն։ Այնուհետև աղյուսակները որոշ ժամանակ օգտագործվեցին նույնիսկ [[արևակենտրոն համակարգ]]ի համար։

Ռեգիոմոնտանը նաև առաջարկեց [[Աշխարհագրական երկայնություն|երկայնության]] մեթոդի որոշումը աղյուսակային և տեղական ժամանակով, որը համապատասխան էր Լուսնի տրված դիրքին։ Նա հավաստեց [[հուլյան օրացույց]]ի բաժանումը արևային տարվա հետ մոտ 10 օրով, ինչը ստիպեց եկեղեցուն մտածել [[Գրիգորյան օրացույց|օրացույցային բարեփոխման]] մասին։ Այդպիսի բարեփոխման մասին խոսվել է [[Լաթերիանի եկեղեցական ժողով]]ի ժամանակ (Հռոմ, 1512—1517) և իրագործվել 1582 թվականին։

=== Կոպեռնիկական հեղափոխություն ===
{{main|Արևակենտրոն համակարգ}}
XVI դարում պարզ դարձավ, որ Պտղոմեոսի համակարգը անհամազոր է և հանգեցնում է անթույլատրելի հաշվարկային սխալների։ [[Նիկոլայ Կոպեռնիկոս]]ն առաջինն էր, ով առաջարկեց մանրամասնորեն ուղղված այլընտրանք, ընդ որում հիմնված աշխարհի լիովին մեկ այլ մոդելի վրա։

Կոպեռնիկոսի գլխավոր աշխատանքը «Երկնային սֆերաների պտույտի մասին»-ն է ({{lang-lat|De Revolutionibus Orbium Coelestium}}), որը հիմնականում ավարտվեց 1530 թվականին, սակայն միայն մահից առաջ Կոպեռնիկոսը որոշեց հրատարակել այն։ Այնուամենայնիվ, 1503-1512 թվականներին Կոպեռնիկոսն ընկերների շրջանում տարածեց իր տեսության «Փոքր մեկնաբանություն հիպոթեզների մասին, որոնք վերաբերում են երկնային շարժումներին ձեռագիր կոնսպեկտը, իսկ իր աշակերտ Ռետիկը 1539 թվականին հրատարակեց արևակենտրոն համակարգը պարզ շարադրումը։ Երևում է, որ նոր տեսության մասին լուրերը տարավեցին արդեն 1520-ական թվականներին։

Ըստ կառույցի Կոպեռնիկոսի գլխավոր աշխատությունը համարյա կրկնում է «[[Ալմագեստ]]»-ը կրճատ տարբերակով (6 գիրք 13-ի փոխարեն)։ Առաջին գրքում նույնպես բերված էի աքսիոմաներ, սակայն Երկրի անշարժության դիրքի փոխարեն տեղադրված է մեկ այլ աքսիոմա․ Երկիրը և մյուս մոլորակները պտտվում են իրենց ուղեծրի և Արևի շուրջը։ Այդ հայեցակարգը մանրամասնորեն հիմնավորվում է, իսկ «հին ժողովուրդների կարծիքները» շատ, թե քիչ համոզիչ կերպով մերժվում են։ Կոպեռնիկոսը որպես իր համախոհ է համարում միայն անտիկ փիլիսոփաներ Ֆիլոլային և Նիկետասին։

Աշխարհակետնրոն դիրքերից Կոպեռնիկոսն առանց դժվարության բացատրում է մոլորակների հետադարձ պտույտը։ Այնուհետև բերում է Պտղոմեոսի նույն նյութը, ուղղակի մի քիչ շտկված․ Սերային եռանկյունաչափություն, աստղային կատալոգ, Արևի և Լուսնի շարժման տեսություն, դրանց չափերի և հեռավորության գնահատական, [[պրեցեսիա]]յի և [[խավարում|խավարման]] տեսությունները։

III գրքում, որը նվիրված է Երկրի տարեկան շարժմանը, Կոպեռնիկոսը կատարում է դարի բացահայտումը։ Այնտեղ նա բացատրում է գիշերահավասարի կանխատեսումը երկրային ուղեծրի ուղղության խառնման։ V և VI գրքերում, որոնք մոլորակների շարժումների մասին են, աշխարհակենտրոն մոտեցման շնորհիվ հնարավոր դարձավ գնահատել մոլորակների միջի հեռավորությունն Արևից, և Կոպեռնիկոսը բերում է այդ տվյալները այժմյանին բավականին մոտ։

Կոպեռնիկոսը աշխարհի համակարգը, ժամանակակից տեսանկյունից, դեռ բավական արմատական չէ։ Բոլոր ուղեծրերը կլորավուն են, դրանցով շարժումները հավասարաչափ, այդ պատճառով [[էպիցիկլ]]երը ստիպված եղան պահպանել, իհարկե 80-ի փոխարեն դրանք դարձան 34։ Մոլորակների պտույտի մեխանիզմը մնաց նույնը։ Սակայն այն ժամանակ Երկրի ուղեծիրը տարեկան պտույտի ժամանակ պետ է շուռ գար՝ նմանվելով կոնուսի։ Որպեսզի բացատրեր տարվա եղանակների անցումները, Կսպեռնիկոսը ստիպված եղավ ներմուծել Երկրի երրորդ (հետադարձ) պտույտն ուղեծրի շուրջ՝ ուղղահայայց արևուղով, որն օգտագործում էր նաև պրեցեսիա բացատրման հաար։ Աշխարհի սահմանին Կոպեռնիկոսը տեղավորեց անշարժ աստղերի սֆերան։

Կոպիտ ասած, Կոպեռնիկոսի մոդելը նույնիսկ արևակետնրոն չէր, քանի որ Արևը չէր տեղադրել մոլորակային սֆերայի մեջտեղում։

Ուղեծրի կենտրոնի պտղոմեոսյան խառնումը ([[էկվանտ]]) Կոպեռնիկոսը, բնականաբար բացառեց, և այն դարձավ հետադարձ քայլ։ Նախկինում պտղոմեոսյանից ավելի ճշգրիտ, Կոպեռնիկոսի աղյուսակները շուտով էականորեն տարածվեցին ուսումնասիրություններով, ինչը ոչ պակաս շփոթեցրեց և անտարբեր դարձրեց իր հիացած երկրպագուներին։ Այնուամենայնիվ, Կոպեռնիկոսի աշխարհի մոդելը հսկայակ առաջընթաց էր։

Կաթոլիկ եկեղեցին սկզբում «պյութագորասության» վերածննդին բարեսրտորեն է վերաբերվում, դրա որոշ սյուներ հովանավորում էր Կոպեռնիկոսը։ Կլիմենտ VII պապն անհանգստանալով օրացույց ճշտմամբ, կարդինալ Վիգմանշտադտին հանձնարարեց հոգևոր դասի համար կարդալ նոր տեսության մասին դասախոսություն, որն էլ ուշադրությամբ լսվել էր։ Սակայն կաթոլիկնրի շրջանակում հայնվեցին արևակենտրոնության վառ հակառակորդներ։ Սակայն արդեն 1560-ական թվականներից [[Շվեյցարիա]]յի և [[Իտալիա]]յի մի քանի համալսարաններում սկսեցին Կոպեռնիկոսի համակարգի մասին դասավանդումները։ Կոպեռնիկոսի մոդելի մաթեմատիկական հիմքը մի քանի անգամ պարզ էր, քա Պտոմեոսինը և դրանով էլ միանգամից օգտագործվեց գործնական նպատակներում։ Թողարկվեցին աստղագիտական («Պրուսական») ճշգրված աղյուսակներ (1551 թվական, Է, Ռեյնգոլդ)։

[[XVI դար]]ի բուռն դեպքերից է 1582 թվականի հոկտեմբերի 5-ի երկար ժամանակ ծրագրված օրացույցային բարեփոխումը (հոկտեմբերի 5-ը դարձավ 15)։ Նոր օրացույցն անվանվեց [[Գրիգորյան օրացույց|գրիգորյան]]՝ [[Գրիգորիս XIII]] պապի պատվին, սակայն նախագծի իրական հեղինակն է իտալացի աստղագետ և բժիշկ Լուջի Լիլիոն։

=== Աստղադիտակի գյուտ։ Գալիլեյ ===
Իտալացի մեծն գիտնական [[Գալիլեյ]]ը Կոպեռնիկոսի համակարգն ընդունեց խանդավառությամբ, ի դեպ միանգամից մերժեց փաստացի «երրորդ շարժումը», փորձով ցույց տալով, որ շարժվող շառավղի ուղեծիրն ինքն իրեն պահպանում է իր ուղղությունը<ref name="n-t.ru_volchok">
{{Ռուսերեն հոդված |ссылка=http://n-t.ru/tp/it/vk.htm |заглавие=«Природа и Люди» |год=1912 |тип=Иллюстрированный журнал науки, искусства и литературы |номер=15}}</ref><ref name="naturalhistory.narod.ru_Ingoli">{{Ռուսերեն գիրք |ссылка=http://naturalhistory.narod.ru/Person/Srednevek/Galiley/Ingoli.htm |автор=Перевод и примечания проф. Н. И. Идельсона. |заглавие=Галилео Галилей «Послание к Франческо Инголи» |год=1943 |место=М.-Л. |издательство=АН СССР}}</ref>։ Կոպեռնիկոսի իրավացիությունը հաստատելու համար նա օգտագործեց [[աստղադիտակ]]։

Ապակյա կոկած ոսպնյակները հայտնի էին նույնիսկ բաբելոնցիներին<ref name="sergeyhry.narod.ru_vavilon">
{{Ռուսերեն հոդված |ссылка=http://sergeyhry.narod.ru/nj1893_01_03.htm |автор=Петръ Радковскій. |заглавие=Микроскопъ и его исторія |год=1893 |издание=«Наука и Жизнь» |тип=журнал |номер=1}}</ref>։ Պեղումների ժամանակ ամենահին ոսպնյակները գտնվել են մ․թ․ա․ VII դարում<ref name="optika.ru_linza">
{{Cite web |title=Древние цивилизации (до V века до н.э.) |url=http://www.astro-cabinet.ru/hronolog/Hron_1.htm |accessdate=2013-10-261 |language=ru}}</ref>։ 1608 թվականին Հոլանդիայում հայտնագործվեց դիտման խողովակը։ Դրա մասին իմանալով 1609 թվականի ամռանը, Գալիլեյն ինքնուրույն կառուցեց զգալիորեն ավելի զարգացած իր տարբերակը, ստեղծելով աշխարհում առաջին աստղադիտակ՝ [[ռեֆրակտոր]]ը<ref name="mup-astponomuu.narod.ru_galliley">{{Cite web |title=Революция в механике как следствие коперниковской Революции. Галилей |url=http://mup-astponomuu.narod.ru/000/009.html |url-status=dead |archiveurl=https://www.webcitation.org/65ILsXCts?url=http://mup-astponomuu.narod.ru/000/009.html |archivedate=2012 թ․ փետրվարի 8 |accessdate=2009 թ․ հունիսի 11 |language=ru}}</ref>։ Աստղադիտակի մեծացումը սկզբում եռակի էր, իսկ ավելի ուշ Գալիլեյն այն հասցրեց 32-ակիի<ref name="mup-astponomuu.narod.ru_galliley" />։

[[Պատկեր:Galileo.arp.300pix.jpg|thumb|150px|Գալիլեո Գալիլեյի դիմանկարը (1635), նկարիչ՝ [[Յուստուս Սոըստերմանս]]]]
Իր ուսումնասիրությունների արդյունքները Գալիլեյը շարադրեց «Աստղային լրաբեր» հոդվածների շարքում (1610)<ref name="mup-astponomuu.narod.ru_galliley" />, երկնքում ոսպնյակային ուսումնասիրություններով զբաղվող գիտնականների շարքում առաջացնելով իրական փոթորկանք։ Պարզեց, որ [[Ծիր կաթին]]ը բաղկացած է մի քանի առանձին, կուտակված ասղերից, իսկ Լուսնի վրա կան սարեր<ref name="skywatching.net_galliley">{{Cite web |title=История астрономии. Галилео Галилей |url=http://skywatching.net/astro/galiley.php |url-status=live |archiveurl=https://www.webcitation.org/65ILt7jeZ?url=http://skywatching.net/astro/galiley.php |archivedate=2012 թ․ փետրվարի 8 |accessdate=2009 թ․ հունիսի 11 |language=ru}}</ref>, (մինչև 7 կմ բարձրությամբ, ինչն իրականությանը մոտ է) և կուտակումներ, Արևի վրա կան հետքեր<ref name="skywatching.net_galliley" />, իսկ [[Յուպիտեր]]ն ունի արբանյակներ («արբանյակ» տերմինն ավելի ուշ ներմուծեց [[Յոհան Կեպլեր|Կեպլերը]])։ Հատկապես կարևոր բացահայտում էր, որ [[Վեներա (մոլորակ)|Վեներան]] ունի փուլեր<ref name="skywatching.net_galliley" />։ Պտողմեոսի համակարգում Վեներան որպես «ներքնամասի» մոլորակ, միշտ ավելի մոտ էր Երկրին, քան Արևը, և «լիավեներությունն» անհնար էր։

Գալիլեյը նշեց, որ աստղերի տրամագիծը, ի տարբերություն մոլորակների, աստղադիտակում չի մեծանում, իսկ որոշ միգամածություններ, նույնիսկ մեծացված տեսքով, չեն ըկնում աստղերի վրա, ինչը պարզ նշան է, որ դեպի աստղեր հեռավորությունը շատ մեծ է, նույնիսկ Արեգակնային համակարգում հեռավորության համեմատութամբ։

Գալիլեյը [[Սատուրն]]ի մոտ բացահայտեց դուրս ցցվացքներ, որը համարեց երկու արբանյակներ։ Այնուհետև ելուստներն անհայտացան (օղակը պտտվեց), և Գալիլեյն իր ուսումնասիրությունները կարծեց խաբկանք և այլևս այդ թեմային չանդրադարձավ։ Սատուրնի օղակը բացահայտեց [[Քրիստիան Հյույգենս]]ը 1656 թվականին։

Գալիլեյը չընդունեց Կեպլերի [[էլիպս]]ները, շարունակելով հավատալ մոլորակների շրջանաձև ուղեծրերին։ Դրա պատճառը, հավանաբար, դարձավ Կեպլերի միստիկական նումերալոգիայի և «համաշխարհային հարմոնիայի» չափազանց մեծացումը։ Գալիլեյը ընդունում էր միայն դրական գիտելիքները և չէր հարգում պյութագորասությունը։ Կեպլերին անձնապես շատ բարձր էր գնահատում և տարել էր իր հետ կենդանի նամակագրություն, սակայն դրա մասին իր ոչ մի աշխատության մեջ չի նշել։

Գալիլեյի աստղադիտակի պատկերն այդքան էլ պարզ չէր, ինչի պատճառը հիմնականում [[գունային շեղում|գունային շեղման]] պատճառով էր։ Այդ և այլ պատճառներով Գալիլեյի բացահայտումների մասին հաղորդագրությունը շատերի մոտ առաջացրեց անվստահություն և նույնիսկ ծաղրանք։ Գալիլեյին նույնպես, ինչն ավելի տհաճ էր, մեղադրեցին հերետիկոսության մեջ։ Նա միանշանակ ստիպված էր գնալ Հռոմ, որպեսզի անձնապես և նամակագրությամբ բացատրվեր բաձրագրույն հոգևորի և հավատաքննության առջև։

1616 թվականի մարտի 5-ին հռոմեական միաբանությունը պաշտոնապես արգելում է արևակենտրոնությունը, այն համարելով վտանգավոր [[հերետիկոսություն]]<ref name="book_Predtech">
{{Ռուսերեն գիրք |автор=Предтеченский Е. А. |заглавие=Галилео Галилей. Указ. соч., Глава 2-я}}</ref>․։

{{քաղվածք|Հաստատել, որ Արևն անշարժ կանգնած է աշխարհի կենտրոնում՝ անմտություն է, փիլիսոփայական տեսանկյունից խաբեություն և ձևականորեն հերետիկոսական, քանի որ այն ուղիղ հակադարձում է Սուրբ գրությանը։

Հաստատել, որ Երկիրը չի գտնվում աշխարհի կենտրոնում, որ նա չի մնում անշարժ և տիրապետում է նույնիսկ օրական պտույտի՝ նույնքան անմիտ է փիլիսոփայական և մեղսավոր՝ կրոնական տեսանկյունից։|}}

[[Պատկեր:Galileo telescope replica.jpg|thumb|200px|Գալիլեյի առաջին աստղադիտականի ճիշտ կրկնօրինակը]]

Կոպեռնիկոսի գիրքը «մինչ դրա շտկումը »ավելացվեց [[Արգելված գրքերի ցուցակ]]ում<ref name="book_Kyznecov">
{{Ռուսերեն գիրք |автор=Кузнецов Б. Г. |заглавие=Галилей. Указ. соч |страницы=121}}</ref>։

Սկզբում հսկայան գիտական համբավը և գիտակ անձնանց հովանավորությունը, ներառյալ կարդինալ Բարբերինին (ավելի ուշ դարձած [[Ուրբան VIII]] պապ), փրկեցին Գալիելեյին ճնշումներից։ Սակայն «[[Աշխարհի երկու համակարգերի երկխոսություն|Աշխարհի երկու ամենագլխավոր համակարգերի երկխոսությունների»]] (1632 թվական, հունվար-փետրվար), չնայած պապի թույլատրված գրաքննությամբ, կատաղություն առաջացրեց հավատաքննության և հենց Ուրբան պապի մոտ, ով կասկածեց, որ հենց իրեն են գրքում ներկայացրել որպես կարճամիտ Սիմպլիչիո։ Չնայած հեղինակի ցուցադրած չեզոք դիրքորոշմանը, կոպեռնիկացի Սալվիատիի եզրակացությունները գրքում ավելի համոզիչ են, քան իր հակառակորդներինը։ Բացի այդ, «Երկխոսություն»-ում կային Տիեզերքի անսահմանության և մարդաբնակ աշխարհների մասին եզրակացություններ։

Նույն 1632 թվականի օգոստոսին «Երկխոսությունները» մտցվեցին հռչակավոր «Ցուցակ»-ում, հեռացրեցին անփույթ գրաքննչին, գիրքը հանվեց վաճառքից, իսկ հոկտեմբերին 69-ամյա Գալիլեյին կանչեցին ինկվիզիցիայի։ Տոսկանացի դուքսի փորձերը հետաձգելու գործողությունը գիտնականի անառողջության և Հռոմում համաճարակային հիվանդության պատճառով հաջողության չհասան, և 1633 թվականի փետրվարին Գալիլեյը ստիպված եղավ լինել Հռոմում։

[[Գալիլեյի գործ]]ը շարունակվեց մինչև 1633 թվականի հունիսը։ Ըստ դատավճռի, Գալիլեյը մեղավոր ճանաչվեց նրանում, որ օժանդակում և տարածում էր սուտ, հերետիկոսական և Սուրբ գրությանը հակառակ մի ուսմունք։ Գիտնականին ստիպեցին հանրության առջև խոստովանվել և հրարվել «հերետիկոսությունից»<ref name="book_Grig">{{Ռուսերեն գիրք |автор=Григулевич И. Р. |заглавие=«Раскаяние» Галилея. Указ. соч}}</ref>։ Այնուհետև նրան ուղարկեցին բանտ, սակայն մի քանի օր անց Ուրբանը թույլատրեց բաց թողնել՝ գրաքննության հսկողության ներքո։ Դեկտեմբերին նա վերադարձավ հայրենիք՝ [[Ֆլորենցիա]]յին մոտ գյուղ, որտեղ տնային կալանքի տակ անցկացրեց կյանքի մնացյալ մասը։

=== Կեպլերի օրենքներ ===
{{Տես|Կեպլերի օրենքներ}}
[[Պատկեր:Uranienborg ubt.jpeg|thumb|right|180px|«[[Ուրանիբորգ]]»]]
Մին XVI դարայես աստղագիտական հետազոտությունները Եվրոպայում այդքան էլ շարունակական չէին։ Առաջին սիստեմատիկ ուսումնասիրությունները սկսեց դանիացի աստղագետ [[Տիխո Բրահե]]ն, դրա համար օգտագործելով հատուկ սարքավորումներով [[Դանիա]]յում «[[Ուրանիբորգ]]» աստղադիտարանը ([[Վեն (կղզի)|Վեն կղզի]])<ref name="astronomers.name_brage">{{Cite web |title=Тихо Браге - краткая биография |url=http://astronomers.name/brage.html |url-status=live |archiveurl=https://www.webcitation.org/65ILtat5Z?url=http://astronomers.name/brage.html |archivedate=2012 թ․ փետրվարի 8 |accessdate=2009 թ․ հունիսի 10 |language=ru}}</ref>։ Նա կառուցեց մեծ, Եվրոպայի համար ինքնատիպ գործիքներ, որոնց շնորհիվ լուսատուների դիրքը որոշեց նախկինում չեղած ճշտությամբ<ref name="astronomers.name_brage" />։ Այդ ժամանակ որ միայն «Անֆոնականները», այլ նաև «Պրուսական աղյուսակները» մեծ սխալներ էին տալիս։ Ճշգրտության բարձրացման համար Բրահեն գործածեց ինչպես տեխնիկական կատարելագործությունները, այնպես էլ ուսումնասիրության սխալմունքների չեզոքության հատուկ մեթոդիկան։

Բրահեն առաջին անգամ չափեց [[C/1577 V1|1577 թվականի գիսաստղերի]] [[պարալաքս]]ը և ցույց տվեց, որ դրանք ոչ թե մթնոլորտային, ինչպես կարծում էին նախկինում (նույնիսկ Գալիլեյը), այլ տիեզերական մարմին է<ref name="college.ru_komets">{{Cite web |title=Малые тела Солнечной системы — Кометы |url=http://www.college.ru/astronomy/course/content/chapter4/section11/paragraph4/theory.html |url-status=live |archiveurl=https://www.webcitation.org/65ILu66RI?url=http://college.ru/ |archivedate=2012 թ․ փետրվարի 8 |accessdate=2009 թ․ հունիսի 10 |language=ru}}</ref>։ Այդպիսով նա ավերեց պատկերացումը մոլորակային սֆերաների գոյության մասին, ըստ որի գիսաստղերը շարժվում են ազատ տարածությունում, որը կիսում էր նույնիսկ Կոպեռնիկոսի հետ։ Տարվա տևողոթյունը նա մինչև 1 վայրկյան ճշտությամբ չափեց<ref name="nudecelebs.ru_brage">{{Cite web |title=Последняя попытка спасти геоцентризм. Тихо Браге |url=http://mup-astponomuu.narod.ru/000/008.html |url-status=dead |archiveurl=https://www.webcitation.org/65ILv3Kld?url=http://mup-astponomuu.narod.ru/000/008.html |archivedate=2012 թ․ փետրվարի 8 |accessdate=2009 թ․ հունիսի 10 |language=ru}}</ref>։ Լուսնի շարժումներում նա բացահայտեց երկու նոր անհավասարություններ՝ տարատեսակություն և տարեկան հավասարեցում, ինչպես նաև լուսնային ուղեծրի թեքման տատանումը արևուղուն<ref name="astronomers.name_brage" />։ Սակայն Տիխո Բրահեի գլխավոր վաստակը անդադար (ամենօրյա), 15-20 տարիների ընթացքում<ref name="astronomers.name_brage" /> Արևի, Լուսնի և մոլորակների գրանցած հետազոտություններն են<ref name="nudecelebs.ru_brage" />։ [[Մարս (մոլորակ)|Մարսի]] համար, որի շարժումներն ամենաանհավասարաչափն են, ուսումնասիրությունները տևեցին 16 տարի կամ Մարսի 8 լիարժեք պտույտների ընթացքում<ref name="nudecelebs.ru_brage" />։

Բրահեն ծանոթ էր Կոպեռնիկոսի համակարգի հետ դեռ «Փոքր մեկնաբանություն»-ից, սակայն միանգամից նշեց դրա բացթողումները․ աստղերի մոտ չկան պարալաքսեր<ref name="astronomers.name_brage" />, Վեներայի մոտ չեն նկատվում փուլերի փոփոխություն (քանի որ այն ժամանակ չկար աստղադիտակ, գոյություն ուներ հենց այդ տեսակետը) և այլն։ Դրա հետ մեկտեղ նա գնահատեց նոր համակարգի հաշվողական հարմարությունը և 1588 թվականին առաջարկեց [[Գեո-արևակենտրոն համակարգ|փոխզիջման տարբերակ]], որը մոտ էր Հերակլիդի «եգիպտական մոդելին»․ Երկիրն անշարժ է տարածության մեջ, պտտվում է ուղեծրի շուրջը, Լուսինն ու Արը պտտվում են նրա շուրջը, իսկ մյուս մոլորակները՝ Արևի շուրջը<ref name="nudecelebs.ru_brage" />։ Շատ աստղագետներ համամիտ էին այս տարբերակի հետ։

Իր մոդելները Բրահեն ստուգել չկարողացավ մաթեմատիկայի թերի գիտելիքների պատճառով և այդ պատճառով [[Ռուդոլֆ II (Սրբազան Հռոմի կայսր)|Ռուդոլֆ II]]-ի հրավերքով տեղափոխվելով Պրահա, այնտեղ, 1600 թվականին կանչեց երիտասարդ գերմանացի գիտնական [[Յոհան Կեպլեր]]ին<ref name="taina.aib.ru_iogann-kepler">{{Cite web |title=Иоганн Кеплер — биография |url=http://taina.aib.ru/biography/iogann-kepler.htm |url-status=dead |archiveurl=https://www.webcitation.org/65ILvaluR?url=http://taina.aib.ru/biography/iogann-kepler.htm |archivedate=2012 թ․ փետրվարի 8 |accessdate=2009 թ․ հունիսի 10 |language=ru}}</ref>։ Հաջորդ տարի Տիխո Բրահեն մահացավ, իսկ Կեպլերը գրավեց նրա տեղը<ref name="taina.aib.ru_iogann-kepler" />։

Կեպլերին ավելի շատ գրավեց Կոպեռնիկոսի համակարգը, որպես ավելի քիչ արհեստական, ավելի նրբագեղ և այն «համաշխարհային հարմոնիային» համապատախանող, որը նա փնտրում էր տիեզերքում։ Օգտագործելով Մարսի ուղեծրի հետազոտությունները<ref name="taina.aib.ru_iogann-kepler" />, որոնք կատարել էր Տիխո Բրահեն, Կեպլերը փորձում էր ընտրել ուղեծրի ձևը և Մարսի արագության փոփոխման օրենքը, որը լավագույն կերպով համապատասխանում էր փորձված տվյալներին։ Նա խոտանում էր մի մոդելը մյուսի ետևից, մինչև, վերջապես այդ համառ աշատանքը չավարտվեց առաջին հաջողությամբ․ ձևավորել էին [[Կեպլերի օրենքներ]]ից երկուսը<ref name="taina.aib.ru_iogann-kepler" />։
[[Պատկեր:Brahe kepler.jpg|thumb|right|180px|[[Տիխո Բրահե]]ի և [[Յոհան Կեպլեր]]ի արձանը [[Պրահա]]յում]]

* Յուրաքանչյուր մոլորակ արտագծում է էլիպս, որի ֆոկուսներից մեկում գտնվում է Արևը<ref name="elementy.ru_zak_kepler">{{Cite web |title=Законы Кеплера |url=http://elementy.ru/trefil/21152 |url-status=live |archiveurl=https://www.webcitation.org/65ILwIZUM?url=http://elementy.ru/trefil/21152 |archivedate=2012 թ․ փետրվարի 8 |accessdate=2009 թ․ հունիսի 10 |language=ru}}</ref><ref name="maritime.kiev.ua_zak_kepler">{{Cite web |title=Видимое движение небесных светил |url=http://www.maritime.kiev.ua/book/chpt3.html |url-status=live |archiveurl=https://www.webcitation.org/65ILyB02s?url=http://www.maritime.kiev.ua/book/chpt3.html |archivedate=2012 թ․ փետրվարի 8 |accessdate=2009 թ․ հունիսի 10 |language=ru}}</ref>։
* Հավասար ժամանակահատվածներում մոլորակը Արևին միացնող ուղիղը արտագծում է հավասար մակերեսներ<ref name="maritime.kiev.ua_zak_kepler" />։

Երկրորդ օրենքը բացատրում է մոլորակի շարժման անհավասարությունը․ որքան այն մոտ է Արևին, այնքան արագ է շարժվում։

Կեպլերի հիմնական մտքերը նա շարադրել է «Նոր աստղագիտոթյուն, կամ ֆիզիկան երկնքում» աշխատությունում (1609)<ref name="taina.aib.ru_iogann-kepler" />, ի դեպ, անվտանգության համար դրանք վերագրեց միայն Մարսին։ Ավելի ուշ «Աշխարհի հարմոնիան» (1619) գրքում նա տարածեց այն բոլոր մոլորակների վրա և հայտնեց, որ բացահայտել է երրորդ օրենքը։

* Մոլորակների ուղեծրով պտույտի քառակուսիները Արևից հեռավորությանը վերաբերվում են որպես խորանարդ<ref name="maritime.kiev.ua_zak_kepler" />։

Այս օրենքը համարյա սահմանում է մոլորակների շարժման արագությունը (երկրորդ օրենքը ղեկավարում է միայն այդ արագության փոփոխությունը) և թույլ տալիս դրանք բացառել, եթե հայտնի մոլորակների արադություններիդ մեկինը (օրինակ՝ Երկրինը) և մինչև Արև մոլորակները հեռավորությունը<ref name="taina.aib.ru_iogann-kepler" /><ref name="elementy.ru_zak_kepler" />։

Կեպլերը հրատարակեց իր ասղագիտական աղյուսակները, որոնք նվիրված էին կայսր Ռուդոլֆին<ref name="taina.aib.ru_iogann-kepler" />։

Կելմպերի մահից մեկ տարի անց՝ 1621 թվականի նոյեմբերի 7-ին [[Պիեռ Գասենդի]]ն հետևեց Մերկուրի իր կողմից կանխատեսված անցումը Արևի սկավառակի վրա<ref name="astronomers.name_gassendi">{{Cite web |title=Гассенди Пьер — краткая биография |url=http://astronomers.name/gassendi.html |url-status=live |archiveurl=https://www.webcitation.org/65ILzZgVr?url=http://astronomers.name/gassendi.html |archivedate=2012 թ․ փետրվարի 8 |accessdate=2009 թ․ հունիսի 10 |language=ru}}</ref><ref name="adsabs.harvard.edu_mercury">{{Cite web |date=1976 |title=«The Importance of the Transit of Mercury of 1631» |url=http://adsabs.harvard.edu/abs/1976JHA.....7....1V |url-status=live |archiveurl=https://www.webcitation.org/65IM02JCV?url=http://adsabs.harvard.edu/abs/1976JHA.....7....1V |archivedate=2012 թ․ փետրվարի 8 |accessdate=2009 թ․ հունիսի 10 |publisher=Journal for the History of Astronomy |language=en}}</ref>։

Արդեն Կեպլերի ժամանակակիցները համոզվեցին իր բացահայտած օրենքների ճշգրտության մեջ, սակայն նրանց խորքային իմաստը մինչև Նյուտը մնաց անհասկանալի<ref name="taina.aib.ru_iogann-kepler" />։ Ոչ մի լուրջ փորձ վերակենդանացնելու Պտղոմեոսին կամ նոր շարժման նոր համակարգի առաջարկ չի եղել։

== XVII դարի այլ բացահայտումներ ==
* 1610 թվական՝ բացահայտվեց [[Օրիոնի միգամածություն]]ը<ref name="orion-shop.ru_orion">{{Cite web |title=Наблюдаем туманности |url=http://www.orion-shop.ru/stat/stat_04.php |url-status=dead |archiveurl=https://www.webcitation.org/684eTQbOC?url=http://www.orion-shop.ru/stat/stat_04.php |archivedate=2012 թ․ մայիսի 31 |accessdate=2009 թ․ մայիսի 28 |language=ru}}</ref>։
* 1612 թվական՝ [[Անդրոմեդայի գալակտիկա]]յի բացայատումը<ref name="astronos.ru_andromeda">{{Cite web |title=Туманность Андромеды в местной системе галактик |url=http://www.astronos.ru/7-3.html |url-status=live |archiveurl=https://www.webcitation.org/65IM0e2Yk?url=http://www.astronos.ru/7-3.html |archivedate=2012 թ․ փետրվարի 8 |accessdate=2009 թ․ մայիսի 28 |language=ru}}</ref>։
* 1647 թվական՝ Յոհանես Հեվելիուսը կազմեց [[Լուսին|Լուսնի]] մանրամասն քարտեզը<ref name="geia.ru_moon">{{Cite web |title=Рельеф Луны и её строение |url=http://geia.ru/docs/pag05 |url-status=live |archiveurl=https://www.webcitation.org/65IM1EcQv?url=http://geia.ru/docs/pag05 |archivedate=2012 թ․ փետրվարի 8 |accessdate=2009 թ․ մայիսի 28 |language=ru}}</ref>։
* 1655 թվական, մարտի 25՝ [[Քրիստիան Հյուգենս]]ը բացահայտեց [[Սատուրն]]ի [[Տիտան (արբանյակ)|Տիտան]] արբանյակը<ref name="taina.aib.ru_gjujgens">{{Cite web |title=Христиан Гюйгенс - биография |url=http://taina.aib.ru/biography/hristian-gjujgens.htm |url-status=dead |archiveurl=https://www.webcitation.org/65IM1p6aX?url=http://taina.aib.ru/biography/hristian-gjujgens.htm |archivedate=2012 թ․ փետրվարի 8 |accessdate=2009 թ․ մայիսի 28 |language=ru}}</ref>, իսկ հաջորդ տարի՝ [[Սատուրնի օղակներ]]ը<ref name="taina.aib.ru_gjujgens" />։

[[Պատկեր:Great Red Spot From Voyager 1.jpg|thumb|150px|Մեծ կարմիր հետքը (նկարը՝ «[[Վոյաջեր-1]]-ի)]]
* 1657 թվական՝ Կոպեռնիկոսի համակարգի շարադրումն առաջին անգամ թարգմանվեց ռուսերեն՝ {{lang-ru|Зерцало всея Вселенныя}} Էպիֆանի Սլավինեցկու կողմից<ref name="astronomer.narod.ru_history">{{Cite web |title=Хронология астрономии |url=http://astronomer.narod.ru/Library/History/table/ch6.htm |url-status=live |archiveurl=https://www.webcitation.org/65IM2G5br?url=http://astronomer.narod.ru/Library/History/table/ch6.htm |archivedate=2012 թ․ փետրվարի 8 |accessdate=2009 թ․ մայիսի 28 |language=ru}}</ref>։ Այդ գիրքը Ի․ Բլեուի «Ներմուծումներ տիեզերագիտությունում» գրքի թարգմանությունն էր։
* 1665 թվական՝ [[Յուպիտեր (մոլորակ)|Յուպիտերի]] վրա [[Մեծ կարմիր հետք]]ի բացահայտումը ([[Ջովաննի Դոմենիկո Կասինի|Կասինի]], [[Ռոբերտ Հուկ|Հուկ]])<ref name="jupiter-x.ru_bkp">{{Cite web |title=Большое красное пятно |url=http://www.jupiter-x.ru/index/0-7 |url-status=live |archiveurl=https://www.webcitation.org/65IM2rbYc?url=http://www.jupiter-x.ru/index/0-7 |archivedate=2012 թ․ փետրվարի 8 |accessdate=2009 թ․ մայիսի 28 |language=ru}}</ref>։ Չափվել է Յուպիտերի պտույտի ժամանակահատվածը (իսկ 1666 թվականին՝ Մարսինը)<ref name="astronomer.narod.ru_history" /> իր ուղեծրի
շուրջը (Կասինի)։

* 1666 թվական՝ [[Ֆրանսիայի գիտությունների Ակադեմիա]]յի հետ մեկտեղ հիմնվեց [[Փարիզի աստղադիտարան]]ը<ref name="astro.websib.ru_pariz_observ">{{Cite web |title=Парижская обсерватория |url=http://astro.websib.ru/sprav/obs/Pariz |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20071210062653/http://astro.websib.ru/sprav/Observat/obs/P/Pariz.htm |archivedate=2007 թ․ դեկտեմբերի 10 |accessdate=2013 թ․ հոկտեմբերի 2 |language=ru}}</ref>։ Ջիովանի Դոմենիկո Կասինին դարձավ աստղադիտարանի առաջին տնօրենը։ Նոր պաշտոնին իր ձեռքբերումներից է (Ժ․ Րիշեի հետ միասին) Արևի պարալաքսի (9,5") և աստղագիտական միավորի (140 մլ կմ) առաջին ամենաճշգրիտ որոշումը (1671—1673), Սատուրնի օղակի «Կասինիի ճեղքի» բացահայտումը (1675 թվական)<ref name="ligis.ru_kolca_saturn">{{Cite web |title=Кольца Сатурна |url=http://ligis.ru/astro_open_astronomy/content/chapter4/section7/paragraph5/theory.html |url-status=dead |archiveurl=https://www.webcitation.org/65IM4hp0s?url=http://ligis.ru/astro_open_astronomy/content/chapter4/section7/paragraph5/theory.html |archivedate=2012 թ․ փետրվարի 8 |accessdate=2009 թ․ մայիսի 28 |language=ru}}</ref>.
* 1675 թվական՝ լույսի արագության գնահատումը ([[Օլե Ռյոմեր]]), ճշգրտված պատկերացում դեպի մոլորակներ հեռավորությունը<ref name="great-astronomers.ru_remer">
{{Cite web |author=Прохоров М. Е. |title=Олаф Рёмер |url=http://www.astronet.ru/db/msg/1236318 |accessdate=2013 թ․ հոկտեմբերի 26 |language=ru}}</ref>։ Հիմնադրվել է [[Գրինվիչի աստղադիտարան]]ը, որը ղեկավարում էր [[Ջոն Ֆլեմստիդ]]<ref>
{{Cite web |title=Гринвичская обсерватория |url=http://www.astrolab.ru/cgi-bin/manager.cgi?id=18&num=753 |accessdate=2009 թ․ մայիսի 28 |language=ru}}</ref>.
* 1676 թվական՝ [[Էդմունդ Հալլեյ]]ը բացահայտում է Սատուրնի և Յուպիտերի «մեծ անհավասարությունը», իսկ 1693 թվականին՝ Լուսնի դարավոր արագացումը<ref name="asha-piter.ru_moon">{{Cite web |title=Лунное затмение. История астрономии |url=http://www.asha-piter.ru/11_02_Prognoses/11_02_prognozy_pav_zatmenie_moon_2009_02_09_03.htm |url-status=dead |archiveurl=https://www.webcitation.org/65IM7dYMO?url=http://www.asha-piter.ru/11_02_Prognoses/11_02_prognozy_pav_zatmenie_moon_2009_02_09_03.htm |archivedate=2012 թ․ փետրվարի 8 |accessdate=2009 թ․ մայիսի 28 |language=ru}}</ref>։ Այդ երևույթի բացատրությունը 100 տարի անց տվել է [[Պիեռ Սիմոն Լապլաս|Լապլասը]]։

Գիտության պատմության մեջ Հալլեյը մեծ տեղ է գրավում գիսաստղերի ուսումնասիրություններով։ Մշակելով երկար տարիները տվյալները, նա ուղեծրում գտավ մոտ 20 գիսավոր և նշեց, որ նրանց մի քանի հայտնումը, այդ թվում 1682 թվականինը, վերաբերվում է նույն գիսաստղին (որն անվանվել է իր անունով)։ Իր գիսաստղի հաջորդ այցը նա նշանակեց 1758 թվականին, սկաայն իրեն՝ Հալլեյին չհաջողվեց համոզվել իր կանխատեսման մեջ<ref name="hbar.phys.msu.ru_komets_halley">{{Cite web |title=О комете Галлея, истории, астрономии, физике, и некоторых математиках |url=http://hbar.phys.msu.ru/gorm/fomenko/halley.htm |url-status=dead |archiveurl=https://www.webcitation.org/615U4OjtS?url=http://hbar.phys.msu.ru/gorm/fomenko/halley.htm |archivedate=2011 թ․ օգոստոսի 20 |accessdate=2009 թ․ մայիսի 28 |language=ru}}</ref>։

* 1687 թվական՝ [[Իսահակ Նյուտոն]]ը ձևավորում է [[Ձգողականություն|ձգողականության օրենքը]]<ref name="bigsoviet.ru_Newton">{{Cite web |title=Большая советская энциклопедия. Ньютон Исаак |url=http://www.bigsoviet.ru/word/495/55220/ |url-status=dead |archiveurl=https://www.webcitation.org/65IM8te72?url=http://www.bigsoviet.ru/word/495/55220/ |archivedate=2012 թ․ փետրվարի 8 |accessdate=2009 թ․ մայիսի 28 |language=ru}}</ref> և դրանից դուրս հանում Կեպլերի բոլոր 3 օրենքները։ Նյուտոնի տեսության մյուս ամենակարևոոր հետևանքը դարձավ բացատրությունը, թե ինչու են երկնային մարմինների ուղեծրերը մի փոքր շեղվում կեպլերական էլիպսից։ Այդ շեղումները հատկապես նկատելի են Լուսնի համար։ Պատճառը համարվում է այլ մոլորակների ազդեցություն, իսկ Լուսնի համար նաև Արևը։ Այդ ամենը հաշվի առնելը Նյուտոնին թույլ տվեց բացահայտել Լուսնի նոր շեղումների շարժումները (անհավասարությունները)՝ տարեկան, պարալաքսային, թելերի ետընթացային շարժումը և այլն։ Նյուտոնը բավականի ճիշտ հաշվարկեց պրեցեսիայի մեծությունը (50" տարում), դրանում առանձնացնելով արևային և լուսնային բաղկացուցիչը։

Նյուտոնը բացահայտեց [[խրոմատիկ աբերացիա]]յի պատճառը, որը նա սխալմամբ համարում էր անվերանալի։ Իրականում, ինչպես հետագայում պարզվեց, օբյեկտիվում մի քանի ոսպնյակներ օգտագործելը կարող է էականորեն թուլացնել այդ էֆեկտը։ Նյուտոնը գնաց այլ ուղղությամբ և հայտնագործեց հայելային [[Ռեֆլեկտոր|աստղադիտակ-ռեֆլեկտորը]], որն ունենալով ոչ մեծ չափեր, թույլ էր տալիս բավականաչափ մեծացում և հիանալի պարզ պատկեր<ref name="optika.ru_Newton">{{Cite web |author=Гуриков В. |title=Эйлер против Ньютона или триумф российской оптики (век XVIII) |url=http://old.astronomer.ru/library.php?action=2&sub=2&gid=17 |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20021010135145/http://www.optika.ru/pressa/history/5-2000/index.php |archivedate=2002 թ․ հոկտեմբերի 10 |accessdate=2013 թ․ հոկտեմբերի 26 |language=ru}}</ref><ref name="alhimik.ru_Newton">{{Cite web |title=Великие физики. Исаак Ньютон |url=http://www.alhimik.ru/great/newton1.html |url-status=live |archiveurl=https://www.webcitation.org/65IM9M1Bu?url=http://www.alhimik.ru/great/newton1.html |archivedate=2012 թ․ փետրվարի 8 |accessdate=2009 թ․ մայիսի 28 |language=ru}}</ref>։

== XVIII դար ==
* 1718 թվական՝ [[Էդմունդ Հալլեյ]]ը բացահայտեց, որ [[Սիրիուս]], [[Ալդեբարան]] և [[Արկտուր]] աստղերն ունեն իրեց սեփական շարժունակությունը<ref name="astro.pu.ru_dvij_zvezd">{{Cite web |author=КИСЕЛЕВ А. А. |title=Собственные движения «неподвижных» звезд и их значение в астрономии |url=http://www.astronet.ru/db/msg/1171226 |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20030725083644/http://astro.pu.ru/astro/win/popular/kiselev.html |archivedate=2003 թ․ հուլիսի 25 |accessdate=2013 թ․ հոկտեմբերի 26 |language=ru}}</ref>։ Հալլեյը նաև ուշադրությյուն դարձրեց «միգամածոտ աստղեր»-ին, քննարկեց դրանց հնարավոր կառուցվածքը և լուսավորության պատճառները<ref name="astro.pu.ru_dvij_zvezd" />։ Հալլեյը կազմեց դրանց կատալոգը, որն այնուհետև լրացվեց Դերհեմի կողմից։ Կատալոգը ներառում էր երկու տասնյակ միգամածություններ։
* 1727 թվական՝ [[Ջեյմս Բրեդլի]]ն բացահայտեց տարեկան [[Լույսի աբերացիա|ամերացիան]] (20,25"), և Երկրի շարժվելու փաստը ստացավ ուղիղ փորձառու հաստատում<ref name="naturalhistory.narod.ru_Bradley">{{Cite web |title=Брадлей Джеймс. Краткая биография |url=http://naturalhistory.narod.ru/Person/A_N/Bradley.htm |url-status=live |archiveurl=https://www.webcitation.org/65IMASWLs?url=http://naturalhistory.narod.ru/Person/A_N/Bradley.htm |archivedate=2012 թ․ փետրվարի 8 |accessdate=2009 թ․ մայիսի 28 |language=ru}}</ref>։

Սսկեցին հայտնվել առաջին տիեզերածին հիպոթեզները։ [[Ուիլիամ Ուիստոն]]ը ենթադրեց, որ Երկիրը սկզբում գիսաստղր էր, որը հպվել էր մեկ այլ գիսավորի, ինչից հետո Երկիրը սկսել է պտտվել իր ուղեծրի շուրջը և դրա վրա առաջացավ կյանք<ref name="litportal.ru_teori9_zemli">{{Cite web |title=Ник Торп — Тайны древних цивилизаций |url=http://www.litportal.ru/genre24/author3427/read/page/0/book15450.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20081003120130/http://www.litportal.ru/genre24/author3427/read/page/0/book15450.html |archive-date=2008 թ․ հոկտեմբերի 3 |accessdate=2009 թ․ մայիսի 28 |language=ru}}</ref>։ Ուիստոնի «Երկրի նոր տեսություն․․․» ({{lang-en|A New Theory of the Earth}}) գիրքը ստացավ [[Իսահակ Նյուտոն]]ի և [[Ջոն Լոկ]]ի դրական արձագանքները<ref name="litportal.ru_teori9_zemli" />։ Մեծն [[Ժորժ Բյուֆոն]]ը նույնպես մեջբերեց գսաստղը, սակայն 1749 թվականի իր մոդելու գիսաստղն ընկավ արևի վրա և այնտեղից դուրս հանեց նյութի հոսք, որից էլ առաջացան մոլորակները<ref name="oncrashes.ru_teoria_komet">{{Cite web |title=Катастрофы. Кометы |url=http://oncrashes.ru/bombardirovka_zemli/kometu.html |url-status=unknown-host |accessdate=2009 թ․ մայիսի 28 |language=ru}}{{Չաշխատող արտաքին հղում|bot=InternetArchiveBot }}</ref><ref name="bioecolog.ru_teoria_komet">{{Cite web |title=Жорж Луи Леклерк де Бюффон. Биография |url=http://www.bioecolog.ru/publ/3-1-0-13 |url-status=live |archiveurl=https://www.webcitation.org/684eUHbNI?url=http://www.bioecolog.ru/publ/3-1-0-13 |archivedate=2012 թ․ մայիսի 31 |accessdate=2009 թ․ մայիսի 28 |language=ru}}</ref>։ Չնայած զայրացած եկեղեցին ստիպեց Բյուֆոնին նամակով հրաժարվել այդ հիպոթեզից, նրա գիտական շարադրությունը մեծ ուշադրություն առաջացրեց և նույնիսկ 1778 թվականին վերահրատարակվեց։ Աղետալի հիպոթեզներ հայտնվեցին նաև ավելի ուշ (Ֆայ, Չեմբերլին և Մուլտոն, Ջինս և Ջեֆրիս)։

Հետաքրքիր մտքեր էին պարունակում Ռուջեր Բոշկովիչի «Բնական փիլիսոփայության տեսություն՝ բերված ուժի միակ օրենքի կողքին, որը գոյություն ունի բնության մեջ» գրքում (1758 թվական)։ Գիրքը տիեզերքի կառուցվածքային անսահմանության, դինամիկ ատոմիզմի, տիեզերքի մեծացման և փոքրացման կարողությունը առանց դրանում ֆիզիկական պրոցեսներ փոփոխելու, փոխադարձ իրար մեջ մտողների գոյության, սակայն փոխադարձ չհետևվող աշխարհների և այլնի մասին<ref name="spbappo.ru_teoria_nat_philosof">{{Cite web |title=Физические основания единой науки |url=http://www.spbappo.ru/article93-page2.html |url-status=dead |accessdate=2009 թ․ մայիսի 28 |language=ru}}{{Չաշխատող արտաքին հղում|bot=InternetArchiveBot }}</ref><ref name="historic.ru_teoria_nat_philosof">{{Cite web |title=Развитие механики в первой половине XIX столетия |url=http://historic.ru/books/item/f00/s00/z0000027/st026.shtml |url-status=live |archiveurl=https://www.webcitation.org/65IMBZhdC?url=http://historic.ru/books/item/f00/s00/z0000027/st026.shtml |archivedate=2012 թ․ փետրվարի 8 |accessdate=2009 թ․ մայիսի 28 |language=ru}}</ref>։

* 1755 թվականին փիլիսոփա [[Իմանուիլ Կանտ]]ը հրատարակում է բնական տիեզերածնության էվոլոլյուցիայի առաջին տեսությունը (առանց աղետների)։ Մոլորակներն ու աստղերն ըստ Կանտի հիպոթեզի, ձևավորվում են կուտակված դիֆուզիային մատերիայից․ մեջտեզում, որտեղ մատերիաներն ավելի շատ են, առաջանում է աստղ, իսկ ծայրամասերում՝ մոլորակներ<ref name="astrolab.ru_kant">{{Cite web |title=Глоссарий — К - Кант Иммануил |url=http://www.astrolab.ru/cgi-bin/words.cgi?bu=%CA&sl=%CA%E0%ED%F2%20%C8%EC%EC%E0%ED%F3%E8%EB |url-status=live |archiveurl=https://www.webcitation.org/65IMDJ1V6?url=http://www.astrolab.ru/cgi-bin/words.cgi?bu=%CA |archivedate=2012 թ․ փետրվարի 8 |accessdate=2009 թ․ մայիսի 28 |language=ru}}</ref><ref name="filosof.historic.ru_kant">{{Cite web |title=Ранние работы Канта.1964. |url=http://filosof.historic.ru/books/item/f00/s00/z0000525/ |url-status=live |archiveurl=https://www.webcitation.org/65IMEDP2y?url=http://filosof.historic.ru/books/item/f00/s00/z0000525/ |archivedate=2012 թ․ փետրվարի 8 |accessdate=2009 թ․ մայիսի 28 |language=ru}}</ref>։ Հիպոթեզի մաթեմատիկական հիմքն ավելի ուշ մշակեց Լապլասը։

Անգլիացի ինքնուս գիտնական Թոմաս Րայթն առաջինն էր, որ առաջարկեց, որ տիեզերքը բաղկացած է առանձին «աստղային կղզիներից»։ Ըստ Րայթի մոդելի, այդ կղզիները պտտվում են որևէ «աստղածային կենտրոնի» շուրջ (նա ընդունում է, որ կենտրոնները կարող են մեկից ավել լինել)։ Րայթը, ինչպես նա Սվեդենբորֆը և ավելի ուշ Կանտը վերանայեցին միգամածությունները որպես ջնջված աստղային համակարգեր։

* 1757 թվական՝ արբանյակներ չունեցող մոլորակների զանգվածների առաջին որոշումը ([Ալեքսի Քլոդ Կլերո)<ref name="astronomer.narod.ru_history" />։ Ջ․ Դոլանդը ստեղծում է առաջին [[Ախրոմատիկ ոսպնյակ|ախրոմատիկ]] (երեքոսպնյակային) օբյեկտիվը՝ այդ դաշտում հերքելով Նյուտոնի սկեպտիցիզմը<ref name="astronomer.ru_ahrom_obekt">{{Cite web |title=История телескопостроения |url=http://www.astronomer.ru/library.php?action=2&sub=2&gid=11 |url-status=live |archiveurl=https://www.webcitation.org/684eVCoeF?url=http://old.astronomer.ru/library.php?action=2 |archivedate=2012 թ․ մայիսի 31 |accessdate=2009 թ․ մայիսի 28 |language=ru}}</ref>։
* 1766 թվական՝ [[Յոհան Դանիել Տիցիուս]]ը բացահայտում է դեռևս անբացատրելի [[Տիցիուս-Բոդեի կանոն|մոլորակների հեռավորությունների օրենքը]]։ Օրենքը մեծ հայտնություն ստացավ [[Յոհան Էլերտ Բոդե|Յոհան Բոդեի]] աշխատանքներից հետո (1772 թվական)<ref name="cka3ku.com_zakon_planet">{{Cite web |title=О чем рассказали глиняные таблички? |url=http://cka3ku.com/2009/04/11/o_chem_rasskazali_glinjanye_tablichki/ |url-status=dead |accessdate=2009 թ․ մայիսի 28 |language=ru}}{{Չաշխատող արտաքին հղում|bot=InternetArchiveBot }}</ref>։
* 1771 թվական՝ [[Պետեր Սիմոն Պալաս]]ի արշավախումբը [[Սիբիր]]ում բացահայտում է «[[Պալասի երկաթ]]ը»<ref name="velorogi.ru_iron_pallas">{{Cite web |title=Палласово железо |url=http://www.velorogi.ru/travels/33 |url-status=dead |archiveurl=https://www.webcitation.org/65IMFtgfy?url=http://www.velorogi.ru/travels/33 |archivedate=2012 թ․ փետրվարի 8 |accessdate=2009 թ․ մայիսի 28 |language=ru}}</ref><ref name="library.kspu.ru_iron_pallas">{{Cite web |title=Метеорит «Палласово железо» |url=http://library.kspu.ru/files/KZD2009/135.pdf |url-status=dead |archiveurl=https://www.webcitation.org/65IMGqwp6?url=http://library.kspu.ru/files/KZD2009/135.pdf |archivedate=2012 թ․ փետրվարի 8 |accessdate=2009 թ․ մայիսի 28 |language=ru |format=pdf}}</ref>.
* 1784 թվական՝ [[Ջոն Գուդրայք]]ը ենթադրեց, որ [[Ալգոլ (աստղ)|Ալգոլ]] փոփոխվող փայլքը առաջանում է այդ կրկնակի ատղի մեկ այլ բաղադրամասից<ref name="lbigsoviet.ru_algol">{{Cite web |title=Большая советская энциклопедия. Переменные звёзды |url=http://www.bigsoviet.ru/word/561/59936/ |url-status=dead |archiveurl=https://www.webcitation.org/65IMHPrTs?url=http://www.bigsoviet.ru/word/561/59936/ |archivedate=2012 թ․ փետրվարի 8 |accessdate=2009 թ․ մայիսի 28 |language=ru}}</ref>։

XVIII դարի վերջին աստղագետները ստացան ոսումնասիրությունների հզոր գործիքներ, ինչպես դիտման (կատալերագործված ռեֆլեկտորներ), այնպես էլ տեսական ([[երկնային մեխանիկա]], [[լուսաչափություն]] և այլն)։ Երնային մեխանիկայի մեթոդների զարգացումը շարունակվում էր։ Ուսումնասիրությունների ճշգրտման մեծացման հետ մեկտեղ առաջացան կեպլերական ուղեծրերից մոլորակների շարժումների շեղումներ։ Լապլասի աշխատանքներից հետո ընկան վերջին կասկածանքները այն բանից, որ Նյուտնիոի օրենքները բավական են բոլոր երկնային մարմինների նկարագրության համար։ Այս ամենի կողքին Լապլասը մշակեց Յուպիտերի արբանյակների շարժման առաջին լիարժեք տեսությունը՝ փոխադարձ ազդեցության հաշվառմամբ։ Այդ խնդիրը շատ արդիական էր, քանի որ հիմքում ընկած էր այն ժամանակ հայտնի էր ծովի խորության չափման միայն մեկ ճշգրիտ մեթոդ, իսկ նախկինում կազմված աղյուսակներն այդ արբանյակների դիրքերի վերաբռրյալ շատ հնացել էին։

=== Ուիլյամ Հերշել ===
[[Պատկեր:Herschel 40 foot.jpg|thumb|Հերշելի աստղադիտակը]]
Աստղագիտության զարգացման մեջ մեծ ներդրում ունեցավ գերմանական ծագմամբ անգլիացի մեծ գիտնական [[Ուիլյամ Հերշել]]ը<ref name="taina.aib.ru_gershel">{{Cite web |title=Фридрих Вильгельм Гершель — биография |url=http://taina.aib.ru/biography/viljam-gershel.htm |url-status=dead |archiveurl=https://www.webcitation.org/65IMHqzre?url=http://taina.aib.ru/biography/viljam-gershel.htm |archivedate=2012 թ․ փետրվարի 8 |accessdate=2009 թ․ հունիսի 3 |language=ru}}</ref>։ Նա այն ժամանակվա համար կառուցեց [[Ռեֆլեկտոր]]ներ՝ մինչև 1,2մ տրամագծով հայելիներով և մեծ վարպետությամբ այն դրանք օգտագործվում էր<ref name="astrolab.ru_telesk_gershel">{{Cite web |title=Исторические телескопы |url=http://www.astrolab.ru/cgi-bin/manager2.cgi?id=19&num=850 |url-status=dead |archiveurl=https://www.webcitation.org/65IMII2Gr?url=http://www.astrolab.ru/cgi-bin/manager2.cgi?id=19 |archivedate=2012 թ․ փետրվարի 8 |accessdate=2009 թ․ հունիսի 3 |language=ru}}</ref>։ Հերշելը բացահայտեց յոթերորդ մոլորակը՝ [[Ուրան (մոլորակ)|Ուրանը]] (1781 թվական)<ref name="taina.aib.ru_gershel" /> և դրա արբանյակները (1787 թվական])<ref name="taina.aib.ru_gershel" />, որոնք պտտվում էին «ոչ ճիշտ ուղղությամբ» (1797 թվական), [[Սատուրն]]ի մի քանի արբանյակներ, նկատեց [[Մարս (մոլորակ)|Մարսի]] բևեռային գլխարկների սեզոնային փոփոխությունները, [[Յուպիտեր (մոլորակ)|Յուպիտերի]] վրայի գծերը և հետքերը մեկնաբանեց որպես ամպեր, չափեց Սատուրնի և իր օղակների պտույտի ժամանակը (1790 թվական)։ Նա բացահայտեց, որ Արեգակնային համակարգը շարժվում է [[Վահագն (համաստեղություն)|Վահագն]] համաստեղության ուղղությամբ (1783 թվական), Արևի սպեկտրի ուսումնասիրման ժամանակ բացահայտեց ինֆրակարմիր ճառագայթները (1800 թվական), կազմեց արևային ակտիվության համակահարաբերակցությունը (հետքերի թվով) և երկրային պրոցեսներով, օրինակ՝ ցորենի բերքով և դրա գնով։ Սակայն իր գլխավոր սբազմունքը բոլոր երեսուն տարիների ընթացքում աստղային աշխարհների ուսումնասիրությունն էր։

Նա գրանցեց ավելի քան 2500 նոր [[միգամածություն]]ներ<ref name="taina.aib.ru_gershel" />։ Դրանց շարքում կային կրկնակիներ և բազմապատիկներ, որոշները միացված էին կամարներով, ինչը Հերշելն անվանեց նոր աստղային համակարգերի ձավորումշ<ref name="taina.aib.ru_gershel" />։ Այնուամենայնիվ, այն ժամանակ այդ գյուտին ուշադրություն չդարձրեցին, փոխներգործող գալակտիկաները կրկին բացահայտվեցին արդեն XX դարում<ref name="taina.aib.ru_gershel" />։

Հերշելն առաջինն աստղագիտությունում սիստեմատիկորեն օգտագործեց ստաստիստիկական մեթոդներ (նախկինում Միչելի կողմից ներմուծված) և դրանց միջոցով եզրակացություն արեց, որ Ծիր կաթինը առանձնացած աստղային կղզի է, որն ներառում է աստղերի սահմանափակ թիվ և ունի տափակ տեսք։ Մինչև միգամածությունները հեռավորությունը նա գնահատում էր միլիոն լուսային տարի։

1784 թվականին Հերշելը նշեց, որ միգամածությունների աշխարհն ունի մեծամասշտաբ կառուցվածք՝ կուտակումներ և գոտիներ («շերտեր»)։ Այժմ ամենամեծ գոտին համարում են [[մեգագալակտիկա]]յի էկվատորիալ զոնա։ Կուտակումների և միգամածությունների ձերի բազմազանությունը բա բացատրեց նրանով, որ դրանք գտնվում են զարգացման տարբեր աստիճաններում<ref name="taina.aib.ru_gershel" />։ Մի քանի միգամածություններ ունեն կլորավուն տեսք, երբեմն ներսում աստղով։ Դրանք նա անվանեց [[Մոլորակային միգամածություն|մոլորակային]] և համարեց դիֆուզիային մատերիայի կուտակումներմ որոնցում ձևավորվում են աստղն ու մոլորակային համակարգը։ Իրականում համարյա բոլոր բացահայտած միգամածությունները գալակտիկաներ էին, սակայն իրապես Գերշելըն իրավացի էր՝ աստղաձևավորվամ գործընթացը տեղի է ունենում նաև մեր օրերում։

== XIX դար ==
[[XIX դար]]ում բուռն զարգացում ապրեցին աստղագիտությունն ու [[երկնային մեխանիկա]]ն։ Եվրոպայում մեծացան [[աստղադիտարան]]ների թիվը։ Հարավային կիսագնդում առաջին աստղադիտարանները բացեցին Ջոն Հերշելը և Նիկոլահ Լուի դե Լակայլը։ Մեծացան նաև աստղադիտակների չափերը։ 1842 թվականին օգտագործման մեջ մտցվեց Ուիլյամ Պարսոնսի 2 մետրանոց ռեֆլեկտորը (XIX դարում այդ նվաճումը ոչ ոք չանցավ)։ 1861 թվականի Լասալը կառուցեց 122 սանտիմետրանոց ռեֆլեկտոր։

1836 թվականին սկսեցին աստղերի [[Լուսաչափություն|լուսաչափական]] հետազոտությունները, որի պիոների դերում ելույթ ունեցավ Ջոն Հերշելը։ 1840 թվականին ստացվեցին Արևի առաջին հետազոտություններն ինֆրակարմիր դիապազոնում։ 1841-1845 թվականներին Ուիլյան Կրենչ Բոնդի և Ջորջ Ֆիլիպս Բոնդի (ԱՄՆ) շնորհիվ ծնվեց լուսանկարչական աստղագիտությունը, 1874 թվականին տպված տարբերակով առաջին անգամ դուրս եկավ Լուսնի ատլասը։

1859-1862 թվականներին Ռոբերտ Վիլհելմ Բունզենը և [[Գուստավ Կիրխհոֆ]]ը մշակեցին [[Սպեկտրային տարրալուծում|սպեկտրային տարրալուծման]] հիմքերը, որի շնորհիվ առաջին անգամ հնարավոր եղավ պարզելու երկնային մարմինների քիմիական բաղադրությունը։ Սպեկտրային տարրալուծմամբ առաջին անգամ հաջողվեց գիտականորեն ապացուցել Արևի և մոլորակների քիմիական բաղադրությունը և այդպիսով ստանալ բավականին համոզիչ փաստարկ [[տիեզերք]]ի նյութական ընդհանրության օգտին<ref>{{Cite web |author=Astronet |title=История астрономии |url=http://www.astronet.ru/db/msg/1177040/chapter3_9_2.html |url-status=live |archiveurl=https://www.webcitation.org/6574GcumW?url=http://www.astronet.ru/db/msg/1177040/chapter3_9_2.html |archivedate=2012 թ․ հունվարի 31}}</ref>։

XIX դարի սկզբում պարզ դարձավ, որ երկնաքարային մարմինն ունի տիեզերական ծագում, այլ ոչ թե մթնոլորտային կամ հրաբխային, ինչպես կարծում էին նախկինում։ Գրանցվեցին և դասակարգվեցին կանոնավոր [[ասուպների հոսք]]եր։ 1834 թվականին [[Իյոնս Յակոբ Բերցելիուս|Բերցելիուսը]] [[երկնաքար]]ում բացահայտում է առաջին ոչ երկրային հանքանյութը՝ [[պիրրոտին]] (''FeS'')։ 1839-ականների վերջերին երկնաքարային աստղագիտություն ձևավորվեց որպես տիեզերքի մասին առանձին տիրույթ։

Գիտնականների ուշադրությունը գրավում է [[Արեգակնային համակարգ]]ի անհայտ մոլորակների բացահայտումները։ 1768 թվականին ստեղծվում է «երկնային ոստիկանություն» պարեկախումբը, որը պետք է գտներ մոլորակ՝ դիրքավորված [[Տիցիուս-Բոդեի օրենք]]ի համաձայն, [[Յուպիտեր (մոլորակ)|Յուպիտերի]] և [[Մարս (մոլորակ)|Մարսի]] միջև։ Ենթադրական մոլորակն արդեն ստացել էր Ֆաետոն անվանումը, սակայն դրա փոխարեն բացահայտվեց [[աստերոիդների գոտի]]ն։ Այսպես, 1801 թվականի հունվարի 1-ին իտալացի գիտնական [[Ջուզեպպե Պյացցի]]ն բացահայտեց [[Սերես]]ը։ Այն նկատվել էր պատահականորեն և դասվել գիսավորների շարքն ու անհայտայցել։ Բարեբախտաբար, երիտասարդ [[Կառլ Գաուս]]ն այդ ժամանակ մշակում էր երեք ուսումնասիրություններով ուղեծրի որոշման մեթոդը և 1802 թվականին [[Հենրիխ Օլբերս]]ն առաջինը փնտրեց Սերեսը, իսկ հետո Մարսի ու Յուպիտերի միջև բացահայտեց ևս երկու փոքր մոլորակներ, 1802 թվականին [[(2) Պալաս|Պալասը]], 1807 թվականին [[(4) Վեստա|Վեստան]]։ Չորրորդ աստերոիդ [[(3) Ջունո|Ջունոն]] բացահայտեց [[Կառլ Հարդինգ]]ը ([[Գերմանիա]]), 1804 թվականին։ Օլբերսն առաջ քաշեց աստերոիդների գոտու առաջացման առաջին տեսությունը։ Մինչ դարավերջ բացահայվեց 400 գոտի։ «[[Աստերոիդ]]ներ» տերմինն առաջարկեց Հերշելը։

* 1802 թվական՝ Ուիլյամ Հայդ Վոլաստոնը (Անգլիա) ստեղծում է ճեղքավոր [[սպեկտրոսկոպ]]։ Արևի սպեկտրում կա 7 մուգ գծեր։
* 1811 թվական՝ [[Ֆրանսուա Արագո]]ն հայտնագործում է [[բևեռամետր]]ը և դրա միջոցով ապացում, որ արևային [[ֆոտոսֆերա]]ն շիկացած գազ է։ Սակայն Արևի մարմիննը որոշ գիտնականներ շարունակում էին համարել պինդ կամ նույնիսկ սառը։

[[Պատկեր:Fraunhofer lines.jpg|thumb|Ֆրաունգոֆերի գծերը]]
* 1814-1815 թվականներ՝ [[Յոզեֆ Ֆրաունգոֆեր]]ը Արևի սպեկտրում բացահայտում է 576 [[Ֆրաունգոֆերի գծեր|մուգ գծեր]]։ Նատրիի լաբորատոր գծերը համապատասխանեցին մուգ արևայինին։ Շուտով հայտնվեց [[սպեկտրային անալիզ]]ը։
* 1834 թվական՝ գերմանացի գիտնական [[Ֆրիդրիխ Բեսել]]ն ապացուցում է [[Լուսին|Լուսնի]] վրա մթնոլորտի բացակայությունը (լուսնային սկավառակի ծայրին չկա [[լույսի անդրադարձում]])։
* 1837 թվական՝ [[Պուլկովոյի աստղադիտարան]]ի հիմնադիր [[Վասիլի Ստրուվե (աստղագետ)|Վասիլի Ստրուվեն]] 0,12" [[Վեգա]] աստղի մոտ բացահայտեց [[Տարեկան աստղային պարալաքս|տարեկան պարալաքս]]։ 1838 թվականին Ֆրիդրիխ Բեսելը բացահայտեց և շատ ճիշտ չափեց [[61 Սինի]]ի ({{lang-lat|Cygni}}) պարալաքսը, իսկ [[Թոմաս Հենդերսոն]]ը՝ [[Ալֆա Ցենտավրա]]ն։ Մինչ XIX դարի վերջ չափսեվ մոտ 50 աստղային պարալաքսեր։
* 1839-1840 թվականներ՝ աստղագիտությունում սկսվում է լուսանկարչությունը ([[Լուի Դագեր]]ը և [[Ֆրանսուա Արագո]]ն ստացան Լուսնի նկարները)։
* 1842 թվական՝ ստացվեցին Արևի առաջին լուսանկարները։
* 1843 թվական՝ [[Հենրիխ Շվաբե]]ն բացահայտեց արևային հետքերի թվերի փոփոխության հաճախականությունը և այդ ընթացքը գնահատեց մոտ 10 տար։ 1852 թվականին այդ օրինաչափությունը վերաբացահայտեց [[Ռուդոլֆ Վոլֆ]], տալով ավելի ճիշտ գնահատական՝ 11 տարի և հաստատեց, որ հետքերի թվերի աճն առաջացնում է գեոմագնիսական ալեկոծությունները։ Արևային հետքերի կապը երկրային գործընթացներ հետ՝ նշված Հերշելի կողմից, սկսում է պարզվել։
* 1845 թվական՝ շարքի մեջ մտավ իռլանդացի աստղագետ [[Ուիլյամ Պարսոնս]]ի հսկայական [[ռեֆլեկտոր]]ը։ Միանգամից նկատվեց Հերշելի սխալը՝ «մոլորականման» [[միգամածություն]]նրի մեծ մասն իրականում [[աստղակույտ]]եր էին։ Նույն թվականին կատարվեց նշանակալից բացահայտում՝ [[Ջրապտույտ (գալակտիկա)|Ջրապտույտ]] գալակտիկայի միգամածությունների սպիրալաձև կառուցվածքը, իսկ հետո տասնյակ այլ միգամածություններ։
* 1846 թվական՝ Նյուտոնի մեխանիկայի հաղթանակը դարձավ [[Նեպտուն]]ի՝ Արեգակնային համակարգի ութերորդ մոլորակի բացահայտումը։ [[Նեպտունի բացաայտումը|Բացահայտման]] պատիվը կիսեցին Քեմբրիջի մաթեմատիկոս [[Ջոն Կուչ Ադամս]]ը, ֆրանսիացի աստղագետ [[Ուրբեն Լե Վերյե]]ն և հետազոտող, բեռլինցի աստղագետ [[Յոհան Գալլե]]ն։ Մոլորակը բացահայտվել էր հաշվարկումներով նշանակված տեղից ընդամենը 52'-ում։ Համարյա միանգամից [[Ուիլյամ Լասել]]ը բացահայտեց նաև Նեպտունի արբանյակ [[Տրիտոն (արբանյակ)|Տրիտոնը]]։
* 1850 թվական՝ [[Վեգա]] աստղի առաջին լուսանկարը։
* 1851-1852 թվականներ՝ [[Լույսի արագություն|լույսի արագության]] լաբորատորային առաջին չափումը, որի մտահղացման հեղինակն էր [[Ֆրանսուա Արագո]]ն և իրականացնողները՝ [[Լեոն Ֆուկո]]ն և [[Իպոլիտ Ֆիզո]]ն։ Ֆուկոն ցուցադրում է ճոճանակով փորձը, որն ապացուցում է Երկրի իր առանցքի շուրջը պտտվելը ([[Ֆուկոյի ճոճանակ]])։
* 1857 թվական՝ Աստղային մեծությունների ճշգրիտ աղյուսակ ([[Նորման Պոգսոն]])։ 1876 թվականից գիտությքն մեջ սկսեց նոր աղյուսակով լուսաչափական կատալոգների հրատարակումը։
* 1858 թվական՝ [[գիսաստղ]]ի առաջին լուսանկարը։
* 1859 թվական՝ [[Ջեյմս Մաքսվել]]ը հիմնադրեց [[Սատուրնի օղակներ]]ի երկնաքարային կառուցվածքը։ [[Ուրբեն Լե Վերյե]]ն բացահայտում է [[Մերկուրի]]ի անբացատրելի [[Մերկուլիի պերիհելիի տեղաշարժը|պերիհելիի դարավոր տեղշարժը]]։ [[Ռիչարդ Քերինգթոն]]ն առաջին անգամ բացատրեց Արևի վրայի բռնկումները։
* 1859-1862 թվականներ՝ [[Գուստավ Կիրխհոֆ]]ը և [[Ռոբերտ Բունզեն]]ը մշակեցին [[սպեկտրային անալիզ]]ը՝ ոչ երկրային մարմինների քիմիական բաղադրության ջնջված հետազոտությունների հզոր մեթոդը։ Արդեն 1861 թվականից Կիրխգոֆը հրատարակեց արևային մթնոլորտի ենթադրական բացադրությունը։
* 1862 թվական՝ Ալվան Քլարկը բացահայեց աստղ-արբանյակ [[Սիրիուս]]ը (Սիրիուս-B), որը կանխատեսվել էր դեռևս Բեսելի կողմից։
* 1868 թվական՝ [[Նորման Լոկյեր]]ն Արևի սպեկտրում բացահայտեց գիծ, որը չէր համապատասխանում այն ժամանակ հայտնի քիմիական տարրերից որևէ մեկին և այդ տարրն անվանեց [[հելիում]]։ Ավելի ուշ հելիում գտան նաև Երկրի վրա։ Լոկյերը 11 տարվա արևային ցիկլի ակտիվության ընթացքում նկատեց արևային սպեկտրի հետքերի փոփոխություն, իսկ 1873 թվականին արտահայտեց հասկացածը, որ Արևի ընդրքում տեղի են ունենում քիմիական տարրերի քայքայում։
* 1870 թվական՝ տեսական աստղաֆիզիկայի սկիզբ։ Ջոնաթան Հոմեր Լեյնը ներմուծեց դիֆերենցիալ հավասարում, որը նկարագրում է ենթադրությունում աստղի կառուցվածքը, ըստ որի աստղը համարվում է գազային գունդ, որը գտնվում է հիդրոստաստիկ հավասարակշռության վիճակում (Լեյն-Էդմենի հավասարում)։

[[Պատկեր:Karte Mars Schiaparelli MKL1888.png|thumb|Սկիապարելլիի Մարսի քարտեզը]]
* 1877 թվական՝ [[Ասաֆ Հոլ]]ը բացահայտում է Մարսի [[Ֆոբոս]] և [[Դեյմոս]] արբանյակները, իսկ [[Ջովանի Սկիապարելլի]]ն՝ «[[Մարսի ջրանցքներ]]ը»։
* 1879 թվական՝ [[Ջորջ Դարվին]]ը հրատարակում է Լուսնի մակընթացային ծագման հիպոթեզը (նրա հատումը Երկրից)։ [[Սենդֆորդ Ֆլեմինգ]]ն առաջարկում է Երկիրը բաժանել [[ժամային գոտի]]ների։ 1884 թվականին ժամային գոտիները ներմուծվեցին 26 երկրներում։
* 1885 թվական՝ [[Անդրոմեդա գալակտիկա|Անդրոմեդայի միգամածության]] ([[Անդրոմեդայի S]]) նոր պայթյան հետազոտությունը։ Ավելի ուշ պարզվեց, որ այն [[Գերնոր աստղ|գերնոր]] էր։
* 1898 թվական՝ [[Ուիլյամ Փիքերինգ]]ը բացահայտեց [[Սատուրն]]ի [[Ֆիբի (Սատուրնի արբանյակ)|Ֆիբի]] արբանյակը և նրա անհավանական առանձնահատկությունը՝ իր մոլորակի հետ համեմատ հակառակ պտույտ։

== XX դար ==
* 1902 թվական՝ [[Ալբերտ Մայքելսոն]]ը ճշտում է լույսի արագությունը (299 890 ± 60 կմ/վ)։
* 1908 թվական՝ առաջին ոչ երկրային մարմնի՝ [[Արև]]ի մոտ բացահայտվեց [[մագնիսական դաշտ]] ([[Ջորջ Հեյլ]])։
* 1908-1916 թվականներ՝ [[Մագելանի փոքր ամպ]]ում [[Ցեֆեիդ]]ի մոտ ուղիղ-համեմատակ կախվածության բացահայտումը պարբերության և աստղային տեսանելի մեծության միջև ([[Հենրիետտա Լիվիթ, ԱՄՆ]])։ Ուղղորդվելով այդ բացահայտմամբ [[Էյնար Հերցշպրունգ]]ը և [[Հառլոու Շեփլի]]ն մշակեցին մինչ ցեֆեիդերի հեռավորության չափման մեթոդը։
* 1912 թվական՝ տիեզերական շողերի բացահայտումը ([[Վիկտոր Հեսս]], Վերներ Կոլխեստեր)։
* 1913 թվական՝ սպրիալաձև միգամածությունների մոտ բացահայտվեցին անսովոր մեծ [[կարմիր շեղում]]ներ ([[Վեստո Սլայֆեր]], ԱՄՆ)։
* 1914-1919 թվականներ՝ [[Հառլոու Շեփլի]]ի և [[Արթուր Էդինգթոն]]ի ցեֆեիդների բաբախումների տեսության ներմուծումը։
* 1916 թվական՝ բացահայտվեց Բարնարդի «թռչող» [[Բարնարդի աստղ|աստղը]] (ԱՄՆ)։
* 1916-1918 թվականներ՝ [[Արթուր Էդինգթոն]]ի ասղերի ներքին կառուցվածքի տեսություն։
* 1918 թվական՝ [[Հարլոու Շեփլի]]ի Գալակտիկայի կառուցվածքի մոդելը, որն առաջացել էի հետազոտությունների արդյունքում։ Ճշգրիտ էին որոշված տրամագիծը և կենրտոնի դիրքը և բոլորի համար անսպասելիորեն պարզվեց, որ Արևը գտնվում է Գալակտիկայի ծայրին։
* 1919 թվական՝ [[Միջազգային աստղագիտական միություն|Միջազգային աստղագիտական միության]] ստեղծումը։
* 1923 թվական՝ Արևի մագնիսական ակտիվության 22-ամյա ցիկլի բացահայտումը և հետքերի բևեռային նշանների փոփոխությունները (Ջորջ Հեյլ, ԱՄՆ)։ Էյնար Հերցշպրունգի (Դանիա), Ռեսսելի (ԱՄՆ) և Արթուր Էդինգթոնի (Անգլիա) կողմից աստղերի համար «զանգված-լուսավորություն» կախվածության հաստատումը։
* 1924-1926 թվականներ՝ Արթուր Էդինգթոնի աստղային ընդերքի ճառագայթավոր հավասարակշռության տեսությունը։
* 1925 թվական՝ [[Վեներա (մոլորակ)|Վեներայի]] վրա [[ածխաթթու գազ]]ի բացահայտումը (Ադամս, Սենթ Ջոն և Դանհեմ, ԱՄՆ)։
* 1926-1927 թվականներ՝ աստղերի շարժվելու վերլուծության հիման վրա [[Բերտիլ Լինդբլադ]]ի և [[Յան Հենդրիկ Օորտ]]ի կողմից գալակտիկայի պտտման հաստատումը։

[[Պատկեր:Universe expansion hy.png|thumb|Տիեզերքի ընդլայնումը]]
* 1927 թվական՝ [[Ժորժ Լեմետր]]ը հրատարակեց [[Տիեզերքի ընդլայնում|Տիեզերքի ընդլայնման]] մասին իր հիպոթեզը։
* 1929 թվական՝ հասատվեց [[Հաբլի օրենք]]ը։
* 1930 թվական, փետրվարի 19՝ [[Քլայդ Տոմբո]]ն (ԱՄՆ) բացահայտեց [[Պլուտոն]]ը։
* 1931 թվական՝ ներմուծվեց Արթուր Միլնի հիպոթեզը, ըստ որի [[նոր աստղ]]ի պայթյունից հետո մնում է [[սպիտակ թզուկ]]ը։

1930-ական թվականների՝ [[Ֆրից Ցվիկի]]ն ավարտեց տիեզերքում փակ զանգվածների գոյության մասին տեղեկությունը։

* 1934 թվական՝ Պավել Պարենագոն և Բ․ Վ․ Կուկարկինը կանխատեսեց «Հյուսիսային թագի T» աստղի բռնկումը, որն իրականում տեղի է ունեցել 1946 թվականին։ [[Վալտեր Բաադե]]ն և Ֆրից Ցվիկին արտահայտեցին մի ենթադրություն, որ [[Գերնոր աստղ|գերնորից]] հետո մնում է [[նեյտրոնային աստղ]]։
* 1942 թվական՝ Մեյոլը և Յան Օորտը պարզեցին, որ [[Ծողախեցգետնանման միգամածություն]]ը 1054 թվականի գերնոր աստղի պայթյան հետևանք է։ Կազմվեց երկնքի առաջին ռադիոքարտեզը (Ռեբեր)։
* 1945 թվական՝ [[կարմիր շեղում]]ը հաստատվեց նաև [[ռադիոալիք]]ներում (Մ․ Ռայլ, Անգլիա)։
* 1950 թվական՝ [[Յան Հենդրիկ Օորտ|Օորտի]] հիպոթեզը Արեգակնային համակարգի այրամասում գիսաստղերի սփերային շերտի՝ «[[Օորտի ամպ]]ի» մասին (100—150 հազ․ ա․մ․)։
* 1951 թվական՝ ապացուցվեց մեր գալակտիկայի սիպրալաձև կառուցվածքը։
* 1955-1956 թվականներ՝ [[Վեներա (մոլորակ)|Վեներայի]], [[Յուպիտեր (մոլորակ)|Յուպիտերի]] և Արենդա-Ռոլանդի գիսաստղի ռադիոճառագայթման գրանցումը։
* 1957 թվական՝ [[Արբանյակ|Երկրի արհեստական արբանյակի]] մեկնարկը, տիեզերական ֆարաշրջանի սկիզբը։
Հնարավորություն ստեղծվեց ստեղծել տիեզերական լաբորատորիաներ։
* 1958 թվական՝ [[Ջեյմս Վան Ալեն]]ի կողմից [[ճառագայթիչ գոտի]]ների բացահայտումը։ Նիկոլայ Կոզիրյովը լուսնային [[Ալֆոնս (լուսնային խառնարան)|Ալֆոնս խառնարանում]] նկատում է հրբխային ակտիվության նշաններ, որոնք ժամանակակից գիտական տեսանկյունից հերքվել են։
* 1959 թվական՝ Արևի ռադիոտեղորոշում (ԱՄՆ)։ Լուսին-2 կայանը Լուսնի վրա մագնիսական դաշտ չի գտնում։ Ստացվեցին Լուսնի հակառակ կողմի առաջին նկարները։
* 1961 թվական՝ մարդու առաջին թռիչքը տիեզերք։
* 1961-1964 թվականներ՝ Մերկուրիի, Վեներայի, Մարսի, Յուպիտերի ռադիոտեղորոշումները (ԽՍՀՄ և ԱՄՆ)։ Ճշտվեցին [[Աստղագիտական միավոր|ա․մ․]] մեծությունները և Վեներայի Արևի կողքը պտույտի ժամանակ, որոշվեցին Վեներայի ուղեծրային պտույտները (պարզվեց հակառակ) և մոլորակների մակերեսի ջերմաստիճանն ու ֆիզիկական հատկությունները։
* 1965 թվական՝ [[Մնացորդային ճառագայթում|մնացորդային ճառագայթման]] բացահայտումը։ Մարսի մակերեսի առաջին նկարները (Մարիներ 4)։
* 1967 թվական՝ Իջեցվող ապարտի միջոցով Վեներայի մթնոլորտի առաջին ուսումնասիրությունները (Վեներա 4)։
* 1969 թվական՝ Ապոլոն 11-ի վայրէջքը Լուսնի վրա։ Մարդու առաջին դուրս գալը Լուսնի վրա։
* 1971 թվական՝ Մարսի վրա առաջին փափուկ վայրէջքը (Մարս 3)։ Մարիներ 9-ի կողմից րված Ֆոբոսի և Դեյմոսի մակերեսների առաջին նկարները։
* 1974 թվական՝ [[Սթիվեն Հոքինգ]]ի բացառիկ եզրակացությունը [[սև խոռոչ]]ների հնարավոր «գոլորշիացման» մասին։
* 1975 թվական՝ Վեներայի մակերեսիառաջին ֆոտոպանորաման (Վեներա 9, Վեներա 10)։ Ֆոբոսի, Դեյմոսի և Մարսի մակերեսների նկարները (Վիկինգ 1, Վիկինգ 2)։
* 1977 թվական՝ [[Ուրանի օղակներ]]ի բացահայտումը։ [[Վոյաջեր-2]]-ի մեկնարկը, որն անգնահատելի տեղեկություններ տվեց արտաքին մոլորակների՝ Յուպիտերի, Սատուրնի (1981 թվական), Ուրանի ու Նեպտունի (1989 թվական) մասին։
* 1978 թվական՝ [[Պլուտոն]]ի [[Քարոն (արբանյակ)|Հարոն]] արբանյակի բացահայումը (Ջ․ Ու․ Քրիստի, ԱՄՆ)։
* 1979 թվական՝ Յուպիտրի մոտ բացահայտվեցին [[Յուպիտերի օղակներ|օղակներ]]։
* 1986 թվական՝ [[Հալեի գիսավոր]]ի ուսումնասիրությունները։ Ուրանի մոտ բացահայտվեցին 10 նոր արբանյակներ։

== Ծանոթագրություններ ==
{{Ծանտուփ}}

== Տես նաև ==
* [[Արեգակնային համակարգի մոլորակների և արբանյակների բացահայտման պատմություն]]
* [[Բնափիլիսոփայություն]]
* [[Տիեզերքի մասին պատկերացումների զարգացման պատմություն]]

== Գրականություն ==
* {{Ռուսերեն գիրք |ссылка=http://naturalhistory.narod.ru/Person/Lib/Berri/Index.htm |автор=Берри А. |заглавие=Краткая история астрономии |год=1946 |издание=2-е изд |место=М.-Л. |издательство=Гостехиздат |страниц=363}}
* ''Еремеева А. И., Цицин Ф. А.'' История астрономии (основные этапы развития астрономической картины мира). Изд. МГУ, 1989.
* {{Ռուսերեն գիրք |ссылка=http://naturalhistory.narod.ru/Person/Lib/Pannekuk/Index.htm |автор=Паннекук А. |заглавие=История астрономии |год=1966 |место=М. |издательство=Наука |страниц=590}}
* ''O. Neugebauer.'' [http://articles.adsabs.harvard.edu/cgi-bin/nph-iarticle_query?1946PASP...58..104N The History of Ancient Astronomy։ Problems and Methods]

== Աղբյուրներ ==
* [http://www.astro-cabinet.ru/library/index.htm Աստղագիտության պատմության գրադարան։]
* [http://astroweb.ru/hist.htm Աստղագիտության պատմությունը ''astroweb.ru'' կայքում։] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110620043129/http://astroweb.ru/hist.htm |date=2011-06-20 }}
* [http://www.ihst.ru/aspirans/astronomyia.htm Աստղագիտության պատմությունը ''ihst.ru''-ում։] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160907171937/http://www.ihst.ru/aspirans/astronomyia.htm |date=2016-09-07 }}
* [http://hbar.phys.msu.ru/gorm/eclipses.htm Աստղագիտություն և ժամանակագրություն։ Աստղագիական ուսումնասիրությունները հնադարում։] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110523220426/http://hbar.phys.msu.ru/gorm/eclipses.htm |date=2011-05-23 }}
{{Արտաքին հղումներ}}
{{Օրվա հոդված նախագծի մասնակից}}

[[Կատեգորիա:Աստղագիտության պատմություն]]