Դիտել Արեգակի զանգված էջի վիքիկոդը

[[Պատկեր:Rho Cassiopeiae Sol VY Canis Majoris - 2019-05-14.svg|thumb|upright=1.2|right|Ձախից դեպի աջ՝ [[Արեգակ]]ը (փոքրիկ, թույլ կետը ձախից հեռվում, որը գրեթե չի երևում), Ատրճանակ աստղը, Ռո Կասիոպեյան, [[Բետելգեյզե]]ն և [[Մեծ Շուն|Մեծ Շան]] VY-ն։ [[Յուպիտեր (մոլորակ)|Յուպիտերի]] ({{color|red|'''♃'''}} 5.23&nbsp;[[Աստղագիտական միավոր|ԱՄ]]) և [[Նեպտուն]]ի ({{color|blue|'''♆'''}} 30.01&nbsp;[[Աստղագիտական միավոր|ԱՄ]]) ուղեծրերն ընդգրկված են համեմատության համար։ ]]

'''Արեգակի զանգված''' ({{lang-en|solar mass}}) ('''{{solar mass}}'''), [[Աստղագիտություն|աստղագիտության]] մեջ ընդունված [[զանգված]]ի միավոր, որը մոտավորապես հավասար է {{val|2|e=30|ul=կգ}}։ Հաճախ օգտագործվում է այլ [[աստղ]]երի, ինչպես նաև [[աստղակույտեր]]ի, [[միգամածություն]]ների, [[գալակտիկաներ]]ի ու [[սև խոռոչ]]ների զանգվածներն արտահայտելու համար։ Մոտավորապես հավասար է [[արեգակ]]ի զանգվածին, որը կազմում է երկու նոնիլիոն ([[Թվերի անվանման համակարգեր|կարճ սանդղակով]]) կամ երկու կվինտիլիոն ([[Թվերի անվանման համակարգեր|երկար սանդղակով]]) կիլոգրամ։ 
:{{math|{{solar mass}} {{=}} {{val|1.98847|0.00007|e=30|u=կգ}}}}

Արեգակի զանգվածը կազմում է [[Երկրի զանգված]]ի մոտավորապես {{val|333000}} անգամ բազմապատիկը կամ {{val|1047}} անգամ [[Յուպիտերի զանգված]]ի բազմապատիկը։

== Չափման պատմություն ==
[[Գրավիտացիոն հաստատուն]]ի արժեքն առաջին անգամ դուրս է բերվել 1798 թվականին [[Հենրի Կավենդիշ]]ի կատարած հաշվարկներից՝ պտտման հավասարակշռությամբ<ref>{{Cite web |last=Clarion |first=Geoffrey R. |title=Universal Gravitational Constant |url=http://www.phys.utk.edu/labs/modphys/Pasco%20Cavendish%20Experiment.pdf |access-date=2019 թ․ ապրիլի 11 |work=University of Tennessee Physics |publisher=PASCO |pages=13}}</ref>։ Նրա ստացած արժեքն այժմյան արժեքից տարբերվում է միայն 1% -ով, բայց այդքան էլ ճշգրիտ չէր<ref>{{Cite book |author=Holton, Gerald James |url=https://archive.org/details/physicshumanadve00holt_218 |title=Physics, the human adventure: from Copernicus to Einstein and beyond |author2=Brush, Stephen G. |date=2001 |publisher=Rutgers University Press |isbn=978-0-8135-2908-0 |edition=3rd |page=[https://archive.org/details/physicshumanadve00holt_218/page/n150 137]}}</ref>։ Արեգակի ցերեկային [[պարալաքս]]ը ճշգրիտ հաշվարկվել էր 1761 և 1769 թվականներին Վեներայի տարանցումների ժամանակ<ref>{{Cite book |author=Pecker, Jean Claude |url=https://archive.org/details/understandinghea0000peck |title=Understanding the heavens: thirty centuries of astronomical ideas from ancient thinking to modern cosmology |author2=Kaufman, Susan |date=2001 |publisher=Springer |isbn=978-3-540-63198-9 |pages=[https://archive.org/details/understandinghea0000peck/page/291 291] |bibcode=2001uhtc.book.....P}}</ref>՝ կազմելով {{val|9|u=arcsecond}} (9 {{comment|արքվայրկյան|1/3600 աստիճան}}, համեմատած մերօրյա {{val|8.794148|u=arcsecond}} արժեքի հետ)։ Ցերեկային պարալաքսի արժեքից ելնելով կարելի է որոշել արեգակի հեռավորությունը Երկրից<ref>{{Cite book |last=Barbieri |first=Cesare |title=Fundamentals of astronomy |url=https://archive.org/details/fundamentalsofas0000barb |date=2007 |publisher=CRC Press |isbn=978-0-7503-0886-1 |pages=[https://archive.org/details/fundamentalsofas0000barb/page/n151 132]–140}}</ref><ref>{{Cite web |title=How do scientists measure or calculate the weight of a planet? |url=https://www.scientificamerican.com/article/how-do-scientists-measure/ |access-date=2020 թ․ սեպտեմբերի 1 |website=Scientific American |language=en}}</ref>։

Արեգակի զանգվածի առաջին հայտնի հաշվարկը կատարել է [[Իսահակ Նյուտոն]]ը<ref>{{Cite journal |last=Cohen |first=I. Bernard |author-link=I. Bernard Cohen |date=1998 թ․ մայիս |title=Newton's Determination of the Masses and Densities of the Sun, Jupiter, Saturn, and the Earth |journal=Archive for History of Exact Sciences |volume=53 |issue=1 |pages=83–95 |bibcode=1998AHES...53...83C |doi=10.1007/s004070050022 |jstor=41134054 |s2cid=122869257}}</ref>։ Իր «Բնական փիլիսոփայության մաթեմատիկական սկզբունքները» (1687) աշխատության մեջ նա ներկայացրել էր, որ Երկրի զանգվածի հարաբերությունն արեգակին հավասար է մոտավորապես {{frac|28700}}։ Հետագայում նա պարզել է, որ իր ստացած արժեքը հիմնված է արեգակի պարալաքսի սխալ արժեքի վրա, որն ինքն օգտագործել էր արեգակի հեռավորությունը չափելու համար։ «Սկզբունքներ»-ի երրորդ հրատարակության մեջ նա ուղղել է իր հաշվարկած հարաբերությունը՝ դարձնելով այն {{frac|169282}}։ Արեգակնային պարալաքսի ներկայիս արժեքն ավելի փոքր է, և հանգեցնում է գնահատված զանգվածի {{frac|332946}} հարաբերակցության<ref>{{Cite book |last=Leverington |first=David |url=https://archive.org/details/babylontovoyager0000leve |title=Babylon to Voyager and beyond: a history of planetary astronomy |date=2003 |publisher=[[Cambridge University Press]] |isbn=978-0-521-80840-8 |page=[https://archive.org/details/babylontovoyager0000leve/page/126 126]}}</ref>։

Որպես չափման միավոր արեգակի զանգվածը կիրառվել է նախքան [[աստղագիտական միավոր]]ի ու գրավիտացիոն հաստատունի ճշգրիտ հաշվարկումը։ Դա տեղի է ունեցել այն պատճառով, որ [[արեգակնային համակարգ]]ի մեկ այլ մոլորակի հարաբերական զանգվածը կամ երկու [[կրկնակի աստղ]]երի համակցված զանգվածը կարելի է հաշվել արեգակի զանգվածի միավորներով՝ ելնելով հենց ուղեծրային շառավղից և մոլորակի կամ աստղերի [[սիդերիկ պարբերություն]]ից, օգտագործելով [[Կեպլերի օրենքներ|Կեպլերի երրորդ օրենքը]]։

== Հաշվարկ ==
Արեգակի զանգվածն ուղղակիորեն հնարավոր չէ չափել, դրա փոխարեն այն հաշվարկվում է այլ չափելի գործոններից՝ օգտագործելով կենտրոնական զանգվածի շուրջ պտտվող փոքր մարմնի սիդերիկ պարբերության հավասարումը<ref>{{Cite web |title=Finding the Mass of the Sun |url=https://imagine.gsfc.nasa.gov/features/yba/CygX1_mass/gravity/sun_mass.html |access-date=2020 թ․ սեպտեմբերի 6 |website=imagine.gsfc.nasa.gov}}</ref>։ Տարվա երկարությունից կախված՝ Երկրից մինչև արեգակ հեռավորությունը (աստղագիտական միավոր կամ ԱՄ), գրավիտացիոն հաստատունը ({{math|''G''}}), արեգակի զանգվածը հաշվարկվում է՝ լուծելով Կեպլերի երրորդ օրենքը<ref>{{Cite web |last=December 2018 |first=Marcus Woo 06 |title=What Is Solar Mass? |url=https://www.space.com/42649-solar-mass.html |access-date=2020 թ․ սեպտեմբերի 6 |website=Space.com |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Kepler's Third Law {{!}} Imaging the Universe |url=http://astro.physics.uiowa.edu/ITU/glossary/keplers-third-law/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20200731060248/http://astro.physics.uiowa.edu/ITU/glossary/keplers-third-law/ |archive-date=2020 թ․ հուլիսի 31 |access-date=2020 թ․ սեպտեմբերի 6 |website=astro.physics.uiowa.edu}}</ref>
:<math>M_\odot = \frac{4 \pi^2 \times (1\,\mathrm{AU})^3}{G \times (1\,\mathrm{yr})^2}</math>

Գրավիտացիոն հատատունի արժեքը դժվար է հաշվել և այն հայտնի է միայն սահմանափակ ճշգրտությամբ (տե՛ս [[Կավենդիշի փորձ]]ը)։ Հաստատունի արժեքը բազմապատկած օբյեկտի զանգվածով (որը կոչվում է ստանդարտ գրավիտացիոն պարամետր) արեգակի և մի քանի այլ մոլորակների համար հայտնի է ավելի մեծ ճշգրտությամբ, քան միայն գրավիտացիոն հաստատունն ինքը<ref>{{Cite web |title=CODATA Value: Newtonian constant of gravitation |url=https://physics.nist.gov/cgi-bin/cuu/Value?bg |access-date=2020 թ․ սեպտեմբերի 6 |website=physics.nist.gov}}</ref>։ Արդյունքում՝ արեգակի զանգվածը միավորների աստղագիտական համակարգում օգտագործվում է որպես ստանդարտ զանգված։

== Փոփոխություն ==
Իր միջուկում տեղի ունեցող [[ջերմամիջուկային ռեակցիա]]ների (որոնք հանգեցնում են [[ճառագայթման էներգիա]]յի արձակման), ինչպես նաև [[Արեգակնային քամի|արեգակնային քամու]] հետ նյութի արտանետման պատճառով արեգակը կորցնում է իր զանգվածը։ Տարեկան այն զրկվում է մոտավորապես (2–3)×10<sup>−14</sup> արեգակնային զանգվածից<ref name=carroll_ostlie1995>{{Citation |last1=Carroll |first1=Bradley W. |title=An Introduction to Modern Astrophysics |date=1995 |page=409 |postscript=. |edition=revised 2nd |publisher=Benjamin Cummings |isbn=0201547309 |last2=Ostlie |first2=Dale A.}}</ref>։ Զանգվածի կորստի չափն աճելու է, երբ արեգակը մուտք գործի [[կարմիր հսկա]] փուլ, հասնելով (7–9)×10<sup>−14</sup> <var>M</var><sub>☉</sub> y<sup>−1,</sup> երբ կբարձրանա կարմիր հսկա ճյուղի գագաթ։ Սա բերելու է հսկաների ասիմպտոտիկ ճյուղի 10<sup>−6</sup> <var>M</var><sub>☉</sub> y<sup>−1</sup> կորստին, նախքան այն կհասնի 10<sup>−5</sup> to 10<sup>−4</sup> {{Solar mass}} y<sup>−1</sup> ծայրակետին ու կառաջացնի մոլորակային միգամածություն։ Մինչև [[սպիտակ թզուկ]] դառնալն արեգակը կորցրած կլինի իր նախնական զանգվածի 46% -ը<ref name="mnras361">{{Citation |last1=Schröder |first1=K.-P. |title=Distant future of the Sun and Earth revisited |date=2008 |journal=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society |volume=386 |issue=1 |pages=155–163 |arxiv=0801.4031 |bibcode=2008MNRAS.386..155S |doi=10.1111/j.1365-2966.2008.13022.x |s2cid=10073988 |last2=Connon Smith |first2=Robert}}</ref>։

Արեգակը զանգված է կորցրել իր ձևավորման ժամանակից ի վեր։ Դա տեղի է ունենում գրեթե հավասար քանակությամբ երկու գործընթացների միջոցով։ Նախ, [[արեգակի միջուկ]]ում ջերմամիջուկային ռեակցիայի միջոցով ջրածինը վերածվում է հելիումի, մասնավորապես՝ [[պրոտոն-պրոտոնային ցիկլ]]ով, և այս ռեակցիան էներգիայի է վերածում որոշակի զանգված՝ [[Գամմա ճառագայթներ|գամմա ճառագայթային]] ֆոտոնների տեսքով։ Այս էներգիայի մեծ մասը փայլելու միջոցով հեռանում է արեգակից։ Երկրորդ, արեգակի մթնոլորտի գերէներգետիկ պրոտոններն ու էլեկտրոնները ուղղակիորեն դուրս են մղվում արտաքին տիեզերք արեգակնային քամու ու [[արևապսակ]]ի արտանետումների տեսքով{{Citation needed|date=September 2020}}։

Գլխավոր հաջորդականություն մտնելու պահին արեգակի սկզբնական զանգվածը հայտնի չէ<ref>{{Cite web |title=Lecture 40: The Once and Future Sun |url=http://www.astronomy.ohio-state.edu/~pogge/Ast162/Unit6/futuresun.html |access-date=2020 թ․ սեպտեմբերի 1 |website=www.astronomy.ohio-state.edu}}</ref>։ Ներկայի հետ համեմատած՝ արեգակը նախկինում զանգվածի ավելի մեծ կորուստներ է ունեցել և գլխավոր հաջորդականության մեջ գտնվելու ժամանակահատվածում հնարավոր է կորցրած լինի իր սկզբնական զանգվածի 1–7%-ը<ref>{{Citation |last1=Sackmann |first1=I.-Juliana |title=Our Sun. V. A Bright Young Sun Consistent with Helioseismology and Warm Temperatures on Ancient Earth and Mars |date=2003 թ․ փետրվար |journal=The Astrophysical Journal |volume=583 |issue=2 |pages=1024–1039 |arxiv=astro-ph/0210128 |bibcode=2003ApJ...583.1024S |doi=10.1086/345408 |s2cid=118904050 |last2=Boothroyd |first2=Arnold I.}}</ref>։ [[Աստղակերպ]]երի ու [[գիսաստղ]]երի ազդեցության արդյունքում այն զանգվածի չնչին ավելացումներ է ունենում։ Այնուամենայնիվ արեգակին է պատկանում արեգակնային համակարգության ընդհանուր զանգվածի 99.86% -ը, և այս ազդեցությունները չեն կարող փոխհատուցել ճառագայթման և արտանետման արդյունքում կորցրած զանգվածը {{Citation needed|date=September 2020}}։

== Հարակից միավորներ ==
Մեկ արեգակնային զանգվածը {{Solar mass|}} կարելի է փոխակերպել հարակից միավորների<ref>{{Cite web |title=Planetary Fact Sheet |url=https://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/ |access-date=2020 թ․ սեպտեմբերի 1 |website=nssdc.gsfc.nasa.gov}}</ref>
*{{math|{{val|27068510}} ''M''<sub>L</sub>}} ([[Լուսին|լուսնի զանգված]])
*332946 Երկրի զանգված
*1047․35 Յուպիտերի զանգված
*1988․55 [[Յոտտա]]-[[Տոննա]]

Հաճախ օգտագործվում է նաև [[Հարաբերականության ընդհանուր տեսություն|Հարաբերականության ընդհանուր տեսության]] մեջ երկարության կամ ժամանակի միավորներում զանգված արտահայտելու համար։

*{{math|{{Solar mass}} ''G'' / ''c''<sup>2</sup> ≈ 1.48 km}} (արեգակի՝ [[Կառլ Շվարցշիլդ|Շվարցշիլդի]] շառավղի կեսը)
*{{math|{{Solar mass}} ''G'' / ''c''<sup>3</sup> ≈ 4.93 μs}}

Արեգակնային զանգվածի պարամետրը (''G''·{{Solar mass|}}), ինչպես նշված է միջազգային աստղագիտական միության I աշխատանքային խմբում, ունի հետևյալ հաշվարկները<ref>{{Cite web |year=2012 |title=Astronomical Constants : Current Best Estimates (CBEs) |url=http://maia.usno.navy.mil/NSFA/NSFA_cbe.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160826200953/http://maia.usno.navy.mil/NSFA/NSFA_cbe.html |archive-date=2016 թ․ օգոստոսի 26 |accessdate=2018 թ․ հունիսի 28 |work=Numerical Standards for Fundamental Astronomy |publisher=IAU Division I Working Group}}</ref>
* {{val|1.32712442099|e=20|u=m<sup>3</sup>s<sup>−2</sup>}} (Երկրակենտրոն կոորդինատային ժամանակ-համատեղելի)
* {{val|1.32712440041|e=20|u=m<sup>3</sup>s<sup>−2</sup>}} (Բարիկենտրոն դինամիկ ժամանակ-համատեղելի)

== Տես նաև ==
* [[Չանդրասեկարի սահման]]
* [[Գաուսի գրավիտացիոն հաստատուն]]
* [[Մեծության կարգեր (զանգված)]]
* [[Աստղային զանգված]]
* [[Արեգակ]]

== Ծանոթագրություններ ==
{{ծանցանկ}}

{{Արտաքին հղումներ}}

[[Կատեգորիա:Աստղային աստղագիտություն]]
[[Կատեգորիա:Աստղաչափություն]]
[[Կատեգորիա:Արեգակ]]
[[Կատեգորիա:Զանգվածի միավորներ]]
[[Կատեգորիա:Մոլորակագիտություն]]
[[Կատեգորիա:Չափման միավորներ]]