Դիտել Բազուկ (բույս) էջի վիքիկոդը

{{Այլ կիրառումներ|Բազուկ (այլ կիրառումներ)}}

{{Տաքսոտուփ2|Վիքիդատա=այո}}'''Բազուկ''' ({{lang-lat|''Beta''}}), [[թելուկազգիներ]]ի ընտանիքին պատկանող միամյա կամ երկամյա բույս։ Հայտնի է ճակնդեղի 13 տեսակ (11 վայրի և 2 մշակովի)։

== Կենսաբանական նկարագիր ==
[[Պատկեր:Beta vulgaris - Köhler–s Medizinal-Pflanzen-167.jpg|մինի|ձախից|''Beta vulgaris'']]
Բազուկի [[արմատային համակարգ]]ը բաղկացած է հաստացած [[գլխավոր արմատ]]ից և բարակ արմատային ճյուղավորումների խիտ ցանցից, որոնք գլխավոր արմատից հեռանում են շաքիլատերևների ուղղությամբ և թափանցում են հողի մեջ՝ մեծ խորությամբ, մինչև 2,5 մետր, իսկ լայնությամբ՝ 40-50 սմ։ Արմատը կոնաձև է, երկարավուն և որոշ չափով կողքերից սեղմված։ [[Տերև]]ները խոշոր են, ամբողջական, կոթունավոր։ Տերևների հիմքի մոտ տեղավորված են պտղաբերող [[բողբոջ]]ները, որոնցից երկրորդ տարում կազմվում են [[ծաղկակիր ընձյուղ]]ները։ [[Ծաղիկ]]ները երկսեռ են, կանաչավուն ծաղկապատյանով, հնգատիպ, տեղավորված են [[ցողուն]]ի ամբողջ երկարությամբ՝ կողքային ճյուղավորությունների [[տերևածոց]]երում՝ խմբերով, ոչ մեծ փնջերով՝ առաջացնելով [[ծաղկաբույլ]]։ [[Պտուղ]]ը [[ընկույզիկ]] է, փխրուն, փայտացած, [[սերմ]]ն ունի գորշ, փայլուն թաղանթ։

[[Ծաղկի բանաձև]]՝ {{Nobr|<math>\ast P_5 \; A_5 \;   G_{(\underline{2...3})}</math>}}<ref name="Andreeva">{{Ռուսերեն գիրք |автор=Андреева И.И., Родман Л.С. |заглавие=Ботаника |год=2005 |издание=3-е, перераб. и доп. |место=М |издательство=Колос |страницы=399 |страниц=528 |isbn=5-9532-0114-1}}</ref>։

== Տարածում ==
Վայրի տեսակները տարածված են [[Միջերկրական ծով]]ի ափամերձ շրջաններում, [[Առաջավոր Ասիա]]յում, [[Կովկաս]]ում, Ղրիմում, [[Բալկաններ]]ում, [[Հնդկաստան]]ում, [[Ֆրանսիա]]յի, [[Մեծ Բրիտանիա]]յի, [[Սկանդինավիա]]յի առափնյա գոտիներում։
[[Հայաստան]]ում հայտնի են ճակնդեղի 5՝ խոշորարմատ, բաժանապտուղ, եռասռնակ, բազմամյա կամ ծովափնյա և սովորական տեսակները։ Վայրի տեսակները հանդիպում են [[Արագածոտն]]ի, [[Շիրակ]]ի, Լոռու, [[Տավուշ]]ի, [[Գեղարքունիք]]ի և այլ մարզերում։ Աճում են քաղցրահամ կամ թույլ աղուտ հողերում, չոր, քարքարոտ լանջերին, մարգագետիններում, անտառեզրերին և այլուր։

== Քիմիական կազմ ==
[[Պատկեր:Beta vulgaris z01.jpg|մինի|Ճակնդեղ]]
Արմատը պարունակում է [[թաղանթանյութեր]], [[պեկտինային նյութեր]], [[սպիտակուցներ]], [[ֆրուկտոզ]], [[գլյուկոզ]], [[ազոտային նյութեր]]։
Արմատապտուղը պարունակում է 13-20 % չոր նյութեր, 9-16 % շաքար, 1,8-3% սպիտակուց, մինչև 0,5% օրգանական թթուներ, 0,7-1,4% թաղանթանյութ, 0,8-1,3% հանք, աղեր, C, B, PP խմբի վիտամիններ։ Կերի ճակնդեղը օգտագործվում է որպես հյութալի կեր (տերևները նաև սիլոսացնում են)։

100 կգ արմատապտուղը պարունակում է 12,2 ճակնդեղկերի միավոր և 0,9 կգ մարսելի սպիտակուց, իսկ տերևները՝ համապատասխանաբար՝ 10,2 և 1,8 կգ։ Շաքարի ճակնդեղի ցանքի տարում զարգանում է շաքարով (մինչև 19 %) հարուստ, սպիտակ միջուկով արմատապտուղ (300-600 գ), որն օգտագործվում է շաքարի արտադրության մեջ մեջ։
Ճակնդեղի 4 վայրի տեսակները գրանցված են ՀՀ Կարմիր գրքում՝ որպես ընտրասերման հումք։

== Պատմություն ==
Շաքարի ճակնդեղն առաջին անգամ աճեցրել են [[Ֆրանսիա]]յում 18-րդ դարի վերջերին, [[19-րդ դար]]ի սկզբին՝ [[Ռուսաստան]]ի սևահողային շրջաններում, այնուհետև [[Ուկրաինա]]յում սկսեցին ճակնդեղից շաքար եփել, որը դարավերջին լրիվ բավարարում էր երկրի պահանջարկը և նույնիսկ արտահանվում էր այլ երկրներ։ Ներկայումս աշխարհում օգտագործվող շաքարի միայն 40 %-ն են ստանում շաքարի ճակնդեղից, մնացյալը՝ շաքարեղեգից։

== Մշակում ==
[[Պատկեր:SugarBeet.jpg|մինի|ձախից]]
Շաքարի ճակնդեղ հիմնականում մշակվում է [[Ռուսաստան]]ում, [[Ուկրաինա]]յում, Ֆրանսիայում, Գերմանիայում, Լեհաստանում, ԱՄՆ-ում։ Շաքարի ճակնդեղը ցանքի առաջին տարում առաջացնում է շաքարով (մինչև 19 %) հարուստ, սպիտակ միջուկով արմատապտուղ (300–600 գ) և սպիտակ–կանաչ տերևներով վարդակ։ Ծաղիկները երկսեռ են՝ խումբ-խումբ նստած տերևածոցերում։ Ջերմա-, լուսա-, խոնավասեր, աղա- և երաշտադիմացկուն կարևորագույն տեխնիկական բույս է։

== Կիրառություն ==
Ուոքերի տվյալներով սակավարյունությունը բուժելու համար բազուկի թարմ հյութն ամենաարժեքավորն է։ Պետք է այն կիսով չափ խառնել գազարի հյութի հետ և օրական խմել 3-4 բաժակ։
Միզամուղ է, փորկապությունը վերացնող, հակաբորբոքային հատկություն ունի։ Հյութն իջեցնում է արյան բարձր ճնշումը, բուժում մրսածությունը (մեղրի հետ խառնած վիճակում), օգնում է քաղցկեղի դեպքում։ Արտաքին խոցերի ու վերքերի դեպքում ոչ միայն կարելի է ճակնդեղի հյութը խմել, այլև քսել վերքերին։

Բազուկը բարերար ազդեցություն ունի օրգանիզմի էնդոկրին, սիրտ-անոթային, աղեստամոքսային համակարգերի, լյարդի, երիկամների, միզապարկի գործունեության վրա։ Լավացնում է տեսողությունը, արյան շրջանառությունը, ուղեղի աշխատանքը, շարժողական օրգանների ակտիվությունը, նյութափոխանակությունը։ Ունի հակաօքսիդանտային հատկություն, տարրալուծում է չարորակ գոյացությունները։ Կիրառվում է թոքերի հիվանդությունների, անգինայի, այրվածքի, վերքերի բուժման համար։ Բարձրացնում է օրգանիզմի դիմադրողականությունը, կանխում ծերացման գործընթացը։
[[Պատկեր:BeetrootTuna.JPG|մինի|Կիրառություն]]
Պարունակում է մարդու օրգանիզմում չսինթեզվող գամմա-ամինայուղային թթու, որը նպաստում է գլխուղեղի սնուցմանը՝ կարգավորելով նյութափոխանակությունը։ Բազուկին բնորոշ է ալկալոիդային նյութ բետաինը, որը նպաստում է քոլինի սինթեզմանը օրգանիզմում, այն կանխարգելում է լյարդի ճարպակալումը և ունի հակասկլերոտիկ հատկություն։ Քիչ են այն բույսերը, որոնք պարունակում են, երբեմն հակախոցային անվանվող, վիտամին C (կաղամբ, բազուկ, մաղադանոս)։ Դրական է, որ C վիտամինը չի առաջացնում լյարդի ճարպակալում, երկարատև ջերմային մշակումը քայքայում է այն, սակայն մարինադում լավ է պահպանվում։

Թափոնները՝ մզուկը և մաթը, արժեքավոր անասնակեր են։ Ճակնդեղի 4 վայրի տեսակներ գրանցված են [[ՀՀ Կարմիր գիրք|ՀՀ Կարմիր գրքում]]՝ որպես ընտրասերման հումք։

[[Գյումրի]]ում կառուցվում է շաքարի գործարան, ինչը ենթադրում է շաքարի ճակնդեղի մշակության որոշակի զարգացման հեռանկար տարածաշրջանում։

=== Բազուկի հյութի բուժիչ ազդեցություն ===
Հյութը օգտակար է հիպոտերիոզի, ստամոքսահյութի ցածր թթվայնության, դիսբակտերիոզի դեպքում։ Ունի որդաթափ հատկություն։ Խորհուրդ է տրվում խմել մածունի հետ կամ խառնել վարսակի շիլային։
Փորձը ցույց է տվել, որ բազուկն ունի հակաուռուցքային հատկություն։

== Բազուկը ավանդական բժշկության մեջ ==
Բժշկության մեջ օգտագործել են բույսի տերևն ու արմատը։ Հայկական բժշկության մեջ օգտագործվել է [[ուռուցք]]ների, [[աղիքների խիթք]]ի, [[գոտկային ցավեր]]ի, [[մաշկային ցաներ]]ի, [[այրվածք]]ների բուժման նպատակով<ref>{{Cite book |author=Հ.Ս.Հարությունյան |title=Միջնադարյան հայկական բժշկարանների դեղաբույսեր |publisher=«Լույս» |year=1990 |location=Երևան |page=25-26}}</ref>։

== Տեսակներ ==
[[Պատկեր:Beta vulgaris L.jpg|մինի|300px]]
''Beta''՝ տեսակներ ''Beta'' ըստ ''[[Germplasm Resources Information Network]]'' (''GRIN'')<ref>[http://www.ars-grin.gov/cgi-bin/npgs/html/splist.pl?1436 Список таксонов рода Свёкла на сайте GRIN] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090120091012/http://www.ars-grin.gov/cgi-bin/npgs/html/splist.pl?1436 |date=2009-01-20 }}{{ref-en}}</ref> տվյալների.
* {{bt-latarm|Beta corolliflora|aut=[[Zosimovic]] [[ex (таксономия)|ex]] [[Buttler]]|}}
* {{bt-latarm|Beta ×intermedia|aut=[[Bunge (ботаник)|Bunge]]|}}
* {{bt-latarm|Beta lomatogona|aut=[[Fisch.]] & [[C.A.Mey.]]|}}
* {{bt-latarm|Beta macrocarpa|aut=[[Guss.]]|}}
* {{bt-latarm|Beta macrorhiza|aut=[[Steven]]|}}
* {{bt-latarm|Beta nana|aut=[[Boiss.]] & [[Heldr.]]|}}
* {{bt-latarm|Beta patula|aut=[[Aiton]]|}}
* {{bt-latarm|Beta trigyna|aut=[[Waldst.]] & [[Kit.]]|}}
* {{bt-latarm|Beta vulgaris|aut=[[L.]]|}}

== Ծանոթագրություններ ==
{{ծանցանկ}}

== Գրականություն ==
* Карпенко П. В., Свекловодство, 3 изд., М., 1964;
* Сортоописание овощных бахчевых культур и кормовых корнеплодов, М., 1965;
* Биология и селекция сахарной свёклы, М., 1968;
* Культурная флора СССР, т. 19 — Корнеплодные растения, Л., 1971.

== Արտաքին հղումներ ==
* [https://armlur.am/881290/ Կարմիր բազուկի օգտակար հատկությունները]
* [https://sotskiy.am/hy/article/1834 Բազուկ․ օգտակար հատկությունները]
* [http://www.encyclopedia.am/pages.php?bId=1&hId=491 Ճակնդեղը հայկական հանրագիտարանում] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304191915/http://www.encyclopedia.am/pages.php?bId=1&hId=491 |date=2016-03-04 }}
* [http://www.mykitchen.am/ogtakar-xorhurdner/bazuk Իմ Խոհանոցը-Բազուկ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140124063454/http://www.mykitchen.am/ogtakar-xorhurdner/bazuk |date=2014-01-24 }}
* [http://www.homolaicus.com/scienza/erbario/utility/botanica_sistematica/hypertext/0231.htm#000000Botanica Sistematica]

{{ՀԲ}}
{{Արտաքին հղումներ}}
{{Տաքսոնի նավարկում}}

[[Կատեգորիա:Դեղաբույսեր]]
[[Կատեգորիա:Թելուկազգիներ]]