Դիտել Բոտիխո էջի վիքիկոդը

[[Պատկեր:Museo Chinchilla Belmonte-Useros Botijos.JPG|մինի|275px|Բազմազան բոտիխոներ Չինչիյա դե Մոնտեարագոնի Խեցեգործական թանգարանում]]
'''Բոտիխո''' ({{lang-es|botijo}}), կավե ծակոտկեն տարա, որի մեջ ջուրը սառն է պահպանվում։ [[Խեցեգործություն|Խեցեգործության]] մեջ այն բնութագրվում է, որպես գնդանման տարա, որի վերևի մասում կա բռնակ և 2 կամ ավել անցքեր։ Լայն անցքը, որով հեղուկը լցվում է տարայի մեջ, սովորաբար անվանում են ''բերան'', իսկ մյուս անցքերը՝ ''ծորակ'', որի միջոցով ջուրը դուրս է գալիս բարակ շիթերի տեսքով և կարելի է ջուր խմել առանց զգալի կորուստների։

Բոտիխոն իսպանական մշակույթը բնորոշող իր է, որն իրենց առօրյա կենցաղում օգտագործում են [[Կաստիլիա]]յում, [[Արագոն]]ում և թերակղզու հարավային երրորդականում ([[Էստրեմադուրա]], [[Լա Մանչա]], [[Լեվանտե]], [[Անդալուսիա]]), ինչպես նաև հյուսիսային խոնավ կամ կղզային տարածաշրջաններում։

Ամենահին բոտիխոն, որը պատկանում է արգարիկական մշակույթին, հայտնաբերվել է [[Պիրենեյան թերակղզի|Պիրենեյան թերակղզու]]՝ Մուրսիա շրջանի կենտրոնին մոտ գտնվող Պունտառոն Չիկո (Բենիախան) գերեզմանատան պեղումների ժամանակ և ներկայումս պահպանվում է Մուրսիայի հնէաբանական թանգարանում։ Բոտիխոն խեցեգործության պատմության մեջ կարևոր տեղ է զբաղեցնում և համարվում է «փակ ստեղծագործություն»՝ 2սմ անցքով և վերևում գտնվող ծորակով։ Բոտիխոյի չափը 11 x 9,5սմ է<ref>Էմիլի Սեմպերե Ֆեռանդիս «Իսպանիայի և Պորտուգալիայի խեցեգործական արվեստի պատմություն», էջ 88</ref>։

== Աշխատանքի սկզբունքը ==
[[Պատկեր:Botijos.jpg|250px|մինի|Բոտիխոներ]]
Բոտիխոյի աշխատանքի սկզբունքը հետևյալն է՝ պահվող ջուրը ֆիլտրվում է կավե ծակոտկենների միջոցով և, շփվելով արտաքին չոր միջավայրի հետ (որը բնորոշ է միջերկրածովյան կլիմային), գոլորշիանում է՝ սառեցնելով բոտիխոյի ջուրը։ Սառեցման պատճառը կայանում է ջրի գոլորշիացման մեջ, քանզի որպեսզի այն գոլորշիանա, տարայում պահվող ջրի ջերմային էներգիան անջատվում է<ref>{{Cite web |url=http://www.ecoterra.org/articulos82es.html |title=Բոտիխոները կլիմայական փոփոխությունների ժամանակ (2007-2008) |accessdate=2012 թ․ դեկտեմբերի 16 |archive-date=2013 թ․ փետրվարի 22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130222085229/http://www.ecoterra.org/articulos82es.html |url-status=dead }}</ref>։

Որոշ շրջաններում, նախքան բոտիխոյի առաջին անգամ օգտագործելը, այն մի քանի օր թողնում են ջրով և մի փոքր [[անիս]] են լցնում։ Մերձափնյա գոտիներում այն լցնում են ծովի ջրով, մի քանի օր թողնում են, այնուհետև լավ լվանում են, որպեսզի [[աղ]]ի հետք չմնա։

[[Պատկեր:Botijero.JPG|մինի|200px|ձախից|Բոտիխերոյի հուշարձան Էիբարում, ով ջուր էր մատուցում գյուղական արհեստանոցներին:]]

== Ստուգաբանությունը և իսպաներեն անվանումները ==
[[Լատիներեն]]ում գոյություն է ունեցել "buttis" տերմինը, որը թարգմանաբար նշանակել է շիշ, տակառ, այնուհետև միջին դարերում ի հայտ է եկել "butticula" բառը։ Հավանաբար ռոմանական ծագում ունեցող բառերի խառնվելը մոսարաբական մշակույթը կրող բառերի հետ ձևավորել են այս ստուգաբանական հենքը։

[[1611]] թվականին [[Սեբաստիան դե Կովառուբիաս]]ը «բոտիխոն» նկարագրեց որպես «կավե հաստափոր տարա՝ բերանով և նեղ վզով։ Երբ երեխաները պատրաստվում են լաց լինել, այտերը ուռցնում են և դա անվանում են '''botijar'''se՝ հազիվ արցունքները զսպել»։

[[Իսպանիա]]յի տարբեր հատվածներում բոտիխոն տարբեր կերպ են անվանում՝ հարավում և հարավարևմտյան մասում՝ «búcaro», «pimporro», «piporro», «pipo», «pipote», [[Գրանադա]]յում և [[Գուադալկիվիր]]ում՝ «pirulo», [[Ուելվա]]յում՝ «ñañe» և "pichilín", [[Էստրեմադուրա]]յում՝ «piche», [[Արագոն]]ում՝ «rallo», [[Սեգամա]]յում՝ «txongila»: [[Կատալոնիա]]յում այն անվանում են «càntir», որն ներառում է բոտիխոների տարբեր տեսակները<ref>Էմիլի Սեմպերե «El Llibre dels càntirs», Բարսելոնա, 1989 թ</ref>։ Բարսելոնյան [[Արխենտոնա]] քաղաքում տեղի է ունենում կատալոնական խեցեգործությանը նվիրված ամենամյա տոնավաճառ։
{{clear}}

== Բոտիխոյի «ֆիզիկան» ==
[[1995]] թվականին [[Գաբրիել Պինտո]]ն և [[Խոսե Իգնասիո Սուբիսառետա]]ն [[Մադրիդի Պոլիտեխնիկական համալսարան]]ից մշակեցին գնդաձև բոտիխոյի մաթեմատիկական մոդելը<ref>[http://www.elpais.com/articulo/madrid/ecuacion/botijo/elpepuespmad/19940824elpmad_22/Tes Անտոնիո Խիմենես «Բոտիխոյի հավասարումը»]</ref>։ Երկու դիֆերենցիալ հավասարումներ նկարագրում են գործընթացը․<ref>[http://quim.iqi.etsii.upm.es/vidacotidiana/botijo.htm Գաբրիել Պինտո, Խոսե Իգնասիո Սուբիսառետա «Ջրի սառեցումը բոտիխոյում»]</ref>

:<math>- \frac {dV}{dt} = {K'} \cdot a (H_s - H) </math>
:<math>
V \cdot C_p \cdot \left( \frac{dT}{dt} \right) = h_c \cdot a \cdot (T_g - T_s) + f \cdot \epsilon \cdot \sigma \cdot (4 \pi r^2 - s) \cdot [(273 + T_g)^4 - (273 + T_s)^4] - U \cdot a \cdot (T - T_s) - {\lambda}_\omega \cdot \left( \frac {dV}{dt} \right )
</math>

որտեղ՝
:<math>\ V</math> = ջրի ծավալը
:<math>\ t</math> = ժամանակը
:<math>\ C_p</math> = ջրի տեսակարար ջերմունակությունը
:<math>\ T</math> = ջրի ջերմաստիճանը
:<math>\ T_g</math> = օդի ջերմաստիճանը
:<math>\ T_s</math> = ջրի մակերևույթի ջերմաստիճանը
:<math>\ a</math> = ջրի արտաքին մակերևույթի մակերեսը
:<math>\ 4 \pi r^2</math> = բոտիխոյի ընդհանուր մակերևույթի մակերեսը
:<math>\ s</math> = օդի հետ շփվող ջրի մակերևույթի մակերեսը
:<math>\ {\lambda}_\omega</math> = ջրի շոգեգոյացման տեսակարար ջերմությունը
:<math>\ h_c</math> = կոնվեկցիայի գործակիցը
:<math>\ f \cdot \epsilon \cdot \sigma</math> = ջերմության ճառագայթման գործակիցը
:<math>\ U</math> = ջրի ջերմահաղորդականության գործակիցը
:<math>\ K'</math> = ջրի փոխակերպման գործակիցը
:<math>\ H_s</math> = հագեցած գոլորշու խոնավությունը
:<math>\ H</math> = օդի խոնավությունը
[[Պատկեր:Botijo wkpcommons1.SVG]]

== Պատկերասրահ ==
[[Խոակին Սորոյա]]ն՝ վալենսիացի մի լյումինիստ նկարիչ, նկարել է բոտիխոներ պատկերող 2 նկար։ [[1905]] թվականին նկարել է մի [[յուղանկար]] «Բոտիխոն» անվանումով, որտեղ պատկերված է, թե ինչպես է աղջիկն օգնում մի երեխայի ջուր խմել բոտիխոյից։ Նկարը, որը վաճառվեց մի անհատի, [[1964]] թվականին պատկերվեց Սորոյային նվիրված մի շարք նամականիշերի վրա՝ իսպանական բոտիխոյի պատկերը հասցնելով աշխարհի ամենահեռավոր անկյունները։ Տարիներ անց՝ [[1916]] թվականին Սորոյան նմանատիպ մի բոտիխո է պատկերում «Մայր և դուստր» նկարում<ref>Բեգոնյա Տոռես Գոնսալես «Սորոյա»</ref>։
<center><gallery caption="Սորոյայի նկարները" widths="100px" heights="100px" perrow="2">
Պատկեր:El botijo - Sorolla.JPG|''Բոտիխոն'' (1905)
Պատկեր:Madre e hija (Valencia) - Sorolla.JPG|''Մայր և դուստր'' (1916)
</gallery></center>
----
<center><gallery caption= "Պարզ բոտիխոներ" widths="70px" heights="70px" perrow="5">
Պատկեր:Botijo arcilla greda lou.jpg|Ամառային սպիտակ բոտիխո
Պատկեր:Botijo colorao estilizado Alcorcon lou.jpg|Ալկորկոն քաղաքին բնորոշ բոտիխո՝ պատրաստված կարմիր կավից և նուրբ գրաֆիտից
Պատկեր:Cantir bisbal.JPG|Լա Բիսբալ բնակավայրի բոտիխո
Պատկեր:Ceramica Teruel botijo lou.jpg|Մավրիտանական ոճի ապակե բոտիխո՝ պատրաստված Տերուել կերամիկայից
Պատկեր:Càntir de Pesador o de Barca MCA 2388 BR.jpg|Ձկնորսի կամ նավակային բոտիխո
</gallery></center>
----
<center><gallery caption= "Բարդ բոտիխոներ" widths="70px" heights="70px" perrow="5">
Պատկեր:Botijo rayado Totana (Murcia).jpg|Գծավոր բոտիխո (Տոտանա, Մուրսիայի շրջան, Իսպանիա)
Պատկեր:Botijo griego (Miravet, Tarragona, España).jpg|Հունական բոտիխո (Միրավետ, Կատալունիա, Իսպանիա)
Պատկեր:Botijo de torre (Ateca, Zaragoza, España).jpg|Աշտարակ բոտիխո (Ատեկա, Արագոն, Իսպանիա)
</gallery></center>

== Ծանոթագրություններ ==
{{ծանցանկ}}

== Արտաքին հղումներ ==
* [http://centros5.pntic.mec.es/ies.victoria.kent/Rincon-C/Curiosid/Rc-54/Rc-54.htm Բոտիխոյի էֆեկտը] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110131231810/http://centros5.pntic.mec.es/ies.victoria.kent/Rincon-C/Curiosid/Rc-54/Rc-54.htm |date=2011-01-31 }}
* [http://tecno.sostenibilidad.org/index.php?option=com_content&task=view&id=462&Itemid=234 Իսպանական բոտիխոն] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120429173132/http://tecno.sostenibilidad.org/index.php?option=com_content&task=view&id=462&Itemid=234 |date=2012-04-29 }}
* [http://www.meteored.com/ram/1797/la-cermica-del-agua-y-su-relacin-con-la-aridez/ Ջրի կերամիկական տարան] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110419220259/http://www.meteored.com/ram/1797/la-cermica-del-agua-y-su-relacin-con-la-aridez/ |date=2011-04-19 }}

{{Օրվա հոդված նախագծի մասնակից}}
{{Արտաքին հղումներ}}

[[Կատեգորիա:Խեցեգործություն]]