Դիտել Գոթֆրիդ Լայբնից էջի վիքիկոդը

{{Տեղեկաքարտ Գիտնական}}
'''Գոթֆրիդ Վիլհելմ Լայբնից'''<ref name="энциклопедия" />{{sfn |Большой Энциклопедический словарь|2000|с= }}{{sfn |Энциклопедия Кольера|2000|с= }}{{sfn |В. Лейбниц // Большая энциклопедия Кирилла и Мефодия|2004|с= }} ({{lang-de2|Gottfried Wilhelm Leibniz}} կամ {{lang-de|Gottfried Wilhelm von Leibniz}}, <small>МФА:</small> {{IPA|[ˈɡɔtfʁiːt ˈvɪlhɛlm fɔn ˈlaɪbnɪts]}}<ref>{{Cite book |url=https://archive.org/details/dudenaussprachew0000unse_s9z1 |title=Duden-Aussprachewörterbuch (Duden Pronunciation Dictionary) |publisher=Bibliographisches Institut GmbH |year=2005 |isbn=978-3-411-04066-7 |editor=Max Mangold (ed.) |edition=7th |location=Mannheim |language=German}}</ref> <small>կամ</small> {{IPA|[ˈlaɪpnɪts]}}<ref>{{Cite book |title=Deutsches Aussprachewörterbuch (German Pronunciation Dictionary) |publisher=Walter de Gruyter GmbH & Co. KG |year=2010 |isbn=978-3-11-018203-3 |editor=Eva-Maria Krech et al. (ed.) |edition=1st |location=Berlin |language=German}}</ref> ({{lang-de|Gottfried Wilhelm von Leibniz}}, {{ԱԾ}}), գերմանացի փիլիսոփա, տրամաբան, մեխանիկ, մաթեմատիկոս, ֆիզիկոս, իրավաբան, պատմաբան, գյուտարար և լեզվաբան<ref name="энциклопедия" />{{sfn |Большой Энциклопедический словарь|2000|с= }}{{sfn |В. Лейбниц // Большая энциклопедия Кирилла и Мефодия|2004|с= }}։

[[Բեռլինի գիտությունների ակադեմիա]]յի հիմնադիր և առաջին նախագահ{{sfn |Большой Энциклопедический словарь|2000|с= }}<ref name="Кондаков">{{Ռուսերեն գիրք |автор=И. М. Кондаков. |заглавие=Психологический словарь |год=2000}}</ref>{{sfn|Новая философская энциклопедия|2001}}, [[Ֆրանսիայի գիտությունների ակադեմիա]]յի օտարերկրյա անդամ<ref name="Математический" />։

Լայբնիցի կարևորագույն գիտական նվաճումները․

* Անկախ [[Իսահակ Նյուտոն]]ից՝ անվերջ փոքրի տեսության հիման վրա ստեղծել է դիֆերենցիալ և ինտեգրալ հաշվարկի [[մաթեմատիկական անալիզ|մաթանալիզը]]<ref name="Математический" />։
* Ստեղծել է [[կոմբինատորիկա]]ն՝ որպես գիտություն{{sfn |Белл Э. Т. Творцы математики|1979|с=102}}։
* Դրել է [[մաթեմատիկական տրամաբանություն|մաթեմատիկական տրամաբանության]] հիմքերը<ref name="энциклопедия" />{{sfn |В. Лейбниц // Большая энциклопедия Кирилла и Мефодия|2004|с= }}։
* Նկարագրել է 0 և 1 թվերի [[Հաշվարկման երկուական համակարգ|հաշվարկի երկուական համակարգը]]<ref name=leibniz-translations />։ 
* [[Մեխանիկա]] է ներմուծել «կենդանի ուժի» գաղափարը (ժամանակակից [[կինետիկ էներգիա]]յի նախատիպը) և ձևակերպել է [[էներգիայի պահպանման օրենք]]ը<ref name="энциклопедия" />։
* [[Հոգեբանություն|Հոգեբանության]] մեջ առաջ է քաշել անգիտակցորեն «փոքր [[Ընկալում|պերցեպցիայի»]] հասկացությունը և զարգացրել է անգիտակից հոգեբանական կյանքի տեսությունը<ref name="энциклопедия" />։

Զարգացրել է հարաբերականության մասին ուսմունքը և առաջինն է ձևակերպել [[էներգիայի պահպանման օրենք]]ը, մաթեմատիկայում ստեղծել է [[դիֆերենցիալ հաշիվ|դիֆերենցիալ և ինտեգրալ հաշիվը]]<ref name="Математический" />։ Լայբնիցը սովորել է [[Լայպցիգի համալսարան|Լայպցիգի]] և [[Ենայի համալսարան|Ենայի]] համալսարաններում, այնուհետև կատարելագործվել [[Փարիզ]]ում ու [[Լոնդոն]]ում։ 1676 թվականից սովորել է Հաննովերի դուքսի մոտ։ Լայբնիցը ձևակերպել է ֆիզիկայի կարևորագույն օրենքներից մեկը, որը կոչվում է «[[փոքրագույն գործողության սկզբունք]]»{{sfn |Белл Э. Т. Творцы математики|1979|էջ=102.}}։ Առաջարկել է գլանի և մխոցի գաղափարը, կատարելագործել [[Բլեզ Պասկալ|Պասկալի]] [[Պասկալինա|հաշվիչ մեքենան]], նախագծել օպտիկական և հիդրավլիկ սարքեր։

Մաթեմատիկայում Լայբնիցը ներմուծել է [[մաթեմատիկական նշաններ]]ի համակարգը, բազմաթիվ հասկացություններ և տերմիններ, որոնք օգտագործվում են մինչև այսօր{{sfn |В. Лейбниц // Большая энциклопедия Кирилла и Мефодия|2004|էջ= }}։

Լայբնիցը ստեղծել է լեզուների պատմական առաջացման տեսությունը, տվել դրանց ծագումնաբանական դասակարգումը։ Նա հետաքրքրվել է նաև հայոց լեզվի հետ այլ լեզուների ունեցած փոխհարաբերության հարցով, խրախուսել ֆրանսիացի արևելագետ-հայագետ Մ. լա Կրոզի հայագիտական աշխատանքները։ Լայբնիցը կապեր է ունեցել [[Ամստերդամ]]ում գործող հայ տպագրիչների՝ [[Ղուկաս Վանանդեցի|Ղուկաս Վանանդեցու]] և ուրիշների հետ։

Եղել է Լոնդոնի թագավորական ընկերության, Փարիզի գիտությունների ակադեմիայի անդամ<ref name="Математический">{{Ռուսերեն գիրք |заглавие=Математический энциклопедический словарь |год=1988 |место=М. |издательство=Советская энциклопедия}}</ref>, [[Բեռլին]]ի գիտությունների ակադեմիայի հիմնադիր-նախագահ{{sfn|Большой Энциклопедический словарь|2000 }}{{sfn|Новая философская энциклопедия: В 4 тт. Под ред. В. С. Стёпина|2001}}։

Լայբնիցը, մոտ 1700 թվականին հետազոտելով հայերենի, հիմա՝ գրաբարի բառապաշարը, այն դասել է իրանական լեզվաճյուղին և այնքան հիմնավոր, որ միայն 1875 թվականին [[Հայնրիխ Հյուբշման]]ը որոշեց հայերենի տեղը հնդեվրոպական լեզվաընտանիքում որպես առանձին ճյուղ<ref>http://culture.azg.am/?lang=AR&num=2010112006{{Չաշխատող արտաքին հղում|bot=InternetArchiveBot }}</ref>։

Լայբնիցը նաև համարվում է 17-րդ դարի փիլիսոփայության ավարտողը և [[գերմանական իդեալիզմ|գերմանական դասական փիլիսոփայության]] նախակարապետը, փիլիսոփայական համակարգի ստեղծողը, որը ստացել է [[մոնադաբանություն]] անվանումը{{sfn |Философский энциклопедический словарь. Гл. редакция: Л. Ф. Ильичёв, П. Н. Федосеев, С. М. Ковалёв, В. Г. Панов|1983|էջ= }}։ Նա զարգացրել է վերլուծության և սինթեզի մասին գիտություն<ref name="Блинников">{{Ռուսերեն գիրք |автор=Блинников Л. В. |заглавие=Великие философы: учебный словарь-справочник, изд. 2 |год=1997 |место=М. |страниц=432}}</ref>, առաջին անգամ ձևակերպել է [[բավարար հիմունքի օրենք]]ը (որին, սակայն, ոչ միայն տրամաբանական իմաստ էր տալիս) (մտածողությանը վերաբերվող), այլ նաև օնտոլոգիական (կեցությանը վերաբերող) իմաստ. «... ոչ մի երևույթ չի կարող լինել ճիշտ կամ իրական, ոչ մի պնդում՝ արդար, առանց որևէ հիմքի, թե ինչու է գործն ընթանում այս կամ այն ձևով…»){{sfn |Философский энциклопедический словарь. Гл. редакция: Л. Ф. Ильичёв, П. Н. Федосеев, С. М. Ковалёв, В. Г. Панов|1983|էջ= }}<ref>Избранные философские сочинения. — М., 1908. — С. 347.</ref>։

Լայբնիցը համարվում է նաև [[ինքնության օրենք]]ի ժամանակակից ձևակերպման հեղինակ{{sfn |В. Лейбниц // Большая энциклопедия Кирилла и Мефодия|2004|էջ= }}<ref name="Блинников" />, նա կիրառության մեջ է դրել «մոդել» բառը, գրել է մարդկային ուղեղի մեքենայացված մոդելավորման գործողությունների մասին<ref name="Энциклопед">{{Ռուսերեն գիրք |заглавие=Энциклопедический словарь |год=2009}}</ref>։ Լայբնիցը գաղափար է հայտնել [[Էներգիայի պահպանման օրենք|էներգիայի մի տիպը մեկ ուրիշ տիպի փոխակերպելու]] մասին, ձևակերպել է ֆիզիկայի վարիացիոն կարևորագույն սկզբունքներից մեկը՝ [[Փոքրագույն գործողության սկզբունք|«նվազագույն գործողության սկզբունքը»]] և արել է մի շարք բացահայտումներ ֆիզիկայի հատուկ բաժիններում{{sfn |В. Лейбниц // Большая энциклопедия Кирилла и Мефодия|2004|էջ= }}։

Լայբնիցը նաև կիրառության մեջ է դրել օրգանական համակարգերի ամբողջականության սկզբունքը, օրգանականի մեխանիկականին չնվազեցվող սկզբունքը և արտահայտվել է [[Երկիր|Երկրի]] էվոլյուցիայի մասին։

== Կենսագրություն ==
=== Վաղ տարիներ ===
Գոթֆրիդ Վիլհելմը ծնվել է 1646 թվականի հուլիսի 1-ին<ref>[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/335266/Gottfried-Wilhelm-Leibniz Encyclopædia Britannica: Gottfried Wilhelm Leibniz]{{ref-en}}</ref> [[Լայպցիգի համալսարան]]ի բարոյականության ([[էթիկա]]յի) փիլիսոփայության պրոֆեսոր [[Ֆրիդրիխ Լայբնից]]ի ({{lang-de|Friedrich Leibnütz}} կամ ''Leibniz''; 1597-1652) և Կատերինա Շմուկի ({{lang-de|Catherina Schmuck}}) ընտանիքում, որը [[իրավագիտություն|իրավագիտության]] հայտնի պրոֆեսորի աղջիկ էր<ref name="Continuum">Brandon C. Look. {{Cite book |url=https://books.google.co.uk/books?id=PTmmjB3nDyoC&pg=PA4&lpg=PA4&dq=Friedrich+Leibniz&source=bl&ots=5Hwh0BHPZ6&sig=BXcaU_TQpev9N_3iqF-nzLugLSI&hl=en&sa=X&ei=CoohT82cOs_Lsgb37ezCBw&ved=0CCIQ6AEwATgU#v=onepage&q=Friedrich%20Leibniz&f=false |title=The Continuum Companion to Leibniz |publisher=528 pages Continuum International Publishing Group, 4 Aug 2011 |accessdate=2012 թ․ հունվարի 26}} ISBN 0-8264-2975-0.{{ref-en}}</ref><ref name="Houston">(Professor Gregory Brown) — University of Houston. {{Cite book |url=http://www.gwleibniz.com/friedrich_leibniz/friedrich_leibniz.html |title=Friedrich Leibniz |publisher=Leibniz Society of North America |accessdate=2012 թ․ հունվարի 26}}{{ref-en}}</ref><ref>(Heinrich Schepers & Ronald Calinger) — Richard S. Westfall Department of History and Philosophy of Science Indiana University — ''The Galileo Project — Rice University'' [http://galileo.rice.edu/Catalog/NewFiles/leibniz.html edu-Catalogue]{{ref-en}} Проверено 27 января 2012.</ref><ref name="Jolley">Nicholas Jolley — {{Cite book |url=https://books.google.co.uk/books?id=SnRis5Gdi8gC&pg=PA18&lpg=PA18&dq=friedrich+leibniz&source=bl&ots=tK9TwgA94Q&sig=PwZL4DM-yuQns0Iqgg2_q567OGU&hl=en&sa=X&ei=HJkhT6z0GoP5sgaN3JmmBw&ved=0CDcQ6AEwAzgo#v=onepage&q=friedrich%20leibniz&f=false |title=The Cambridge companion to Leibniz — 500 pages — DOI:10.1017/CCOL0521365880.002 |publisher=Cambridge University Press, 1995 |accessdate=2012 թ․ հունվարի 26}} ISBN 0-521-36769-7.{{ref-en}}</ref><ref name="ФилипповI" /><ref>Carl von Prantl: ''Gottfried Wilhelm Leibniz''. In: ''Allgemeine Deutsche Biographie'' (ADB). Band 18, Duncker & Humblot, Leipzig 1883, S. 172—209.</ref><ref name=stanford>[http://plato.stanford.edu/entries/leibniz/ Stanford Encyclopedia of Philosophy: Gottfried Wilhelm Leibniz]{{ref-en}}</ref>։ Լայբնիցի հայրը ուներ սերբա-լուժիցյան ծագում<ref>Comenius in England, Oxford University Press 1932, p. 6.</ref><ref>[https://books.google.am/books?ei=RjwWTN3ZKaSlsQbR5L2yDA&ct=result&id=x54gAAAAMAAJ&dq=leibniz+sorb&q=+sorb#search_anchor Poland and Germany] Studies Centre on Polish-German Affairs, Greenwood press 1994, p. 30.{{ref-en}}</ref><ref>{{Cite news |last=admin |date=2017 թ․ ապրիլի 14 |title=Великие ученые: Готфрид Вильгейм Лейбниц - Новости про космоc |url=https://apeter.com/gotfrid-vilgejm-lejbnits/ |accessdate=2017 թ․ ապրիլի 14 |work=Новости про космоc |language=ru-RU}}</ref>։ Մոր կողմից Գոթֆրիդ Վիլհելմ Լայբնիցը, ամենայն հավանականությամբ, ուներ մաքուր գերմանացի նախնիներ<ref name="ФилипповI" />։

Լայբնիցի հայրը շատ վաղ նկատում է որդու հանճարեղությունը և ջանում է նրա մեջ զարգացնել հետաքրքրասիրություն՝ նրան հաճախ պատմելով փոքրիկ պատմություններ սրբազան և իրական կյանքից, որոնք հենց իր Լայբնիցի խոսքերով, խորը հետք են թողել իր հոգում և իր մանկության վառ տպավորություններն են դարձել<ref name="ФилипповI">''Филиппов M. M.'' Готфрид Лейбниц. Его жизнь, общественная, научная и философская деятельность. — 1893, Глава I «Происхождение. — Суеверия XVII века. — Влияние отца. — Недальновидный учитель. — Чтение классиков и схоластов».</ref>։ Լայբնիցը յոթ տարեկան էլ չկար, երբ կորցրեց հորը<ref group="Նշում">Лейбниц родился в Лейпциге ''21 июня (1 июля) 1646 года'', протестанты считали в то время ''по старому стилю''; его отец умер ''5 сентября 1652 года''.</ref>, որը իր մահից հետո հսկայական անձնական [[գրադարան]] թողեց։ Լայբնիցը պատմում է<ref name="ФилипповI" />՝
<blockquote>Երբ ես մեծացա, ինձ սկսեց արտակարգ հաճույք պատճառել ցանկացած տիպի պատմական գրականության ընթերցումը։ Գերմանական գրքերը, որոնք ընկնում էին իմ ձեռքի տակ, ես ձեռքիցս բաց չէի թողում, մինչ դրանք չէի կարդում, վերջացնում։ Լատիներենով սկզբից զբաղվում էի միայն դպրոցում և, առանց կասկածանքի, ես շատ դանդաղորեն առաջ կշարժվեի, եթե չլիներ պատահական դիպվածը, որը ինձ բոլորովին այլ ճանապարհ ցույց տվեց։ Տանը, որտեղ ես ապրում էի, մի ուսանողի թողած երկու գրքի հանդիպեցի։ Նրանցից մեկը  [[Տիտոս Լիվիոս]]ի գրվածքն էր, մյուսը՝ [[Զեթոս Կալվիզիոս]]ի ժամանակագրական գանձարաննն էր։ Հենց որ այդ գրքերը ընկան իմ ձեռքը, ես կլանեցի դրանք։</blockquote>
Կալվիզիոսին Լայբնիցը առանց դժվարության հասկացավ, քանի որ ուներ գերմանական ընդհանուր պատմության գիրք, որտեղ ասվում էր մոտավորապես նույն բանը, սակայն Լիվիոս կարդալուց նա միշտ ընկնում էր փակուղու մեջ<ref name="ФилипповI" />։ Լայբնիցը գաղափար չուներ ոչ նախնիների կյանքից, ոչ էլ նրանց գրելաձևից, նա չընտելացավ նաև պատմագիրների վեհ ճարտասանությանը, որը վեր էր սովորական հասկացությունից, նա չէր հասկանում ոչ մի տող գրքից, բայց այն փորագրություններով վաղ հրատարակություն էր, և այդ իսկ պատճառով Լայբնիցը ուշադիր դիտում էր փորագրությունները, կարդում ձեռագրերը, և քիչ ուշադրություն էր դարձնում իր համար մութ մասերի վրա՝ պարզապես բաց թողնելով իրեն անհասկանալի մասերը<ref name="ФилипповI" />։ Նա կրկնում էր դրանք մի քանի անգամ և թերթում ամբողջ գիրքը, դրանով իսկ առաջ անցնելով, որի հետևանքով Լայբնիցը սկսեց մի փոքր լավ հասկանալ, և, ոգևորված իր արդյունքից, նա սկսեց առաջ շարժվել առանց [[բառարան]]ի, քանի դեռ, վերջապես հասկանալի չդարձավ կարդացածի մեծ մասը<ref name="ФилипповI" />։
Լայբնիցի ուսուցիչը շուտով նկատեց, թե ինչով է զբաղվում իր աշակերտը, և, երկար չմտածելով, դիմեց այն անձանց, որոնց [[խնամակալություն|խնամակալությանը]] հանձնված էր տղան, պահանջելով, որ նրանք ուշադրություն դարձնեն Լայբնիցի «վաղաժամ և անտեղի» զբաղմունքին, որը նրա խոսքերով, միայն խոչընդոտում էր Գոթֆրիդի ուսմանը<ref name="ФилипповI" />։ Նրա կարծիքով, Լիվիոսը Լայբնիցի համար նույնն էր, ինչ [[Պիգմեյներ|պիգմեյ]]ի համար բեմակոշիկը, նրա խոսքերով, գրքերը ավելի ուշ տարիքի համար են և պետք է վերցնել տղայի ձեռքից ու նրան տալ [[Յան Կոմենսկի|Յան Կոմենսկու]] «Orbis pictus»-ն ու [[Մարտին Լյութեր]]ի «[[Համառոտ կատեխիզիս]]ը»<ref name="ФилипповI" /><ref name="latta">Robert Latta, M.A., Предисловие к изданию трудов Лейбница. CLARENDON PRESS, 1898 [http://www.ebooksread.com/authors-eng/gottfried-wilhelm-leibniz/the-monadology-and-other-philosophical-writings-microform-hci/1-the-monadology-and-other-philosophical-writings-microform-hci.shtml] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140821181030/http://www.ebooksread.com/authors-eng/gottfried-wilhelm-leibniz/the-monadology-and-other-philosophical-writings-microform-hci/1-the-monadology-and-other-philosophical-writings-microform-hci.shtml |date=2014-08-21 }}{{ref-en}}</ref>։ Նա կհամոզեր դրանում տղայի դաստիարակներին, եթե պատահական կերպով այդ զրույցի վկա չլիներ հարևանությամբ ապրող, տանտերերի ընկերը համարվող, երկար ճանապարհորդած ազնվական և գիտնական, ով զարմացած էր ուսուցչի հիմարությամբ և անբարյացակամությամբ, որը չափում էր բոլորին նույն արշինով, նա, ընդհակառակը, սկսեց ապացուցել, ինչքան անհեթեթ և ոչ խելամիտ կլինի, եթե զարգացող հանճարի առաջին կայծերը ճնշվեն ուսուցչի խստությամբ ու կոպտությամբ<ref name="ФилипповI" />։ Նրա կարծիքով, ընդհակառակը, պետք է բոլոր միջոցներով քաջալերել տղային, որը ինչ-որ ոչ սովորական բան էր խորհրդանշում։ Նա խնդրեց անմիջապես բերել Լայբնիցին, և երբ, նրա հարցերին Գոթֆրիդըը խելամտորեն պատասխանեց, այդ ժամանակավանից գիտնականը հանգիստ չթողեց տղայի բարեկամներին, մինչ նրանք չխոստացան տղային կթողնեն, որ օգտվի հոր՝ վաղուց փակ գրադարանից<ref name="ФилипповI" />։ Լայբնիցը գրում է<ref name="ФилипповI" />․
<blockquote>Ես ցնծում էի այնպես, կարծես գանձ էի գտել, քանի որ վառվում էի անհամբերությունից տեսնելու նրանց, ում միայն անուններով գիտեի՝ [[Մարկոս Տուլիոս Կիկերոն]]ին և [[Քվինթիլիանուս]]ին, [[Լուցիուս Աննեուս Սենեկա]]ին և [[Պլինիոս Ավագ]]ին, [[Հերոդոտոս]]ին, [[Քսենոփոն]]ին և [[Պլատոն]]ին, և շատ լատինական ու հունական գրողների ու [[եկեղեցու հայրեր]]ի։ Դրանց բոլորին ես սկսեցի կարդալ, և բավականություն էի ստանում առարկաների բազմազանությունից։ Այսպիսով, չլինելով դեռևս քսան տարեկան, ես ազատորեն հասկանում էի լատիներենը և հունարենը։</blockquote>
[[Պատկեր:Schola Thomana 1723.JPEG|thumb|200px|[[Թովմաս առաքյալ]]ի եկեղեցին և դպրոցը ([[1723]])]]
Լայբնիցի այս պատմվածքը հաստատվում է նաև կողմնակի վկաներով, որոնք ապացուցում են, որ նրա բացառիկ ունակությունները նկատում էին նաև ընկերները, և դասավանդող ուսուցիչները, Լայբնիցը դպրոցում հիմնականում ընկերություն էր անում Իտտիգ եղբայրների հետ, որոնք մեծ էին Գոթֆրիդից ու համարվում էին դպրոցի լավագույն աշակերտներից, իսկ նրանց հայրը ֆիզիկայի ուսուցիչ էր, և Լայբնիցը սիրում էր նրան մնացած ուսուցիչներից առավել<ref name="ФилипповI" />։ Լայբնիցը սովորում էր Լայպցիգի հայտնի  [[Լայպցիգի Թովմաս Առաքյալի անվան դպրոց|Թովմաս Առաքյալի անվան դպրոց]]ում<ref>Ulrich Leisinger: ''Leibniz-Reflexe in der deutschen Musiktheorie des 18. Jahrhunderts''. Königshausen & Neumann, Würzburg 1997, ISBN 3-88479-935-5, S. 8.</ref>։ Հոր գրադարանը հնարավորություն տվեց Լայբնիցին ուսումնասիրել առաջնակարգ փիլիսոփայության և տեսական աշխատանքների լայն սպեկտր, որոնք նա ուսանողական տարիներին օգտագործելու հնարավորություն ուներ<ref>Mackie, John Milton; Guhrauer, Gottschalk Eduard, 1845. ''Life of Godfrey William von Leibnitz''. Gould, Kendall and Lincoln. p. 21.</ref>։ 12 տարեկան հասակում Լայբնիցը արդեն լատիներենի մեծ գիտակ էր, իսկ 13 տարեկանում նրա մոտ անկանխատեսելիորեն բանաստեղծական տաղանդ արթնացավ<ref name="ФилипповI" />։ [[Հոգեգալուստ|Հոգեգալստյան]] տոնին աշակերտներից մեկը պետք է տոնական ճառ կարդար լատիներենով, բայց նա մոռացավ, և աշակերտներից ոչ մեկը դուրս չեկավ, որպեսզի փոխարինի նրան, Լայբնիցի ընկերները գիտեին, որ նա բանաստեղծություններ է գրում և դիմեցին նրան<ref name="ФилипповI" />։ Լայբնիցը գործի անցավ և այդ միջոցառման համար, մեկ օրվա ընթացքում, հորինեց լատիներեն երեք հարյուր [[հեկզամետր]]<ref name="ФилипповI" /><ref>Mackie, John Milton; Guhrauer, Gottschalk Eduard, 1845. ''Life of Godfrey William von Leibnitz''. Gould, Kendall and Lincoln. p. 22.</ref>, նրա բանաստեղծությունը արժանացավ ուսուցիչների գովասանքին, ովքեր ընդունեցին Լայբնիցի բանաստեղծական տաղանդը<ref name="ФилипповI" />։

Լայբնիցը տարված էր նաև [[Վերգիլիոս]]ով, մինչ խոր ծերություն նա անգիր հիշում էր համարյա ամբողջ [[Էնեական]]ը, բարձր դասարաններում նրան հատկապես առանձնացնում էր [[Յակոբ Թամազեիուս]]ը, ասելով, որ վաղ թե ուշ նա փառահեղ անուն ձեռք կբերի գիտական աշխարհում<ref name="ФилипповI" />։ Տասնչորսամյա Լայբնիցը նույնպես սկսեց մտորել տրամաբանության իրական խնդրի շուրջ ինչպես ''մարդկային մտածողության տարրերի դասակագման'', որի մասին պատմում էր հետևյալը<ref name="ФилипповI" />.
<blockquote>Ես ոչ միայն կարող էի անսահման հեշտորեն կիրառել օրինակը օրինակի հետևից, որով չափազանց զարմացնում էի ուսուցիչներին, քանի որ ոչ մեկ իմ հասակակիցներց չէր կարող անել նույնը, այլև այն ժամանակ արդեն ես շատ բաներում կասկածում էի և առաջ էի քաշում իմ մտքերը, որոնք գրի էի առնում, որպեսզի չմոռանամ։ Այն, որ ես գրում էի դեռևս տասնչորսամյա տարիքում, ես վերընթերցում էի ավելի ուշ, և այդ ընթերցանությունը ինձ գերագույն հաճույք էր պարգևում։</blockquote>
Լայբնիցը տեսնում էր, որ տրամաբանությունը դասակարգում է հասարակ հասկացությունները հայտնի բաժինների, այսպես կոչված ''պրեդիկամենտների'', այսինքն՝ ''կատեգորիաների'', և նրան զարմացնում էր, ինչու նույն ձևով չեն բաժանվում հասկացությունները կամ ըմբռնումները, որպեսզի մի անդամը դուրս բերվի մյուսից<ref name="ФилипповI" />։ Գոթֆրիդը հորինեց սեփական խմբերը, որոնց ինքը նույնպես անվանում էր պարունակություն ունեցող կատեգորիաներ, համանմանորեն նրան, ինչպես սովորական պրեդիկամենտները կազմում են ''կարծիքների հումքը'', երբ նա ասում էր այս միտքը իր ուսուցիչներին, նրանք չէին տալիս ոչ մի դրական պատասխան, այլ միայն ասում էին, որ «տղային հարիր չէ նորամուծություններ անել այն առարկաների մեջ, որոնց դեռևս լիովին չի տիրապետում»<ref name="ФилипповI" />։

Դպրոցական տարիներին Լայբնիցը հասցրեց կարդալ համարյա ամբողջ սխոլաստիկ (տիրացուական) տրամաբանության աչքի ընկնող գրականությունը, հետաքրքրվելով աստվածաբանական տրակտատներով, նա ընթերցեց Մարթին Լյութերի ստեղծագործությունները, [[Կամքի ստրկության վերաբերյալ]], ինչպես նաև բազմաթիվ [[լյութերանական]] բանավիճական, ռեֆորմատների, [[Հիսուսի միաբանություն|Հիսուսի միաբանության]] տրակտատներ<ref name="ФилипповI" />։ Այս նոր զբաղմունքները Գոթֆրիդի դաստիարակներին անհանգստացնում էին, որոնք վախենում էին, որ նա «խորամանկ տիրացու» կդառնա<ref name="ФилипповI" />։ «Նրանք չգիտեին,- գրում էր Լայբնիցը,- որ իմ ոգին չի լցվի միակողմանի պարունակությամբ»<ref name="ФилипповI" />։

=== Ուսում համալսարաններում ===
[[Պատկեր:Universität Altdorf (1714).jpg|thumb|250px|Ալթդորֆի համալսարան ([[1714]])]]
1661 թվականին տասչնորսամյա տարիքում<ref name=Biographies>[http://www-history.mcs.st-and.ac.uk/~history/Biographies/Leibniz.html Biography of Gottfried Wilhelm von Leibniz]{{ref-en}}</ref> (այլ տվյալներով 15 տարեկանում)<ref>Mackie, John Milton; Guhrauer, Gottschalk Eduard, 1845. ''Life of Godfrey William von Leibnitz''. Gould, Kendall and Lincoln. p. 26.</ref><ref name="ФилипповII">''Филиппов M. M.'' Готфрид Лейбниц. Его жизнь, общественная, научная и философская деятельность. — 1893, Глава II «Студенческие работы. — Полигистор. — Вейгель. — Томазий. — Интриги деканши. — Докторский экзамен. — Лейбниц в роли розенкрейцера».</ref>, Գոթֆրիդը ինքնուրյուն ընդունվեց այն նույն լայպցիգյան համալսարանը, որտեղ աշխատել էր նրա հայրը։ Պատրաստվածության աստիճանով Լայբնիցը գերազանցում էր իրենից մեծ տարիքի շատ ուսանողների<ref name="ФилипповII" />։ Լայպիցիգում փիլիսոփայության դասախոսներից էր նաև կրթված ու դասախոսական տաղանդով օժտված մարդ համարվող Յակոբ Թոմիզեյը<ref name="ФилипповII" />։ Ինքը՝ Լայբնիցը, ընդունում էր, որ Թոմիզեյը էականորեն նպաստում էր իր տարաբնույթ, բայց իրարից անջատված գիտելիքների համակարգմանը, Թոմիզեյը դասախոսություններ էր կարդում փիլիսոփայության պատմությունից այն ժամանակ, երբ ուրիշները կարդում էին դասախոսություններ փիլիսոփաների պատմությունից, և նրա դասախոսությունների մեջ Լայբնիցը հայտնաբերեց ոչ միայն նոր տեղեկություններ, այլև նոր ընդհանրացումներ և մտքեր, այս դասախոսությունները նշանակալի դեր ունեցան XVI դարավերջի և XVII դարասկզբի վեհ գաղափարների հետ Գոթֆիլդի արագ ծանոթացմանը<ref name="ФилипповII" />։

2 տարի անց Լայբնիցը տեղափոխվեց [[Ենայի համալսարան]], որտեղ ուսումնասիրում էր մաթեմատիկա։ Լայբնիցը լսում էր Վեյգելի մաթեմատիկայի դասախոսությունները, ինչպես նաև որոշ իրավաբանների ու պատմաբան Բոզիուսի դասախոսությունները, որը հրավիրեց նրան «հարցասերների կոլեգիա» կոչվող, պրոֆեսորներից ու ուսանողներից կազմված ուսումնական ընկերության ժողովին<ref name="ФилипповII" />։ Լայբնիցի տետրերի մեջ կար մեկը՝ թերթի քառորդ մասով միահյուսված և ոսկե տառերով վերնագրված՝ «Կոլեգիայի պարապմունքների հաշվետվություններ», սակայն այդ տետրի մեջ նրա կողմից շատ քիչ բան էր գրված, Գոթֆրիդի հիմնական նպատակը այդ ընթացքում իրավագիտության պարապմունքներն էին<ref name="ФилипповII" />։ Իր հետագա պարապմունքների մասին Գոթֆրիդը պատմում էր հետևյալը<ref name="ФилипповII" />․
<blockquote>Ես թողեցի ամեն ինչ, և սկսեցի զբաղվել նրանով, ինչից ավելի շատ արդյունք էի սպասում (այսինքն իրավագիտությունով)։ Ես նկատում էի, սակայն, որ իմ պատմության և փիլիսոփայության նախկին պարապմունքները էականորեն հեշտացնում էին իրավագիտության ըմբռնումը։ Ես ի վիճակի էի առանց դժվարության հասկանալու բոլոր օրենքները, և հետևաբար չէի սահմանափակվում տեսությամբ, բայց նայում էի նրան վերևից ներքև, ինչպես պարզ աշխատանքի, և ագահորեն կլանվում էի իրավագիտության պրակտիկայով։ Ինձ մի ծանոթ ունեի Լայպցիգի արքունական դատարանի խորհրդականներից։ Նա հաճախ հրավիրում էր ինձ իր մոտ, տալիս էր թղթեր կարդալու համար և օրինակներով ցույց էր տալիս, թե ինչպես պետք է դատել։</blockquote>
1663 թվականին Լայբնիցը հրատարակեց իր առաջին տրակտատը «Անհատականության սկզբունքի մասին»(«''De principio individui''»)<ref name=stanford /><ref>''Leibniz, Gottfried Wilhelm von''. i ''Nordisk familjebok'' / Uggleupplagan. 16. Lee — Luvua / 7—78 (1912).</ref>, որում պաշտպանում էր անհատականության իրականության նոմինալիստական ուսմունքը, և ստացավ բակալավրի կոչում, իսկ 1664 թվականին՝ փիլիսոփայության մագիստրոսի կոչում<ref name="Кондаков" />։ Պրոֆեսորներից լավագույնները գնահատեցին Լայբնիցին, իսկ հատկապես Յակոբ Թոմիզեյը բարձր կարծիքի էր նրա մասին, ով այնքան բարձր գնահատեց Գոթֆրիդի առաջին ատենախոսությունը, որ ինքը անձամբ գրեց դրա նախաբանը, որում հրապարակայնորեն հայտարարեց, որ Լայբնիցին համարում է միանգամայն ունակ «դժվարագույն և խճճված վիճաբանությունների» համար<ref name="ФилипповII" />։ Հետո Լայբնիցը Լայպցիգում ուսումնասիրեց իրավունք, սակայն այնտեղ դոկտորի կոչում ստանալ չհաջողվեց։ Վրդովված մերժումից, Լայբնիցը ուղևորվեց  [[Ալթդորֆ բայ Նյուրնբերգ]]ի [[Ալթդորֆի համալսարան]], որտեղ և իրավունքի դոկտորի աստիճանի համար հաջողությամբ ատենախոսություն պաշտպանեց<ref name="Кондаков" /><ref>[http://d-nb.info/gnd/118571249/about/html DNB, Katalog der Deutschen Nationalbibliothek: Gottfried Wilhelm Leibniz]{{ref-de}}</ref>։ Ատենախոսությունը նվիրված էր խճճված իրավաբանական գործերի վերլուծության հարցերին և կոչվում էր «''Խառնաշփոթ դատական դեպքերի մասին''» («''De asibus perplexis injure''»){{sfn|Новая философская энциклопедия|2001}}: Պաշտպանությունը կայացել էր 1666 թվականի նոյեմբերի 5-ին, նրա խորագիտակությունը, հստակությունը և հռետորական տաղանդը արժանացել էր համընդհանուր հիացմունքի, քննող անձինք այնքան էին հիացած Գոթֆրիդի գեղախոսությամբ, որ խնդրեցին նրան մնալ համալսարանում<ref>Mackie, John Milton; Guhrauer, Gottschalk Eduard, 1845. ''Life of Godfrey William von Leibnitz''. Gould, Kendall and Lincoln. p. 40.</ref>։ Այդ նույն տարում Լայբնիցը [[լիցենցիատ]]ի (դոկտորից ցածր գիտական աստիճան) կոչում ստացավ<ref name="Кондаков" />։

=== Կյանք Նյուրնբերգում ===
Իրավունքի դոկտորի կոչում ստանալուց հետո Լայբնիցը որոշ ժամանակ ապրեց [[Նյուրնբերգ]]ում, որտեղ նրան գրավեց հանրահայտ [[Ռոզենկրեյցի միաբանություն]]ը, որի հովանավորը այն ժամանակ Վելֆեր քարոզիչն էր<ref name="ФилипповII" />։ Գոթֆրիդը հայթայթեց հայտնի ալքիմիկոսների գրվածքները և դուրս գրեց դրանցից ամենից մութ, անհասկանալի և նույնիսկ անհեթեթ արտահայտությունները և բանաձևերը, որոնցից նա կազմեց գիտական գրառման ձև, որից, սեփական համոզմամբ, ինքը ոչինչ չէր կարողանում հասկանալ<ref name="ФилипповII" />։ Այս գրությունը նա, որպես ալքիմիական գաղտնիքների հետ հիմնավոր ծանոթացման առհավատչյա, ներկայացրեց ալքիմիական ընկերության նախագահին, որից հետո ռոզենկրեյցերները անմիջապես Լայբնիցին, համարելով ամենաքիչը իրենց հետևորդ, մտցրին իրենց լաբորատորիա։ Այսպես Լայբնիցը դարձավ վարձու ալքիմիկոս՝ չնայած չուներ համապատասխան գիտելիքներ տվյալ բնագավառից<ref>Mackie, John Milton; Guhrauer, Gottschalk Eduard, 1845. ''Life of Godfrey William von Leibnitz''. Gould, Kendall and Lincoln. p. 41—42.</ref>։ Որոշակի տարեկան ռոճիկի դիմաց նրան հանձնարարված էր լրացնել ընկերության արձանագրությունները, և Լայբնիցը մի որոշ ժամանակ ընկերության քարտուղարը դարձավ, գրում էր արձանագրությունները, և փորձեր կատարում, գրառելով դրանց արդյունքները, հայտնի ալքիմիական գրքերից դուրսգրելով մեջբերումներ, ընկերության շատ անդամներ նույնիսկ դիմում էին նրան խորհրդի համար, իսկ նա կարճ ժամանակում սերտեց անհրաժեշտ ինֆորմացիան<ref name="ФилипповII" />։ Գոթֆրիդը երբեք չէր ափսոսում Ռոզենկրեյցիների միաբանությունում անցկացրած ժամանակի համար և շատ տարիներ անց գրեց<ref name="ФилипповII" />․
<blockquote>Ես չեմ փոշմանել։ Հետագայում ես, ոչ թե միայն սեփական նախաձեռնությամբ, որքան միապետերի ցանկությամբ, բազմիցս կատարում էի ալքիմիական փորձեր։ Իմ հետաքրքրասիրությունը չէր սպառվում, սակայն ես այն խելամտորեն սահմանափակում էի։ Իսկ այդ ժամանակ շատերն էին հանդիպում, որոնք սուզվում էին հենց այն պահին, երբ նրանց թվում էր, որ լողում են համընթաց քամու ուղղությամբ։
</blockquote>

=== Քաղաքական և հասարակական աշխատանք ===
1667 թվականին Լայբնիցը աշխատանքի ընդունվեց [[Մայնց]]ի կուրֆյուրստի (կայսր ընտրող իշխան հին Գերմանիայում) մոտ, նրա Բոյնբուրգի նախարարի գերատեսչությունում մինչև 1676 թվականը, զբաղվելով քաղաքական և հասարակական գործունեորթյամբ, որը նրան բավականին ազատ ժամանակ էր ընձեռում փիլիսոփայական և գիտական հետազոտությունների համար։ Լայբնիցի աշխատանքը պահանջում էր ամբողջ եվրոպայով շրջայցեր, որոնց ընթացքում նա ընկերացավ [[Քրիստիան Հյույգենս]]ի հետ, ով համաձայնեց Գոթֆիլդին մաթեմատիկա սովորեցնել<ref name="Никифоровский">{{Ռուսերեն գիրք |ref=Никифоровский В. А. |ссылка=http://publ.lib.ru/ARCHIVES/N/NIKIFOROVSKIY_Viktor_Arsen%27evich/Nikiforovskiy_V.A._Velikie_matematiki_Bernulli.(1984).%5Bdjv%5D.zip |автор=Никифоровский В. А. |заглавие=Великие математики Бернулли |год=1984 |место=М. |издательство=Наука |страниц=177 |серия=История науки и техники |archive-url=https://web.archive.org/web/20120129053902/http://publ.lib.ru/ARCHIVES/N/NIKIFOROVSKIY_Viktor_Arsen%27evich/Nikiforovskiy_V.A._Velikie_matematiki_Bernulli.(1984).%5Bdjv%5D.zip |archive-date=2012-01-29}}</ref>։ 1672 թվականին Լայբնիցը [[Փարիզ]]ում էր, որտեղ շփվում էր [[Նիկոլյա Մալբրանշ]]ի և [[Էրենֆրիդ Վալտեր ֆոն Չիրնահաունզ]]ի հետ{{sfn|Новая философская энциклопедия|2001}}։ [[Ֆրանսիա]]յով ճանապարհորդությանը Լայբնիցին դրդել էր [[Լյուդովիկ XIV]]-ի [[Եգիպտոս]]ին տիրանալու հակումը, որը պետք է ցրեր Ֆրանսիայի փառասիրական մտորումները գերմանական տարածքներից և միևնույն ժամանակ հարված հասցներ թուրքական տիրապետությանը<ref name="Брокгауз">{{Ռուսերեն գիրք |заглавие=Энциклопедический словарь Ф.А. Брокгауза и И.А. Ефрона |год=1890—1907 |место=С.-Пб. |издательство=Брокгауз-Ефрон}}</ref>։ Իր «Եգիպտական նախագծում» Լայբնիցը գրել է հետևյալը<ref name="ФилипповIII">''Филиппов M. M.'' Готфрид Лейбниц. Его жизнь, общественная, научная и философская деятельность. — 1893, Глава III «Знакомство с Бойнебургом. — Майнцский курфюрст. — Полемика с Гоббсом и картезианцами. — Польская кандидатура. — Египетский проект. — Арифметическая машина. — Математические открытия».</ref>․
<blockquote>Ֆրանսիան ձգտում է քրիստոնեական աշխարհում [[հեգեմոնիա]]ի։ Այս նպատակին հասնելու լավագույն միջոցը Եգիպտոսին տիրելն է։ Չկա ավելի հեշտ, անվտանգ, ժամանակին և Ֆրանսիայի ծովային ու առևտրական հզորությունը ավելի բարձրացնող էքսպեդիցիա, քան սա է։ Ֆրանսիայի թագավորը պետք է օրինակ վերցնի [[Ալեքսանդր Մակեդոնացի|Ալեքսանդր Մակեդոնացու]] արշավանքներից։ Անհիշելի ժամանակներից Եգիպտոսը, լինելով հնագույն երկիր, լի իմաստությամբ ու հրաշալիքներով, ունեցել է համաշխարհային ճանաչում։ Այդ ճանաչումն ու նշանակությունը բազմիցս նշվել է պարսկական, հունական, հռոմեական և արաբական համաշխարհային պատերազմների ժամանակ։ Եգիպտոսի անվան հետ են կապված այնպիսի հզորագույն նվաճողների անուններ, ինչպիսիք են Կամբիզը, Ալեքսանդրը, Պոմպեյը, Կեսարը, Օգոստոը, Օմարը, որոնք բոլորը ձգտել են տիրել Նեղոսին։</blockquote>
[[Փարիզ]]ից Գերմանիա գնալու ճանապարհին Գոթֆրիդ Վիլհելմ Լայբնիցը [[Հոլանդիա]]յում հանդիպել է [[Բենեդիկտ Սպինոզա]]յին{{sfn|Новая философская энциклопедия|2001}}<ref name="ФилипповIV" />, որտեղ և իմացել է [[Անտոնի վան Լևենհուկ]]ի հայտնագործությունների մասին, որոնք մեծ դեր են խաղացել նրա բնագիտական և փիլիսոփայական մտածելակերպի ձևավորման մեջ{{sfn|Новая философская энциклопедия|2001}}։ Լայբնիցը ներդրում է կատարել քաղաքական տեսության և [[էսթետիկա]]յի մեջ<ref name=iep />։

=== Գիտական գործունեություն ===
1666 թվականի Գոթֆրիդ Վիլհելմ Լայբնիցը գրեց իր բազմաթիվ ստեղծագործունեություններից մեկը՝ «''[[Կոմբինատորիկա]]յի արվեստի մասին''» («''De arte kombinatoria''»){{sfn |Новая философская энциклопедия|2001|с= }}: Ժամանակից առաջ անցնելով մոտ երկու դարով, 21-ամյա Լայբնիցը հորինեց տրամաբանության մաթեմատիկայնացման նախագիծը<ref name="энциклопедия" />{{sfn |В. Лейбниц // Большая энциклопедия Кирилла и Мефодия|2004|с= }}։ Ապագա տեսությունը (որը նա այդպես էլ չավարտեց) նա անվանեց «ընդհանուր բնութագրություն»։ Այն ընդգրկում էր տրամաբանական բոլոր օպերացիաները, որոնց հատկությունները նա հստակ պատկերացնում էր։ Լայբնիցի համար իդեալ էր հանդիսանում գիտության այնպիսի լեզվի ստեղծումը, որը թույլ կտար փոխարինել ընդգրկուն քննարկումների հաշվարկները հանրահաշվի և թվաբանության հիման վրա․ «… այսպիսի հնարքների միջոցով կարելի է հասնել… հայտնագործություններում զարմանալի արվեստի և գտնել այնպիսի վերլուծություն, որը այլ բնագավառներում կտա այն, ինչը տվել է [[հանրահաշիվ]]ը «թվերի» մեջ<ref>''Leibniz G. W.'' «Fragmente zur Logik», В., 1960, S. 15.</ref>։ Լայբնիցը բազմիցս վերադարձել է տրամաբանության «մաթեմատիկայնացման» խնդրին, փորձելով կիրառել նաև [[թվաբանություն]]ը, [[երկրաչափություն]]ը և կոմբինատորիկան՝ մաթեմատիկայի այն բաժինը, որի հիմնական հիմնադիրը համարվում է հենց ինքը, իսկ դրա համար հիմք է հանդիսացել, այն ժամանակ գերագույն աստիճանի զարգացմանը հասած, ավանդական [[սիլլոգիստիկա]]ն{{sfn |Философская Энциклопедия. В 5 т. Под редакцией Ф. В. Константинова|1960—1970|с= }}։

Լայբնիցը հայտնագործել է հաշվեմեքենայի [[Լայբնիցի հաշվեմեքենա|սեփական կոնստրուկցիան]], որը շատ ավելի լավն էր [[Պասկալինա|պասկալյանից]], այն կարողանում էր բազմապատկում, բաժանում կատարել, [[Քառակուսի արմատ երկուսից|քառակուսի արմատ]] և [[Խորանարդ աստիճանի արմատ|խորանարդ արմատ]] հանել<ref name="ФилипповIII" />, ինչպես նաև աստիճան բարձրացնել{{sfn |Энциклопедия Кольера|2000|с= }}։ Գոթֆրիդի առաջարկած աստիճանավոր թիակը և շարժական սայլակը ընկած էին հետագա բոլոր հաշվիչների հիմքում ընդհուպ մինչև XX դարը<ref name=chernykh>{{Cite web |title=«История компьютера»: Готфрид Лейбниц и его арифметическая машина |url=http://chernykh.net/content/view/439/650/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130619044640/http://chernykh.net/content/view/439/650 |archive-date=2013 թ․ հունիսի 19 |accessdate=2018 թ․ փետրվարի 16}}</ref>։ «Լայբնիցի մեքենայի միջոցով ցանկացած տղա կարող է կատարել դժվարագույն հաշվարկներ»,- ասել է այդ հայտնագործության մասին ֆրանսիացի գիտնականներից մեկը<ref name="ФилипповIII" />։

1672 թվականին, ցուցադրելով իր հաշվեմեքենան Լոնդոնում [[Լոնդոնի թագավորական ընկերություն|Թագավորական ընկերության]] նիստի ժամանակ, Լայբնիցը ընտրվել է Ընկերության անդամ{{sfn |Энциклопедия Кольера|2000|с= }}։ Ընկերության քարտուղար [[Հենրի Օլդենբուրգ]]ից նա ստացել է [[Իսահակ Նյուտոն]]ի հայտնագործությունների ցանկը՝ անվերջ փոքրերի վերլուծությունը և անվերջ շարքերի տեսությունը։ Միանգամից գնահատելով մեթոդի հզորությունը՝ նա ինքը սկսեց այն զարգացնել։ Մասնավորապես, նա դուրս է բերել <math>\pi</math><ref name="Котова" /> թվի համար առաջին շարքը՝
: <math>\frac{\pi} {4} = 1 - \frac {1} {3} + \frac {1} {5} - \frac {1} {7} + \frac {1} {9} -</math> …
1675 թվականին Լայբնիցը ավարտել է [[մաթեմատիկական անալիզ]]ի իր տարբերակը, մանրամասնորեն հորինելով գործի էությունը բնութագրող տերմինաբանությունն ու սիմվոլների ամբողջությունը։ Լայբնիցի համարյա բոլոր նորամուծությունները արմատավորվում էին գիտության մեջ, և միայն «ինտեգրալ» տերմինն է ներմուծվել [[Յակոբ Բեռնուլի]]ի կողմից ([[1690]])<ref>{{Cite web |title=Научно-популярный физико-математический журнал «Квант»: Калейдоскоп «Кванта»: «''Математические знаки''» (PDF) |url=http://kvant.mirror1.mccme.ru/rub/9A.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120122023451/http://kvant.mirror1.mccme.ru/rub/9A.htm |archive-date=2012 թ․ հունվարի 22 |accessdate=2018 թ․ փետրվարի 16}}</ref>, իսկ Լայբնիցը դրան ուղղակի գումար էր անվանում<ref name="Котова" />։

Վերլուծության զարգացման արդյունքում պարզվեց, որ Լայբնիցի սիմվոլիկան, ի տարբերություն նյուտոնյանի, գերազանց համապատասխանում է բազմակի դիֆերենցմանը, մասնակի ածանցյալներին և այլն։ Լայբնիցի դպրոցի օգտին էր նաև նրա պարզությունը, նոր գաղափարների մասսայականացումը, որը Նյուտոնը անում էր ծայրահեղ զգուշորեն{{sfn |Энциклопедия Кольера|2000|с= }}։ 
Մայնի կուրֆյուրստի մահից հետո, 1676 թվականին Լայբնիցը աշխատանքի անցավ [[Էռնեստ Ավգուստ (Հանովերի կուրֆյուրստ)|Էռնեստ Ավգուստի]] մոտ{{sfn|Новая философская энциклопедия|2001}}։ Նա միաժամանակ կատարում էր խորհրդականի, պատմաբանի, գրդարանավարի և դիպլոմատի պաշտոնները, վերջինը կատարելով մինչև կյանքի վերջը։ Հերցոգի հանձնարարությամբ Լայբնիցը սկսեց աշխատել Գվելֆով-Բրաունշվեյգների տոհմի պատմության վրա։ Նա աշխատում էր դրա վրա ավելի քան երեսուն տարի և հասցրեց այն մինչ [[Եվրոպայի մութ տարիներ|Եվրոպայի մութ դարերը]]<ref name=tin-vek />։

Այդ ժամանակ Լայբնիցը շարունակում էր մաթեմատիկական հետազոտությունները, հայտնագործեց «[[անալիզի հիմնական թեորեմ]]ը, Նյուտոնի հետ փոխանակվում էր մի քանի սիրալիր նամակներով, որոնցում խնդրում էր նրան պարզաբանել շարքերի տեսության մի քանի անհասկանալի մասեր։ Արդեն 1676 թվականին Լայբնիցը նամակներում շարադրում էր մաթանալիզի հիմնադրույթները<ref name="ФилипповIV">''Филиппов M. M.'' Готфрид Лейбниц. Его жизнь, общественная, научная и философская деятельность. — 1893, Глава IV «Открытие дифференциального исчисления. — Знакомство со Спинозой».</ref>։ Նրա նամակագրության ծավալը ահռելիի է<ref name="Математический" />․ այն հասնում է իրոք աստղաբաշխական քանակության՝ մոտավորապես 15 000 նամակ<ref>{{Ռուսերեն գիրք |ссылка=http://ilib.mccme.ru/djvu/istoria/istmat2.htm |заглавие=История математики |ответственный=А.П. Юшкевич |год=1970 |часть=Математика XVII столетия |место=М. |издательство=Наука |страниц=300 |тираж=7 200 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110918072945/http://ilib.mccme.ru/djvu/istoria/istmat2.htm |archive-date=2011-09-18}}</ref>։ Լայբնիցը 1682 թվականին հիմնեց գիտական «''Acta Eruditorum''» ամսագիրը, որը Եվրոպայում գիտական գիտելիքների տարածման համար մեծ դեր ունեցավ։ Գոթֆրիդ Վիլհելմը այդ ամսագրում զետեղեց գիտելիքների բոլոր բնագավառների վերաբերյալ բազում հոդվածներ, որոնցում գերակշռում էին իրավագիտության, փիլիսոփայության և մաթեմատիկայի վերարբերյալ հոդվածները<ref name="ФилипповV">''Филиппов M. M.'' Готфрид Лейбниц. Его жизнь, общественная, научная и философская деятельность. — 1893, Глава V «Переселение в Ганновер. — Лейбниц пропагандирует открытие фосфора. — Пасквиль Бехера. — Горное дело. — Курфюрсты и фюрсты. — „Христианнейший Марс“. — „Ada Eruditorum“. — Спор о живой силе и количестве движения».</ref>։ Բացի դրանից, նա ամսագրում հրատարակում էր գրառումներ հազվագյուտ գրքերից, ինչպես նաև ռեֆերատներ նոր գիտական հայտնագործությունների մասին և ամեն կերպ խրախուսում էր նոր խմբագիրներին ու գործակիցներին<ref>[http://www.math.dartmouth.edu/~euler/publications/journals/ActaEruditorum.html ''Acta Eruditorum'' (Philosophical Transactions)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120208150350/http://www.math.dartmouth.edu/~euler/publications/journals/ActaEruditorum.html |date=2012-02-08 }}{{ref-en}}</ref>։ Լայբնիցը հետազոտություններում ներգրավեց նաև իր աշակերտներին՝ Բեռնուլի եղբայրներ՝ Յակոբին և Իոհանին»<ref name="Математический" /><ref>''А. П. Юшкевич''. Биографическая справка в издании «О законе больших чисел». — 1986.</ref>։

1698 թվականին Բրաունշվեյգյան հերցոգը մահանում է<ref name="Брокгауз" />։ Նրա հետևորդը դարձավ [[Գեորգ I (Մեծ Բրիտանիայի թագավոր)|Գեորգ I-ը]], Մեծ Բրիտանիայի ապագա թագավորը<ref name="Брокгауз" />։ Նա Լայբնիցին թողեց իր պաշտոնում, բայց արհամարհանքով էր վերաբերում նրան<ref name="ФилипповIX" />։ 1700 թվականին Լայբնիցը, գործելով հիմնականում [[Սոֆիա Շարլոտա Հանովերացի]] թագուհու միջոցով<ref name="энциклопедический" />, հիմնեց [[Բեռլինի գիտությունների ակադեմիա]]ն և դարձավ դրա առաջին նախագահը{{sfn |Большой Энциклопедический словарь|2000|с= }}<ref name="Кондаков" />{{sfn|Новая философская энциклопедия|2001}}։ Այդ ժամանակ նրան ընտրեցին [[Ֆրանսիայի գիտությունների ակադեմիա]]յի օտարերկրյա անդամ<ref name="Математический" />։

=== Լայբնից և Պետրոս I ===
[[Պատկեր:Peter I by Kneller.jpg|thumb|230px|Պետրոս I: [[Գոթֆրիդ Կնելեր]]ի վրձնած նկար ([[1698]])]]
Եվրոպայով 1697 թվականին ճանապարհորդության ժամանակ Ռուսաստանի կայսր [[Պետրոս I]]-ը ծանոթացավ Լայբնիցի հետ<ref name="ФилипповIX" />։ Դա պատահական հանդիպում էր Կոպպենբրյուկ հանովերյան ամրոցում<ref name="ФилипповIX" />։ Ավելի ուշ, [[Նարվայի ճակատամարտ]]ից հետո, Լայբնիցը շվեդ թագավորի պատվին ոտանավոր ձոնեց, որում հույս հայտնեց, որ [[Կարլ III (Շվեդիայի թագավոր)|Կարլ XII-ը]] կհաղթի Պետրոս I-ին և կտեղափոխի Շվեդիայի սահմանը «Մոսկվայից մինչ Ամուր»<ref>{{Cite web |title=Академия российской истории: Сражение под Нарвой |url=http://ei1918.ru/monarxi/srazhenie-pod-narvoj.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140426202001/http://ei1918.ru/monarxi/srazhenie-pod-narvoj.html |archive-date=2014 թ․ ապրիլի 26 |accessdate=2018 թ․ փետրվարի 16}}</ref>։ 1711 թվականին թագաժառանգ Ալեքսեյ Պետրովիչի և իշխող հանովերյան տան ներկայացուցչի՝ Բրաունշվեյգյան արքայադուստր Սոֆիա Քրիստինայի  հետ հարսանիքին նվիրված տոնախմբությունների ժամանակ, կայացել է նրանց երկրորդ հանդիպումը<ref name="ФилипповIX" />։ Այս հանդիպումը էական ազդեցություն է ունեցել կայսեր վրա<ref name="ФилипповIX" />։ Հաջորդ՝ 1712 թվականին, Լայբնիցը ունեցել է բավականին երկարատև հանդիպումներ Պետրոսի հետ, և նրա խնդրանքով, ուղեկցել է նրան Դրեզդենում և Տեպլիցայում<ref name="ФилипповIX" />։ Այդ հանդիպումը շատ կարևոր նշանակություն է ունեցել [[Սանկտ Պետերբուրգ|Սանկտ-Պետերբուրգ]]ում Գիտությունների ակադեմիայի հիմնադրման գաղափարը Պետրոս I-ի հավանությանը արժանացնելու գործում{{sfn|Новая философская энциклопедия|2001}}<ref name="Брокгауз" />, ինչև Ռուսաստանում գիտական հետազոտությունները արևմտաեվրոպական օրինակով զարգացնելու սկիզբն էր։ Պետրոսից Լայբնիցը ստացել է գաղտնի խորհրդականի պաշտոն<ref name="Брокгауз" /> և 2000 [[գուլդեն]] [[թոշակ]]<ref name="ФилипповIX" />։ Լայբնիցը առաջ է քաշել Ռուսաստանում գիտության տարածման գաղափարը{{sfn |Философская Энциклопедия. В 5 т. Под редакцией Ф. В. Константинова|1960—1970|с= }}<ref name="Брокгауз" />, առաջարկելով Ռուսաստանում, նրա ունիկալ աշխարահագրական տեղաբաշխման հատ կապված, գիտական հետազոտությունների նախագիծ, այնպիսին, որը պետք է ստեղծվի կայսեր հովանավորության ներքո։ Լայբնիցը շատ գոհ էր իր և Պետրոս I-ի հարաբերություններից։ Նա գրում է<ref name="ФилипповIX" />․
<blockquote>Գիտությունների հովանավորչությունը միշտ իմ նպատակն է եղել, չէր բավականացնում միայն հզոր տիրակալը, որը բավականաչափ հետաքրքրված էր այդ գործով։</blockquote>
Վերջին անգամ Գոթֆրիդ Վիլհելմ Լայբնիցը հանդիպել է Պետրոս  I-ին 1716 թվականին՝ նրա մահվանից մի փոքր առաջ, և այդ հանդիպման մասին գրել է հետևյալը<ref name="ФилипповIX" />․

<blockquote>Ես օգտվեցի ռուս մեծ տիրակալի հետ անցկացրած մի քանի օրից, և զարմանում եմ, ինչպես նրա մարդկայնության, այնպես էլ գիտելիքների և սուր դատողության վրա։</blockquote>

=== Վիճաբանություն Լայբնիցի և Նյուտոնի միջև ===
[[Պատկեր:GodfreyKneller-IsaacNewton-1689.jpg|thumb|230px|Իսահակ Նյուտոնի դիմանկարը, որը պատկանում է [[Գոթֆրիդ Կնելեր]]ի վրձնին([[1689]])]]
1708 թվականին բռնկվեց Լայբնիցի և [[Իսահակ Նյուտոն]]ի տխրահռչակ վեճը՝ դիֆերենցիալ հաշվի հայտնագործման գիտական առաջնության համար։ Հայտնի է, որ Լայբնիցը և Նյուտոնը դիֆերենցիալ հաշվի վրա աշխատում էին զուգահեռ և որ [[Լոնդոն]]ում Լայբնիցը ծանոթացել էր Նյուտոնի որոշ չտպագրված աշխատանքների ու նամակների, բայց եկել էր միևնույն արդյունքին ինքնուրյուն։ Հայտնի է նաև, որ Նյուտոնը ստեղծել էր մաթանալիզի իր տարբերակը, «ֆլյուքսիաների մեթոդը» («Ֆլյուքսիա» ({{lang-en|fluxion}})՝ Նյուտոնի տերմինն է,  սկզբնապես նշանակվում էր մեծության վրա կետ դրվելով<ref>{{Ռուսերեն գիրք |заглавие=Универсальный англо-русский словарь |год=2011 |издательство=Академик.ру}}</ref>․ «Ֆլյուքսիա» տերմինը «ածանցյալ» է նշանակում<ref>{{Ռուսերեն գիրք |заглавие=Новый большой англо-русский словарь |год=2001}}</ref>), 1665 թվականից ոչ ուշ, չնայած իր արդյունքները հրատարակեց շատ տարիներ անց, Լայբնիցը առաջինը ձևակերպեց և հրատարակեց «[[անվերջ փոքրերի հաշվարկը]]» և մշակեց սիմվոլիկան, որն այնքան հարմար ստացվեց, որ այն օգտագործում են մինչ հիմա{{sfn |Энциклопедия Кольера|2000|с= }}։
1693 թվականին, երբ Նյուտոնը, վերջապես հրատարակեց իր տարբերակի առաջին համառոտ շարադրանքը, այդ ժամանակ նա Լայբնիցի հետ ընկերական նամակագրական կապ էր վարում։ Նյուտոնը հայտնեց․<ref>{{Ռուսերեն գիրք |автор=Вавилов С. И. |заглавие=Исаак Ньютон. Глава 13}}</ref>
<blockquote>Մեր Վալիսը իր «Հանրահաշվին» է միացրել, հենց նոր լույս տեսած, մի քանի նամակներ, որոնք ես գրել էի քեզ ժամանակին։ Ընդ որում նա պահանջեց ինձնից, որ ես բացահայտորեն շարադրեմ այն մեթոդը, որը այն ժամանակ թաքցրել եմ քեզնից տառերի տեղափոխմամբ, ես դա արեցի այնքան համառոտ, որքան հնարավոր է։ Հուսով եմ, որ միևնույն ժամանակ չեմ գրել ոչինչ, որը քեզ դուր չէր գա, եթե այնուամենայնիվ դա տեղի է ունեցել, ապա խնդրում եմ տեղեկացնել, որովհետև ինձ համար ընկերները մաթեմատիկական հայտնագործություններից ավելի թանկ են։</blockquote>
Նյուտոնի անալիզի հրատարակումից հետո Լայբնիցի «Acta eruditorum» ամսագրում հայտնվեց անանուն գրախոսություն, Նյուտոնի «Օպտիկայի» վերաբերյալ վիրավորական ակնարկներով։ Գրախոսության մեջ հստակ ասվում էր, որ նոր հաշվարկի հեղինակը հանդիսանում է Լայբնիցը, չնայած ինքը Լայբնիցը կտրականապես հրաժարվում էր, որ գրախոսությունը իրենն է, բայց պատմաբանները գտել էին գրախոսության նրա ձեռագրով գրված սևագիրը։ Նյուտոնը ծաղրեց Լայբնիցի հոդվածը, բայց նրա աշակերտները վրդովված պատասխանեցին, որից հետո էլ թեժացավ համընդհանուր եվրոպական հեղինակային պատերազմը<ref name=Bell97/>։ 1713 թվականի հունվարի 31-ին Թագավորական ընկերությունը հաշտության ձևակերպում պարունակող նամակ ստացավ Լայբնիցից՝ նա համաձայն էր, որ Նյուտոնը ինքնուրույն է ստացել անալիզը, «ընդհանուր սկզբունքներով, մերին համանման», Նյուտոնը պահանջեց միջազգային հանձնաժողով կազմավորել, և առաջնությունը վերագրվեց անգլիացի մաթեմատիկոսին<ref name="ФилипповIX" />։ 1713 թվականի ապրիլի 24-ին ընթերցվեց Լայբնիցին տհաճություն պատճառող վճիռը<ref name="ФилипповIX" />։
Լայբնիցին սատարում էին Բեռնուլի եղբայրները և կոմիտետի այլ մաթեմատիկոսներ, իսկ Ֆրանսիայում սատարում էին Նյուտոնին<ref name="ФилипповIX" />։ [[Կարոլինա Բրանդենբուրգ-Անսբախսյան]]ը բոլոր ուժերով, բայց անարդյունք, փորձում էր հաշտեցնել հակառորդներին, նա Լայբնիցին գրում էր հետևյալը<ref name="ФилипповIX" />․
<blockquote>Իսկական ցավով տեսնում եմ, որ այդպիսի գիտական մեծության մարդիկ, ինչպիսին Դուք եք և Նյուտոնը, չեք հաշտվում։ Աշխարհը անսահմանորեն կարող է շահել, եթե դուք նորից մտերմանայիք, բայց մեծ մարդիկ նման են այն կանանց որոնք վիճում են սիրեկանի պատճառով։ Սա է իմ տեսակետը ձեր վեճի վերաբերյալ, պարոնայք։</blockquote> 
Իր հաջորդ նամակում  նա գրում է<ref name="ФилипповIX" />․
<blockquote>Զարմանում եմ, մի՞թե, եթե Դուք և Նյուտոնը բացահայտել եք միևնույնը միաժամակ, կամ մեկդ մյուսից շուտ կամ ուշ, ապա դրանից հետևում է, որ դուք պետք է միմյանց  բզկտեք։ Դուք երկուսդ էլ մեր ժամանակի հանճարեղ մարդիկ եք։ Դուք մեզ ապացուցեք, որ աշխարհը ոչ մի տեղ դատարակ մասեր չունի։
Նյուտոնը և Կլարկը թող ապացուցեն դատարկությունը։ Մենք, կոմսուհի Բյուկենբուրգը, Պյոլնիցը և ես, ներկա կգտնվենք և կձևացնենք [[Մոլիեր]]ի «Գիտուն կանանց»։</blockquote>
Նյուտոնի և Լայբնիցի վեճին խառնվեցին նաև զանազան գիտնականներ, որոնցից մեկը [[ծանակագիր]] էր գրում Լայբնիցի հասցեին, մյուսները՝ Նյուտոնի<ref name="ФилипповIX" />։ 1713 թվականի ամռանից Եվրոպա էին ներմուծվում անանուն բրոշյուրներ, որոնք պնդում էին Լայբնիցի գերապատվություննը և պնդում, որ «Նյուտոնը իրեն է վերագրևմ ուրիշին պատկանող պատիվը», դրանցում գրված էր նաև, որ Նյուտոնը գողացել է [[Ռոբերտ Հուկ]]ի և [[Ջոն Ֆլեմստիդ]]ի արդյունքները։ Նյուտոնի ընկերները, իրենց կողմից, մեղադրում էին հենց Լայբնիցին [[գրագողություն|գրագողության]] մեջ, նրանց կարծիքով, Լոնդոնում եղած ժամանակ ([[1676]]) Լայբնիցը Թագավորական ընկերությունում ծանոթանալով Նյուտոնի չհրատարակված աշխատանքներին և նամակներին, այնտեղ եղած մտքերն ու գաղափարները հրատարակել է իր անվան տակ<ref>{{Ռուսերեն գիրք |автор=Хал Хеллман. |заглавие=Ньютон против Лейбница: Битва титанов |страницы=78}}</ref>։ Լայբնիցի և Նյուտոնի գիտական գերապատվության վեճը հայտնի դարձավ ինչպես «մաթեմատիկայի ամբողջ պատմության մեջ ամենաամոթալի խառնակչությունը»{{sfn |Белл Э. Т. Творцы математики|1979|с=97—98.|name=Bell97 }}։ Այս երկու հանճարների երկպառակությունը թանկ արժեցավ գիտության համար՝ անգլիական մաթեմատիկական դպրոցը շուտով խամրեց մեկ դարով<ref name=Bell97/>, իսկ եվրոպականը արհամարհելով Նյուտոնի հանճարեղ գաղափարները, բացահայտեց դրանք շատ ավելի ուշ<ref>История математики — Т. 2: Математика XVII столетия. — С. 220.</ref>։

=== Վերջին տարիներ ===
[[Պատկեր:Leibniz Haus 2008.jpg|thumb|250px|[[Լայբնիցի տունը (Հաննովեր)]], որտեղ ապրել է 1698 թվականի [[սեպտեմբերի 29]]-ից ընդհուպ մինչ մահը՝ 1716 թվականի նոյեմբերի 14-ը]]
Լայբնիցի վերջին տարիները անցան տխուր և անհանգիստ<ref name="Брокгауз" />։ Էրնստ-Ավգուստի որդին, Գեորգ-Լյուդվիգը, որը հաջորդել էր հորը 1698 թվականին, չէր սիրում Լայբնիցին<ref name="Брокгауз" />։ Նա նայում էր Լայբնիցին միայն ինչպես իր պալատական պատմագրի, որի համար ինքը ավելորդ փող էր ծախսում<ref name="Брокгауз" />։ Նրանց հարաբերությունները ավելի սառեցին այն ժամանակ, երբ Գեորգ-Լյուդվիգը Գեորգ I անվան տակ նստեց անգլիական գահին<ref name="Брокгауз" />։ Լայբնիցը կցանկանար հրավիրված լինել լոնդոնյան արքունիքի կողմից, սակայն նա հանդիպեց անգլիացի գիտնականների համառ դիմադրությանը, քանի որ տխրահռչակ վեճը, որը նա վարել էր Նյուտոնի հետ, շատ վարկաբեկել էր իրեն անգլիացիների մոտ, Լայբնիցը ապարդյուն կերպով ցանկանում էր հաշտվել թագավորի հետ և համոզել նրան անցնել իր կողմը<ref name="Брокгауз" />։ Գեորգ I-ը միշտ հանդիմանում էր Լայբնիցին իր տոհմի պատմության ոչ ճիշտ ձևակերպման մեջ, այս թագավորը անմահացրեց իրեն հաննովերյան կառավարության անունով [[ռեսկրիպտով]] (կայսրական պատասխան հին Հռոմում), որտեղ պաշտոնապես արտահայտված էր Լայբնիցին ուղղված կշտամբանքը, և հայտնի գիտնականը հրապարակավ անվանվեց հավատ չներշնչող անձնավորություն<ref name="ФилипповIX" />։ Այս ռեսկրիպտին Լայբնիցը պատասխանեց համապատասխան արժանի նամակով, որում գրում էր<ref name="ФилипповIX" />․
<blockquote>Երբեք չէի մտածի, որ Ձերդ Մեծության անգլիական գահին բարձրանալու առթիվ իմ առաջին ակտը [[ջատագովություն]]ը կլինի։</blockquote>
Լայբնիցը գրել էր իր աշխատանքի ինը տասերորդ մասը, նա շատ էր աշխատում, և տեսողությունը տուժում էր արխիվային աշխատանքներից, որոնք հարիր չէին նրա տարիքին<ref name="ФилипповIX" />։ Այնուամենայնիվ, թագավորը պնդում էր, որ Լայբնիցը չի կատարում և մոռանում է իր պարտականությունները, նրան չէր գոհացնում, որ տոհմի պատմությունը ավարտված ու իր գահակալության օրերը հասցված չէին<ref name="ФилипповIX" />։
[[Պատկեր:Leibnizhaus door.JPG|thumb|250px|Հաննովերում Լայբնիցի տան ճակատային մասը]]
Գոթֆրիդ Վիլհելմ Լայբնիցը շրջապատված էր պալատականների ինտրիգներով, նրան դուր չէր գալիս հաննովերյան հոգևորականությունը<ref name="Брокгауз" />։ Վերջին երկու տարին Հաննովերում Լայբնիցի համար առավել դժվարին էին, նա գտնվում էր մշտական ֆիզիկական տանջանքների մեջ, «Հաննովերը իմ բանտն է» ասել է նա մի անգամ<ref name="ФилипповIX" />։ Լայբնիցին կցված օգնականը՝ Գեորգ Էկգադտը հարկ եղած դեպքում լրտեսում էր նրան, զեկուցելով թագավորին և նրա նախարար Բերնստորֆին, որ Լայբնիցը բավարար չափով չի աշխատում<ref name="ФилипповIX" />։ Երբ Լայբնիցը հիվանդացավ երկարատև հիվանդությամբ, Էկգադտը գրել էր․ «Ոչինչ երբեք նրան ոտքի չի կանգնեցնի, միայն եթե թագավորը և մի դյուժին հոգևորականները նրան նոր թոշակ խոստանան, այն ժամանակ նա կսկսի քայլել»<ref name="ФилипповIX" />։
* 1716 թվականի օգոստոսի սկզբին Լայբնիցի վիճակը լավացավ, և նա որոշեց վերջացնել բրաունշևյան պատմությունը<ref name="ФилипповIX" />։ Սակայն նա մրսել էր և [[հոդատապ]]ի նոպաներ ու ուսերում հոդացավեր էր ունենում, բոլոր դեղերից Լայբնիցը վստահում էր միայն ծանոթ ճիզվիտի տված դեղամիջոցին<ref name="ФилипповIX" />։ Սակայն այս անգամ չափից ավելի մեծ դեղաքանակ ընդունելով՝ իրեն վատ զգաց, ժամանած բժիշկը վիճակը այնքան ծանր համարեց, որ անձամբ գնաց դեղատուն դեղի հետևից, սակայն նրա բացակայության ժամանակ Լայբնիցը վախճանվեց<ref name="ФилипповIX" />։
Հաննովերյան շքախմբից ոչ ոք չմասնակցեց նրա հուղարկավորությանը{{sfn |Энциклопедия Кольера|2000|с= }}<ref>Kuno Fischer: ''Geschichte der neuern Philosophie: Leibniz und seine Schule''. Bd. 2, Friedrich Bassermann, Mannheim 1855, S. 22.</ref>, դագաղի հետևից գնում էր միայն նրա անձնական քարտուղարը<ref>''Стиллвелл Д.'' Математика и её история. — Москва-Ижевск: Институт компьютерных исследований, 2004. — С. 170.</ref><ref>Hans Joachim Störig: ''Kleine Weltgeschichte der Wissenschaft''. Zürich 1965, S. 252.</ref>։ Բեռլինի գիտությունների ակադեմիան, որի հիմնադիրն ու առաջին նախագահը Լայբնիցն էր, ուշադրություն չդարձրեց նրա մահվան վրա, սակայն մի տարի անց [[Բերնար Ֆոնտենել]]ը արտասանեց իր հայտնի ճառը [[Ֆրանսիայի գիտությունների ակադեմիա]]յի առջև{{sfn |Энциклопедия Кольера|2000|с= }}։

== Գնահատականներ ==
Փարիզի գիտությունների ակադեմիայում արտասանած հայտնի ճառի ժամանակ, Բերնար Լե Բովյե դը Ֆոնտենելը նրան համարեց բոլոր ժամանակների մեծագույն փիլիսոփաներից ու գիտնականներից մեկը<ref name="ФилипповIX" />․

«''Նա սիրում էր դիտել, թե ինչպես են այգում ծաղկում բույսերը, որոնց սերմերը ինքն էր ցանել''» ([[Բերնար Լե Բովյե դը Ֆոնտենել]])<ref name="Независимая">{{Ռուսերեն հոդված |заглавие=Имена и даты: краткие хронографические наблюдения. 1–3 июля |год=1 июля 2011 |издание=Независимая}}</ref>։

Անգլիական փիլիսոփաների և մաթեմատիկոսների հետագա սերունդը Լայբնիցի նվաճումներին հարգանքի տուրք մատուցեցին, նմանատիպ ձևով կոմպենսացնելով [[Թագավորական ընկերության փիլիսոփայական գրառումներ|Թագավորական ընկերության]] արհամարհական վերաբերմունքը նրա մահվանը{{sfn |Энциклопедия Кольера|2000|с= }}։

[[Դենի Դիդրո]]ն «[[Հանրագիտարան, կամ գիտության, արվեստի և արհեստի բացատրական բառարան]]»-ում նշել է, որ Գերմանիայի համար Լայբնիցը եղել է նա, ով [[Հին Հունաստան]]ի համար [[Պլատոն]]ը, [[Արիստոտել]]ը և [[Արքիմեդես]]ը միասին վերցրած<ref name="Котова" />։

[[Նորբերտ Վիներ]]ը ասել է, որ, եթե նրան առաջարկեին ընտրել [[կիբերնետիկա]]յի սուրբ հովանավորի, ապա նա կընտրեր Լայբնիցին<ref name="Котова" />։

== Անձնական հատկանիշներ ==
=== Մտավոր կարողություններ ===
Դեռ փոքրուց Լայբնիցի հիանալի հատկանիշներից է եղել նրա [[հանճարեղություն]]ը, որը չէր գրանցվում ավանդական ուսուցողական սխեմայում։ Դժվար գրքերը նրան դյուրին էին թվում, իսկ դյուինները՝ դժվար, եթե ուսումնասիրվող նյութի խորությունը բավարար չէր, ապա Լայբնիցի միտքը աշխատում էր պարապ ընթացքով, բերելով [[ինտելեկտ]]ի ոչ էֆեկտիվ սպառման<ref name="Петрушенко">''Петрушенко Л. А.'' Лейбниц. Его жизнь и судьба. М.: Экономическая газета. 1999 — С. 116.</ref>։ Հիշելով դպրոցի մասին՝ Գոթֆրիդ Վիլհելմ Լայբնիցը գրում էր հիմնականում նրա մասին, ինչ սովորել էր ոչ թե դպրոցում, այլ դրա պատերից դուրս<ref name="Лейбниц">''Петрушенко Л. А.'' Лейбниц. Его жизнь и судьба. М.: Экономическая газета. 1999 — С. 73.</ref>։ Նա գրել է<ref name="ФилипповI" />․
<blockquote>Երկու գործոն ահագին օգուտ բերեցին ինձ, չնայած սովորաբար դրանք վնաս են բերում։ Առաջինը, ես, իմիջիայլոց, «ինքնուս» էի, երկրորդ՝ ցանկացած գիտության մեջ, հենց որ ես ձեռք էի բերում նրա մասին գիտելիքներ, ապա միշտ որոնում էի նորը, հաճախ պարզապես նրա համար, որ բավարար չափով ուսումնասիրեմ սովորականը…</blockquote>
Լայբնիցը [[մարդկություն|մարդկության]] պատմության մեջ համարվում է համապարփակ հանճարներից մեկը<ref name="Брокгауз" />։ Նրա միտքը գոյություն ունեցող գիտության բոլոր բնագավառներում ներդրել է նորը<ref name="Брокгауз" />։ Համարվում է, որ Լայբնիցի էական հայտնագործությունների ցանկը համարյա այնքան մեծ է, որքան նրա գործունեության բնագավառները<ref name=iep>[http://www.iep.utm.edu/leib-met/ Internet Encyclopedia of Philosophy: «Leibniz: Metaphysics»]{{ref-en}}</ref>։ Սակայն Լայբնիցի բազմակողմանիության մեջ է մտնում նաև նրա գործունեության թերությունների աղբյուրը՝ այն որոշ աստիճանով կցկտուր է, Լայբնիցը առավել հաճախ էր բացահայտում նոր ճանապարհներ, քան դրանք հասցնում էր իրենց վերջնաբանին<ref name=chernykh />։ Նա անհավանական հեշտությամբ յուրացնում էր օտար լեզուները<ref name="ФилипповI" />։ Բավարար խորությամբ դիտարկվում է ժառանգության ազդեցությունը Լայբնիցի մտավոր ունակությունների վրա՝ երկու կողմերից՝ և՛ հայրական, և՛ մայրական, նրա նախնիները, ինչ որ չափով աչքի էին ընկնում իրենց մտավոր կարողություններով<ref name="ФилипповI" />։

=== Բնավորության գծեր ===
[[Ռասել Բերտրան|Բերտրան Ռասել]]ի կարծիքով, «Լայբնիցը բոլոր ժամանակների բացառիկ ուղեղներից մեկն է, սակայն որպես մարդ, նա անդուր էր»<ref name="Рассел">''Рассел Б.'' История Западной философии. М.: Издательство иностранной литературы. 1959. — С. 600.</ref>։ Ռասելը գրում է նաև, որ «Լայբնիցը տխուր հեղինակ է, և նրա ազդեցությամբ գերմանական փիլիսոփայությունը դարձել է չոր ու բծախնդիր»<ref name="История">''Рассел Б.'' История Западной философии. М.: Издательство иностранной литературы. 1959. — С. 614.</ref>։ Սակայն, Լեոնիդ Պետրուշենկոյի բնութագրմամբ, Լայբնիցը, լինելով բնույթով խաղաղասեր, [[մարդասիրություն|մարդասեր]], փափուկ, մեծահոգի և բարյացակամ մարդ, ընդհանուր առմամբ լավ տպավորություն էր թողնում<ref name="жизнь">''Петрушенко Л. А.'' Лейбниц. Его жизнь и судьба. М.: Экономическая газета. 1999 — С. 118.</ref>, բոլորի մասին՝ նույնիսկ իր թշնամիների, նա լավ էր արտահայտվում<ref name="судьба">''Петрушенко Л. А.'' Лейбниц. Его жизнь и судьба. М.: Экономическая газета. 1999 — С. 120.</ref>։ Լայբնիցի հոգեվիճակը լիովին ներդաշնակվում էր նրա փիլիսոփայական [[լավատեսություն|լավատեսության]] հետ՝ նա համարյա միշտ ուրախ է և կենսուրախ, ամեն ինչի մասին լավ կարծիք ունի, նույնիսկ Իսահակ Նյուտոնի՝ ընդհուպ մինչև նրանց վերջնական վեճը<ref name="ФилипповX" />։ Հենց իր՝ Լայբնիցի խոսքերով, ինքը «գրախոսական ոգու» թերություն ունի, համարյա բոլոր գրքերը նրան դուր էին գալիս, նա որոնում և հիշում էր նրանց մեջ ամենահիշարժանը<ref name="ФилипповX" />։ Լայբնիցը տիրապետում էր հմայքով, լավ վարվելակերպով, հումորի զգացումով և համակերպությամբ<ref>Wiener, Philip, 1951. ''Leibniz: Selections''. Scribner. IV.6.</ref><ref>Loemker, Leroy, 1969 (1956). ''Leibniz: Philosophical Papers and Letters''. Reidel. § 40.</ref><ref>«Leibniz’s Philosophical Dream», first published by Bodemann in 1895 and translated on p. 253 of Morris, Mary, ed. and trans., 1934.</ref>։ Նա հաճախ էր ծիծաղում, նույնիսկ այն ժամանակ, երբ, իր խոսքերով, դա միայն արտաքին, ոչ թե ներքին ծիծաղ էր, նա վիրավորվող էր, բայց վրեժխնդիր չէր, և ուներ կարեկցանքի զգացում<ref name="ФилипповX" />։ Լայբնիցը շուտ տպավորվող էր, բայց նրա բարկությունը շուտ էր անցնում, նա սիրում էր աշխույժ զրույցը, սիրով ճանապարհորդում էր, սիրում և խոսում էր զրուցել բոլոր տիպի և մասնագիտության մարդկանց հետ, փնտրում էր կանանց ընկերակցությունը, բայց չէր մտածում ամուսնության մասին<ref name="ФилипповX" />։ 1696 թվականաին նա առաջարկություն արեց մի աղջկա, բայց նա ժամանակ խնդրեց մտածելու համար<ref name="ФилипповX" />։ Այնուամենայնիվ  50-ամյա Լայբնիցը փոշմանեց ամուսնանալ և ասաց՝ «Մինչ այժմ ես ենթադրում էի, որ կհասցնեմ, իսկ հիմա պարզվում է, որ ուշացել եմ»<ref name="ФилипповX" />։ Գոթֆրիդ Լայբնիցը բազմաշնորհ և անսպառ էներգիայով մարդ էր, նա իսպառ հեռու էր [[Դեկարտ]]ի և [[Սպինոզա]]յի{{sfn|Новая философская энциклопедия|2001}} նման մեկուսացված գիտնականի տիպից։ Իր բնույթով նա մոտ էր անգլիական լորդ-կանցլեր [[Ֆրենսիս Բեկոն]]ին, որը դիպլոմատ, քաղաքական գործիչ և աշխարհական մարդ էր{{sfn|Новая философская энциклопедия|2001}}։ Դեռ տասներկու տարեկանում Գոթֆրիդ Վիլհելմ Լայբնիցը սիրում էր ամեն ինչում գտնել «միասնականություն և ներդաշնակություն», նա հասկացավ, որ բոլոր գիտությունների նպատակը մեկն է, և որ գիտությունը գոյություն ունի մարդու համար, և ոչ թե մարդը գիտության համար, նա եկավ այն մտքին, որ առանձին մարդու համար լավագույնն է այն, որ ամենը արգասաբեր դառնա համընդհանուրի համար<ref name="ФилипповI" />։ Շատ կենսագիրների կարծիքով, Լայբնիցը ժլատ էր, չնայած ինքը ժխտում էր իր [[ընչաքաղցություն]]ը<ref name="Экономическая">''Петрушенко Л. А.'' Лейбниц. Его жизнь и судьба. М.: Экономическая газета. 1999 — С. 131.</ref>։ Երբ հաննովերյան պալատի որևէ [[ազնվական օրիորդ]] ամուսնանում էր, Լայբնիցը սովորաբար նրան էր նվիրում այն, ինչը ինքը անվանում էր «հարսանեկան նվեր», և որը բաղկացած էր օգտակար խորհուրդներից, որոնք ավարտվում էին լվացվել չմոռանալու խորհրդով, հատկապես հիմա, երբ նա ամուսին է գտել<ref name="иностранной">''Рассел Б.'' История Западной философии. М.: Издательство иностранной литературы. 1959. — С. 601.</ref>։

=== Արտաքին տեսք, առողջություն, սովորույթներ և կենսակերպ ===
Առաջին հայացքից Լայբնիցը բավականին անբարետես մարդու տպավորություն էր թողնում<ref name="ФилипповX" />։ Նա վտիտ, միջահասակ, անգույն դեմքով մարդ էր<ref name="ФилипповX">''Филиппов M. M.'' Готфрид Лейбниц. Его жизнь, общественная, научная и философская деятельность. — 1893, Глава X «Наружность и характер Лейбница».</ref>։ Նրա դեմքի գույնը թվում էր ավելի անգույն ահռելի, սև կեղծծամի պատճառով, որը նա կրում էր այն ժամանակների սովորույթների համաձայն<ref name="ФилипповX" />։ Մինչ 50-ամյակը Լայբնիցը հաճախ էր հիվանդանում<ref name="ФилипповIX">''Филиппов M. M.'' Готфрид Лейбниц. Его жизнь, общественная, научная и философская деятельность. — 1893, Глава IX «Лейбниц и Петр Великий. — Последние годы жизни Лейбница».</ref>։ Նստակյաց կենսակերպի և անկանոն սնման պատճառով նրա մոտ զարգացավ հոդատապ<ref name="ФилипповIX" />։ [[Բժշկություն]]ը նա հարգում էր սկզբունքորեն, բայց այն ժամանակվա բժշկական արվեստը գնահատում էր ցածր, բժիշկ Բերենսի «Բժշկական արվեստի դժվարությունների ու ճշմարտացիության մասին» գիրքը կարդալուց հետո, մի նամակի մեջ նա ասում է՝ «Տա Աստված, որ ճշմարտացիությունը նույնքան մեծ լինի, որքան և դժվարությունը»<ref name="ФилипповIX" />։
Լայբնիցը քաղցրակեր էր, նույնիսկ գինու մեջ էր շաքար խառնում, իսկ գինի ընդհանրապես քիչ էր խմում<ref name="ФилипповX" />։ Ուտում էր մեծ ախորժակով, առանց հատուկ ընտրության, կարող էր միաժամանակ բավարարվել և աղքատիկ ճաշով, որը նրան բերում էին էչշին հյուրանոցից, և հատընտիր համադամ խորտիկներով, ընդ որում՝ ուտում էր նա ոչ որոշակի ժամի, այլ երբ պատահի, և քնում էր երբ պատահի<ref name="ФилипповX" />։ Սովորաբար նա պառկում էր քնելու գիշերվա մեկից ոչ շուտ և արթնանում առավոտյան յոթից ոչ ուշ։ Այսպիսի կենսակերպ Լայբնիցը վարում էր մինչ խոր ծերություն, և հաճախ պատահում էր, որ նա [[Հոգնածություն|գերհոգնածությունից]] ննջում էր իր աշխատանքային բազկաթոռում և այդպես մնում մինչև առավոտ<ref name="ФилипповX" />։ Գոթֆրիդ Լայբնիցը կարող էր մտածել՝ մի քանի օր անընդմեջ, նստած մնալով մի աթոռի վրա, այնպես էլ Եվրոպայով ճամփորդելով թե ամռանը, թե ձմռանը<ref name=Biographies />։ Ինչպես գրում է Կրյուգերը, Լայբնիցի կյանքը ընթանում էր անխոջ ախատանքի մեջ, բայց այն նպատակասլաց չէր, այլ մեկուսացված էր, չնայած նա միշտ կապված էր պրոֆեսորների հետ։ Լայբնիցը գրում էր իր աշխատանքները միայն ինչ-որ առիթով<ref name="энциклопедический" />, դրանք ոչ շատ ամփոփիչ աշխատանքներ ու նամակներ են։

== Լայբնիցի փիլիսոփայություն ==
[[Պատկեր:Gottfried Wilhelm Leibniz.jpg|thumb|200px|Գոթֆրիդ Վիլհելմ Լայբնից (1646—1716)]]
Փիլիսոփայության մեջ Լայբնիցը մասշտաբային և արգասաբեր նախաձեռնության փորձ է արել [[Անտիկ հունական փիլիսոփայություն|անտիկ]], սխոլաստիկ և կարտեզյանական գաղափերների «սինթեզի»։ Թոմազիին գրված նամակում Լայբնիցը գրում է...«Ես չեմ վախենա ասել, որ ավելի շատ առավելություններ եմ գտնում [[արիստոտել]]յան «Ֆիզիկայում», քան [[Ռենե Դեկարտ]]ի դատողություններում...Ես կհամարձակվեի նույնիսկ ավելացնել, որ պետք է պահպանել արիստոտելյան ֆիզիկայի բոլոր ութ գրքերը՝ առանց կորստի, նորագույն փիլիսոփայության համար...»։ Նա նաև գրում է, որ «[[Արիստոտել]]ի ասածների մեծ մասը, որը վերաբերում է մատերիային, ձևին, ...բնությանը, տեղին, անվերջությանը, ժամանակին, շարժմանը, բացարձակ ճշմարիտ են և ապացուցված...»<ref>''Лейбниц Г.'' Письмо к Якобу Томазию… // Соч. в 4-х томах. Т. 1. М., 1982. — С. 85—86.</ref>: Լայբնիցի փիլիսոփայությունը ավարտել է [[XVII դարի փիլիսոփայություն]]ը և առաջ է անցել [[գերմանական դասական փիլիսոփայություն]]ից։ Լայբնիցը ընթացքում կրիտիկական իմաստավորման էր ենթարկել [[Դեմոկրիտես]]ի, [[Պլատոն]]ի, [[Ավրելիոս Օգոստինիոս]]ի, Դեկարտի, [[Թոմաս Հոբս]]ի, [[Բենեդիկտ Սպինոզա]]յի և ուրիշների հայացքները, նրա փիլիսոփայական համակարգի ձևակերպումը ավարտվեց տասներկուամյա զարգացումից հետո՝ 1685 թվականի սկզբին{{sfn |Философский энциклопедический словарь. Гл. редакция: Л. Ф. Ильичёв, П. Н. Федосеев, С. М. Ковалёв, В. Г. Панов|1983|с= }}։ Չնայած Լայբնիցը հիանում էր [[Բենեդիկտ Սպինոզա|Սպինոզա]]յի ինտելեկտով՝ նա նաև բացահայտորեն անհանգստանում էր նրա եզրակացություններով<ref>Ariew, R & D Garber, 1989. ''Leibniz: Philosophical Essays''. Hackett. 272—84.</ref><ref>Loemker, Leroy, 1969 (1956). ''Leibniz: Philosophical Papers and Letters''. Reidel. § 14, § 20, § 21.</ref><ref>Wiener, Philip, 1951. ''Leibniz: Selections''. Scribner. III.8.</ref>։ Հենց իր Լայբնիցի խոսքերով, նա կարդացածից ընդունում էր այն, որը ժամանակակից հետազոտողների կարծիքով, Լայբնիցի ընդունակությունները ենթարկում էին զանազան գաղափարների սինթեզին սեփական [[մետաֆիզիկա]]յի ստեղծմանը{{sfn|Новая философская энциклопедия|2001}}։ Այսպիսի մոտեցումը տարբերակում էր Լայբնիցին Դեկարտից՝ գերմանացի գիտնականը չէր հչաժարվում [[Սխոլաստիկա|սխոլիստիկա]]յից, և ընդհակառակը, փորձում էր միավորել պլատոնիզմի և արիստոտելիզմի միջնադարյան մեկնաբանությունը նորագույն գիտական մեթոդներով՝ ֆիզիկայով, աստղագիտությամբ, երկրաչափությամբ, կենսաբանությամբ։ Պլատոնը, Արիստոտելը, Պլոտինը, Օգոստինոսը, [[Թովմա Աքվինացի]]ն և այլ մտածողներ Լայբնիցի համար ավելի կարևոր են քան [[Գալիլեո Գալիլեյ|Գալիլեյ]]ը, [[Յոհան Կեպլեր|Կեպլեր]]ը, [[Բոնավենտուրա Կավալիերի]]ն, [[Ջոն Վալլիս]]ը, [[Հյուգենս]]ը, [[Անտոնի վան Լևենհուկ|Լևենհուկ]]ը և [[Յան Սվամերդամ]]ը{{sfn|Новая философская энциклопедия|2001}}։ Լայբնիցի փիլիսոփայական հայացքները մեկ անգամ չէ, որ ենթարկվում էին փոփոխության, բայց դրա հետ մեկտեղ դրանք ընթանում էին վերջնական համակարգի ստեղծման ուղղությամբ՝ իրականության բոլոր դետալները հաշվի առնելով և հակասությունները կարգավորելով<ref name="энциклопедический" />։ Լայբնիցը մի մարդ էր, որը հրապուրված էր [[Չինական փիլիսոփայություն|չինական փիլիսոփայությամբ]], դա հիմնավորված էր նրանով, որ այն նման էր իր սեփականին<ref name="Mungello">{{Cite journal |last1=Mungello |first1=David E. |year=1971 |title=Leibniz's Interpretation of Neo-Confucianism |url=https://archive.org/details/sim_philosophy-east-and-west_1971-01_21_1/page/n4 |journal=Philosophy East and West |volume=21 |issue=1 |pages=3–22 |doi=10.2307/1397760 | issn = 0031-8221}}{{ref-en}}</ref>։ Պատմաբան Ռիչարդ Հյուզը ենթադրում է, որ Լայբնիցի «հասարակ սուբստանցիայի (անփոփոխ էության)» և «նախասահմանված ներդաշնակության» մասին գաղափարները ծագել են [[կոնֆուցիականություն|կոնֆուցիականության]] անմիջական ազդեցության հետևանքով, դա է ապացուցում այն փաստը, որ դրանք ծագել են այն ժամանակաշրջանում, երբ նա կարդում էր «Confucius Sinicus Philosophus»-ը<ref name="Mungello" />։

=== Փիլիսոփայական սկզբունքներ ===
Լայբնիցը լուրջ հոգեբանական և հետևաբար, ծայրահեղ սուբյեկտիվ էր համարում իրականության դեկարտյան մոտեցումը՝ ակնհայտության, ճշգրտության և գաղափարների որոշակիության սկզբունքը։ Դեկարտի ակնհայտության փոխարեն նա առաջարկեց որպես իրականության և օբյեկտիվության չափանիշ օգտագործել տրամաբանական ապացույցը{{sfn|Новая философская энциклопедия|2001}}։ Համաձայն Լայբնիցի՝ «դատողության անկեղծության չափանիշները...հանդիսանում են սովորական տրամաբանության օրենքները, որոնցից որ օգտվում են երկրաչափները՝ օրինակ, հավաստի համարելու կարգադրությունը միայն այն է, որ հաստատված է փորձով կամ ճշգրիտ ապացույցով»<ref>Hauptschriften zur Grundlegung der Philosophie, Bd. l, Lpz., 1904, S. 27—28.</ref>։ Իր նպատակը համարելով օբյեկտիվ իրականությունը, Լայբնիցը մասամբ ընդունում էր ակնհայտության սկզբունքը, սակայն, ի տարբերություն Դեկարտի, հետ էր մղվում ոչ թե մարդկությունից, այլ Աստծուց{{sfn |Новая философская энциклопедия|2001|с= }}։ Մեթոդաբանության մեջ Լայբնիցի առաջարկած կարևորագույն պահանջները փիլիսոփայական դատողությունների ունիվերսալությունն ու խստությունն էին, որոնց կատարումը ապահովում էր կենցաղի, փորձից անկախ «ապրիորի», սկզբունքների առկայությունը, որոնք Լայբնիցը համարում էր{{sfn |Философский энциклопедический словарь. Гл. редакция: Л. Ф. Ильичёв, П. Н. Федосеев, С. М. Ковалёв, В. Г. Панов|1983|с= }}՝
* կամայական հնարավոր կամ մտացածին  կեցության անհակասականությունը ([[Հակասության օրենք]]),
* հնարավորի տրամաբանական առաջնություններն արդեն գոյություն ունեցողի նկատմամբ (իրական), անհակասական «աշխարհների» անթիվ բազմության հնարավորությունը,
* այն փաստի բավարար հիմնավորումը, որ գոյություն ունի հենց տվյալ աշխարհը, այլ ոչ թե մեկը հնարավորներից, որ ընթանում է հենց այդ իրադարձությունը, և ոչ թե մեկ ուրիշը ( [[Բավարար հիմունքի օրենք|բավարար հիմքերի սկզբունք]]);
* տվյալ աշխարհի լավատեսությունը ([[կատարելություն]]) որպես նրա գոյության ապացույց։

Համաձայն Լայբնիցի՝ բնության գոյություն ունեցող իրադարձությունների և նյութի տարատեսակությունը լավատեսորեն հարաբերակցվում են իրենց կարգավորվածության հետ, և դրա մեջ է իրական աշխարհի, «էության և գոյության ներդաշնակության» մեջ պարունակվող կատարելության սկզբունքը{{sfn |Философский энциклопедический словарь. Гл. редакция: Л. Ф. Ильичёв, П. Н. Федосеев, С. М. Ковалёв, В. Г. Панов|1983|с= }}։ «Նվազագույն միջոցներով առավելագույն արդյունքների առկայության» [[գոյաբանություն|գոյաբանության]] սկզբունքը իրենից որպես հետևանք բխեցնում է մի շարք այլ սկզբունքներ՝ բնության օրենքների միօրինակությունը (համընդհանուր փոխկապակցվածությունը), անընդհատության օրենքը, չտարբերվողների նույնականության սկզբունքը, բացի դրանից, պարզության և լիակատարության համընդհանուր զարգացման և չափման սկզբունքները{{sfn |Философский энциклопедический словарь. Гл. редакция: Л. Ф. Ильичёв, П. Н. Федосеев, С. М. Ковалёв, В. Г. Панов|1983|с= }}։ Ըստ Լայբնիցի՝ գոյություն ունեցող աշխարհը ստեղծվել է Աստծո կողմից, որպես «բոլոր հնարավոր աշխարհներից լավագույնը»<ref name="Математический" />։

=== Մոնադաբանություն ===
Լայբնիցը՝ [[Նոր ժամանակի փիլիսոփայություն|նորեվրոպական մետաֆիզիկայի]], որի ուշադրության կենտրոնում [[սուբստանց]]ի ծագման մասին հարցն էր, ներկայացուցիչներից մեկն է։ Լայբնիցը ձևավորում է մի համակարգ, որը ստացել է [[սուբստանցիալ պլյուրալիզմ]] կամ [[մոնադաբանություն]] անվանումը։ Համաձայն Լայբնիցի՝ գոյություն ունեցող երևույթների կամ [[ֆենոմեն]]ների հիմքը, ծառայում են պարզ [[սուբստանց]]ները կամ [[մոնադ]]ները ({{lang-el|μονάδα}} {{lang-grc|μονάς, μονάδος}}-ից՝ «միավոր», «պարզ էություն»)<ref>{{Ռուսերեն գիրք |автор=Платонов К. К. |заглавие=Структура и развитие личности |год=1986 |место=М. |издательство=«Наука» |страницы=10 |страниц=256}}</ref>։ Բոլոր մոնադները պարզ են և մասեր չեն պարունակում<ref name="Сочинения">''Готфрид Вильгельм Лейбниц''. Сочинения в четырёх томах. Том 1. — М.: «Мысль», 1982. — С. 413—429.</ref>։ Նրանք անվերջ շատ են{{sfn |Философский энциклопедический словарь|1989|с= }}։ Մոնադները օժտված են այնպիսի որակներով, որոնք տարբերում են մի մոնադը մյուսից, երկու բացարձակ նույնական մոնադ գոյություն չունի<ref name="Блинников"/>։ Դա ապահովում է [[ֆենոմեն]]ների աշխարհի անվերջ բազմազանությունը։ Այն բանի գաղափարը, որի համաձայն աշխարհում գոյություն չունի բացարձակ միանման մոնադ կամ երկու բացարձակ միատեսակ երևույթ, Լայբնիցը ձևակերպել է որպես «համընդհանուր զարգացման» սկզբունք կամ «չտարբերվողների» նույնանմանություն՝ հենց դրանով առաջ քաշելով [[դիալեկտիկական մատերիալիզմ|դիալեկտիկական]] գաղափարը{{sfn |Философская Энциклопедия. В 5 т. Под редакцией Ф. В. Константинова|1960—1970|с= }}։

Համաձայն Լայբնիցի՝ մոնադները, իրենց ամբողջ պարունակությունը «ինքնազարգացնող» են շնորհիվ ինքնագիտակցման, և հանդիսանում են ինքնուրույն և ինքնագործ ուժեր, որոնք բոլոր նյութական իրերը բերում են շարժման վիճակի{{sfn |Философская Энциклопедия. В 5 т. Под редакцией Ф. В. Константинова|1960—1970|с= }}։ Ըստ Լայբնիցի՝ մոնադները առաջացնում են  խելահաս աշխարհը, որի ածանցյալը ֆենոմենալ աշխարհն է (ֆիզիկական տիեզերք){{sfn |Философский энциклопедический словарь|1989|с= }}։ Պարզ սուբստանցիաները ստեղծվում են [[Աստված|Աստծո]] կողմից միաժամանակ, և նրանցից յուրաքանչյուրը կարող է ոչնչացվել ամբողջովին, մի վայրկյանում, այսինքն պարզ սուբստանցիաները կարող են սկիզբ առնել միայն արարման ճանապարհով և մահանալ միայն ոչնչացմամբ, այն ժամանակ երբ, այն ինչ բարդ է համարվում, սկսվում կամ վերջանում է մասերով<ref name="Сочинения" />։ Մոնադները չեն կարող իրենց ներքին վիճակներում փոփոխություններ կրել ինչ-որ արտաքին պատճառների հետևանքով, բացի Աստծուց։

Լայբնիցը իր «Մոնադաբանություն» (1714) աշխատանքի գլուխներից մեկում{{sfn |В. Лейбниц // Большая энциклопедия Кирилла и Мефодия|2004|с=}}, փոխաբերաբար օգտագործում է պարզ սուբստանցիաների ինքնուրույն գոյության հետևյալ սահմանումը․ «Մոնադները բնավ պատուհաններ և դռներ չունեն, որոնցով ինչ-որ բան կարողանար մտնել և դուրս գալ այնտեղից»<ref name="Сочинения" />։ Մոնադը ունակ է իր վիճակի փոփոխությանը, և բոլոր բնական մոնադները ծագում են իրենց ներքին սկզբունքից։ Ներքին սկզբունքի գործունեությունը, որը բերում է մոնադի ներքին կյանքի փոփոխության, անվանում են ձգտում<ref name="Сочинения" />։ Բոլոր մոնադները ունակ են իրենց ներքին կյանքի [[ընկալում|ընկալմանն]] ու ընբռնմանը։ Որոշ մոնադներ իրենց ներքին զարգացման ընթացքում հասնում են գիտակցական ընկալման, կամ [[ապերցեպցիա]]յի<ref name="Сочинения" />։
[[Պատկեր:Leibniz Monadology 2.jpg|thumb|250px|Լայբնիցի «Մոնադաբանություն» աշխատանքի առաջին թերթը]]
Պարզ, միայն ընկալում և ձգտում ունեցող, սուբստանցիաների համար բավարար է մոնադի ընդհանուր անվանումը կամ էնտելեխիան։ Այն մոնադները, որոնք ունեն ավելի արտահայտիչ ընկալում, ուղեկցվող հիշողությամբ, Լայբնիցը անվանել է [[հոգի]]ներ։ Ընդ որում, ըստ Լայբնիցի, գոյություն չունեն բացարձակ անշունչ բնավորություններ։ Քանի որ ոչ մի սուբստանցիա չի կարող մահանալ, ապա այն չի կարող վերջնականապես զրկվել ինչ-որ ներքին կյանքից։ Լայբնիցը ասում է, որ մոնադները, որոնք յուրացնում են «անկենդան» բնավորության երևույթները, իրականում գտնվում են խորը [[քուն|քնի]] վիճակում։ Հանքանյութերն ու բույսերը կարծես անգիտակից պատկերացումներով քնած մոնադներ լինեն<ref name="энциклопедический">{{Ռուսերեն գիրք |заглавие=Философский энциклопедический словарь |год=2010}}</ref>։ 
Գիտակից հոգիները, որոնք կազմում են Հոգու Թագավորությունը, գտնվում են հատուկ վիճակում։ Մոնադների ամբողջ միասնականության անվերջ պրոգրեսը կարծես թե ներկայացված է երկու ասպեկտներով։ Առաջինը՝ բնության թագավորության զարգացումն է, որտեղ գլխավորում է [[մեխանիցիզմ|մեխանիկական անհրաժեշտությունը]]։ Երկրորդը՝ հոգու թագավորության զարգացումն է, որտեղ հիմնական օրենքը [[ազատություն]]ն է։ Վերջինիս տակ Լայբնիցը նկատի ունի նորեվրոպական ռացիոնալիզմի հոգով, [[ճշմարտություն|ճշմարտության]] ընկալումը։ Լայբնիցի համակարգում հոգիները, նրա մեկնաբանմամբ, «Տիեզերքի կենդանի հայելիներ» են<ref name="Блинников" />։ Սակայն գիտակից հոգիները իրենցից ներկայացնում են միևնույն ժամանակ հենց իր՝ Աստծո, կամ բնության Արարչի արտապատկերումը<ref name="Сочинения" />։
Յուրաքանչյուր մոնադի պոտենցիալում պարունակվում է ամբողջական [[Տիեզերք]]ը։

Լայբնիցը հետաքրքրաշարժորեն համակցում է Դեմոկրիտի [[ատոմիզմ]]ը ի տարբերություն Աիրստոտելի ակտուալության և պոտենցիալության։ Կյանքը ի հայտ է գալիս այն ժամանակ, երբ ատոմները «զարթնում» են։ Այս մոնադները կարող են հասնել [[ինքնագիտակցություն|ինքնագիտակցման]] մակարդակի։ Մարդու բանականությունը ևս մոնադ է, իսկ սովորական [[ատոմներ]]ը՝ քնած մոնադներ են։ Մոնադը օժտված է երկու բնութագրիչներով՝ [[ձգտում]] և ընկալում<ref name="Сочинения" />{{sfn |Философский энциклопедический словарь|1989|с= }}։
Լայբնիցը պնդում է, որ [[տարածություն]]ը և [[ժամանակ]]ը սուբյեկտիվ են՝ դրանք մոնադներին հատուկ ընկալման հնարավորություններ են։ Սրանում Լայբնիցը ազդել է [[Իմանուիլ Կանտ]]ի վրա, որի փիլիիսոփայական համակարգում ժամանակը դիտարկվում է որպես ապորի, այսինքն զգայական գիտակցման նախափորձնական ձև։ Կանտը գրում է․ «Ժամանակը որևէ փորձից բխող հասկացություն չէ...Ժամանակը զգայական գիտակցման մաքուր ձևն է...Ժամանակը դա ոչ այլ ինչ է, քան ներքին զգացման ձև, այսինքն ինքներս մեր և մեր ներքին վիճակի հայեցողությունը...Ժամանակը ընդհանրապես բոլոր երևույթների ապրիորի ֆորմալ ձևն է...տարածությունը և ժամանակը միասին, կամայական զգացմունքային հայեցողության մաքուր ձևի էությունն են, և հենց դրա շնորհիվ հնարավոր են [[ապրիորի]] սինթետիկ վիճակներ»<ref>И. Кант. Критика чистого разума. — 1994, гл. II «О времени».</ref>։
Ժամանակի հասկացությունը բացելով Լայբնիցը օգտագործել է «ֆենոմեն» տերմինը, նա բացատրեց, որ տարածությունը և ժամանակը իրական չեն, գոյություն ունեն իրենք իրենց համար, իսկ ֆենոմենները բխում են գոյություն ունեցող այլ իրականություններից։ Ըստ Լայբնիցի՝ տարածությունը իրենից ներկայացնում է մարմինների տեղավորրման կարգ, այն, ինչի միջնորդ լինելով նրանք, միմյանց նկատմամաբ որոշակի տեղաբաշխում են գտնում, ժամանակը նույնպես համանման կարգ է իրենից ներկայացնում, որն արդեն վերաբերում է մարմինների հաջորդականությանը, և որ, եթե չլինեին կենդանի էակները, տարածությունը և ժամանակը կմնային միայն Աստծո գաղափարներում։ Այս սահմանումը առավել հստակորեն էր արտահայտված [[Կլարկի և Լայբնիցի նամակագրական կապ|նյուտոնաման Կլարկին գրված նամակներում]]<ref>Husserliana Bd. 11, c. 339 / Цит. по: М. Рубене. Субъективность, аффективность, время: к феноменологической реформе трансцендентализма // Феноменология в современном мире. Рига, 1991. — С. 441.</ref>։ Յուրի Մոլչանովը առաջարկել է այս սահմանումը ռազմազեկույց (ռազմական գործողությունների ընթացքի կամ կատարած սխրագործության մասին) անվանել<ref>{{Ռուսերեն գիրք |автор=Молчанов Ю. Б. |заглавие=Проблема времени в современной науке |год=1990 |место=М.}}</ref><ref>{{Ռուսերեն գիրք |автор=Молчанов Ю. Б. |заглавие=Четыре концепции времени в философии и физике |год=1977 |место=М.}}</ref>։ Լայբնիցի ժամանակի սահմանման մեջ որոշակի դեր են խաղում առանձին վերցված մոնադին հատկանշական փոքր ընկալումները։ Լայբնիցը գրում է<ref>''Лейбниц Г.'' Новые опыты о человеческом разумении. Соч. в 4-х томах. Т. 4. М., 1983. — С. 54.</ref>․
<blockquote>....փոքր ընկալումների...գործողությունները առավել էական են, քան մտածում ենք։ Հենց նրանք են կազմավորում այն, սահմանմանը չբավարարող համերը, այն համընդհանուր, բայց իրենց մասերում ոչ հստակ պարզ զգացական որակները, այն տպավորությունները, որոնք իրենցից արտահայտում են մեր շրջապատի մարմինները և որոշ անվերջություններ, այն կապը՝ որում գտնվում է յուրաքանչյուր էակ մնացած արտաքին տիեզերքի հետ։ Կարելի է նույնիսկ ասել, որ այս փոքր հասկացությունները ի զորու են ներկայից բխեցնել ապագան և ծանրաբեռնել անցյալով, որ ամեն ինչ ընթանում է փոխադարձ կապակցվածությամբ...և որ սուբստանցիաներից փոքրագույն հայացքը, նույնքան նրբանկատ, որքան Աստծո հայացքն է, կարող է կարդալ ամբողջ Տիեզերքի պատմությունը...</blockquote>
Լայբնիցի կենդանության օրոք «Մոնադաբանությունը» չտպագրվեց{{sfn |Философская Энциклопедия. В 5 т. Под редакцией Ф. В. Константинова|1960—1970|с= }}։ Քանի որ հեղինակային աշխատանքում վերնագիր չկար, պահպանվել են տարբեր վերնագրերով հրատարակումներ{{sfn |Философская Энциклопедия. В 5 т. Под редакцией Ф. В. Константинова|1960—1970|с= }}։ Առաջին անգամ այս ստեղծագործությունը տպագրվել է Կելերի թարգմանությամբ գերմաներենով՝  «Lehrsätze über die Monadologie…», Frankf.-Lpz., 1720, և վերահրատարակվել է 1740 թվականին{{sfn |Философская Энциклопедия. В 5 т. Под редакцией Ф. В. Константинова|1960—1970|с= }}։ Հետո լույս տեսավ լատիներեն թարգմանությունը «Principia philosophiae…» վերնագրով  «Acta eruditorum Lipsiae publicantur»-ում Supplemente, t. 7, sect. 11, 1721{{sfn |Философская Энциклопедия. В 5 т. Под редакцией Ф. В. Константинова|1960—1970|с= }}: Ֆրանսերեն օրիգինալը  «Նոր փորձերի» հետ հրատարակվել է Էդմանի կողմից միայն 1840 թվականին («Opera philosophica…», Bd. 1-2, В.){{sfn |Философская Энциклопедия. В 5 т. Под редакцией Ф. В. Константинова|1960—1970|с= }}: Օրիգինալի լավագույն հրատարակությունը պատկանում են Գյուոյին ([[1904]]) և Ռոբինին ([[1954]]){{sfn |Философская Энциклопедия. В 5 т. Под редакцией Ф. В. Константинова|1960—1970|с= }}: Լավագույն գերմաներեն հրատարակությունը համարվում է 1956 թվականինը{{sfn |Философская Энциклопедия. В 5 т. Под редакцией Ф. В. Константинова|1960—1970|с= }}։

=== Թեոդիցիայի փորձեր ===
[[Պատկեր:Théodicée title page.jpeg|thumb|250px|Լայբնիցի «''Թեոդիցեաի (կրոնա-փիլիսոփայական ուսմունք) փորձեր''» աշխատանքի անվանական թերթը, 1734 թվականի տարբերակ]]
«Թեոդիցիայի (կրոնափիլիսոփայական ուսմունք) փորձեր» («[[թեոդիցիա]]» բառը (նոր լատիներենով՝  theodicea, «աստվածաարդարացում»<ref name="Theodicy">''Kempf, Constantine''. «Theodicy». The Catholic Encyclopedia. Vol. 14. New York: Robert Appleton Company, 1912.</ref>)) աշխատանքը Լայբնցիցի փորձն էր հաշտեցնելու իր անձնական փիլիսոփայական համակարգը  [[քրիստոնեության]]<ref>Magill, Frank (ed.). ''Masterpieces of World Philosophy.'' New York: Harper Collins (1990).</ref> դոգմաների իր մեկնության հետ։ Այս աշխատանքի նպատակը ցույց տալն էր, որ չարն այս աշխարհոում հակասում է Աստծո ողորմածությանը, և որ, իրականում, չնայած շատ աղետների, այս աշխարհը բոլոր հնարավոր աշխարհներից լավագույնն է<ref name="Theodicy" />։ Իր «Թեոդիցիայի փորձեր» աշխատանքում Լայբնիցը նշում է հետևյալը<ref>''Лейбниц Г.'' Опыты теодицеи. Соч. в 4-х томах. Т. 4. М., 1989. — С. 69.</ref>․
<blockquote>Ժամանակը կազմված կլինի յուրաքանչյուր մոնադի տեսակետների համախմբությունից հենց իր վրա, ինչպես տարածությունը՝ բոլոր մոնադների տեսակետների համախմբից Աստծո վրա։ Ներդաշնակությունը թույլատրում է ինչպես ապագայի կապը անցյալի հետ, այնպես էլ ներկայի կապը բացակայողի հետ։ Կապի առաջին տեսակը միավորում է ժամանակները, երկրորդը՝ տարածությունը։ Այս երկրորդ կապը հայտնաբերվում է մարմնի և հոգու միասնության մեջ, և ընդհանրապես իրական սուբստանցիաների իրար հետ կապի մեջ։ Բայց առաջին կապը մարմինների ձևափոխման մեջ է արտահայտվում, կամ, բոլոր մարմինների համար...</blockquote>
Լայբնիցը գրել է, որ չարը կարելի է ընկալել մետաֆիզիկորեն, ֆիզիկորեն և բարոյապես, ըստ նրա, մետաֆիզիկական չարը բաղկացած է հասարակ անկատարելությունից, ֆիզիկականը՝ կարեկցանքից, իսկ բարոյականը՝ մեղքից<ref name="Мысль">{{Ռուսերեն գիրք |автор=Лейбниц Г. В. |заглавие=Опыты теодицеи о благости Божией, свободе человека и начале зла |год=1989 |место=М. |издательство=Мысль |страниц=560}}</ref>։ Լայբնիցը վկայում է, որ Աստված առաջնահերթ կամենում է բարին, հետո՝ ամենալավը, չարի գոյության հետ համեմատ Աստված չի ցանկանում բարոյական չարը և ընդհանրապես ֆիզիկականը կամ տառապանքը<ref name="Мысль" />։ Աստված ֆիզիկական չար կամենում է որպես մեղքի արժանի պատիժ, ինչպես նաև հաճախ որպես մեծ չարիքներին նախազգուշացում կամ առավել մեծ բարիքներին հասնելու համար<ref name="Мысль" />։ Լայբնիցը գրել է, որ «անվանումը հավասարապես ծառայում է նաև որպես օրինակ, և նախազգուշացում, և չարը հաճախ բերում է բարու մեծագույն զգացումներին և երբեմն նաև նրա առավել կատարելագործմանը, ով այն իրականացնում է, ինչպես և ցանված սերմերը հասունացման ժամանակ ենթարկվում են փչացման»<ref name="Мысль" />։

Ինչ վերաբերում է բարոյական չարին, կամ մեղքին, ապա շատ հաճախ պատահում է, որ այն ծառայում է որպես բարու վաստակման կամ այլ չարիքի վերացման միջոց, բայց այն, սակայն, չի անում աստվածային կամքի բավարարված օբյեկտ, այն թույլատրելի է միայն մի պատճառով, որ մարդը, որը չի ցանկանում որևէ մեկին թույլ տալ մեղք գործել, կարողանա կանխել այն, ինքը գործելով բարոյական մեղք, ինչպես օրինակ, սպան, որը, պարտավոր լինելով պահպանել կարևոր պահակակետը, թողնում է այն,կանխելու համար երկու զորամասային զինվորների միջև ծագած վեճը, որոնք պատրաստ են սպանելու միմյանց<ref name="Мысль" />։ Այլ խոսքով, իր աշխատանքում Լայբնիցը վկայում է, որ, չնայած ամեն ինչի իդեալական աստվածային նախասահմանվածությանը, աշխարհում թագավորում է կամքի բացարձակ ազատությունը, որից էլ առաջանում է չարիքը<ref>«''Essais de théodicée sur la bonté de Dieu''». — 1710.</ref><ref name="Теодицея">{{Ռուսերեն հոդված |заглавие=«Теодицея» |год=1887 |издание=«Вера и разум» |номер=13 |страницы=48}}</ref>։ Միևնույն ժամանակ, ըստ Լայբնիցի, Աստված կանխորոշել է աշխարհի բոլոր օրինաչափությունները, ի սկզբանե սահմանել է հոգիների և մարմինների, ազատության և անհրաժեշտության անհրաժեշտ և համընդհանուր համապատասխանությունը, օրինակ, թույլատրել է չարը, որպեսզի արտահայտի բարին, և այսպիսով, ստեղծել է «բոլոր հնարավոր աշխարհներից լավագույնը»<ref name="Теодицея" />։ Լայբնիցի [[Ճակատագրապաշտություն|ֆատալիզմի]]՝ [[Կամքի ազատություն|կամքի ազատության]] ընդունման հետ հաշտեցման այս փորձը, բացատրելու չարի առկայությունը և տալու նրա հոգու [[Լավատեսություն|լավատեսության]] արդարացումը [[սարկազմ|սարկաստիկ]] քննադատության է ենթարկվել [[Վոլտեր]]ի կողմից՝ «[[Կանդիդ, կամ Լավատեսություն|Կանդիդում]]»<ref>{{Ռուսերեն գիրք |автор=Вольтер. |заглавие=Избранные произведения |год=1947 |место=М. |страницы=41—129}}</ref>։

[[Բնություն]]ը Լայբնիցը բացատրում էր որպես Աստծո սովորույթ։ Լայբնիցի պատկերացմամբ այն մարդկային հոգու ակտուալ անվերջություն է, լի է գիտակցման իրագործմամբ, որն իրագործելի չէ մարդու համար{{sfn |Новейший философский словарь / Сост. А. А. Грицанов|1998|с= }}<ref name="История философии">{{Ռուսերեն գիրք |заглавие=История философии |год=2008}}</ref>։ Աստված իրենից ներկայացնում է ակտուալ բացարձակ մտածելակերպով օժտված ստեղծագործ մոնադ{{sfn |Новейший философский словарь / Сост. А. А. Грицанов|1998|с= }}<ref name="История философии" />։ Աստված նախամոնադ է, մնացած այլ մոնադները նրա ճառագայթումներն են<ref name="энциклопедический" />։ Աստված ազատ է տառապալից, այսինքն անգիտակից վիճակներից, նա հանդիսանում է հավիտենական ճշմարտությունների և հաստատված համաշխարհային ներդաշնակության սկզբնաղբյուրը, տիեզերքի կատարելության առհավատչյան{{sfn|Новая философская энциклопедия|2001}}։ Հաստատված ներդաշնակությունը, որպես մոնադների միջև փոխադարձ համապատասխանություն, ի սկզբանե հաստատվել է Աստծո կողմից, երբ նա ընտրել է «բոլոր հնարավոր աշխարհներից լավագույնը»{{sfn|Философия: Энциклопедический словарь|2004}}։ Նախասահմանված ներդաշնակության ուժով, չնայած ոչ մի մոնադ չի կարող ազդել մյուսի վրա, քանի որ մոնադները կարծես թե իրարից անկախ սուբստանցիաներ են, այնուամենայնիվ նրանցից յուրաքանչյուրի զարգացումը գտնվում է լիովին համապատասխանության մեջ մնացածի զարգացման և ընդհանրապես ամբողջ աշխարհի հետ{{sfn|Философия: Энциклопедический словарь|2004}}։ Դա տեղի է ունենում Աստծո կողմից մոնադներին տրված այլ մոնադները և ամբողջ աշխարհը ներկայացնելու հատկության շնորհիվ{{sfn|Философия: Энциклопедический словарь|2004}}։ Նախասահմանված ներդաշնակություն հասկացության օգնությամբ Լայբնիցը [[օկազիոնալիզմ]]ի ոգով լուծում է մարմնի և հոգու կապի XVII դարի ռացիոնալիզմի համար, Դեկարտի ուսմունքից բխող այդ կարգի բարդ խնդիրը{{sfn|Новая философская энциклопедия|2001}}։ Որպես թեիստ՝ Գոփֆրիդ Վիլհելմ Լայբնիցը մշտապես հնարավոր էր համարում Աստծո ազդեցությունը համաշխարհային պրոբլեմների ընթացքի վրա, բայց մերժում էր արարչագործված մոնադների փոփոխության վրա և մոտեցնում [[դեիզմ]]ի ոգով «Աստված-Արարիչը» «արարչագործված աշխարհի» հետ՝ մերժելով մարդանման Աստծուն{{sfn |Философская Энциклопедия. В 5 т. Под редакцией Ф. В. Константинова|1960—1970|с= }}։ Ըստ Լայբնիցի՝ Աստծո բարձրագույն մոնադը պետք չէ ծայրահեղորեն օգտագործել ցածրագույն մոնադ՝ մարդու համար{{sfn |Философская Энциклопедия. В 5 т. Под редакцией Ф. В. Константинова|1960—1970|с= }}։

=== Հոգու մասին Լոքի ուսմունքի քննադատությունը որպես «մաքուր տախտակի» ===
[[Պատկեր:John Locke.jpg|thumb|230px|[[Ջոն Լոք]]: [[Գոդֆրուա Կնելլեր|Գոթֆրիդ Կնելերի]] վրձնած դիմանկար ([[1697]])]]
[[Իմացաբանություն|Իմացաբանության]] տեության<ref group="Նշում">Гносеологические идеи Лейбница изложены в его работе «Новые опыты о человеческом разумении», название которой отсылает к сочинению Локка «Опыт о человеческом разумении».</ref> և հոգեբանության մեջ [[Իրատեսություն|իրատես]] Լայբնիցը քննադատության է ենթարկել [[Ջոն Լոք]]ի գիտական իմացաբանական ենթադրությունները հոգու՝ որպես «մաքուր տախտակի» մասին {{lang-la|tabula rasa}})<ref name="Кондаков" />{{sfn |Философский энциклопедический словарь. Гл. редакция: Л. Ф. Ильичёв, П. Н. Федосеев, С. М. Ковалёв, В. Г. Панов|1983|с= }}, որի վրա փորձը անդրադարձնում է միայն իր գրերը<ref>[http://www.asf.ru/Publ/kabanov_filosofy/glava4_1.html ''Кабанов П. Г.'' Философия. Учебник] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130317162624/http://www.asf.ru/Publ/kabanov_filosofy/glava4_1.html |date=2013-03-17 }}.</ref>։ Լայբնիցը փորձում էր այլընտրանքային դիրք գտնել դեկարտյան ռացիոնալիզմի  և լոքյան իմացաբանության ու [[սենսուալիզմ]]ի միջև{{sfn|Философия: Энциклопедический словарь|2004}}։ Լայբնիցի ենթադրությունների համապատասխանության մեջ, հոգին մինչ ցանկացած իրական փորձը ունի անհատական առանձնահատկություններ, նախատրամադրություններ, որոնցից կախված է արտաքին տպավորությունների ընկալումը<ref name="Кондаков" />։ Էմպիրիզմ (փորձապաշտություն) դրույթին, համաձայն որի ''գիտակցության մեջ ոչինչ չկա, որը մինչ այդ չի եղել զգայություններում'' («''nihil est in intellectu, quod non fuerit in sensu''»)<ref>{{Ռուսերեն գիրք |автор=Лейбниц Г. В. |заглавие=Новые опыты о человеческом разуме |год=1936 |место=M.–Л. |страницы=100—101}}</ref>, նա հակադրում էր ''գիտակցության մեջ չկա ոչինչ, ինչը առաջ չի եղել զգայություններում, բացի իրենից գիտակցությունից'' հասկացությունը<ref>{{Ռուսերեն գիրք |автор=Мареев С.Н., Мареева Е.В. |заглавие=История философии (общий курс) |год=2004 |место=М. |издательство=Академический Проект |страниц=880}}</ref>։ Լայբնիցը կարծում էր, որ խելքը օժտված է որոշ ֆունդամենտալ սկզբունքների բնածին ընկալման հատկությամբ, սակայն, ի տարբերություն Դեկարտի «[[իննատիզմ]]ի», այս հատկությունը տրված չէ պատրաստի ձևով, այլ միայն «նախատրամադրվածության» նախավճարն է<ref name="энциклопедия" />{{sfn|Философия: Энциклопедический словарь|2004}}։ Գաղափարների բնագավառում այսպիսի ընկալման առարկա հանդիսանում են բարձրագույն [[կեցություն]]ների կատեգորիաները, այնպիսին, ինչպես «եսը», «նույնությունը», «կեցությունը», «ըմբռնումը», իսկությունների ոլորտում՝ համընդհանուր և անհրաժեշտ տրամաբանական և մաթեմատիկական իսկությունները<ref name="энциклопедия" />{{sfn|Философия: Энциклопедический словарь|2004}}։

=== Լայբնիցի գաղափարների ընկալում ===
Գոթֆրիդ Վիլհելմ Լայբնիցը գերմանական [[Էմանուել Կանտ|նախականտյան]] շրջանի փիլիսոփայության կարևորագույն դեմքերից է։ Լայբնիցի աշակերտ [[Քրիստիան Վոլֆ|Քրիստիան ֆոն Վոլֆին]] և նրա դպրոցին են պատկանում Գերմանիայում լայբնիցյան գաղափարների համակարգման և մասսայականացման մեծ վաստակը{{sfn |Философский энциклопедический словарь. Гл. редакция: Л. Ф. Ильичёв, П. Н. Федосеев, С. М. Ковалёв, В. Г. Панов|1983|с= }}{{sfn|Философия: Энциклопедический словарь|2004}}։ Այդ գաղափարներից շատերը իրենց տեղն են գտել [[գերմանական դասական փիլիսոփայություն|գերմանական դասական փիլիսոփայության]] մեջ{{sfn |Философский энциклопедический словарь. Гл. редакция: Л. Ф. Ильичёв, П. Н. Федосеев, С. М. Ковалёв, В. Г. Панов|1983|с= }}{{sfn|Философия: Энциклопедический словарь|2004}}։  XX հարյուրամյակի [[Սպիրիտուալիզմ (փիլիսոփայություն)|պերսոնալիզմին]] հարող մի շարք իդեալիստ-փիլիսոփաների ստեղծագործություններում, ինչպես նաև [[Էդմունդ Հուսերլ]]ի, [[Ալֆրեդ Նորթ Ուայտհեդ]]ի մի քանի այլ դպրոցներիում զարգանում էին «մոնադաբանության» սկզբունքները{{sfn |Философский энциклопедический словарь. Гл. редакция: Л. Ф. Ильичёв, П. Н. Федосеев, С. М. Ковалёв, В. Г. Панов|1983|с= }}{{sfn|Философия: Энциклопедический словарь|2004}}։

Լայբնցիցի գաղափարներն իրենց անդրադարն են գտել [[Փոթորիկ և գրոհ|«Փոթորկի և գրոհի»]] պոետների աշխարհահայցքներում, [[Գոտհոլդ Լեսսինգ]]ի էսթետիկ հայցքների, [[Յոհան Վոլֆգանգ ֆոն Գյոթե]]ի և [[Ֆրիդրիխ Շիլլեր]]ի աշխարհահայացքներում{{sfn |Философская Энциклопедия. В 5 т. Под редакцией Ф. В. Константинова|1960—1970|с= }}։ Լայբնիցի՝ աշխարհի բոլոր մարմինների օրգանական միասնականության ուսմունքները և դրանց զարգացումները ընկալվել են [[Ֆրիդրիխ Շելինգ]]ի կողմից և իրենց արտահայտությունն են գտել նրա բնափիլիսոփայությունում{{sfn |Философская Энциклопедия. В 5 т. Под редакцией Ф. В. Константинова|1960—1970|с= }}։ Լայբնիցյան իդեալիզմի հատկանշական ճյուղերը վերածնվել են [[Գեորգ Վիլհելմ Ֆրիդրիխ Հեգել]]ի օբյեկտիվ իդեալիզմումում (Լայբնիցի գործնական, հոգևոր մոնադը Հեգելի ինքնազարգացող գաղափարի նախատիպն է){{sfn |Философская Энциклопедия. В 5 т. Под редакцией Ф. В. Константинова|1960—1970|с= }}։ Լայբնիցի գաղափարների տպավորության տակ ձևավորվել են նաև [[Յոհան Ֆրիդրիխ Հերբարթ]]ի, [[Ֆրիդրիխ Էդուարդ Բենեկե]]ի,  [[Ռուդոլֆ Գերման Լոտցե]]ի, [[Գուստավ Տեյհմյուլլեր]]ի, [[Վիլհելմ Վունդտ]]ի և [[Շարլ Ռենուվյե]]ի ուսմունքները{{sfn|Новая философская энциклопедия|2001}}։ [[Լյուդվիգ Ֆոյերբախ|Լյուդվիգ Անդրեաս Ֆոյերբախը]] բարձր է գնահատել ինքնաշարժման գործնական ուժի Լայբնիցի ուսմունքը և սուբստանցիաների ամենից կարևոր սահմանումները և դրա հետ մեկտեղ նշել է, որ [[աստվածաբանություն]]ը աղավաղում է նրա լավագույն մտքերը<ref>Избранные философские произведения, М., 1955, С. 144—146.</ref>։ Որպես հանրահայտ գաղափարախոսի՝ Լայբնիցին բարձր է գնահատել նաև [[Միխայիլ Լոմոնոսով]]ը, որը, սակայն խիստ քննադատում էր նրա մոնադաբանությունը՝ համարելով «միստիկական ուսմունք»<ref>Полное собрание сочинений, т. 1, 1950, С. 424; т. 10, 1957, С. 503.</ref>։ Լայբնիցի մետաֆիզիկան Ռուսաստանում վերածնվել է [[Ալեքսեյ Կոզլով]]ի, [[Սերգեյ Ալեքսանդրով]]ի, [[Լեվ Լոպատին]]ի, [[Նիկոլայ Լոսկին]]ի և [[Սերգեյ Ասկոլդով]]ի ուսմունքներում{{sfn|Новая философская энциклопедия|2001}}։

== Գիտական գործունեություն ==
=== Տրամաբանություն ===
[[Պատկեր:Gottfried Wilhelm Leibniz c1700.jpg|thumb|200px|Իոհան Ֆրիդրիխ Վենտցելի վրձնած Լայբնիցի դիմանկարը, մոտավորապես [[1700]] թ.]]
[[Տրամաբանություն|Տրամաբանության]] ոլորտում Գոթֆրիդ Վիլհելմ Լայբնիցը մշակել է [[Վերլուծություն (փիլիսոփայություն)|վերլուծության]] և [[սինթեզ]]ի մասին ուսմունքները<ref name="энциклопедия" /><ref name="Блинников" />։ Նա տրամաբանությունը ընդունում էր որպես հնարավոր աշխարհների մասին գիտության<ref name="Блинников" />։ Լայբնիցին են պատկանում պատմության մեջ [[բավարար հիմունքի օրենք]]ի ձևակերպումը, նա նաև հանդիսանում է ժամանակակակից տրամաբանության մեջ ընդունված նույնության օրենքի արտահայտման ձևի հեղինակը<ref name="энциклопедия" />{{sfn |В. Лейбниц // Большая энциклопедия Кирилла и Мефодия|2004|с= }}<ref name="Блинников" />։ Նույնության օրենքը նա համարում էր տրամաբանության վերին սկզբունքը{{sfn|Новая философская энциклопедия|2001}}։ «Ճշմարտության էությունն ընդհանրապես այն է, որ այն նույնական մի բան է»<ref>Die philosophischen Schriften, Bd. 7. В., 1890, S. 296.</ref>։ Նույնության օրենքի Լայբնիցյան ձևակերպումը ներկայումս օգտագործվում է ժամանակակակից տրամաբանամաթեմատիկական հաշվարկներից շատերում{{sfn |Философская Энциклопедия. В 5 т. Под редакцией Ф. В. Константинова|1960—1970|с= }}։ Նույնության օրենքի հետ է կապված համարժեքների փոխարինման սկզբունքը՝ «Եթե Ա-ն Բ-ն է և Բ-ն Ա-ն, ապա Ա-ն և Բ-ն համարվում են միևնույնը։ Կամ Ա-ն և Բ-ն նույն են, եթե նրանք կարող են փոխարինվել մեկը մյուսով»<ref>''Leibniz G. W.'' «Fragmente zur Logik», В., 1960, S. 460.</ref>։ Լայբնիցի համար նույնականության սկզբունքները, համարժեքի ու հակասականի փոխարինումը՝ կամայական դեդուկտիվ ապացուցման հիմնական միջոցներն են, հիմնվելով դրանց վրա, Լայբնիցը նախաձեռնեց որոշ այսպես կոչված աքսիոմների ապացուցման փորձը{{sfn |Философская Энциклопедия. В 5 т. Под редакцией Ф. В. Константинова|1960—1970|с= }}։ Նա համարում էր, որ աքսիոմները՝ չապացուցվող առաջարկություններ են, որոնք իրենցից ներկայացնում են նույնականությունը, իսկ մաթեմատիկայում աքսիոմների ձևով ներկայացվող ամեն ինչ չէ որ նույնությունէ ենթադրում, ուստի դրանք, ըստ Լայբնիցից, պետք է ապացուցվեն{{sfn |Философская Энциклопедия. В 5 т. Под редакцией Ф. В. Константинова|1960—1970|с= }}։ Նույնացման և տարբերակման անունների Լայբնիցի առաջարկած չափանիշը համապատասխանում է հայտնի չափով ժամանակակից անունների ու արտահայտությունների իմաստի և մեծության տարբերակմանը, օրինակ, լայնորեն տարածված «սըր Վալտեր Սքոթ» և «Վեվերլեի հեղինակ» արտահայտությունների համարժեքությունը, որը ծագում է Ռասելից, բառացիորեն կրկնում է Լայբնիցի միտքը<ref>''А. Черч'', Введение в математическую логику, 1960, С. 18—19, 342.</ref>։ Լայբնիցը նշանակումների միասնական համակարգ չի մշակել, նրա կողմից առավել մշակված է «գումարում-հանումի» հաշվարկը<ref>''Leibniz G. W.'' «Fragmente zur Logik», В., 1960, S. 304—43.</ref>։ Լայբնիցի առաջարկած զուգահեռ կտորների կամ շրջանների սիլլոգիզմի (հետևաբանություն) ճշգրիտ քանակաչափի (մոդուս) դուրս բերումը բավականին հաջողված էր («Սիլլոգիստիկայի ապացուցման փորձը» «Opuscules et fragments inédits de Leibniz» գրքում)<ref>«Opuscules et fragments inédits de Leibniz», extraits… par L. Couturat, P., 1903, p. 292—321.</ref>։ Լայբնիցի համար կարևոր է օբյեկտի պաշտպանումը և տրամաբանության ձևական մեթոդը{{sfn |Философская Энциклопедия. В 5 т. Под редакцией Ф. В. Константинова|1960—1970|с= }}։ Նա Վագներին գրում է հետևյալը<ref>''Leibniz G. W.'' «Fragmente zur Logik», В., 1960, S. 7.</ref>․ 
<blockquote>...չնայած պարոն [[Արնո Անտուան]]ը իր մտածելակերպի արվեստում պնդում էր, որ մարդիկ հազվադեպ են շփվում ձևաչափով, այլ հիմնականում իմաստով, իրականում գործը այլ կերպ է դասավորված և արդեն պարոն Հյուգենսը իմ հետ միասին նկատել է, որ սովորաբար մաթեմատիկական պարալոգիզմ կոչվող սխալները հարուցված են ձևի փնթիությամբ։ Եվ, իհարկե, դատարկ բան չէ, որ Արիստոտելը այս ձևերի համար դուրս է բերել խիստ օրենքներ և դրանով իսկ առաջինն էր, ով մաթեմատիկայից դուրս գրում էր մաթեմատիկորեն։</blockquote>
Լայբնիցը իր ժամանակի համար առավել դասական ձևակերպման հայտնաբերողի դերում է հանդես եկել, բացի դրանից, նա մշակել է գենետիկ որոշումների տեսությունը<ref name="энциклопедия" />։ Իր՝ 1666 թվականին «''Կոմբինատորիկայի արվեստ մասին''» աշխատանքում, նա կանխագուշաել է ժամանակակից [[մաթեմատիկական տրամաբանություն|մաթեմատիկական տրամաբանության]] որոշ պահեր<ref name="энциклопедия" />{{sfn |В. Лейбниц // Большая энциклопедия Кирилла и Мефодия|2004|с= }}<ref name="Блинников" />։ Լայբնիցը կոմբինատորիկա է անվանել [[Ռայմունդ Լուլի]]ի ազդեցությամբ իր կողմից զարգացված բացահայտման «մեծագույն արվեստի» գաղափարը, որը, հիմնվելով ակնհայտ «առաջնային ճշմարտությունների» վրա, թույլ է տվել տրամաբանորեն դուրս բերել դրանցից գիտության ամբողջ համակարգը{{sfn|Новая философская энциклопедия|2001}}։ Այս համակարգը դարձավ Լայբնիցի մոտ առանցքայիններից մեկը և ամբողջ կյանքի ընթացքում նա մշակում էր «ունիվերսալ գիտության» սկզբունքները, որից, նրա խոսքերով, «որոշ չափով կախված է մարդկության բարեկեցությունը»<ref>''Лейбниц Г. В.'' Сочинения в 4-х томах, т. 3. — М., 1984. — С. 480.</ref>։

Գոթֆրիդ Վիլհելմ Լայբնիցին է պատկանում [[մաթեմատիկական նշաններ]]ի օգտագործման հեղինակային իրավունքը տրամաբանության և տրամաբանական հաշվարկների կառուցման մեջ<ref name="энциклопедия" />։ Նա առաջ է քաշել մաթեմատիկական իսկությունների հաստատման խնդիրը համընդհանուր տրամաբանական սկզբունքներում, ինչպես նաև առաջարկել էլ է կիրառել հաշվարկումների երկակի համակարգը հաշվողական մաթեմատիկայի նպատակներում<ref name="энциклопедия" />։ Լայբնիցը հիմնավորել է տրամաբանության և էվրիստիկական եզրահանգումների համար ռացիոնալ նշանների նշանակությունը, նա պնդում էր, որ իմացությունը հանգնում է պնդումների ապացուցմանը, ապացույցներ գտնելն էլ անհրաժեշտ է որոշակի մեթոդով<ref>''Leibniz G. W.'' «Fragmente zur Logik», В., 1960, S. 87—88.</ref>։ Համաձայն Լայբնիցի, ինքն իրենով մաթեմատիակական մեթոդը բավարար չէ, որպեսզի ապացուցվի այն ամենը, որը մենք որոնում ենք, բայց չի ապահովագրում սխալներից{{sfn |Философская Энциклопедия. В 5 т. Под редакцией Ф. В. Константинова|1960—1970|с= }}։ Վերջինս բացատրվում է նրանով, որ մաթեմատիկայում պնդումները ձևակերպվում են համապատասխան նշանների միջոցով և գործում են որոշակի օրենքներով, իսկ յուրաքանչյուր փուլում ստուգումը պահանջում է «միայն թուղթ և թանաք»{{sfn |Философская Энциклопедия. В 5 т. Под редакцией Ф. В. Константинова|1960—1970|с= }}։ Լայբնիցը նաև առաջին անգամ արտահայտել է մարդկային գործառույթների մոդելավորման մեքենայացման հնարավորությունը, «[[մոդել]]» տերմինը ևս նրան է պատկանում<ref name="энциклопедия" />{{sfn |В. Лейбниц // Большая энциклопедия Кирилла и Мефодия|2004|с= }}։

Լայբնիցը «անհրաժեշտություն» հասկացության մշակման համար մեծ դեր ունի<ref name="Блинников" />։ Անհրաժեշտությունը նա ընկալում էր այնպես, ինչպես պետք է պարտադիրը ընկալել<ref name="Блинников" />։ Համաձայն Լայբնիցին, ամենից առաջնային անհրաժեշտություն է մետաֆիզիկականը, բացարձակը, ինչպես նաև տրմաբանականը և երկրաչափական անհրաժեշտությունը<ref name="Блинников" />։ Նա հիմնավորվում է նույնականացման և հակասության օրենքների վրա, քանի որ հնարավոր է դարձնում իրադարձությունների միասնական հնարավորությունը<ref name="Блинников" />։ Լայբնիցը նշում է անհրաժեշտության այլ առանձնահատկությունները<ref name="Блинников" />։ Նա հակադրում էր անհրաժեշտը պատահականի հետ, հասկանալով նրան ոչ որպես սուբյեկտի տեսանելիությունը, այլ երևույթների օբյեկտիվ կապը, որը կախված է որոշումների ազատությունից և Տիեզերքի պրոցեսների ընթացքից<ref name="Блинников" />։ Նա հասկանում էր այն որպես հարաբերական պատահականություն, որը կրում է օբյեկտիվ բնույթ և անհրաժեշտ պրոցեսների հատումից է ծագում<ref name="Блинников" />։ «Նոր փորձեր» (գիրք չորրորդ) գրքում Լայբնիցը տվել է ավանդական տրամաբանության դեդուկտիվ վերլուծությունը, ցույց տալով, որ սիլոգիզմի երկրորդ և երրորդ ֆիգուրները կարող են ստացվել ինչպես ''Barbara'' մոդուսից որպես հետևանք հակասման օրենքի միջոցով, իսկ չորրորդ ֆիգուրը՝ վերածման օրենքի օգտագործմամբ, այստեղ նա տվել է սիլոգիզմի մոդուսների նոր դասակարգումը{{sfn |Философская Энциклопедия. В 5 т. Под редакцией Ф. В. Константинова|1960—1970|с= }}։ Լայբնիցի օրիգինալ տրամաբանական գաղափարները, առավել չաթով գնահատված լինելով այժմ, հայտնի են դարձել XX դարում{{sfn |Энциклопедия Кольера|2000|с= }}։ Լայբնիցի արդյունքները հարկ եղավ նորից ծրագրավորել, քանի որ նրա միակ աշխատանքը թաղվել էր Հաննովերում թագավորական գրադարանի ձեռագրերի հետ{{sfn |Энциклопедия Кольера|2000|с= }}։

=== Մաթեմատիկա ===
[[Շոշափող]]ների տարման, [[ֆունկցիայի էքստրեմում]]ի որոնման և [[մակերես|քառակուսի մակերեսի]] հաշվման խնդրի լուծման մի շարք մոտեցումներ հայտնագործվել են մինչ Լայբնիցը, սակայն նրա նախորդների աշխատանքներում բացակայում էր ընդհանուր մեթոդը, որը թույլատրում էր տարածել, առաավելապես ամբողջ թվաբանական ֆունկցիաներով սահմանափված հետազոտություննեը ցանկացած կոտորակային և իռացիոնալ և հատկապես [[տրանսցենդենտ ֆունկցիաներ]]ի վրա։ Այս աշխատանքներում ինչ-որ չափով հստակ չկային արտահայտված վերլուծության հիմնական հասկացությունները, ինչպես նաև հաստատված չէին դրանց փոխադարձ կապերը, չկար զարգացած և միասնական նշանների համակարգ<ref name="Математический" />։ 
* 1675 թվականին Լայբնիցը ստեղծել է դիֆերենցիալ և ինտեգրալ հաշիվը և հետագայում հրատարակել է իր հայտնագործության գլխավոր արդյունքները, առաջ անցնելով Նյուտոնից, ով Լայբնիցից առաջ էր եկել ելքային արդյունքների դուրս բերմանը, բայց այդ ժամանակ դեռ չէր հրատարակել դրանք, չնայած Լայբնիցին դրանցից մի քանիսը մասնավորապես հայտնի էին{{sfn |В. Лейбниц // Большая энциклопедия Кирилла и Мефодия|2004|с= }}։
* 1684 թվականին Լայբնիցը հրատարակել է [[դիֆերենցիալ հաշիվ|դիֆերենցիալ հաշվի]] վերաբերյալ աշխարհում առաջին խոշոր աշխատանքը՝ «Մաքսիմումների և մինիմումների նոր մեթոդ», ընդ որում՝ Իսահակ Նյուտոնի անունն առաջին մասում նույնիսկ հիշատակված չէ, իսկ երկրորդում՝ այս ուղղությամբ նրա ծառայությունները հստակ չեն շարադարված։ Այդ ժամանակ Նյուտոնը նշանակություն չտվեց դրան։ Նրա՝ վերլուծության վերաբերյալ աշխատանքները հրատարակվեցին միայն 1704 թվականին<ref name="K340">{{Ռուսերեն գիրք |автор=Карцев В. П. |заглавие=Ньютон |страницы=340—348}}</ref>։ Հետագայում, Նյուտոնի և Լայբնիցի միջև վեճ ծագեց դիֆերենցիալ հաշվի հայտնագործման առաջնահերթության համար{{sfn |В. Лейбниц // Большая энциклопедия Кирилла и Мефодия|2004|с= }}։  
Լայբնիցի աշխատանքում շարադրվում են դիֆերենցիալ հաշվի հիմունքները, [[Ածանցյալ|դիֆերենցման]] արտահայտությունների օրենքները<ref name="Математический" />։ Օգտագործելով ''dy/dx'' հարաբերության երկրաչափական բացատրությունները՝ նա համառոտ բացատրում է աճման և նվազման նշանները, [[ֆունկցիայի էքստրեմում|մաքսիմումի և մինիմումի]], ուռուցիկության և գոգավորության (հետևաբար, և պարզ դեպքի [[Ֆունկցիայի էքստրեմում|էքստրեմումի]] բավարար պայմանները), ինչպես նաև [[ֆունկցիայի կորության կետեր]]ի<ref name="Математический" />։ Դրան զուգահեռ առանց որևիցե պարզաբանման դուրս է բերվում «տարբերությունների տարբերությունը» (բազմապատիկ [[դիֆերենցիալ հաշիվ|դիֆերենցիալները]]), ''ddv'' նշանակումները։ Լայբնիցը գրում էր<ref>{{Ռուսերեն գիրք |автор=Гиндикин С. Г. |заглавие=Рассказы о физиках и математиках. Издание третье, расширенное |год=2001 |издательство=МЦНМО, НМУ}}</ref>․<blockquote>Այն, որ այս հաշվարկներում գիտակ մարդը, կարող է ընդամենը երեք տողով ստանալ դրանք, ուրիշ գիտնական տղամարդիկ ստիպված են որոնել, հետևելով բարդ շրջանցիկ ճանապարհներին։</blockquote>
* 1686 թվականին առաջին անգամ մտցրել է <math>\int</math> նշանակումը [[ինտեգրալ]]ի համար (և նշել է, որ այս գործողությունը հակադարձ է [[Ածանցյալ|դիֆերենցմանը]])<ref name="энциклопедия" />։
* 1692 թվական՝ մտցրել է միապարամետրային կորերի ընտանիքի [[շրջանցող]]ի հասկացությունը և նրա հավասարումը։ Լայբնիցը կորերի ընտանիքի շրջանցողների տեսությունը մշակել է [[Քրիստիան Հյույգեն]]ի հետ 1692-ից 1694 թվականներին<ref name="Математический" />։
* 1693 թվական՝ Լայբնիցը քննարկել է [[Գծային հավասարումների համակարգ|գծային համակարգերի]] թույլատվության հարցը, նրա արդյունքները փաստորեն մտցրել է [[Որոշիչ (մաթեմատիկա)|որոշիչի]] հասկացությունը<ref name="Математический" />։ Բայց այս հայտնագործությունը այն ժամանակ հետաքրքրություն չառաջացրեց, և [[գծային հանրահաշիվ]]ը ծագեց միայն կես դար անց։
* 1695 թվական՝ Լայբնիցը ներմուծեց [[ցուցչային ֆունկցիա]]յի գաղափարը ամենաընդհանուր տեսքով՝ <math>u^v</math>: Ավելի ուշ, 1697 թվականին, [[Յոհան Բեռնուլի|Իոհան Բեռնուլին]] ուսումնասիրեց ցուցչային ֆունկցիայի հաշվարկը<ref>{{Cite web |author=John J O'Connor; Edmund F Robertson. |title=The number e |url=http://www-history.mcs.st-andrews.ac.uk/HistTopics/e.html |url-status=live |archiveurl=https://www.webcitation.org/67ukMpLBn?url=http://www-history.mcs.st-andrews.ac.uk/HistTopics/e.html |archivedate=2012 թ․ մայիսի 25 |accessdate=2011 թ․ հունիսի 13 |work=School of Mathematics and Statistics |publisher=University of St Andrews, Scotland}}</ref>։
* 1702 թվական՝ Իոհան Բեռնուլիի հետ համատեղ Լայբնիցը հայտնագործել է ռացիոնալ կոտորակների բաժանման մեթոդը պարզ թվերի գումարին։ Դա լուծեց ռացիոնալ կոտորակների [[Ինտեգրալ|ինտեգրման]] բազմաթիվ հարցեր<ref name="энциклопедия" /><ref name="Математический" />։

Մաթանալիզի վերաբերյալ Լայբնիցի մոտեցման մեջ կային մի քանի առանձնահատկություններ։ Լայբնիցը բարձրագույն անալիզը ընկալում էր ոչ թե [[կինեմատիկա|կինեմատիկորեն]], ինչպես [[Իսահակ Նյուտոն|Նյուտոնը]], այլ՝ հանրահաշվորեն։ Առաջին աշխատանքներում նա, հավանաբար [[անվերջ փոքր]] մեծություններն ընդունում էր որպես իրար հավասար ակտուալ օբյեկտներ, միայն եթե նրանք նույն կարգի էին։ Հնարավոր է, նա հույս ուներ հաստատել դրանց կապը մոնադների ընդհնաուր կոնցեպցիայի հետ<ref name="ФилипповIV" />։ Կյանքի վերջում նա արտահայտվել էր ավելի շուտ անվերջ փոքրերի պոտենցիալության վերաբերյալ, որպես փոփոխական մեծությունների, չնայած չէր բացատրում, թե ինչ նկատի ունի նա դրա տակ։ Համընդհանուր փիլիսոփայության մեջ նա դիտարկում էր անվերջ փոքրերը, որպես բնության մեջ անընդհատության հիմքեր։ Լայբնիցի՝ անալիզին խիստ բացատրություն տալու փորձը չպսակվեց հաջողությամբ, նա տատանվում էր տարբեր բացատրությունների մեջ, երբեմն դիմում էր սահմանի և անընդհատության չճշգրտված գաղափարների<ref name="Математический" />։ Լայբնիցի հայացքներն անվերջ փոքրերի բնույթի և նրանց գործողությունների հիմնավորման վերաբերյալ քննադատություն են առաջացրել դեռ նրա կենդանության օրոք, իսկ այժմյան գիտական պահանջներին բավարարող անալիզի վերլուծությունը կարող էր տրվել միայն XIX դարում<ref name="Математический" />։
[[Պատկեր:Leibniz binary system 1703.png|thumb|300px|Լայբնիցի երկուական հաշվարկման համակարգը․ ''Explication de l’Arithmétique Binaire''-ի էջ]]
Իր ընդհանուր մեթոդների ուժը Գոթֆրիդ Վիլհելմ Լայբնիցը ցույց տվեց դրանց օգնությամբ խնդիրների բարդ շարքը լուծելով<ref name="Математический" />։ Օրինակ, 1691 թվականին նա սահմանեց, որ երկու ծայրերից կախված ծանր համասեռ առաձգական լարը ունի շղթայական գծի տեսք, և, Իսահակ Նյուտոնի ու [[Յոհան Բեռնուլի|Բեռնուլիի]], ինչպես նաև [[Գիյոմ Ֆրանսուա Լոպիտալ]]ի հետ հավասարապես, 1696 թվականին լուծեց [[բրախիստրոխրոն]]ի խնդիրը<ref name="Математический" />։

Լայբնից գաղափարների տարածման մեջ մեծ դերակատարում է ունեցել նրա լայնածավալ նամակագրական կապը<ref name="Математический" />։ Որոշ հայտնագործություններ Լայբնիցի կողմից շարադրված են միայն նամակներում՝ [[Որոշիչ (մաթեմատիկա)|որոշիչների]] տեսության սկիզբը 1693 թվականին, բացասական և կոտորակային ցուցիչներով դիֆերենցիալի ընդհանուր տեսությունը 1695 թվականին, նշանափոխանակային շարքի հատման հայտանիշը (Լայբնիցի հայտանիշ, 1682 թվական), տարբեր տիպերի քառակուսային սովորական դիֆերենցիալ հավասարումների լուծումները<ref name="Математический" />։

Լայբնիցը ներմուծել է հետևյալ տերմինները՝ «[[Դիֆերենցիալ (մաթեմատիկա)|դիֆերենցիալ]]», «[[դիֆերենցիալ հաշիվ]]», «[[դիֆերենցիալ հավասարումներ|դիֆերենցիալ հավասարում]]», «[[ֆունկցիա (մաթեմատիկա)|ֆունկցիա]]», «[[փոփոխական մեծություն|փոփոխական]]», «[[հաստատուն]]», «կոորդինատներ», «աբսցիսներ», «հանրահաշվական և տրանսցենդենտ կորեր», «[[ալգորիթմ]]»<ref name="энциклопедия" />։ Չնայած ֆունկցիայի մաթեմատիկական բացատրությունը նկատի էր առնվում [[եռանկյունաչափական ֆունկցիաներ|եռանկյունաչափական]] և [[լոգարիթմական ֆունկցիա|լոգարիթմական]] աղյուսակներով, որոնք գոյություն ունեին նրա ժամանակ՝ Լայբնիցը առաջինն էր, ով օգտագործեց այն որպես եռանկյունաչափական հասկացություններից կամայականի, կորերի ածանցյալների, [[օրդինատ]]ի, տանգենսի, [[լար]]ի և [[նորմալ]]ի նշանակման համար<ref>Struik, D. J., 1969. ''A Source Book in Mathematics'', 1200—1800. Harvard University Press.</ref>։

Լայբնիցը ձևակերպել է դիֆերենցիալի հասկացությունը որպես փոփոխականի մեծության երկու անվերջ մոտ անվերջ փոքր տարբերության և ինտեգրալի որպես անվերջ փոքր դիֆերենցիալների թվի գումարի համար և տվել է դիֆերենցման և ինտեգրման օրենքները արդեն իր փարիզյան (1675 թվականի հոկտեմբեր, նոյեմբեր) ձեռագիր նշումներում։ Այդտեղ է, որ Լայբնիցի մոտ  առաջին անգամ հանդիպում են դիֆերենցիալի ժամանակակից ''d'' և ինտեգրալի ''∫'' նշանակումները<ref name="Математический" />։

Դիֆերենցիալի բացատրությունն ու նշանը Լայբնիցի կողմից տրվել են 1684 թվականին հրատարակված դիֆերենցիալային հաշվարկի «Մաքսիմումների և մինիմումների նոր մեթոդ...» առաջին հուշագրություններում<ref name="Математический" />։ Այս շարադրանքի մեջ առանց ապացույցի բերված են գումարի, տարբերության, մասնավոր, ցանկացած հաստատուն աստիճանի ածանցյալի, ֆունկցիայից ֆունկցիայի (առաջին դիֆերենցիալի ինվարիանտության), ինչպես նաև  մաքսիմումների և մինիմումների որոնման ու տարբերության օրենքները (երկրորդ դիֆերենցիալի օգնությամբ), ու ֆունկցիայի ուռուցիկության կետի որոնումը<ref name="Математический" />։ Ֆունկցիայի դիֆերենցիալը որոշվում էր ինչպես օրդինատի հարաբերությունը նրա ենթաշոշափողին, բազմապատկված արգումենտի դիֆերենցիալով, որի մեծությունը կարող է վերցվել կամայականորեն, դրա հետ մեկտեղ Լայբնիցը նշել է, որ դիֆերենցիալները համեմատական են անվերջ փոքր մեծությունների աճին և որ դրա հիման վրա կարելի է այդ օրենքների ապացույցը ստանալ<ref name="Математический" />։

1684 թվականի աշխատանքին հետևել են Լայբնիցի մի շարք այլ աշխատություններ, որոնք իրենց բովանդակությամբ ընդգրկում էին դիֆերենցման ու ինտեգրման հաշվարկների բոլոր ընդհանուր օրենքները<ref name="Математический" />։ Այս աշխատանքներում Գոթֆրիդ Վիլհելմ Լայբնիցը տվել է ինտեգրալի նշանն ու որոշումը ([[1686]]), ընդգծելով երկու կարևոր գործողությունների վերլուծության փոխադարձ իրարամերժ բնույթը, նշել է [[ցուցչային ֆունկցիա]]յի և բազմակի ածանցման ընդհանուր դիֆերենցման օրենքները (Լայբնիցի բանաձև, 1695 թվական), ինչպես նաև դրել է ռացիոնալ կոտորակների ինտեգրման օրենքների հիմքը ([[1702]]-[[1703]])<ref name="энциклопедия" /><ref name="Математический" />: Բացի դրանից, Լայբնիցը սկզբունքային նշանակություն էր տալիս ֆունկցիայի ուսումնասիրման և դիֆերենցիալ հավասարումների լուծման անվերջ աստիճանային շարքերին ([[1693]])<ref name="Математический" />:

Ոչ միայն ավելի վաղ արված հրատարակումների, այլև մատչելի ու պարզ շարադրանքի շնորհիվ դիֆերենցիալ և ինտեգրալ հաշվարկների վերաբերյալ Լայբնիցի աշխատանքներն  առավել մեծապես են  ազդել ժամանակակիցների վրա, քան Նյուտոնի տեսությունը<ref name="Котова">{{Ռուսերեն հոդված |автор=Котова А. |заглавие=Готфрид Вильгельм Лейбниц (1646—1716) |год=1997 |издание=Научно-популярный физико-математический журнал «Квант» |номер=5}}</ref>։ Նույնիսկ Նյուտոնի ժամանակակիցները, որոնք երկար ժամանակ գերապատվւթյուն էին տալիս ֆլյուքսների մեթոդին, աստիճանաբար յուրացրին Լյաբնիցի հարմար նշանակումները<ref name="ФилипповIV" />։

Լայբնիցը նաև նկարագրել է  [[հաշվարկման երկուական համակարգ]]ը 0 և 1 թվանաշաններով<ref name="leibniz-translations">http://www.leibniz-translations.com/binary.htm Explanation of binary arithmetic.{{ref-en}}</ref>։ Ժամանակակից երկուական համակարգը վերջնական տեսքով տրվել է նրա կողմից «''Explication de l’Arithmétique Binaire»''<ref name="leibniz-translations" /> աշխատանքում։ Որպես չինական մշակույթով հետաքրքրված մարդ՝ Լայբնիցը գիտեր «Փոփոխությունների գրքի» մասին և նշել է, որ [[Հեքսագրամ (Իցզին)|հեքսագրամները]] համապատասխանում են 0 մինչ 111111 երկուական թվերին, նա հիանում էր, որ այդ արտացոլումը հանդիսանում է չինական վիթխարի նվաճումների առհավատչյան այն ժամանակվա փիլիսոփայական մաթեմատիկայում<ref>{{Citation |last=Aiton |first=Eric J. |title=Leibniz: A Biography |pages=245–8 |year=1985 |publisher=Taylor & Francis |isbn=0-85274-470-6.}}</ref>։

Լայբնիցը, հնարավոր է, առաջին [[ծրագրավորում|ծրագրավորողն]] ու ինֆորմացիոն տեսաբանն էր<ref>Davis, Martin, 2000. ''The Universal Computer: The Road from Leibniz to Turing''. WW Norton.</ref>։ Նա հայտնաբերել է, որ եթե երկուկան թվերի որոշակի խմբեր գրառվեն մեկը մյուսի տակ, ապա ուղղահայց սյուներում զրոները և մեկերը կանոնավոր կերպով կկրկնվեն, և այս հայտնագործությունը նրան այն մտքին տարավ, որ գոյություն ունեն մաթեմատիկայի բոլորովին այլ օրենքներ<ref name="tin-vek" />։ Լայբնիցը հասկացավ, որ երկուական կոդը մեխանիկայի համակարգի համար օպտիմալ է, որը կարող է աշխատել ակտիվ և պասիվ պարզ ցիկլերում<ref name="tin-vek" />։ Նա փորձում էր կիրառել երկուական կոդը մեխանիկայում և նույնիսկ կատարել է նոր մաթեմատիկայի հիման վրա աշխատող, հաշվողական մեքենայի գծագիրը, բայց շուտով հասկացել էր, որ այն ժամանակվա տեխնոլոգիական հնարավորությունները չէին թույլ տա ստեղծել այդ մեքենան<ref name="tin-vek" />։ Երկուական համակարգով աշխատող հաշվողական մեքենայի պրոյեկտը, որում օգտագործված էր [[ծակոտաքարտ]]ի նախատիպը, Լայբնիցը շարադրել էր դեռևս 1679 թվականին գրված աշխատանքում (մինչ այդ նա երկուական համակարգի մասին մանրամասն նկարագրել էր 1703 թվականին ''Explication de l’Arithmétique Binaire'' տրակտատում)<ref name="Computerworld">«Computerworld Россия». — 2006. — № 15.</ref>։ Պատկերացրած մեքենայում մեկերը և զրոները ներկայացված էին շարժական տարայի՝ համապատասխանաբար, բաց և փակ անցքերով, որի միջով նախատեսվում էր բաց թողնել գնդիկներ, որոնք կընկնեին նրա տակի ակոսների մեջլ<ref name="Computerworld" />։

Լայբնցիը գրել է նաև մարդկային ուղեղի գործառույթների մեքենայական մոդելավորման հնարավորության մասին<ref name="Энциклопед" />։ Լայբնիցը նաև հրատարակել է այն գիտության գաղափարը, որն այժմ անվանում են [[տոպոլոգիա]] (նա անվանում էր նրան «''դիրքի երկրաչափություն''», {{lang-lat|analysis situs}}))<ref>{{Ռուսերեն գիրք |ссылка=http://ilib.mccme.ru/djvu/istoria/istmat2.htm |заглавие=История математики |ответственный=А.П. Юшкевич |год=1970 |часть=Математика XVII столетия |место=М. |издательство=Наука |страницы=126—127 |страниц=300 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110918072945/http://ilib.mccme.ru/djvu/istoria/istmat2.htm |archive-date=2011-09-18}}</ref>:

=== Մեխանիկա և ֆիզիկա ===
Ֆիզիկայի բնագավառում Լայբնիցը զարգացրեց մի ուսմունք, համաձայն որի [[տարածություն]]ը, [[Ժամանակ]]ը և [[մեխանիկական շարժում]]ը հարաբերական բնույթ ունեն<ref name="энциклопедия" />։ Նրա նվաճումներից է համարվում [[մեխանիկա]]յում շարժման քանակական չափը՝ [[զանգված]]ի և [[արագություն|արագության]] քառակուսու արտադրյալը։ Այս մեծությունը, որ նա անվանում էր [[կենդանի ուժ (ֆիզիկա)|կենդանի ուժ]], հակակշիռ էր [[Դեկարտ]]ի այն մոտեցմանը, ըստ որի, շարժման քանակ նա համարում էր զանգվածի և արագության արտադրյալը (Լայբնիցի որոշմամբ «մահացած ուժը»), հետագայում որը ստացավ [[կինետիկ էներգիա]] անվանումը<ref name="энциклопедия" />{{sfn |В. Лейбниц // Большая энциклопедия Кирилла и Мефодия|2004|с= }}։ Ֆիզիկայի բնագավառում Լայբնիցի հասուն հայացքների օրինակ է «Դինամիկայի նկարագրություն» (''«Specimen Dynamicum»'')<ref>Ariew, R & D Garber, 1989. ''Leibniz: Philosophical Essays''. Hackett. p. 117.</ref><ref>Loemker, Leroy, 1969 (1956). ''Leibniz: Philosophical Papers and Letters''. Reidel. § 46, W II.5.</ref><ref>Jolley, Nicholas, ed., 1995. ''The Cambridge Companion to Leibniz''. Cambridge University Press.</ref><ref>Wilson, Catherine, 1989. 'Leibniz’s Metaphysics. ''Princeton University Press''.</ref> աշխատանքը ([[1695]]):

Մասամբ oգտագործելով [[Քրիստիան Հյույգենս]]ի արդյունքները, Լայբնիցը հայտնաբերեց «կենդանի ուժերի» պահպանման օրենքը, տալով այդպիսով, [[էներգիայի պահպանման օրենք]]ի առաջին ձևակերպումը<ref name="энциклопедия" />։ Բացի այ, նրան է պատկանում նաև էներգիայի մի տեսակի մյուսին փոխարկվելու գաղափարը<ref name="энциклопедия" />։

Հիմք ընդունելով բնության բոլոր գործողությունների լավագույն փիլիսոփայական սկզբունքը՝ Գոթֆրիդ Վիլհելմ Լայբնիցը ձևակերպել է ֆիզիկայի կարևորագույն վարիացիոն սկզբունքներից մեկը՝ «[[փոքրագույն գործողության սկզբունք]]ը», որը հետագայում կոչվել է «Մոպերտյուի սկզբունք»<ref name="энциклопедия" />{{sfn |В. Лейбниц // Большая энциклопедия Кирилла и Мефодия|2004|с= }}։ Լայբնիցը նաև կատարեց ֆիզիկայի հատուկ բաժիններում մի շարք հայտնագործություններ՝ [[Առաձգականության տեսություն|առաձգականության տեսության]], [[Տատանումներ|տատանումների տեսության]] մեջ<ref name="энциклопедия" />{{sfn |В. Лейбниц // Большая энциклопедия Кирилла и Мефодия|2004|с= }}, մասնավորապես դուրս բերելով սյուների ամրության բանաձևը (Լայբնիցի բանաձև)<ref name="энциклопедия" />։

Ատոմի տեսության և [[Կարտեզիականություն|կարտեզիականության]] հետևորդների նման, Լայբնիցը չէր ընդունում Իսհահակ Նյուտոնի [[Նյուտոնի դասական ձգողության տեսություն|դասական ձգողության տեսությունը]]<ref name="Гайденко">{{Ռուսերեն գիրք |автор=Гайденко П.П. |заглавие=История новоевропейской философии в её связи с наукой |год=2000 |место=М. |издательство=Университетская книга}}, Глава шестая «Исаак Ньютон».</ref>։ Լայբնիցի կարծիքով, «բուն իմաստով մարմինների ձգողությունը հանդիսանում է գիտակցության համար հրաշք, քանի որ այն անբացատրելի է իր բնույթով», Լայբնիցի ենթադրությունների համապատասխան, մարմինների վիճակի ցանկացած փոփոխություն, այսինքն նրանց անցումը շարժման վիճակից հանգստի կամ հակառակը, պետք է հիմնավորված լինի այլ մարմինների ազդեցությամբ, որոնք անմիջապես փոխազդեցության մեջ են մտնում տրված մարմնի հետ<ref name="Гайденко" />։ Լայբնիցը ասում էր հետևյալը<ref name="Гайденко" />․
<blockquote>Տարօրինակ մոլորություն կլիներ, եթե մատերիայի բոլոր տեսակներին տրվեր կշիռ և այն համարվեր արդյունավետ ցանկացած այլ մատերիայի նկատմամբ, ինչպես եթե բոլոր մարմինները փոխադարձաբար ձգվեին իրենց զանգվածներին և հեռավորությանը համապատասխան, այսինքն օժտված լինեին հենց ձգողություններով՝ դրա բուն իմաստով, որոնք հնարավոր չի լինի հանգեցնել մարմնի թաքնված հրման արդյունքներին։ Զգացողությամբ ընկալվող մարմինների ձգողությունը Երկրի կենտրոնի նկատմամբ ենթադրում է, հակառակը, ինչ-որ միջավայրի շարժում, որպես պատճառ դրա համար։ Դա վերաբերում է նաև այլ տիպի ձգողությանը, օրինակ, մոլորակների ձգողությանը Արեգակի կամ իրար նկատմամբ։ Մարմինը բնական կերպով չի կարող շարժման մեջ դրվել այլ կերպ, քան մեկ այլ մարմնի ազդեցությամբ, որը հպվում է նրան և դրանով շարժում այն, որից հետո մարմինը շարունակում է շարժումը մինչև մեկ այլ մարմնի հետ փոխազդելը, որը կխոչընդոտի նրա շարժումը։ Ցանկացած այլ փոխազդեցություն մարմնի վրա պետք է դիտարկվի կամ հրաշքի, կամ ուղղակի երևակայության արդյունք։</blockquote>
Երկրային և երկնային մարմինների ձգողությունը Գոթֆրիդ Վիլհելմ Լայբնիցը բացատրում էր միջավայրի շարժման օգնությամբ, մասնավորապես եթերի, այս առումով հետևելով դեկարտյան մրրիկներին<ref name="Гайденко" />։ Հեռավորության վրա մարմինների ձգողության նյուտոնյան սկզբունքը Լայբնիցը որակում էր որպես հրաշք կամ «տիրացուների գերբնական շնորհների նման անհեթեթություն, որոնք այժմ նորից մատուցվում են մեզ ուժերի պատշաճ անվան տակ, բայց որոնք մեզ նորից տանում են  խավարի թագավորություն»<ref name="Гайденко" />։

=== Պատմություն ===
Գոթֆրիդ Վիլհելմ Լայբնիցը առաջինն էր, ով անդրադարձավ ռուսական տիրող դինաստիայի ծագմանը, որը անմիջապես կապվում էր [[Կիևյան Ռուսիա]]յի կազմավորման հետ<ref name="Меркулов" />։ Լայբնիցն իր աշխատանքները սկսեց գենային ծագումնաբանությունից<ref>''Conze W.'' Leibniz als Historiker. — Berlin, 1951. — S.11, 21.</ref>։ Առաջին հերթին Լայբնիցին հետաքրքրում էր ռուսական ցարական տոհմի ակունքները, և նա հասկանում էր, որ այդ արմատները գնում են խոր անցյալ<ref name="Меркулов" />։ 1697 թվականի հուլիսի 26-ին Լայբնիցը գրեց Պալմերի կոմսին<ref>''Герье В.'' Отношение Лейбница к России и Петру Великому по неизданным бумагам Лейбница в Ганноверской библиотеке. — СПб., 1871. — С. 12.</ref>․
<blockquote>....Ես կցանկանայի իմանալ զանազան մանրամասներ ինչպես ցարի տոհմաբանական ծագման, որի համար ես աղյուսակ ունեմ, այնպես էլ նրա ենթակա ժողովուրդների էթնոգրաֆիկ տարբերությունների մասին։ Տոհմածառը, որի մասին ես խոսում եմ, ցույց է տալիս, ինչպես Միխայիլ Ֆեոդորովիչը՝ ներկայումս թագավորող ճյուղերի առաջին ահեղ ցարը, հոր կողմից ուղղակիորեն ծագում է նույն նախահորից, որից որ ծագել էր արդեն իրենց թագավորությունը ավարտած ցարերի ճյուղը։</blockquote>
Այն ժամանակվա թագավորող ռուսական դինաստիայի արմատներն անմիջական կապ ունեին [[Ռյուրիկովիչներ|Ռյուրիկի]] էթնիկ ծագման հետ<ref name="Меркулов" />։ Գոթֆրիդ Վիլհելմ Լայբնիցը հավաքեց և համակարգեց մեծ քանակությամբ նյութեր հին ռուսական պատմության վերաբերյալ, թողնելով հետաքրքրիր նամակագրություն<ref name="Меркулов" />։ Իր՝ Լա-Կրոզին ուղղված 1710 թվականի ապրիլի 15-ի նամակում նա գրում է, որ ուսումնասիրում է վարյագների շրջանը, ինչպես Լյուբեկի արվարձանների Վագրիայի շրջան<ref>''Guerrier V. I.'' Leibniz in seinen Beziehungen zu Russland und Peter d. Gr. — St.- Peter sburg — Leipzig, 1873. Bd. 2, — S. 140.</ref>։ Ավելի ուշ այդ շրջանն անցել է նորմանների և դանիացիների ենթակայության տակ։ Լայբնիցի ենթադրության համաձայն, հենց բուն «վարյագ» բառը իրենից ներկայացնում է Վագրիայի ձևափոխում<ref name="Герье">''Герье В.'' Отношение Лейбница к России и Петру Великому по неизданным бумагам Лейбница в Ганноверской библиотеке. — СПб., 1871. — С. 102.</ref>։

Չնայած նրան, որ Լայբնիցը Ռյուրիկին համարում էր, որ Վագրիայից է, նա անվանում էր նրան «դանիացի ազնվազարմ սինյոր»<ref>''Doerries H.'' Russlands Eindringen in Europa in der Epoche Peter s des Grossen. — Koenigsberg — Berlin, 1939, — S 67.</ref> այն բանի հիման վրա, որ Ռյուրիկ անունը «հաճախ էր կրկնվում դանիացիների և այլ հյուսիսային գերմանացիների կողմից»<ref name="Герье" />։ Այս ապացուցումը ժամանակակից տեսանկյունից այնքան էլ հիմնավորված չի համարվում, քանի որ, եթե սկսենք դատել անուններով, ապա Ռուսաստանի ներկայիս բնակչության մեծ մասը [[հույներ]] կամ [[հրեաներ]] են, որը չի համապատասխանում իրականությանը, բայց XVIII դարում հնությանը այլ կերպ էին վերաբերում<ref name="Меркулов">{{Ռուսերեն հոդված |автор=Меркулов В.И. |заглавие=Откуда родом варяжские гости? (Генеалогическая реконструкция по немецким источникам) |год=2010 |место=М.}}</ref>։

Լայբնիցը, հավանաբար, ենթադրում էր նաև որոշակի հնագույն ազգակցականների գոյության մասին, որոնք Ռյուրիկին ներկայացնում էին այլ լույսի ներքո<ref name="Меркулов" />։ Մի ժամանակ նա նամակագրական կապի մեջ էր բարոն Ֆոն Ուրբիխի հետ, երբ նա 1707 թվականից մինչև 1712 թվականը [[Վիեննա]]յում ռուսական դեսպանն էր, Ուրբիխի միջոցով Լայբնիցը բավարական արխիվներում ուղղումներ էր կատարում բրաուշվեյան տան պատմության մեջ, սակայն նրա բոլոր փորձերը միայն կասկածներ առաջացրին Վիենայում, քանի որ այն ժամանակ  Բավարիան ղեկավարվում էր ավստրիական փոխարքայի կողմից<ref name="Меркулов" />։

Վարյագների ծագման հարցի նկատմամբ հետաքրքրությունը լիովին մտնում էր Լայբնիցի գիտական հետաքրքրությունների շրջանակի մեջ<ref name="Меркулов" />։ Լայբնիցը ուսումնասիրելով հունական և լատինական հեղինակների ստեղծագործությունները, ձևակերպեց «''origines populorum''» (ազգերի սկիզբ) խնդիրը, նա հասկանում էր [[էթնոգենեզ]]ը որպես լեզվի ձևավորման պրոցես, այդ պատճառով նրա համար լեզվի զարգացման գենային սխեման լիովին համապատասխանում էր էթնիկ զարգացման սխեմային<ref name="Меркулов" />։ Վենդերի մասին, որոնք բնակվում էին Հյուսիսային Գերմանիայում, Լայբնիցը գրում է գեներալ Բրյուստին 1712 թվականի նոյեմբերի 23-ի ուղղված նամակում<ref>''Richter L.'' Leibniz und sein Russlandbild. — Berlin, 1946. — S. 80.</ref>։

Գոթֆրիդ Վիլհելմ Լայբնիցի լիակատար վաստակն այն է, որ նա առաջինը գերմանական պատմագրության մեջ ուշադրություն դարձրեց լեզվաբանական պրոբլեմների ու [[Ծագումնաբանություն|ծագումնաբանության]] կապի վրա<ref name="Меркулов" />։ Սակայն Լայբնիցի այդ գաղափարը այնքան էլ շուտ իր զարգացումը չստացավ<ref name="Меркулов" />։

Արքայորդի Ալեքսեյի և Բրաունշևյգ-Լյունեբուրգյան արքայադստեր ամուսնությունից հետո գերմանացի պատմաբան Էկհարթը սկսեց դուրս բերել տոհմաբանական կապեր բյուզանդական [[Կոստանդին Ծիրանածին|Կոստանդին Ծիրանածին VII]] կայսեր հետ<ref>''Hoffmann P.'' Deutsche Publikationen aus der ersten Haelfte des 18. Jahrhunderts zur Geschichte des vorpetrinischen Russlands // Wissenschaftliche Zeitschrift der Humboldt-Universitaet zu Berlin. R. XVII. 1968. 2. — S. 266.</ref>։ Էկհարթը Լայբնիցի աշխատակիցն ու օգնականն էր<ref name="Меркулов" />։ Ընդհանուր առմամբ Ռուսաստանի և Գերմանիայի կայսրությունների «կայուն բարեկամության» գաղափարը ավելի ուշ զարգացվեց Թրեյերի կողմից<ref name="Меркулов" />։ 1734 թվականին նրա հրատարակությունները վերահրատարակվեցին Պետերբուրգի Ակադեմիայի կողմից<ref>''Treuer S.'' Abstammung des allerdurchlauchtigsten russisch-kaiserlichen Hauses und der durchlauchtigsten braunschweigisch-lueneburgischen Herzoege von einer deutschen Stammmutter // Материалы для истории Императорской Академии наук. Т. 6. — СПб., 1890.</ref>։ Լայբնիցի նման նա ենթադրում էր, որ Ռյուրիկը սերում է գոլշտինյան Վագրիայից<ref>''Treuer S.'' Einleitung zur Moscowitischen Historie. — Helmstedt. 1720.</ref>։

=== Էսթետիկա ===
Գոթֆրիդ Լայբնիցը կանգնած էր փիլիսոփայական [[էսթետիկա]]յի ակունքներում և ազդել է գերմանական [[Վերածննդի դարաշրջանի փիլիսոփայություն|Վերածննդի]] [[Լուսավորության դարաշրջան|դարաշրջանի]] էսթետիկայի վրա (Ալեքսանդր Գոթլիբ Բաուհմգարդեն և ուրիշներ)։ Նրա ուսմունքի մեջ գերմանական ռացիոնալիստական փիլիսոփայության և նախականտյան ժամանակաշրջանի էսթետիկայի համար ձևավորվել է [[խորհրդանիշ]]ի և «խորհրդանշականի» նշանակությունը։

Հատկապես կարևոր դեր են խաղացել երկու առանցքային հարցեր․ առաջինը զգայական ընկալման որպես պարզի բնութագիրն է, բայց այն այնքան էլ պարզ չէ, ինչպես իրերի հստակ ընկալումը, որոնք գիտակցվում են բանականության շնորհիվ, երկրորդը  [[հաճույք]]ի բնութագիրն է՝ որպես իրերի կատարելության ընկալում։ Լայբնիցի զգայական ընկալման կոնցեպցիան առաջադրվել է 1684 թվականին «Ճանաչողության, իրականության և գաղափարների մասին մտորումներ» աշխատանքում<ref>{{Ռուսերեն գիրք |автор=Лейбниц Г. В. |заглавие=Сочинения в четырех томах: Т. 3 |год=1984 |место=Москва |издательство=Мысль |страницы=101-108}}</ref>։ Այնտեղ Լայբնիցը պնդում է, որ «Ճանաչումը այն ժամանակ է հստակ, երբ ես ունեմ այն, ինչով կարող եմ ներկայացված առարկան ճանաչել», բայց այն «հստակ չէ, եթե ես չեմ կարող առանձին-առանձին թվարկել այն հատկանիշները, որոնք բավարար են առարկան մնացածից տարբերելու համար, չնայած այդ առարկան օժտված է այնպիսի հատկանիշներով և ռեկվիզիտներով, որոնց վրա հենված է առարկայի հասկացությունը»։ Եվ հակառակը, ճանաչողությունը և՛ հստակ է, և՛ պարզ, երբ հնարավոր է ոչ միայն տարբերակել դրա օբյեկտը մյուսներից, այլև թվարկել այն «հատկանիշներն» ու որակները, որոնց վրա հենվում է տարբերությունը։ Որից հետո Լայբնիցն ասում է, որ զգայական ընկալումը պարզ, բայց ոչ հստակ կամ անորոշ ընկալումն է, և առաջադրում է իր գլխավոր թեզիսը արվեստի ընկալման և դրա վերաբերյալ դատողություններ անելու մասին․ «Համանմանորեն գեղանկարիչները և արվեստի այլ գործիչներ շատ լավ գիտեն, ինչն է արված լավ, և ինչը՝ վատ, բայց հաճախ ի վիճակի չեն իրենց դատողության վերաբերյալ հիմնավորում տալ, իսկ հարցին, թե ինչն է առարկայի մեջ, որը նրանց դուր չի գալիս, պատասխանում են, որ ինչ-որ բան չի պակաս է»։

Էսթետիկայի հետագա զարգացման վրա ազդող երկրորդ գաղափարը ([[Քրիստիան Վոլֆ|Քրիստիան ֆոն Վոլֆ]] և ուրիշներ) այն է, որ հաճույքն ինքնին օբյեկտի մեջ գոյություն ունեցող կատարելության զգայական ընկալումն է։ Լայբնիցի և նրա հետևորդների համար գոյություն ունի միայն մեկ իմաստ, որում ռեալ գոյություն ունեցող օբյեկտների բոլոր հատկանիշները կարող են գնահատվել որպես կատարելություն, քանի որ նրանք համարում էին, որ իրական աշխարհը՝ Աստծո կողմից ընտրված միակն է, մնացած հնարավոր գոյություն ունեցող աշխարհների մեջ հատկապես այն պատճառով, որ այն առավել կատարյալ է, և դրա համար կամայական առարկա և դրա բոլոր հատկանիշները պետք է ինչ-որ իմաստով նպաստեն աշխարհի կատարելությանը։ Բայց նրանք նաև օգտագործում են կատարելության հասկացությունը առավել սովորական իմաստով, որում որոշակի իրական օբյեկտներ ունեն հատուկ արժանիքներ, որոնք չունեն ուրիշները, և դա կատարելության հենց այն զգացումն է, որի մասին խոսում է Լայբնիցը, երբ պնդում է, որ հաճույքը կատարելության կամ անբասիրության զգացողությունն է և կարևոր չէ, այն իր մեջ է, թե մեկ այլ բանում։

Լայբնիցը նաև համարում էր, որ մեր կողմից այլ օբյեկտներում ընկալվող կատարելությունը, ինչ-որ իմաստով կապված է մեզ հետ, չնայած նա չի ասում, որ կատարելության ընկալման մեր բավականությունը իրականում ուղղված է մեր ինքնակատարելագործմանը<ref>{{Ռուսերեն հոդված |ссылка=https://plato.stanford.edu/archives/win2016/entries/aesthetics-18th-german/ |автор=Paul Guyer |заглавие=18th Century German Aesthetics |год=2016 |ответственный=Edward N. Zalta |издание=The Stanford Encyclopedia of Philosophy |издательство=Metaphysics Research Lab, Stanford University}}</ref>։

=== Լեզվաբանություն ===
Լեզվաբանության մեջ Վիլհելմ Գոթֆրիդ Լայբնիցի ներդրումը դարձավ լեզուների պատմական ծագման տեսությունը և նրանց գենային դասակարգումը<ref name="энциклопедия" />{{sfn |В. Лейбниц // Большая энциклопедия Кирилла и Мефодия|2004|с= }}, ինչպես նաև անվանումների ծագման ուսմունքի զարգացումը<ref name="энциклопедия">{{БСЭ3|заглавие=Лейбниц Готфрид Вильгельм}}</ref>։ Լայբնիցը հերքեց այն ժամանակ լեզուների բազմազանության համար տիրող «բիբլիական» տեսակետը, որի համաձայն բոլոր լեզուները սերում են հին հրեական լեզվաընտանիքից, բացի դրանից, նա ուշադրություն դարձրեց որոշ լեզուների ([[Գերմանական լեզուներ|գերմանականի]] ու [[Սլավոնական լեզուներ|սլավոնականի]], [[ֆիններեն]]ի ու [[հունգարերեն]]ի, [[Թյուրքական լեզվախումբ|թյուրքական լեզվախմբի]] լեզուների) պատմական մոտիկության վրա{{sfn |Философская Энциклопедия. В 5 т. Под редакцией Ф. В. Константинова|1960—1970|с= }}։

Լայբնիցը իրավամբ համարվում է [[գերմանական փիլիսոփայություն|գերմանական փիլիսոփայական]] և գիտական բառապաշարի հիմնադիրներից մեկը<ref name="энциклопедия" />{{sfn |В. Лейбниц // Большая энциклопедия Кирилла и Мефодия|2004|с= }}։ Գոթֆրիդ Վիլհելմ Լայբնիցը գրել է տարբեր լեզուներով, առաջին հերթին [[լատիներեն]]ով (~40 %), [[ֆրանսերեն]]ով (~30 %) և [[գերմաներեն]]ով (~15 %)<ref>[http://www.gwlb.de/Leibniz/Leibniz-Nachlass/index.htm www.gwlb.de] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110707122856/http://www.gwlb.de/Leibniz/Leibniz-Nachlass/index.htm |date=2011-07-07 }}. ''Leibniz-Nachlass'' (d. h. Legacy of Leibniz), ''Gottfried Wilhelm Leibniz Bibliothek''. Niedersachsische Landesbibliothek.{{ref-de}}</ref>:

=== Կենսաբանություն ===
[[Կենսաբանություն|Կենսաբանության]] ոլորտում Լայբնիցը առաջ է քաշել օրգանական համակարգի՝ որպես ամբողջության գաղափարը։ Բացի դրանից, նա ներմուծել է օրգանականի և մեխանիկականի անհամատեղելիության սկզբունքը<ref name="энциклопедия" />։ Երբ 1692 թվականին Տիդայի մոտի քարհանքում գտնվեց հսկայական նախապատմական կմախք, Լայբնիցը նրա ատամից վերցված նմուշի ուսումնասիրության հիման վրա հաստատեց, որ դա [[մամոնտ]]ի կամ [[Ծովափղեր|ծովափղի]] կմախք է<ref>Eike Christian Hirsch: ''Der berühmte Herr Leibniz. Eine Biographie.'' C. H. Beck, München 2000, S. 275, ISBN 3-406-45268-X</ref>։

[[Հնէաբանություն|Հնէաբանության]] բնագավառում հավաքված նյութը Լայբնիցը ամփոփեց կենդանության օրոք չհրատարակված «Հնէաբանություն» աշխատանքում ([[1693]]), որում նաև արտահայտել է Երկրի էվոլյուցիայի մասին թեզը<ref name="энциклопедия" />։ Լայբնիցը պաշտպանում էր [[էվոլյուցիոնիզմ|էվոլյուցիոն]] դոկտրինան, սակայն, մեկնաբանում էր մեխանիկայի տեսանկյունից{{sfn |Философская Энциклопедия. В 5 т. Под редакцией Ф. В. Константинова|1960—1970|с= }}, էվոլյուցիան հասկացվում էր որպես նախաձևային սաղմերի անընդհատ ծավալում<ref name="энциклопедия" />։ Անընդհատության սկզբունքի հիման վրա Լայբնիցը նոր փիլիսոփայության մեջ տվել է նյութի համընդհանուր կապի գաղափարների առաջին ձևակերպումներից մեկը՝ «Տիեզերքում ամեն ինչ գտնվում է այնպիսի կապի մեջ, որ ներկան միշտ իր խորքերում թաքցնում է ապագան, և կամայական տվյալ վիճակ բացատրվում է բնականորեն միայն անմիջապես իրեն նախորդողով»<ref>''Hauptschriften zur Grundlegung der Philosophie'', Bd 2, 1906, S. 75.</ref>։ Հիմնվելով այդ վիճակի վրա՝ Լայբնիցը եկավ բոլոր կենդանի օրգանիզմների օրգանական ազգակցական և նրանց ոչ օրգանական բնույթի կապի եզրահանգմանը{{sfn |Философская Энциклопедия. В 5 т. Под редакцией Ф. В. Константинова|1960—1970|с= }}։ Հարցին այս տեսնկյունից մոտենալով՝ Լայբնիցը, չնայած [[կենդանաբույսեր]]ի (զոոֆիտներ) գոյության սխալ ենթադրությանը, քայլ է արել բնության դիալեկտիկական ըմբռնման հարցում, սակայն նրա զարգացման կոնցեպցիան մետաֆիզիկական էր այն իմաստով, որ հերքում էր թռիչքաձևությունը և բացարձակեցնում էր անընդհատության սկզբունքը{{sfn |Философская Энциклопедия. В 5 т. Под редакцией Ф. В. Константинова|1960—1970|с= }}։ Ըստ Լայբնիցի՝ զարգացումը տեղի է ունենում միայն նախասկզբական փուլերում մոնադի «փոքր պերցեպցիաներով» անվերջ փոքր փոփոխությունների ճանապարհով{{sfn |Философская Энциклопедия. В 5 т. Под редакцией Ф. В. Константинова|1960—1970|с= }}։ Գոթֆրիդ Վիլհելմ Լայբնիցը ներմուծել է կենդանի բնության աստիճանաբար զարգացման նախաձևային ուսմունքը՝ հարատև գոյություն ունեցող սաղմնային օրգանիզմներից և բացառում էր նրանց էվոլյուցիայում թռիչքների առկայությունը{{sfn |Философская Энциклопедия. В 5 т. Под редакцией Ф. В. Константинова|1960—1970|с= }}։ Նա գրում է․ «Մենք ընդունում ենք, որ հենց միայն շարժման տեղափոխման միջոցով կարելի է բացաատրել մնացած նյութական երևույթները»<ref>''Hauptschriften zur Grundlegung der Philosophie'', Bd 1, 1903, S. 261.</ref>։

=== Հոգեբանություն ===
[[Հոգեբանություն|Հոգեբանության]] բնագավառում Լայբնիցի նվաճումն է համարվում անվերջ «փոքր պերցեպցիաների» հասկացությունը («փոքր [[ընկալում]]») և անգիտակից հոգեբանական կյանքի դոկտրինայի զարգացումը<ref name="энциклопедия" />։ Նրա կողմից մշակված  «փոքր պերցեպցիաների» ձևակերպման մեջ նա տարանջատել է [[Փսիքե (հոգեբանություն)|փսիքե]] և [[գիտակցություն]]ը, ընդունելով, որ գոյություն ունի ընմռնման խավար և բոլորովին անգիտակից [[Հոգեբանական գնահատում|հոգեբանական պրոցեսներ]]<ref name="Кондаков" />։ Ըստ Լայբնիցի, անգիտակից «փոքր պերցեպցիաները» համանման են դիֆերենցիալայինին՝ լինելով գումարային, այնքան անվերջ շատ են նրանց թիվը, որ տալիս է վերջնական, այսինքն մեր կողմից տարբերվող մեծությունը, այն ժամանակ երբ առանձին վերցված փոքր ընկալումը, չի հասնում գիտակցության շեմին{{sfn|Новая философская энциклопедия|2001}}։ Հոգու ոչ գիտակցական գործունեության  մասին ուսմունքը ստեղծելով, այդ թվում և գիտակից հոգու, Գոթֆրիդ Լայբնիցը փորձում էր լուծել հոգու որոշակի թույլատրելի վիճակում ծագած պրոբլեմը ինչպես նաև անկենդան բնության մեջ{{sfn|Новая философская энциклопедия|2001}}։ [[Անգիտակցական]] ընկալումների և հակումների տեսությունը ազդեցություն է թողել [[Շելլինգ Թոմաս|Շիլլինգից]] մինչև [[Շոպենհաուեր]], [[Էդուարդ ֆոն Հարտման|Հարտման]], [[Զիգմունդ Ֆրոյդ|Ֆրոյդ]], հետագա փիլիսոփայական մտքի զարգացման վրա{{sfn|Новая философская энциклопедия|2001}}։ Լայբնիցը նաև ներմուծել է [[ապերցեպցիա]]յի գաղափարը, որի ազդեցության տակ նա հասկանում էր տարրական ապրումների պրոցեսում ի հայտ եկող հոգու ակտիվ վիճակը<ref name="Кондаков" />։

== Լայբնիցը որպես դիվանագետ և իրավաբան ==
Գոթֆրիդ Վիլհելմ Լայբնիցը Գերմանիայի հայտնի հասարակական գործիչ էր, ով արտահայտում էր [[ֆեոդալական մասնատվածություն|ֆեոդալական մասնատվածության]] մեջ գործող անվճռական գերմանական բուրժուազիայի առաջադիմական հայացքները, անսահմանափակ (բացարձակ)՝ միապետությամբ «լուսաբանված» գերմանական իշխանների հետ կոմպրոմիսի ճանապարհով{{sfn |Философская Энциклопедия. В 5 т. Под редакцией Ф. В. Константинова|1960—1970|с= }}։ Իրավաբանի և դիվանագետի կարգավիճակով Լայբնիցը պաշտպանում էր գերմանական պետությունների ազգային միասնության սկզբունքները և բնականոն իրավունքի սկզբնաղբյուրները{{sfn |Философская Энциклопедия. В 5 т. Под редакцией Ф. В. Константинова|1960—1970|с= }}։ Գոթֆրիդը փորձում էր մահամուռ կերպով կապել իրավական և ոստիկանական պետությունը, [[դեմոկրատիա]]յի և [[բացարձակ միապետություն|բացարձակ միապետության]] գաղափարները<ref name="Жуков">{{Ռուսերեն գիրք |заглавие=Советская историческая энциклопедия. Под ред. Е. М. Жукова |год=1973—1982 |место=М. |издательство=Советская энциклопедия}}</ref>։ Համաձայն Լայբնիցի, պետությունը ձևավորվում է [[հասարակական պայմանգիր|հասարակական պայմանգրի]] արդյունքում<ref name="Жуков" />։ Ընդ որում իշխանության սուբյեկտի դերում հանդես է գալիս ինքը՝ պետությունը, և ոչ թե ղեկավար անձը<ref name="Жуков" />։ Լայբնիցը մոտեցել էր [[ժողովրդավարական սուվերենտություն|ժողովրդավարական սուվերենտության]] գաղափարին<ref name="Жуков" />։ Նա տարբերակում էր բնականոն իշխանության երեք աստիճան՝ խիստ իրավունք, հավասարություն, [[Բարեպաշտություն (քրիստոնեություն)|բարեպաշտություն]] և [[առաքինություն]]ը<ref name="Жуков" />։

Լայբնիցը, զբաղվելով սոցիալական հարցերով, ձևակերպել էր հարկային համակարգի ռեֆորմի առաջարկը, [[կոռ]]ի քայքայումը, [[Ճորտատիրական կարգ|ճորտատիրական իրավունքը]] և հասարակական ինքնակառավարման բերդրումը{{sfn |Философская Энциклопедия. В 5 т. Под редакцией Ф. В. Константинова|1960—1970|с= }}։ Ինչպես մտածող, նա հակված էր պաշտոնական կրոնական գաղափարախոսության կոմպրոմիսին, միաժամանակ ելույթ ունենալով աստվածաբանական [[ուղղափառություն|ուղղափառության]] և [[մատերիալիզմ]]ի ու [[աթեիզմ]]ի դեմ{{sfn |Философская Энциклопедия. В 5 т. Под редакцией Ф. В. Константинова|1960—1970|с= }}։ [[Վլադիմիր Իլյիչ Լենին]]ը նշում էր Լայբնիցի «...հաշտարար ձգտումը քաղաքականության և կրոնի մեջ»{{sfn |Философская Энциклопедия. В 5 т. Под редакцией Ф. В. Константинова|1960—1970|с= }}։ Լայբնիցը ձգտում էր հաշտեցնել հակամարտող [[կուրֆյուրստ]]ներին և պալատներին, [[կաթոլիկություն|կաթոլիկ]] և [[բողոքականություն|բողոքական]] եկեղեցիները, [[կրոն]]ը և [[բնագիտություն]]ը, [[իդեալիզմ]]ը և [[մատերիալիզմ]]ը (օբյեկտիվ իդեալիզմի հիման վրա), ինչպես նաև [[ապրիորի]]զմը [[էմպիրիզմ]]ի հետ{{sfn |Философская Энциклопедия. В 5 т. Под редакцией Ф. В. Константинова|1960—1970|с= }}։

== Հայտնագործություններ ==
1673 թվականին, [[Քրիստիան Հյույգենս]]ի հետ ծանոթությունից հետո, Լայբնիցը ստեղծեց [[Լայբնիցի հաշվեմեքենա|Լայբնիցի հաշվիչը]], որը կատարում էր թվերի [[բազմապատկում|բազմապատկման]], [[բաժանելիություն|բաժանման]], [[գումարում|գումարման]] և [[հանում|հանման]] գործողություններ, ինչպես նաև արմատի հանում և [[Աստիճան (հանրահաշիվ)|աստիճանի]] բարձացում{{sfn |Энциклопедия Кольера|2000|с= }}։ Սարքը ցուցադրվել էր Ֆրանսիայի գիտությունների ակադեմիայում և [[Լոնդոնի թագավորական ընկերություն]]ում{{sfn |Энциклопедия Кольера|2000|с= }}։

Լայբնիցը հուշեց [[Դենի Պապեն]]ին [[շոգեմեքենա]]յի կառուցվածքը (գլան և [[մխոց]]){{sfn |Философская Энциклопедия. В 5 т. Под редакцией Ф. В. Константинова|1960—1970|с= }}։ Ինքը՝ Գոթֆրիդ Լայբնիցը փոփոխական հաջողությամբ փորձում էր Հյուգենսի հետ XVII և XVIII դարի սահմանին ստեղծել գոլորշով պոմպը<ref>{{Ռուսերեն հոդված |автор=Семенов Н. М. |заглавие=Пыхтящий двигатель прогресса |год=2008 |издание=«Вокруг света»}}</ref>։

Լայբնիցը կարող էր մեկ շաբաթվա ընթացքում առաջարկել կես դյուժին հանճարեղ գաղափարներ՝ սկսած [[սուզանավ]]ից մինչև ժամացույցների բացարձակ նոր տիպը, լամպիկի նորարական մոդելից մինչ սայլակը, որը կարող էր շարժվել այն նույն արագությամբ, ինչ ժամանակակից [[մեքենա|ավտոմեքենա]]ները, սակայն այս նորարություններից ոչ մեկը իր ավարտին չհասավ<ref name="tin-vek">{{Cite web |title=Деятели философии. Жизнь и труды Лейбница |url=http://www.tin-vek.ru/filosofa-482.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120707211050/http://www.tin-vek.ru/filosofa-482.html |archive-date=2012 թ․ հուլիսի 7 |accessdate=2018 թ․ մարտի 21}}</ref>։ Որպես ինժեներ՝ Լայբնիցը աշխատում էր հաշվողական մեքենաների, [[ժամացույց]]ների և նույնիսկ լեռնաարդյունաբերական սարքավորումների վրա<ref name="iep" />։ Որպես գրադարանավար՝ նա քարտացուցակագրման վերաբերյալ ժամանակակից պատկերացման հեղինակն է<ref name="iep" />։

Լայբնիցի հայտնագործությունների շրջանակում կարելի է նշել՝ 
* [[Օպտիկական սարքեր|օպտիկական սարքավորումների]] և [[Մեքենայի հիդրոհաղորդակ|հիդրավլիկ մեքենաների]] նախագծումը<ref name="энциклопедия" />
* «[[պնևմատիկ շարժիչ]]ի» ստեղծման աշխատանքը<ref name="энциклопедия" />։

== Մեծարանքներ ==
[[Պատկեր:Leibniz-Denkmal.jpeg|thumb|230px|Լայպցիգում Գոթֆրիդ Վիլհելմ Լայբնիցի հուշարձանը [[Էռնստ Հենել]]ի աշխատանքը (2005 թվականի լուսանկար)]]
Լայբնիցը [[Գերմանիա]]յի առաջին դեմքն էր, որին [[հուշարձան]] կանգնացրին<ref name="Независимая" /><ref name="Computerworld" />.

'''Գոթֆրիդ Վիլհելմ Լայբնիցի կիսանդրիներ՝'''
<gallery perrow="5">
Göttingen-Auditorium-Leibniz.01.jpg|<center>[[Գյոթինգեն]]ում Լայբնիցի կիսանդրին</center>
6 Burlington Gardens facade Leibniz.jpg|<center>[[Լոնդոն]]ում Լայբնիցի կիսանդրին</center>
Gottfried Leibniz statue.jpg|<center>[[Օքսֆորդի համալսարան|Օքսֆորդի]] բնական գիտությունների համալսարանում Լայբնիցի կիսանդրին</center>
</gallery>

'''Գոթֆրիդ Վիլհելմ Լայբնիցի պատկերով մետաղադրամներ՝'''
<gallery perrow="5">
</gallery>

'''Գերմանական փոստային դրոշմանիշեր նվիրված Լայբնիցին՝'''
<gallery perrow="5">
DDR-Briefmarke Akademie 1950 24 Pf.JPG|<center>(թողարկված 1950 թվականի մարտի 2-ին)</center>
</gallery>

'''Լայբնիցի պատվին ստացել են անվանուններ՝'''
=== Թեորեմներ ===
* [[Լայբնիցի թեորեմ (երկրաչափություն)]] — միջնագծերի համար,
* [[Նշանափոխ շարքերի միացման Լայբնիցի թեորեմ]]։

=== Բանաձևեր ===
* [[Նյուտոն-Լայբնիցի բանաձև]] մաթանալիզի հիմնական բանաձևը,
* [[Լայբնիցի բանաձև]] փոփոխական սահմաններով ինտեգրալի դիֆերենցում,
* [[Լայբնիցի բանաձև (ածանցյալի ածանցյալ)|Երկու ֆունկցիաների բազմակի դիֆերենցման Լայբնիցի բանաձև]],
* [[Լայբնիցի բանաձև (երկրաչափություն)|Լայբնիցի բանաձև]] տետրաեդրի անկյունագծի համար,
* Լայբնիցի բանաձև որոշիչների համար|Լայբնիցի բանաձև որոշիչների համար {{lang-en|Leibniz formula for determinants}}:
[[Պատկեր:Universität Hannover - Hauptgebäude - B.jpg|thumb|300px|Հանովերի համալսարան: 2007 թվական]]

=== Օբյեկտներ ===
* [[Լայբնից (լուսնային խառնարան)|Խառնարան]] [[Լուսի|Լուսնի]] վրա,
* [[Փոքր մոլորակ]] [[(5149) Leibniz]],
*[[Հաննովերի համալսարանը]] [[Հաննովեր]]ում։

=== Այլք ===
* [[Լայբնից (թխվածքաբլիթ)|Թխվածքաբլիթ]] (Leibniz)
* Լայբնիցյան հանրահաշիվ ({{lang-en|Leibniz algebra}})
* Լայբնիցի խնդրանք ({{lang-en|Leibniz's notation}})
* Լայբնիցի օպերատոր ({{lang-en|Leibniz operator}})
* [[Լայբնիցի անվան մրցանակ]],
* [[Պի թիվ|Պի]] թվի համար [[Լայբնիցի շարք]],
* [[Ածանցյալի կարգ|Լայբնիցի նույնականություն]]դիֆերենցիալ օպերատորների համար,
* [[Լայբնիցի ասոցիացիա]],
* բույսերի [[Ցեղ (կատեգորիա)|ցեղ]] [[Լայբնիցիա]],  [[բարդածաղկավորներ]]ի ընտանիք ({{lang-la|Leibnitzia}})<ref>[http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=1&taxon_id=117867 Flora of North America: ''Leibnitzia'']{{ref-en}}</ref>:

== Ստեղծագործություններ ==
=== Հիմնական փիլիսոփայակն ստեղծագործություններ ===
* «[[Մետաֆիզիկայի դատողություններ]]» (''Discours de métaphysique'')<ref>[http://viaf.org/viaf/9849392/ Virtual International Authority File: Gottfried Wilhelm Leibniz]{{ref-en}}</ref>, [[1685]]<ref name="энциклопедия" /> или [[1686]]{{sfn |Энциклопедия Кольера|2000|с= }}{{sfn |В. Лейбниц // Большая энциклопедия Кирилла и Мефодия|2004|с= }}, [[1846]] թվականի հրատարակություն<ref name="энциклопедия" />{{sfn |Энциклопедия Кольера|2000|с= }}։
* ''«Բնության նոր համակարգ և սուբստանցիաների միջև հարաբերություններ, ինչպես նաև մարմնի և հոգու միջև կապի մասին»'' (''Système nouveau de la nature et de la communication des substances, aussi bien que de l’union qu’il y a entre l' âme et le corps''), [[1695]]{{sfn |Энциклопедия Кольера|2000|с= }}.* ''«Մարդու գիտակցության մասին նոր փորձեր»'' (''Nouveaux essais sur l’entendement humain par l’auteur du système de l’harmonie préetablie''), [[1704]], издание [[1765]]{{sfn |Энциклопедия Кольера|2000|с= }}:
* ''«[[Թեոդեցեյա (Լայբնից)|Աստծո բարօրությունների թեոդեցիայի փորձեր, մարդու ազտության և չարի սկզբի մասին]]»'' (''Essais de théodicée sur la bonté de Dieu, la liberté de l’homme et l’origine du mal''), [[1710]]{{sfn |Энциклопедия Кольера|2000|с= }}:
* ''«[[Մոնադաբանություն]]»'' (''La Monadologie''), [[1714]]{{sfn |Энциклопедия Кольера|2000|с= }},  [[1720]] թվականի հրատարակություն<ref name="энциклопедия" />։

=== Հիմնական մաթեմատիկական ստեղծագործություններ ===
* ''«Շրջանի և քառակուսու ստույգ հարաբերության մասին»'' ([[1682]])<ref name="энциклопедия" />:
* ''«Մաքսիմումների և մինիմումների նոր մեթոդներ»'' ([[1684]])<ref name="энциклопедия" />:
* ''«Անբաժանելիների վերլուծության և գաղտնի երկրաչափության մասին…»'' ([[1686]])<ref name="энциклопедия" />:

=== Ֆիզիկայից հիմնական ստեղծագործություններ ===
* ''«Նոր ֆիզիկական հիպոթեզ»'' ([[1671]]){{sfn |В. Лейбниц // Большая энциклопедия Кирилла и Мефодия|2004|с= }}:
* ''«Դեկարտի հիշատակվող սխալի ապացույց»'' ([[1686]])<ref name="энциклопедия" />:
* ''«Դինամիկայի ուրվագիծ »'' ([[1695]])<ref name="энциклопедия" />:

=== Քաղաքական և իրավական ստեղծագործություններ ===
* ''«Տրակտատ իրավունքի մասին…»'' ([[1667]])<ref name="энциклопедия" />:
* ''«Քրիստոնեական Մարս…»'' ([[1680]])<ref name="энциклопедия" />:
* ''«Միջազգային դիվանագիտական իրավունքի կոդեքս»'' ([[1693]])<ref name="энциклопедия" />:

=== Այլ ստեղծագործություններ ===
* ''«Կոմբինատորիկայի մշակույթի մասին»'' ([[1666]])<ref name="энциклопедия" />:
* ''«Պրոթեգեիա»'' (''Protogaea''), ավարտել է [[1693]], հրատարակել [[1748]]{{sfn |Философская Энциклопедия. В 5 т. Под редакцией Ф. В. Константинова|1960—1970|с= }}:

=== Ստեղծագործությունների ռուսերեն թարգմանություներ ===
* ''Лейбниц Г. В.'' [http://www.i-text.narod.ru/lib-f.html Сочинения], в четырёх томах. Серия: Философское наследие. М.: Мысль.
** Том 1. Метафизика. «Монадология». [[1982]]. — 636 стр.
** Том 2. «Новые опыты о человеческом разумении». [[1983]]. — 686 стр.
** Том 3. Теория познания, методология, логика и общая теория науки. [[1984]]. — 734 стр.
** Том 4. «Опыты теодицеи о благости Божией, свободе человека и начале зла». [[1989]]. — 560 стр.
** Лейбниц Г. В. О свободе от необходимости в выборе. Перевод и примечания О. М. Башкиной под редакцией В. Л. Иванова [http://einai.ru/2014-03-Leibniz.html // EINAI: Проблемы философии и теологии". Том 3, № 1/2 (5/6) 2014]
** ''Лейбниц, Г. В. ''Исповедание природы против атеистов, 1668. Перевод с нем. под ред Василия Преображенского, 1892 ''/'' См.: ''Лютер, Мартин.'' О свободе христианина. [Сборник]. Уфа: ARC, 2013. С. 193—203. ISBN 978-5-905551-05-5
* ''Лейбниц Г. В.'' Математические работы в переводе А. П. Юшкевича // Успехи Мат. Наук, т. 3, в. 1 (23).
* [http://vpn.int.ru/files-view-607.html  О приумножении наук (архив)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091007235859/http://vpn.int.ru/files-view-607.html |date=2009-10-07 }} {{недоступная ссылка|число=13|месяц=05|год=2013|url=http://vpn.int.ru/files-view-607.html}}.
* ''Лейбниц Г. В.'' Письма и эссе о китайской философии и двоичной системе исчисления. Предисловие, переводы и примечания В. М. Яковлева. М., [[2005]]. — 404 с. ISBN 5-201-02133-6.
* {{Ռուսերեն գիրք |автор=Лейбниц Г. В. |заглавие=Труды по философии науки |год=2010 |место=М. |издательство=Либроком |страниц=178 |серия=Из наследия мировой философской мысли. Философия науки |isbn=978-5-397-01388-8}}
* [http://filosof.historic.ru/books/a0000_4.shtml Цифровая библиотека по философии.]

=== Աուդիոտեկա ===
* [https://www.youtube.com/watch?v=xsqpLhZu3dg&t=118s "О свободе и необходимости" (''De libertate et necessitate'') (1680/1684)]{{ref-ru}}
* [https://www.youtube.com/watch?v=OaiQSPYDez4&index=1&list=PLu6KchB_7o9KBQxe5VBnkCDfV3-4Y8G-C&t=968s "Рассуждение о метафизике" (''Discours de métaphysique'') (1686)]{{ref-ru}}
* [https://www.youtube.com/watch?v=ZBuCIJWLsi4 "Свидетельство природы против атеистов (''Confessio naturæ contra atheistas'') (1686)"]{{ref-ru}}
* [https://www.youtube.com/watch?v=_ksGzWdVp2E&t=66s "Об усовершенствовании первой философии и о понятии субстанции" (''De phimæ philosophiæ emendatione et de notione substantiæ'') (1694)]{{ref-ru}}
* [https://www.youtube.com/watch?v=suQ9RrWzNUQ&t=113s "О глубинном происхождении вещей" (''De rerum originatione radicali'') (1697)]{{ref-ru}}
* [https://www.youtube.com/watch?v=fUj1tZ7Xens&t=179s "Письмо к Косту «O необходимости и случайности»" (''Lettre à Mr. Coste de la nécessité  et contingence'') (19.12.1707)]{{ref-ru}}
* [https://www.youtube.com/watch?v=MNbfBB_G5X4&t=201s "Материя, взятая в себе" (''Materia in se sumpta'') (≈1710)]{{ref-ru}}
* [https://www.youtube.com/watch?v=k8jV0wumkWM "Начала природы и благодати, основанные на разуме" (''Principes de la nature et de la grâce fondés en raison'') (1714)]{{ref-ru}}

== Տես նաև ==
[[Բավարար հիմունքի օրենք]]

== Նշումներ ==
{{Ծանցանկ|group=Նշում}}

== Ծանոթագրություններ ==
{{ծանտուփ}}

== Գրականություն ==
=== Կենսագրություն ===
* {{Ռուսերեն գիրք |автор=Герье В. И. |заглавие=Лейбниц и его век: Отношения Лейбница к России и Петру Великому |год=2008 |место=СПб. |издательство=Наука |isbn=978-5-02-026942-2}} (Слово о сущем; Т.75).
* {{Ռուսերեն գիրք |автор=Погребысский И. Б. |заглавие=Готфрид Вильгельм Лейбниц |год=2004 |издание=Изд.2-е, перераб. и доп |место=М. |издательство=Наука |страниц=270 |isbn=5-02-032752-2}}

=== Լայբնիցի փիլիսոփայություն ===
* {{Ռուսերեն գիրք |автор=Герье В. И. |заглавие=Лейбниц и его век: Отношения Лейбница к России и Петру Великому |год=2008 |место=СПб. |издательство=Наука |isbn=978-5-02-026942-2}} (Слово о сущем; Т.75).
* {{Ռուսերեն գիրք |автор=Погребысский И. Б. |заглавие=Готфрид Вильгельм Лейбниц |год=2004 |издание=Изд.2-е, перераб. и доп |место=М. |издательство=Наука |страниц=270 |isbn=5-02-032752-2}}
* [https://www.youtube.com/channel/UCcGmeDwFZ899SPTwAov9V8Q Аудиокниги по философии Г. В. Лейбница]{{ref-ru}}
* [http://ideashistory.org.ru/a01.html Альманах «Философский век». «Лейбниц и Россия».] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130911090542/http://ideashistory.org.ru/a01.html |date=2013-09-11 }} СПб., [[1996]].
* {{Ռուսերեն գիրք |автор=Каринский Вл. |заглавие=Умозрительное знание в философской системе Лейбница |год=1912 |место=СПб.}}
* {{Ռուսերեն գիրք |ссылка=http://www.domknig.net/book-3108.html |автор=Нарский И. С. |заглавие=Готфрид Лейбниц |год=1972 |место=М. |издательство=Мысль |страниц=239 |серия=Мыслители прошлого |тираж=40000 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140830164852/http://www.domknig.net/book-3108.html |archive-date=2014-08-30}}
* {{Ռուսերեն գիրք |автор=Серебреников В. С. |заглавие=Лейбниц и его учение о душе человека |год=1908 |место=СПб.}} С.X + 366.
* {{Ռուսերեն գիրք |автор=Соловьев Н. |заглавие=«Теодицея» Лейбница, рассматриваемая в связи с его метафизическим учением |год=1904 |место=Харьков}}
* {{Ռուսերեն գիրք |автор=Сретенский Н. Н. |заглавие=Лейбниц и Декарт. Критика Лейбницем общих начал философии Декарта: Очерк по истории философии./Послесл. Е. Малышкина, Д. Куницына |год=2007 |место=СПб. |издательство=Наука |страниц=183 |isbn=5-02-026941-7}}
* {{Ռուսերեն գիրք |автор=Фишер Куно. |заглавие=История новой философии. Т.III. Лейбниц, его жизнь, сочинения и учение |год=1905 |место=СПб.}}
* {{Ռուսերեն գիրք |автор=Фишер К. |заглавие=История новой философии: Готфрид Вильгельм Лейбниц: Его жизнь, сочинения и учение |год=[[2005]] |место=М. |издательство=АСТ, Транзиткнига |страниц=734 |isbn=5-17-028917-0 |isbn2=5-9578—2266-3 |тираж=3000}}
* {{Ռուսերեն գիրք |автор=Петрушенко Л.А. |заглавие=Философия Лейбница на фоне эпохи |год=2009 |место=М. |издательство=Альфа-М |страниц=510}}
* {{Ռուսերեն գիրք |автор=Ягодинский Ив. Ив. |заглавие=Философия Лейбница. Процесс образования системы. Первый период, 1659—1672 |год=1914 |место=Казань}} Репринт — СПб., [[2007]].
* {{Ռուսերեն գիրք |ref=Белл Э. Т. Творцы математики |ссылка=http://www.math.ru/lib/book/djvu/istoria/bell.djvu |автор=Белл Э. Т. |заглавие=Творцы математики |год=1979 |место=М. |издательство=Просвещение |страниц=256}}
* {{Ռուսերեն գիրք |заглавие=Большая советская энциклопедия: В 30 т |год=1969—1978 |место=М. |издательство=Советская энциклопедия}}
* {{Ռուսերեն գիրք |ref=Энциклопедия Кольера |заглавие=Энциклопедия Кольера |год=2000 |издательство=Открытое общество}}
* {{Ռուսերեն գիրք |ref=Большой Энциклопедический словарь |заглавие=Большой Энциклопедический словарь |год=2000}}
* {{Ռուսերեն գիրք |ref=В. Лейбниц // Большая энциклопедия Кирилла и Мефодия |автор=Васильев В. |заглавие=В. Лейбниц // Большая энциклопедия Кирилла и Мефодия |год=2004}}
* {{Ռուսերեն գիրք |ref=Философский энциклопедический словарь |заглавие=Философский энциклопедический словарь |год=1989 |место=М. |издательство=Советская энциклопедия}}
* {{Ռուսերեն գիրք |ref=Новейший философский словарь / Сост. А. А. Грицанов |заглавие=Новейший философский словарь / Сост. А. А. Грицанов |год=1998 |место=Мн. |издательство=Изд. В. М. Скакун |страниц=896}}
* {{Ռուսերեն գիրք |ref=Новая философская энциклопедия |заглавие=Новая философская энциклопедия: В 4 т. Под редакцией В. С. Стёпина |год=2001 |место=М. |издательство=Мысль}}
* {{Ռուսերեն գիրք |ref=Философская Энциклопедия. В 5 т. Под редакцией Ф. В. Константинова |заглавие=Философская Энциклопедия. В 5 т. Под редакцией Ф. В. Константинова |год=1960—1970 |место=М. |издательство=Советская энциклопедия}}
* {{Ռուսերեն գիրք |ref=Философский энциклопедический словарь. Гл. редакция: Л. Ф. Ильичёв, П. Н. Федосеев, С. М. Ковалёв, В. Г. Панов |заглавие=Философский энциклопедический словарь. Гл. редакция: Л. Ф. Ильичёв, П. Н. Федосеев, С. М. Ковалёв, В. Г. Панов |год=1983 |место=М. |издательство=Советская энциклопедия |страниц=840}}
* {{Ռուսերեն գիրք |ref=Философия: Энциклопедический словарь |заглавие=Философия: Энциклопедический словарь. Под редакцией А. А. Ивина |год=2004 |место=М. |издательство=Гардарики |isbn=5-8297-0050-6}}
* История математики под редакцией А. П. Юшкевича в трёх томах, М.: Наука. Том 2. [http://ilib.mccme.ru/djvu/istoria/istmat2.htm Математика XVII столетия. (1970)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110918072945/http://ilib.mccme.ru/djvu/istoria/istmat2.htm |date=2011-09-18 }}
* {{Ռուսերեն գիրք |автор=Хал Хеллман. |заглавие=Великие противостояния в науке. Десять самых захватывающих диспутов — Глава 3. Ньютон против Лейбница: Битва титанов |год=[[2007]] |оригинал=Great Feuds in Science: Ten of the Liveliest Disputes Ever |место=М. |издательство=«Диалектика» |страницы=320 |isbn=0-471-35066-4}}
* {{Ռուսերեն հոդված |автор=Кембаев Ж. М. |заглавие=«Египетский план» Готфрида Вильгельма Лейбница как один из этапов развития политических и правовых теорий объединения европейских государств |год=2010 |издание=История государства и права |номер=2 |страницы=42—45}}
* {{Ռուսերեն գիրք |заглавие=Гуманистическая наука по Лейбницу и назначение академий. Под редакцией В. Кальтенбахера и А. А. Россиуса. Переводы А. А. Россиуса |год=2010 |место=Москва-Неаполь |издательство=Cecom |страниц=114}}

== Աղբյուրներ ==
* Դպրոցական մեծ հանրագիտարան։ Գիրք 1, հատոր 1։ Երևան 2008, էջ 378

== Արտաքին հղումներ ==
* [http://chernykh.net/content/view/439/650/ «История компьютера»: Готфрид Лейбниц и его арифметическая машина] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130619044640/http://chernykh.net/content/view/439/650 |date=2013-06-19 }}
* [http://www.i-text.narod.ru/lib-f.html Собр. соч. Лейбница в 4-х томах (Изд. "Мысль", Серия "Филос. Наследие", т. 85, 87, 92, 109. — М.: 1982, 1983, 1984, 1989)]
* [https://www.youtube.com/channel/UCcGmeDwFZ899SPTwAov9V8Q Аудиокниги Лейбница на русском языке (из сборника сочинений в 4-х томах)]
* [http://www-history.mcs.st-and.ac.uk/~history/Biographies/Leibniz.html Biography of Gottfried Wilhelm von Leibniz]{{ref-en}}
* [http://www.britannica.com/EBchecked/topic/335266/Gottfried-Wilhelm-Leibniz Encyclopædia Britannica: Gottfried Wilhelm Leibniz]{{ref-en}}
* [http://d-nb.info/gnd/118571249/about/html DNB, Katalog der Deutschen Nationalbibliothek: Gottfried Wilhelm Leibniz]{{ref-de}}
* [http://daten.digitale-sammlungen.de/bsb00008376/images/index.html?seite=174 Allgemeine deutsche Biographie & Neue deutsche Biographie (Digitale Register): Gottfried Wilhelm Leibniz]{{ref-de}}
* [http://runeberg.org/nfbp/0055.html Nordisk familjebok / Uggleupplagan. 16. Lee — Luvua: Gottfried Wilhelm von Leibniz]{{ref-sv}}
* [http://viaf.org/viaf/9849392/ Virtual International Authority File: Gottfried Wilhelm Leibniz]{{ref-en}}
* [http://plato.stanford.edu/entries/leibniz/ Stanford Encyclopedia of Philosophy: Gottfried Wilhelm Leibniz]{{ref-en}}
* [http://www.iep.utm.edu/leib-met/ Internet Encyclopedia of Philosophy: «Leibniz: Metaphysics»]{{ref-en}}

{{Արտաքին հղումներ}}
{{ՀՍՀ|հատոր=4|էջ=481}}
{{Լուսավորության դարաշրջան}}

{{DEFAULTSORT:Լայբնից, Գոթֆրիդ}}
[[Կատեգորիա:Անձինք նամականիշերի վրա]]
[[Կատեգորիա:Գերմանացի բանասերներ]]
[[Կատեգորիա:Գերմանացի բանաստեղծներ]]
[[Կատեգորիա:Գերմանացի գիտնականներ]]
[[Կատեգորիա:Գերմանացի գյուտարարներ]]
[[Կատեգորիա:Գերմանացի դիվանագետներ]]
[[Կատեգորիա:Գերմանացի երաժշտագետներ]]
[[Կատեգորիա:Գերմանացի երկրաբաններ]]
[[Կատեգորիա:Գերմանացի թարգմանիչներ]]
[[Կատեգորիա:Գերմանացի իրավաբաններ]]
[[Կատեգորիա:Գերմանացի լեզվաբաններ]]
[[Կատեգորիա:Գերմանացի կենսաբաններ]]
[[Կատեգորիա:Գերմանացի ճարտարագետներ]]
[[Կատեգորիա:Գերմանացի մաթեմատիկոսներ]]
[[Կատեգորիա:Գերմանացի պատմաբաններ]]
[[Կատեգորիա:Գերմանացի փիլիսոփաներ]]
[[Կատեգորիա:Գերմանացի ֆիզիկոսներ]]
[[Կատեգորիա:Գրադարանավարներ]]
[[Կատեգորիա:Իդեալիստներ]]
[[Կատեգորիա:Իրավունքի փիլիսոփաներ]]
[[Կատեգորիա:Լայպցիգի համալսարանի շրջանավարտներ]]
[[Կատեգորիա:Լոնդոնի թագավորական միության արտասահմանյան անդամներ]]
[[Կատեգորիա:Մաթեմատիկական անալիզի մասնագետներ]]
[[Կատեգորիա:Մաթեմատիկոսներ այբբենական կարգով]]
[[Կատեգորիա:Պրուսիայի գիտությունների ակադեմիայի անդամներ]]
[[Կատեգորիա:Փիլիսոփաներ այբբենական կարգով]]
[[Կատեգորիա:Ֆիզիկոսներ այբբենական կարգով]]
[[Կատեգորիա:Ֆրանսիայի գիտությունների ակադեմիայի անդամներ]]