Դիտել Երկիր մոլորակի ապագա էջի վիքիկոդը

[[Պատկեր:Red Giant Earth.jpg|right|thumb|250px|Այրված [[Երկիր]]ը [[Արեգակ]]ի՝ [[կարմիր հսկա]]յի փուլ անցնելուց հետո, ըստ նկարչի երևակայության<ref name=apj418/>]] 
'''Երկիր մոլորակի ապագան''' որոշվելու է մի շարք գործոններով՝ [[արեգակ]]ի պայծառության ավելացում, [[Երկրի միջուկ]]ից [[ջերմային էներգիա]]յի կորուստ, [[արեգակնային համակարգ]]ի այլ մարմինների խանգարումներ, [[սալերի տեկտոնիկա]] և մակերևութային կենսաքիմիա, մարդածին գործոններ։ [[Միլանկովիչի ցիկլներ]]ի համաձայն՝ մոլորակը կշարունակի սառցադաշտային ցիկլեր անցնել՝ կապված Երկրի [[Ուղեծիր|ուղեծր]]ի [[էքսցենտրիսիտետ]]ի փոփոխության, [[Նուտացիա (ֆիզիկա)|նուտացիա]]յի և առանցքի պրոցեսիայի հետ։ Շարունակվող [[սուպերմայրցամաք]]ային ցիկլի արդյունքում [[սալերի տեկտոնիկա]]ն կհանգեցնի գերմայրցամաքի ձևավորմանը 250–350 միլիոն տարի հետո, իսկ հաջորդ 1,5–4,5 միլիարդ տարվա ընթացքում Երկրի առանցքի թեքությունը<ref name=aaa318/> կարող է սկսել քաոսային փոփոխություններ մինչև 90° շեղումներով:

1–3 միլիարդ տարի հետո Արեգակի միջուկում [[հելիում]]ի կուտակման հետևանքով արևային ճառագայթման շարունակական աճը կհանգեցնի [[օվկիանոս]]ների [[Գոլորշացում|գոլորշիացմ]]անը և մայրցամաքային շարժերի դադարեցմանը<ref name=lunine09/>։ 4 միլիարդ տարի հետո Երկրի մակերեսի ջերմաստիճանի բարձրացումը արագ [[ջերմոցային էֆեկտ]] կառաջացնի: Այդ ժամանակ Երկրի մակերևույթի վրա կյանքի մեծ մասը (եթե ոչ ամբողջ) կվերանա{{sfnp|Ward|Brownlee|2003|p=142}}։ Մոլորակի ամենահավանական ճակատագիրը Արեգակի կողմից կլանված լինելն է մոտ 5 միլիարդ տարի անց, այն բանից հետո, երբ այն վերածվի [[կարմիր հսկա]]յի և ընդարձակվի՝ հատելով Երկրի [[ուղեծիր]]ը:

== Մարդու ազդեցությունը ==
Մարդիկ առանցքային դեր են խաղում [[կենսոլորտ]]ում՝ մեծ բնակչությամբ, որը գերիշխում է Երկրի տարբեր [[Էկոհամակարգ|էկոհամակար]]գերում<ref name=Novacek/>: Սա հանգեցրեց այլ տեսակների զանգվածային անհետացման (բիոտիկ ճգնաժամ) ներկայիս երկրաբանական դարաշրջանում, որը հայտնի է որպես Հոլոցենի անհետացում: Այն կենսամիջավայրի ոչնչացման, համատարած ինվազիվ տեսակների, որսի և կլիմայի փոփոխության հետևանք է{{sfn|Cowie|2007|p=162}}<ref name=nature04/>։ Ներկայիս տեմպերով տեսակների մոտ 30%-ը գտնվում է անհետացման վտանգի տակ հաջորդ հարյուր տարվա ընթացքում<ref name=nature04/>: Մինչ օրս մարդկային գործունեությունը զգալի ազդեցություն է ունեցել ամբողջ մոլորակի վրա.

*Երկրի մակերեսի ավելի քան մեկ երրորդը փոխվել է մարդու գործունեության հետևանքով։
*Մարդիկ օգտագործում են էկոհամակարգերի համաշխարհային առաջնային արտադրության մոտ 20%-ը<ref name=pnas104_31/>։
*Արդյունաբերական հեղափոխության սկզբից ի վեր [[ածխաթթու գազ]]ի կոնցենտրացիան Երկրի մթնոլորտում աճել է գրեթե 30%-ով<ref name=Mooney/>։

Ակնկալվում է, որ մշտական կենսաբանական ճգնաժամի հետևանքները կտևեն առնվազն ևս հինգ միլիոն տարի<ref name=Moooney/>: Սա կարող է հանգեցնել [[Կենսաբազմազանություն|կենսաբազմազանության]] նվազմանը և [[բիոտա]]յի համասեռացմանը, որն ուղեկցվում է ավելի հարմարվող տեսակների տարածմամբ, ինչպիսիք են վնասատուները և մոլախոտերը: Կարող են ի հայտ գալ նաև նոր տեսակներ։ Մասնավորապես, [[տաքսոն]]ները, որոնք զարգանում են մարդկանց կողմից գերակշռող էկոհամակարգերում, կարող են արագ վերածվել բազմաթիվ նոր տեսակների: [[Միկրոօրգանիզմներ]]ը, հավանաբար, կշահեն սննդանյութերով հարուստ [[էկոլոգիական խորշ]]երի ավելացումից: Հավանաբար, գոյություն ունեցող խոշոր [[ողնաշարավորներ]]ի նոր տեսակներ չեն առաջանա, և [[սննդային շղթա]]ները կկրճատվեն<ref name=pnas98_1/><ref name=pnas01/>:

== Ուղեծիր և առանցք ==
Այլ մարմինների գրավիտացիոն խանգարումները կարող են փոխել Երկրի [[ուղեծիր]]ը և նրա [[պտտման առանցք]]ի թեքությունը, ինչն իր հերթին կարող է հանգեցնել մոլորակի [[կլիմա]]յի զգալի փոփոխությունների<ref name=sci289_5486/><ref name=cc79/>{{sfn|Hanslmeier|2009|p=116}}{{sfn|Roberts|1998|p=60}}։

===Սառցադաշտեր===
Երկրի պատմության ընթացքում եղել են [[սառցադաշտային ժամանակաշրջան]]ներ, որոնց ընթացքում սառցաշերտերը տարածվել են շատ ավելի ցածր լայնություններով, քան այսօր: Միլանկովիչի տեսությունը նշում է, որ սառցադաշտը առաջանում է աստղագիտական գործոնների արդյունքում՝ զուգակցված կլիմայական հետադարձ կապի մեխանիզմների և [[սալերի տեկտոնիկա]]յի հետ։ Այս ազդեցություններից յուրաքանչյուրը տեղի է ունենում ցիկլային: Օրինակ, ուղեծրի [[Էքսցենտրիսիտետ|էքսցենտրիսիտ]]ը ցիկլային կերպով տատանվում է 0,0007-ից մինչև 0,0658 արժեքներով: Այս պահին այն 0,017 է։ Ամբողջական ցիկլի ընթացքում Երկիր հասնող [[Արեգակնային ճառագայթում|արեգակնային ճառագայթ]]ման ընդհանուր քանակը փոխվում է առավելագույնը 0,2%-ով<ref>[http://klimatlet.ru/ekscentrisitet/ Эксцентриситет]{{Недоступная ссылка|date=2018-06|bot=InternetArchiveBot }}</ref>։

Երկիրը ներկայումս գտնվում է միջսառցադաշտային ժամանակաշրջանում, որը կավարտվի 25 հազար տարի հետո{{sfn|Roberts|1998|p=60}}։ Մարդկանց մթնոլորտում ածխաթթու գազի արտանետումների ներկայիս տեմպերը կարող են հետաձգել հաջորդ սառցե դարաշրջանի սկիզբը առնվազն 50,000-ից 130,000 տարով: Այնուամենայնիվ, սահմանափակ տևողությամբ [[Գլոբալ տաքացում|գլոբալ տաքացման]] շրջանը (հիմնված այն ենթադրության վրա, որ հանածո վառելիքները կսպառվեն մինչև 2200 թվականը) միայն 5000 տարվա ընթացքում կազդի սառցադաշտային ցիկլի վրա: Այսպիսով, մի քանի դարերի ընթացքում ջերմոցային գազերի արտանետումների հետևանքով առաջացած գլոբալ տաքացման կարճ ժամանակահատվածը երկարաժամկետ հեռանկարում սահմանափակ ազդեցություն կունենա<ref name=cc79/>։

== Թեքություն ==
[[File:Tidal braking.svg|thumb|Մակընթացային ուռուցիկությունը առաջ է շարժվում [[Երկիր|Երկր]]ի և [[Լուսին|Լուսն]]ի զանգվածի կենտրոնները միացնող գծից։ Արդյունքում Լուսնի վրա [[ուժի մոմենտ]] է գործում՝ արագացնելով նրա պտույտը [[Ուղեծիր|ուղեծր]]ում և միևնույն ժամանակ դանդաղեցնելով Երկրի պտույտը։]]

Լուսնի մակընթացային արագացումը դանդաղեցնում է Երկրի պտույտը և մեծացնում Երկրի և Լուսնի միջև հեռավորությունը: Այլ ազդեցությունները, որոնք կարող են ցրել Երկրի պտույտի էներգիան, ներառում են [[Երկրի միջուկ]]ի և [[վերին մանթիա]]յի միջև շփումը, մթնոլորտի հոսանքները, մանթիայի կոնվեկցիան և կլիմայի փոփոխությունները, որոնք կարող են մեծացնել կամ նվազեցնել [[բևեռ]]ներում սառույցի քանակը: Ակնկալվում է, որ միասին այս էֆեկտները առաջիկա 250 միլիոն տարվա ընթացքում կավելացնեն օրվա տևողությունը ավելի քան 1,5 ժամով, ինչպես նաև կմեծացնեն առանցքի թեքությունը կես աստիճանով: Նույն ժամանակահատվածում Լուսնի հեռավորությունը կավելանա մոտավորապես 1,5 անգամ<ref name=aaa428/>։

Համակարգչային մոդելների հիման վրա ենթադրվում է, որ Լուսնի առկայությունը օգնում է կայունացնել Երկրի առանցքի թեքությունը և այդպիսով խուսափել կլիմայի կտրուկ փոփոխություններից<ref name=nature361/>: Այս կայունությունը ձեռք է բերվում, քանի որ Լուսինը մեծացնում է Երկրի պտույտի առանցքի պրեցեսիայի արագությունը<ref name=aaa318/>: Այնուամենայնիվ, քանի որ Լուսնի ուղեծրի կիսամյակային առանցքը շարունակում է աճել, այս կայունացնող ազդեցությունը ժամանակի ընթացքում կնվազի: Ժամանակի ինչ-որ պահի, խաթարման հետևանքները, ամենայն հավանականությամբ, կհանգեցնեն Երկրի թեքության քաոսային փոփոխություններին, իսկ առանցքի թեքությունը կարող է փոխվել մինչև 90° դեպի ուղեծրի հարթությունը: Ակնկալվում է, որ դա տեղի կունենա 1,5–4,5 միլիարդ տարի հետո, թեև ճշգրիտ ժամանակը հայտնի չէ<ref name=gsl29_23/><ref name=icarus168_2/>։

Ուժեղ թեքությունը, հավանաբար, կհանգեցնի կլիմայի կտրուկ փոփոխությունների և մոլորակի վրա կյանքի ոչնչացմանը{{sfn|Hanslmeier|2009|p=116}}: Երբ Երկրի առանցքի թեքությունը հասնի 54°-ի, [[հասարակած]]ը Արեգակից ավելի քիչ ճառագայթում կստանա, քան բևեռները։ Մոլորակը կարող է մնալ 60°-ից 90° թեքության վրա 10 միլիոն տարի<ref name=gsl29_23/>:

== Սալերի տեկտոնիկա ==
[[Պատկեր:Pangaea continents.svg|right|250px|thumb|[[Պանգեա]], գոյություն ունեցած վերջին գերմայրցամաքը]]

Համաձայն [[սալերի տեկտոնիկա]]յի տեսության՝ Երկրի [[մայրցամաք]]ները մակերեսով շարժվում են տարեկան մի քանի սանտիմետր արագությամբ։ Դա կշարունակվի տեղի ունենալ՝ պատճառ դառնալով, որ սալերը շարունակեն շարժվել և բախվել: Մայրցամաքային շեղումը հեշտացնում է երկու գործոն՝ մոլորակի ներսում էներգիայի ստեղծումը և [[ջրոլորտ]]ի առկայությունը: Եթե այս գործոններից որևէ մեկը անհետանա, մայրցամաքային դրեյֆը կդադարի<ref name=pr118/>: Ռադիոգեն պրոցեսների միջոցով ջերմության արտադրությունը բավարար է մանթիայի [[Կոնվեկցիա (մթնոլորտ)|կոնվեկցիա]]ն և սալերի սուբդուկցիան պահպանելու համար առնվազն հաջորդ 1,1 միլիարդ տարվա ընթացքում<ref name=pr118/>:

Ներկայումս [[Հյուսիսային Ամերիկա|Հյուսիսային]] և [[Հարավային Ամերիկա]]յի մայրցամաքները [[Աֆրիկա]]յից և [[Եվրոպա]]յից շարժվում են դեպի արևմուտք: Հետազոտողները դիտարկում են ապագա զարգացումների մի քանի սցենար{{sfn|Ward|2006|pp=231–232}}: Այս գեոդինամիկ մոդելները կարող են տարբերվել սուբդուկցիոն հոսքով, որի ժամանակ օվկիանոսային ընդերքը շարժվում է մայրցամաքի տակ: Ինտրովերտ մոդելում ավելի երիտասարդ, [[Ատլանտյան օվկիանոս]]ը սուզվում է, իսկ Հյուսիսային և Հարավային Ամերիկայի ներկայիս շարժումը հակադարձվում է: Էքստրավերսիայի մոդելում ավելի հին, Խաղաղ օվկիանոսը սուզվում է, ինչի հետևանքով Հյուսիսային և Հարավային Ամերիկաները շարժվում են դեպի [[Արևելյան Ասիա]]<ref name=gr15_3_4/><ref name=science5859/>:

Քանի որ գեոդինամիկայի մեր պատկերացումները բարելավվում են, այս մոդելները կվերանայվեն: Օրինակ, 2008-ին համակարգչային մոդելավորումն օգտագործվեց կանխատեսելու համար, որ մանթիայի կոնվեկցիան կվերափոխվի և [[Անտարկտիդա]]յի շուրջ կձևավորվի գերմայրցամաքը<ref name=pepi171_1_4/>:

Անկախ մայրցամաքային շարժման արդյունքից, շարունակվող սուբդուկցիայի գործընթացը կհանգեցնի ջրի շարժմանը դեպի մանթիա<ref name=pr114_1/>: Երկրաֆիզիկական մոդելը հաշվարկում է, որ մեկ միլիարդ տարի հետո օվկիանոսի ներկայիս զանգվածի 27%-ը կկորչի: Եթե ապագայում այս գործընթացը շարունակվի անփոփոխ, ապա սուբդուկցիան կդադարի օվկիանոսի ներկայիս զանգվածի 65%-ը կլանվելուց հետո<ref name=hess5_4/>:

=== Ինտրովերսիա ===
Քրիստոֆեր Սքոթեզը և նրա գործընկերները, որպես ''Paleomap'' նախագծի մի մաս, կանխագուշակեցին թիթեղների շարժումները մի քանի հարյուր միլիոն տարվա ընթացքում{{sfn|Ward|2006|pp=231–232}}: Նրանց սցենարով, 50 միլիոն տարի հետո [[Միջերկրական ծով]]ը կարող է անհետանալ, և Եվրոպայի և Աֆրիկայի բախումը կստեղծի երկար լեռնաշղթա, որը ձգվում է մինչև [[Պարսից ծոց]]: Ավստրալիան կմիավորվի Ինդոնեզիայի հետ, իսկ Կալիֆոռնիան կսահի դեպի հյուսիս՝ ափի երկայնքով: Հյուսիսային և Հարավային Ամերիկայի արևելյան ափերի մոտ կարող են հայտնվել նոր սուզման գոտիներ, իսկ դրանց ափերի երկայնքով կարող են ձևավորվել [[լեռնաշղթա]]ներ։

Մոլորակի հարավում Անտարկտիդայի հյուսիսային շարժումը կհանգեցնի ամբողջ սառցե շերտի հալմանը: Սա [[Գրենլանդիա]]յի սառցաշերտի և բոլոր լեռնային սառցադաշտերի հալման հետ մեկտեղ ծովի միջին մակարդակը կբարձրացնի 90 մետրով: Մայրցամաքների հեղեղումները կհանգեցնեն կլիմայի փոփոխության{{sfn|Ward|2006|pp=231–232}}։

Քանի որ այս սցենարը կատարվում է, 100 միլիոն տարի հետո մայրցամաքների տարածումը կհասնի իրենց առավելագույն կետին, և նրանք կսկսեն միաձուլվել: 250 միլիոն տարի հետո Հյուսիսային Ամերիկան կբախվի Աֆրիկայի հետ, իսկ Հարավային Ամերիկան կմիավորվի Աֆրիկայի հարավային ծայրին: Արդյունքը կլինի նոր գերմայրցամաքի ձևավորումը (երբեմն կոչվում է Pangea Ultima) և օվկիանոսը, որը ծածկում է մոլորակի կեսը: Անտարկտիդայի մայրցամաքը կփոխի ուղղությունները և կվերադառնա Հարավային բևեռ նոր սառցե շերտի ձևավորմամբ{{sfn|Ward|Brownlee|2003|pp=92–96}}

== Էքստրավերսիա ==
Առաջին գիտնականը, որը էքստրապոլյացիայի ենթարկեց մայրցամաքների ներկայիս շարժումները, եղել է կանադացի երկրաբան Փոլ Ֆ. Հոֆմանը [[Հարվարդի համալսարան]]ից: 1992 թվականին Հոֆմանը առաջարկեց, որ Հյուսիսային և Հարավային Ամերիկայի մայրցամաքները կշարունակեն շարժվել [[Խաղաղ օվկիանոս]]ով, պտտվելով [[Հեռավոր Արևելք]]ի մոտ, մինչև որ սկսեն միաձուլվել Ասիայի հետ: Նա անվանեց առաջացած գերմայրցամաքը Ամասիա{{sfn|Nield|2007|pp=20–21}}{{sfn|Hoffman|1992|pp=323–327}}։

Ավելի ուշ՝ 1990-ական թվականներին, Ռոյ Լիվերմորը հաշվարկեց նմանատիպ սցենար։ Նա առաջարկեց, որ Անտարկտիդան կսկսի շարժվել դեպի հյուսիս, և որ Արևելյան Աֆրիկան և Մադագասկարը կշարժվեն Հնդկական օվկիանոսով մինչև Ասիայի հետ բախվելը<ref name=williams_nield/>:

Էքստրավերսային մոդելում Խաղաղ օվկիանոսի փակումը կավարտվի 350 միլիոն տարի հետո<ref name="U13B-08"/>: Սա կնշանակի ընթացիկ գերմայրցամաքային ցիկլի ավարտը, որի ժամանակ մայրցամաքները բաժանվում են և հետո վերադառնում միմյանց մոտ 400-500 միլիոն տարին մեկ անգամ<ref name=sa259_1/>: Գերմայրցամաքի ստեղծումից հետո սալերի տեկտոնիկան կարող է մտնել անգործության շրջան, քանի որ սուբդուկցիայի արագությունը նվազում է մեծության կարգով: Կայունության այս շրջանը կարող է հանգեցնել մանթիայի ջերմաստիճանի 30–100K բարձրացման յուրաքանչյուր 100 միլիոն տարին մեկ, ինչը նախորդ գերմայրցամաքների կյանքի նվազագույն ժամկետն է, և արդյունքում [[Հրաբխականություն|հրաբխ]]ային ակտիվությունը կարող է աճել<ref name=science5859/><ref name="U13B-08"/>:

== Օրթովերսիա ==
2012 թվականին [[Եյլի համալսարան]]ի երկրաբանների խումբը Ռոսս Միտչելի գլխավորությամբ նոր վարկած առաջարկեց մայրցամաքների շարժման համար։ Իրենց մոդելը կառուցելիս գիտնականները հիմնվել են [[մագնիսական բևեռ]]ների շեղման տվյալների վրա, ինչը թույլ է տալիս նրանց հաշվարկել [[լիտոսֆերա]]յին սալերի շարժման ուղղությունը: Հետազոտության համաձայն՝ ապագայում մայրցամաքները կմիավորվեն մեկ մայրցամաքի մեջ [[Հյուսիսային սառուցյալ օվկիանոս|Սառուցյալ օվկիանոս]]ի տարածաշրջանում, իսկ Հյուսիսային Ամերիկան կդառնա նոր գերմայրցամաքի կենտրոնը։ Միտչելի և նրա գործընկերների կարծիքով՝ Ասիան կշարժվի դեպի Հյուսիսային Ամերիկա, որի հետ ի վերջո կմիաձուլվի։ Ժամանակակից Գրենլանդիան նույնպես կմիանա նրանց և կդառնա գերմայրցամաքի մի մասը<ref name=orto>{{cite web|date=2012-02-08|url=http://eco.ria.ru/discovery/20120208/560679810.html|title=Северная Америка и Азия сойдутся у полюса через 500 млн лет|publisher=[[РИА Новости]]|accessdate=2012-02-09|archiveurl=https://www.webcitation.org/69phcM04Q?url=http://eco.ria.ru/discovery/20120208/560679810.html|archivedate=2012-08-11}}</ref>:

== Գերմայրցամաք ==
Գերմայրցամաքի ձևավորումը կարող է էական ազդեցություն ունենալ շրջակա միջավայրի վրա: Սալերի բախումը կհանգեցնի լեռների ձևավորմանը՝ դրանով իսկ զգալիորեն փոխելով եղանակային պայմանները։ Ծովի մակարդակը կարող է իջնել սառցադաշտի աճի պատճառով<ref>{{harvard citation no brackets|Calkin|Young|1996|pp=9–75}}</ref>: Մակերեւութային էրոզիայի արագությունը կարող է աճել, ինչի արդյունքում օրգանական նյութերի սպառման արագությունը մեծանում է: Գերմայրցամաքի ձևավորումը կարող է հանգեցնել գլոբալ ջերմաստիճանի նվազմանը և [[մթնոլորտ]]ում [[Թթվածին|թթվածն]]ի կոնցենտրացիայի ավելացմանը: Այս փոփոխությունները կարող են հանգեցնել ավելի արագ կենսաբանական էվոլյուցիայի, քանի որ նոր խորշեր են առաջանում: Սա, իր հերթին, կարող է ազդել կլիմայի վրա և հանգեցնել ջերմաստիճանի հետագա անկման<ref name=thompson_perry97/>:

Գերմայրցամաքի առաջացումը մեկուսացնում է մանթիան։ Ջերմային հոսքը կկենտրոնացվի՝ հանգեցնելով [[Հրաբխականություն|հրաբխականության]] և մեծ տարածքների [[բազալտ]]ով լցվելու։ Հետագա ճաքեր կառաջանան, և գերմայրցամաքը նորից կբաժանվի{{sfn|Palmer|2003|p=164}}: Այնուհետև մոլորակը կարող է զգալ տաքացման շրջան, ինչպես եղավ [[կավճի ժամանակաշրջան]]ում<ref name=thompson_perry97/>:

== Արեգակի էվոլյուցիա ==
[[Արեգակ]]ի կողմից առաջացած էներգիան հիմնված է ջրածնի ջերմամիջուկային միաձուլման վրա հելիումի: Այս ռեակցիան տեղի է ունենում աստղի միջուկում պրոտոն-պրոտոնային ցիկլի միջոցով։ Քանի որ Արեգակի միջուկում [[Կոնվեկցիա (մթնոլորտ)|կոնվեկցիա]] չկա, միաձուլման գործընթացը հանգեցնում է հելիումի կայուն կուտակման: Արեգակի միջուկում ջերմաստիճանը չափազանց ցածր է հելիումի ատոմների միջուկային միաձուլման համար հելիումի եռակի ռեակցիայում, ուստի այդ ատոմները չեն նպաստում Արեգակի [[հիդրոստատիկ հավասարակշռություն]]ը պահպանելու համար անհրաժեշտ էներգիայի առաջացմանը<ref name=gough81/>:

Ներկայումս միջուկի [[Ջրածին|ջրածն]]ի պաշարի գրեթե կեսը սպառվել է, իսկ մնացածը հիմնականում բաղկացած է [[հելիում]]ից։ Ջրածնի ատոմների քանակի անշեղորեն նվազող միավորի զանգվածի դիմաց փոխհատուցելու համար Արեգակի միջուկի ջերմաստիճանը աստիճանաբար բարձրանում է ճնշման բարձրացման միջոցով։ Սա հանգեցնում է նրան, որ մնացած ջրածինը ենթարկվում է միաձուլման ավելի մեծ արագությամբ, դրանով իսկ արտադրելով էներգիա, որն անհրաժեշտ է հավասարակշռությունը պահպանելու համար: Արդյունքը արևային էներգիայի արտանետման անընդհատ աճն է: Այս աճը կարող է մոտավոր հաշվարկվել բանաձևով.
: <math>L(t) = \left[1+ {2\over 5} \left(1- {t\over t_s} \right) \right]^{-1} L_s</math>,

որտեղ L(t)-ը Արեգակի [[պայծառություն]]ն է t ժամանակում, t-ը Արեգակի կյանքի տևողությունը, որի համար հաշվարկվում է լուսավորությունը, ts-ն Արեգակի կյանքի տևողությունը ներկա պահին (4,57 միլիարդ տարի), Ls-ը՝ ընթացիկ [[Արևի պայծառություն]]ը<ref name=gough81/>:

Երբ Արեգակը ելել է հիմնական հաջորդականություն, այն արձակում էր իր ներկայիս պայծառության միայն 70%-ը, որն այնուհետև 110 միլիոն տարին մեկ ավելանում էր գրեթե գծային 1%-ով<ref name=mnras361/>: Այսպիսով, սպասվում է, որ 3 միլիարդ տարի հետո Արեգակի պայծառությունը 33 տոկոսով ավելի մեծ կլինի: Միջուկում ջրածնային վառելիքը ի վերջո կսպառվի 4,8 միլիարդ տարի հետո, երբ Արեգակը 67%-ով ավելի պայծառ կլինի, քան այժմ: Դրանից հետո Արեգակը կշարունակի այրել ջրածինը իր միջուկը շրջապատող թաղանթում, մինչև նրա պայծառությունը կբարձրանա մինչև ներկայիս արժեքի 121%-ը, ինչը նշանակում է Արեգակի գոյության ավարտը հիմնական հաջորդականության վրա և նրա անցման սկիզբը դեպի [[կարմիր հսկա]]յի փուլ<ref name=apj418/>։

== Ազդեցություն կլիմայի վրա ==
Քանի որ Երկրի գլոբալ ջերմաստիճանը բարձրանում է Արեգակի աճող պայծառության պատճառով, կմեծանա նաև սիլիկատային միներալների եղանակային ազդեցության արագությունը: Դա իր հերթին կհանգեցնի մթնոլորտում [[ածխաթթու գազ]]ի մակարդակի նվազմանը։ Հաջորդ 600 միլիոն տարիների ընթացքում CO2-ի կոնցենտրացիաները կիջնեն C3 ֆոտոսինթեզի համար անհրաժեշտ կրիտիկական շեմից (մոտ 50 մաս մեկ միլիոնում): Ծառերն ու [[անտառ]]ներն իրենց ներկայիս տեսքով այլևս չեն կարողանա գոյություն ունենալ<ref name=heath_doyle09/>: C4-ի ֆոտոսինթեզը դեռևս կարող է շարունակվել շատ ավելի ցածր կոնցենտրացիաներում՝ մինչև 10 մաս մեկ միլիոնում: Այսպիսով, C4 ֆոտոսինթեզ օգտագործող բույսերը կարող են գոյատևել առնվազն 0,8 միլիարդ տարի և հնարավոր է 1,2 միլիարդ տարի, որից հետո ջերմաստիճանի բարձրացումը կենսոլորտը կդարձնի ոչ կենսունակ<ref name=nature360/><ref name=tellus_b_52_1/><ref name=grl28_9/>: Ներկայումս C4 բույսերը կազմում են Երկրի բույսերի կենսազանգվածի մոտ 5%-ը և հայտնի բույսերի տեսակների 1%-ը<ref name=Bond2005/>։ Օրինակ, բույսերի բոլոր տեսակների (հացահատիկային) մոտ 50%-ը, ինչպես նաև ամարանտազգիների շատ տեսակներ օգտագործում են C4 ֆոտոսինթետիկ ռեակցիաներ{{sfn|van der Maarel|2005|p=363}}<ref name=ijps164_6/>:

Երբ ածխաթթու գազի մակարդակն իջնի այն աստիճանի, որում [[ֆոտոսինթեզ]]ը հազիվ է կայուն մնում, մթնոլորտում ածխաթթու գազի մասնաբաժինը նորից կսկսի աճել տեկտոնական ակտիվության և կենդանիների կյանքի պատճառով: Դա թույլ կտա բուսականությանը կրկին աճել: Այնուամենայնիվ, Երկրի վրա բույսերի կյանքի երկարաժամկետ հեռանկարը լիակատար անհետացումն է, քանի որ մթնոլորտում մնացած ածխածնի մեծ մասը կփակվի հողում {{sfnp|Ward|Brownlee|2003|pp=117–128}}: Որոշ [[միկրոօրգանիզմներ]] ի վիճակի են ֆոտոսինթեզի՝ CO2-ի մի քանի մասի կոնցենտրացիաների դեպքում, ուստի կյանքի այս ձևերը, հավանաբար, կվերանան պարզապես ջերմաստիճանի բարձրացման և [[կենսոլորտ]]ի կորստի պատճառով<ref name=nature360/>:

«Երկիր մոլորակի կյանքը և մահը» աշխատության մեջ հեղինակներ Փիթեր Դ. Ուորդը և Դոնալդ Բրաունլին պնդում են, որ կենդանական կյանքի որոշ ձևեր կարող են շարունակել գոյություն ունենալ նույնիսկ այն բանից հետո, երբ Երկրի վրա բույսերի մեծ մասը անհետանա: Սկզբում որոշ [[միջատներ]], [[մողեսներ]], [[թռչուններ]] և փոքր կաթնասուններ կկարողանան շարունակել գոյություն ունենալ ծովային կյանքի հետ մեկտեղ: Հեղինակները, սակայն, կարծում են, որ առանց բույսերի կողմից համալրված թթվածնի, կենդանիները, հավանաբար, մի քանի միլիոն տարվա ընթացքում կմահանան շնչահեղձությունից: Նույնիսկ եթե մթնոլորտում բավարար թթվածին մնա ֆոտոսինթեզի որոշակի ձևի պատճառով, գլոբալ ջերմաստիճանի կայուն աճը կարող է հանգեցնել [[Կենսաբազմազանություն|կենսաբազմազանության]] աստիճանական կորստի: Մակերեւույթի մեծ մասը կդառնա ամայի անապատ, և կյանք կմնա միայն [[օվկիանոս]]ում{{sfnp|Ward|Brownlee|2003|pp=117–128}}:

== Առանց օվկիանոսի դարաշրջան==
Երբ արևի պայծառությունը 10%-ով ավելի բարձր լինի իր ներկայիս արժեքից, գլոբալ մակերեսի միջին ջերմաստիճանը կհասնի 320 Կ-ի (47&nbsp;°C): Մթնոլորտը կդառնա «խոնավ ջերմոցային» միջավայր, որը կհանգեցնի օվկիանոսների գոլորշիացմանը<ref name=mnras386_1/>{{sfn|Brownlee|2010|p=95}}: Ապագա Երկրի մոդելները ցույց են տալիս, որ ստրատոսֆերան այդ ժամանակ կպարունակի ջրի բարձր մակարդակ: Ջրի մոլեկուլները կքայքայվեն արեգակնային [[ուլտրամանուշակագույն ճառագայթներ]]ի միջոցով [[ֆոտոլիզ]]ի միջոցով, ինչի արդյունքում [[ջրածին]]ը կլքի մթնոլորտը: Վերջնական արդյունքը կլինի ծովի ջրի անհետացումը ամբողջ Երկրի վրա 1,1 միլիարդ տարվա ընթացքում<ref name=icarus74/><ref name=guinan_ribas/>:

[[Պատկեր:Venuspioneeruv.jpg|right|thumb|[[Վեներայի մթնոլորտ|Վեներա մթնոլորտ]]ը «գերջերմոցային» վիճակում է]]
Այս առանց օվկիանոսային դարաշրջանի մակերևույթի վրա դեռ կլինեն ջրային ավազաններ, քանի որ ջուրը շարունակաբար անջատվում է խորը ընդերքից և թիկնոցից <ref name=hess5_4/>: Ջրի որոշակի քանակ կարող է կուտակվել բևեռներում, և նույնիսկ երբեմն կարող են տեղումներ լինել, բայց մոլորակի մեծ մասը կլինի չոր [[անապատ]]: Այնուամենայնիվ, նույնիսկ այս չորային պայմաններում մոլորակը կարող է պահպանել որոշ մանրէաբանական և գուցե նույնիսկ բազմաբջիջ կյանք{{sfn|Brownlee|2010|p=95}}: Թե ինչ կլինի հետո, կախված է տեկտոնական ակտիվության մակարդակից: [[Ածխաթթու գազ|Ածխածնի երկօքսիդ]]ի կայուն արտազատումը հրաբխային ժայթքումներից կարող է ի վերջո պատճառ դառնալ, որ մթնոլորտը վերածվի «գերջերմոցի», ինչպիսին [[Վեներա (մոլորակ)|Վեներա]]ն է ներկայումս: Բայց առանց մակերևութային ջրի, սալերի տեկտոնիկան հավանաբար կդադարի, և [[կարբոնատներ]]ի մեծ մասը կմնա հողում<ref name=lunine09/>:

Օվկիանոսների կորուստը կարող է հետաձգվել 2 միլիարդ տարով, եթե ընդհանուր [[մթնոլորտային ճնշում]]ը նվազի: Ցածր մթնոլորտային ճնշումը կնվազեցնի [[ջերմոցային էֆեկտ]]ը, դրանով իսկ կնվազեցնի մակերևութային ջերմաստիճանը: Դա կարող է տեղի ունենալ, եթե բնական գործընթացները մթնոլորտից հեռացնեն ազոտը: Օրգանական նստվածքների ուսումնասիրությունները ցույց են տվել, որ վերջին չորս միլիարդ տարիների ընթացքում մթնոլորտից առնվազն 100 կՊա (1 բար) [[ազոտ]] է հեռացվել: Եթե այն հետ թողարկվեր, ապա այն արդյունավետորեն կկրկնապատկեր ներկայիս մթնոլորտային ճնշումը: Արդյունահանման այս արագությունը բավարար կլինի Արեգակի աճող պայծառության հետևանքների դեմ պայքարելու համար առաջիկա երկու միլիարդ տարիների ընթացքում: Սակայն, բացի սրանից, մթնոլորտի ստորին շերտերում ջրի քանակը կաճի մինչև 40%, ինչը կառաջացնի խոնավ ջերմոցային էֆեկտ<ref name=pnas106_24/>։

Եթե ջերմոցային էֆեկտն ավելի վաղ տեղի չունենա, ապա այս երևույթը ի վերջո տեղի կունենա 3-4 միլիարդ տարի հետո, երբ [[Արևի պայծառություն|Արեգակի պայծառություն]]ը 35-40%-ով ավելի մեծ կլինի, քան ներկայիս արժեքը: [[Մթնոլորտ]]ը կտաքանա, և մակերեսի ջերմաստիճանը կբարձրանա մինչև 1600 K (1330&nbsp;°C), ինչը կարող է հալեցնել [[ապարներ]]ը [51][49]: Այնուամենայնիվ, մթնոլորտի մեծ մասը կպահպանվի այնքան ժամանակ, մինչև Արևը մտնի [[կարմիր հսկա]]յի փուլ<ref name=minard09/>:

== Կարմիր հսկայի փուլ ==
[[Պատկեր:Sun red giant.svg|thumb|240px|right|[[Արեգակ]]ի ներկայիս չափը [[կարմիր հսկա]]յի փուլում նրա կանխատեսված չափի համեմատ]]
Երբ Արեգակն իր միջուկում այրվող ջրածնից անցում կատարի իր թաղանթի շուրջ այրվող ջրածնի, նրա միջուկը կսկսի կծկվել, իսկ արտաքին թաղանթը կսկսի ընդլայնվել: Աստղի պայծառությունը անշեղորեն կավելանա հաջորդ միլիարդ տարիների ընթացքում, մինչև հասնի առավելագույնը 2730 L☉ 12,167 միլիարդ տարի հասակում: Երկրի մթնոլորտի մեծ մասը կկորչի [[տիեզերք]]ում, և դրա մակերեսը բաղկացած կլինի լավային օվկիանոսից, որը հավանաբար նման է ներկայիս [[COROT-7b]] [[էկզոմոլորակ]]ին, որի մակերեսի ջերմաստիճանը կհասնի ավելի քան 2400 Կ (2130&nbsp;°C): Այս փուլում Արեգակը կկորցնի զանգվածը՝ արեգակնային քամու միջոցով կորցնելով իր ընդհանուր զանգվածի մոտ 33%-ը: Զանգվածի կորուստը կնշանակի, որ մոլորակների ուղեծրերը կընդլայնվեն: Երկրի ուղեծրային հեռավորությունը կավելանա ներկայիս արժեքի ավելի քան 150%-ով<ref name=mnras361/>:

Արեգակի ընդարձակման ամենաարագ մասը՝ վերածվելով կարմիր հսկայի, տեղի կունենա վերջնական փուլում, երբ Արեգակը մոտավորապես 12 միլիարդ տարեկան կլինի: Հավանական է, որ Արեգակի ընդարձակման հետ մեկտեղ այն կկլանի [[Մերկուրի (մոլորակ)|Մերկուրի]]ն և [[Վեներա (մոլորակ)|Վեներա]]ն՝ հասնելով 1,2 [[Աստղագիտական միավոր|աստղագիտական միավոր]]ի առավելագույն շառավղին<ref name=mnras361/>:

Մինչ Արեգակը կմտնի [[կարմիր հսկա]]յի փուլ, [[Լուսնի ուղեծիր|Լուսնի ուղեծր]]ի [[տրամագիծ]]ը մի փոքր կմեծանա, իսկ ուղեծրի շրջանը մի քանի օրով կաճի՝ Երկրի հետ մակընթացային փոխազդեցությունների պատճառով: Այս ժամանակահատվածում արեգակնային մթնոլորտից արտանետումները կարող են հանգեցնել լուսնային ուղեծրի արագ փոփոխության: Երբ ուղեծրի ծայրամասը մոտենա 18470 կմ հեռավորությանը, Լուսինը կանցնի Երկրի [[Ռոշի սահման]]ը, և Երկրի հետ մակընթացային փոխազդեցությունը կպոկի արբանյակը՝ վերածելով այն օղակաձև համակարգի: Այնուհետև օղակների մեծ մասը կսկսի ճեղքվել, և մնացորդները կբախվեն Երկրին, այնպես որ, եթե նույնիսկ Երկիր մոլորակին Արեգակը կուլ չտա, այն ամենայն հավանականությամբ կմնա առանց Լուսնի<ref name=space070122/>:

== Գրականություն ==
{{refbegin|2}}
* {{citation | last1=Adams | first1=Fred C. | year=2008 | editor1-first=Nick | editor1-last=Bostrom | editor2-first=Milan M. | editor2-last=Ćirković | title=Global catastrophic risks | contribution=Long term astrophysical processes | publisher=Oxford University Press | isbn=0-19-857050-3 | url=https://books.google.com/books?id=-Jxc88RuJhgC&pg=PA33 | postscript=. | ref=Adams}}
* {{citation | last=Brownlee | first=Donald E. | year=2010 | chapter=Planetary habitability on astronomical time scales | title=Heliophysics: Evolving Solar Activity and the Climates of Space and Earth | editor1-first=Carolus J. | editor1-last=Schrijver | editor2-first=George L. | editor2-last=Siscoe | chapter-url=https://books.google.com/books?id=M8NwTYEl0ngC&pg=PA79 | publisher=Cambridge University Press | isbn=0-521-11294-X | postscript=.}}
* {{citation | last1=Calkin | first1=P. E. | last2=Young | first2=G. M. | chapter=Global glaciation chronologies and causes of glaciation | title=Past glacial environments: sediments, forms, and techniques | work=Glacial environments | volume=2 | editor1-last=Menzies | editor1-first=John | isbn=0-7506-2352-7 | publisher=Butterworth-Heinemann | year=1996 | postscript=. }}
* {{citation | last1=Cowie | first1=Jonathan | year=2007 | title=Climate change: biological and human aspects | publisher=Cambridge University Press | isbn=0-521-69619-4 | postscript=. }}
* {{citation | last1=Fishbaugh | first1=Kathryn E. | first2=David J. | last2=Des Marais | first3=Oleg | last3=Korablev | first4=François | last4=Raulin | first5=Phillipe | last5=Lognonné | title=Geology and habitability of terrestrial planets | volume=24 | series=Space Sciences Series of Issi | publisher=Springer | year=2007 | isbn=0-387-74287-5 | postscript=.}}
* {{citation | first1=Guillermo | last1=Gonzalez | year=2004 | first2=Jay Wesley | last2=Richards | title=The privileged planet: how our place in the cosmos is designed for discovery | publisher=Regnery Publishing | isbn=0-89526-065-4 | url=https://books.google.com/books?id=KFdu4CyQ1k0C&pg=PA48 | postscript=. }}
* {{citation | last1=Hanslmeier | first1=Arnold | year=2009 | title=Habitability and cosmic catastrophes | work=Advances in Astrobiology and Biogeophysics | publisher=Springer | isbn=3-540-76944-7 | url=https://books.google.com/books?id=PRqVqQKao9QC | postscript=. }}
* {{citation | last1=Hoffman | first1=Paul F. | year=1992 | chapter=Supercontinents | title=Encyclopedia of Earth System Sciences | publisher=Academic press, Inc | chapter-url=http://www.eps.harvard.edu/people/faculty/hoffman/pdfs/supercontinents.pdf | accessdate=2009-08-29 | postscript=. | url-status=dead | archiveurl=https://web.archive.org/web/20080828212020/http://www.eps.harvard.edu/people/faculty/hoffman/pdfs/supercontinents.pdf | archivedate=2008-08-28 }} {{Wayback|url=http://www.eps.harvard.edu/people/faculty/hoffman/pdfs/supercontinents.pdf |date=20080828212020 }}
* {{citation | last1=Lunine | first1=Jonathan Irving | last2=Lunine | first2=Cynthia J. | title=Earth: evolution of a habitable world | year=1999 | publisher=Cambridge University Press | isbn=0-521-64423-2 | url=https://books.google.com/books?id=sZgB52BCa0UC&pg=PA244 | postscript=. | ref=Lunine}}
* {{citation | first=Arthur Jack | last=Meadows | year=2007 | title=The future of the universe | publisher=Springer | isbn=1-85233-946-2 | url=https://books.google.com/books?id=KTa-jBOBS5UC&pg=PA34 | postscript=. | ref=Arthur Jack}}
* {{citation | last1=Nield | first1=Ted | year=2007 | title=Supercontinent: ten billion years in the life of our planet | publisher=Harvard University Press | isbn=0-674-02659-4 | postscript=.}}
* {{citation | last1=Myers | first1=Norman | year=2000 | editors=Peter H. Raven and Tania Williams | contribution=The Meaning of Biodiversity Loss | pages=63–70 | title=Nature and human society: the quest for a sustainable world: proceedings of the 1997 Forum on Biodiversity | isbn=0-309-06555-0 | publisher=National Academies |ref=Myers | postscript=. }}
* {{citation | last1=Palmer | first1=Douglas | year=2003 | title=Prehistoric past revealed: the four billion year history of life on Earth | publisher=University of California Press | isbn=0-520-24105-3 | postscript=. }}
* {{citation | last1=Reaka-Kudla | first1=Marjorie L. | last2=Wilson | first2=Don E. | last3=Wilson | first3=Edward O. | title=Biodiversity 2 | edition=2nd | publisher=Joseph Henry Press | year=1997 | isbn=0-309-05584-9 | postscript=. }}
* {{citation | last1=Roberts | first1=Neil | year=1998 | title=The Holocene: an environmental history | edition=2nd | publisher=Wiley-Blackwell | isbn=0-631-18638-7 | postscript=. }}
* {{citation | last1=Stevenson | first1=D. J. | year=2002 | contribution=Introduction to planetary interiors | publisher=IOS Press | editor1-first=Russell Julian | editor1-last=Hemley | editor2-first=G. | editor2-last=Chiarotti | editor3-first=M. | editor3-last=Bernasconi | editor4-first=L. | editor4-last=Ulivi | title=Fenomeni ad alte pressioni | isbn=1-58603-269-0 | url=https://books.google.com/books?id=IsKCaK9W0EwC&pg=PA605 | postscript=. | ref=Stevenson }}
* {{citation | last=Tayler | first=Roger John | year=1993 | title=Galaxies, structure and evolution | edition=2nd | publisher=Cambridge University Press | isbn=0-521-36710-7 | url=https://books.google.com/books?id=mxb1IxSyu7wC&pg=PA92 | postscript=. | ref=Tayler }}
* {{citation | last1=Thompson | first1=Russell D. | last2=Perry | first2=Allen Howard | title=Applied Climatology: Principles and Practice | pages=127–128 | publisher=Routledge | year=1997 | isbn=0-415-14100-1 | postscript=. | ref=Thompson и др.}}
* {{citation | last1=van der Maarel | first1=E. | year=2005 | title=Vegetation ecology | publisher=Wiley-Blackwell | isbn=0-632-05761-0 | postscript=.}}
* {{citation | last1=Ward | first1=Peter Douglas | year=2006 | title=Out of thin air: dinosaurs, birds, and Earth's ancient atmosphere | publisher=National Academies Press | isbn=0-309-10061-5 | postscript=. }}
* {{citation | last1=Ward | first1=Peter Douglas | last2=Brownlee | first2=Donald | title=The life and death of planet Earth: how the new science of astrobiology charts the ultimate fate of our world | year=2003 | publisher=Macmillan | isbn=0-8050-7512-7 | postscript=.  }}
{{refend}}

== Ծանոթագրություններ ==
{{примечания|33em|refs=

<ref name=apj418>{{cite journal | author=Sackmann, I.-Juliana; Boothroyd, Arnold I.; Kraemer, Kathleen E. | title=Our Sun. III. Present and Future | journal=Astrophysical Journal | volume=418 | pages=457–468 | doi=10.1086/173407 | year=1993 | bibcode=1993ApJ...418..457S}}</ref>

<ref name=aaa318>{{cite journal | author=Neron de Surgy, O.; Laskar, J. | title=On the long term evolution of the spin of the Earth | url=https://archive.org/details/sim_astronomy-and-astrophysics_1997-02_318_3/page/975 | journal=Astronomy and Astrophysics | volume=318 | pages=975–989 | date=1997-02 | bibcode=1997A&A...318..975N }}</ref>

<ref name=lunine09>{{cite journal | first=J. I. | last=Lunine | year=2009 | title=Titan as an analog of Earth’s past and future | journal=The European Physical Journal Conferences | volume=1 | pages=267–274 | doi=10.1140/epjconf/e2009-00926-7 |bibcode = 2009EPJWC...1..267L }}</ref>

<ref name=Novacek>{{cite journal | author=Novacek, M. J.; Cleland, E. E. | title=The current biodiversity extinction event: scenarios for mitigation and recovery | journal=Proceedings of the National Academy of Science, U.S.A. | volume=98 | issue=10 | pages=5466–70 | date=2001-05 | pmid=11344295 | pmc=33235 | doi=10.1073/pnas.091093698|bibcode = 2001PNAS...98.5466N }}</ref>

<ref name=nature04>{{cite journal | author=Thomas, C. D.; Cameron, A.; Green, R.E.; ''et al.'' | title=Extinction risk from climate change | journal=Nature | volume=427 | issue=6970 | pages=145–8 | date=2004-01 | pmid=14712274 | doi=10.1038/nature02121 }}</ref>

<ref name=pnas104_31>{{cite journal | author=Haberl, H.; Erb, K.H.; Krausmann, F.; ''et al.'' | title=Quantifying and mapping the human appropriation of net primary production in earth's terrestrial ecosystems | journal=Procedings of the National Academy of Science, USA | volume=104 | issue=31 | pages=12942–7 | date=2007-07 | pmid=17616580 | pmc=1911196 | doi=10.1073/pnas.0704243104 |bibcode = 2007PNAS..10412942H }}</ref>

<ref name=Mooney>{{cite journal | author=Vitousek, Peter M.; Mooney, Harold A.; Lubchenco, Jane; Melillo, Jerry M. | title=Human Domination of Earth's Ecosystems | url=https://archive.org/details/sim_science_1997-07-25_277_5325/page/494 | journal=Science | date=1997-07-25 | volume=277 | issue=5325 | pages=494–499 | doi=10.1126/science.277.5325.494 }}</ref>

<ref name=Moooney>{{harvard citation no brackets|Reaka-Kudla|Wilson|Wilson|1997|pp=132–133}}</ref>

<ref name=pnas98_1>{{cite journal | author=Myers, N.; Knoll, A. H. | date=2001-05-08| title=The biotic crisis and the future of evolution | journal=Proceedings of the National Academy of Science, USA | volume=98 | issue=1 | pages=5389–92 | pmid=11344283 | doi= 10.1073/pnas.091092498| pmc=33223 |bibcode = 2001PNAS...98.5389M }}</ref>

<ref name=pnas01>{{cite journal | first=David S. | last=Woodruff | date=2001-05-08| title=Declines of biomes and biotas and the future of evolution | journal=Proceedings of the National Academy of Science, USA | volume=98 | issue=10 | pages=5471–5476 | doi=10.1073/pnas.101093798 | pmid=11344296 | pmc=33236 |bibcode = 2001PNAS...98.5471W }}</ref>

<ref name=sci289_5486>{{cite journal | first=Nicholas J. | last=Shackleton | title=The 100,000-Year Ice-Age Cycle Identified and Found to Lag Temperature, Carbon Dioxide, and Orbital Eccentricity | url=https://archive.org/details/sim_science_2000-09-15_289_5486/page/1897 | journal=Science | date=2000-09-15 | volume=289 | issue=5486 | pages=1897–1902 | doi=10.1126/science.289.5486.1897 | pmid=10988063 |bibcode = 2000Sci...289.1897S }}</ref>

<ref name=cc79>{{cite journal | author=Cochelin, Anne-Sophie B.; Mysak, Lawrence A.; Wang, Zhaomin | title=Simulation of long-term future climate changes with the green McGill paleoclimate model: the next glacial inception | publisher=Springer Netherlands | journal=Climatic Change | volume=79 | issue=3–4 | date=2006-12 | doi=10.1007/s10584-006-9099-1 | pages=381 }}</ref>

<ref name=aaa428>{{cite journal | author=Laskar, J.; Robutel, P.; Joutel, F.; Gastineau, M.; Correia, A. C. M.; Levrard, B. | title=A long-term numerical solution for the insolation quantities of the Earth | journal=Astronomy & Astrophysics | volume=428 | issue=1 | pages=261–285 | doi=10.1051/0004-6361:20041335 | year=2004 | bibcode=2004A&A...428..261L}}</ref>

<ref name=nature361>{{cite journal | author=Laskar, J.; Joutel, F.; Robutel, P. | title=Stabilization of the Earth's obliquity by the Moon | url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_1993-02-18_361_6413/page/615 | journal=Nature | volume=361 | issue=6413 | pages=615–617 | date=1993-02-18 | doi=10.1038/361615a0 | bibcode=1993Natur.361..615L}}</ref>

<ref name=gsl29_23>{{cite journal | author=Donnadieu, Yannick; Ramstein, Gilles; Fluteau, Frederic; Besse, Jean; Meert, Joseph | title=Is high obliquity a plausible cause for Neoproterozoic glaciations? | journal=Geophysical Research Letters | volume=29 | issue=23 | pages=42–1 | doi=10.1029/2002GL015902 | year=2002 | bibcode=2002GeoRL..29w..42D}}</ref>

<ref name=icarus168_2>{{cite journal | author=Atobe, Keiko; Ida, Shigeru; Ito, Takashi | title=Obliquity variations of terrestrial planets in habitable zones | journal=Icarus | issue=2 | date=2004-04 | pages=223–236 | doi=10.1016/j.icarus.2003.11.017 | volume=168 | bibcode=2004Icar..168..223A}}</ref>

<ref name=pr118>{{cite journal | author=Lindsay, John F.; Brasier, Martin D. | title=A comment on tectonics and the future of terrestrial life—reply | pages=293–295 | issue=3—4 | journal=Precambrian Research | volume=118 | year=2002 | url=http://www.lpi.usra.edu/lpi/lindsay/papers/reply.pdf | accessdate=2009-08-28 | doi=10.1016/S0301-9268(02)00144-4 | archive-date=2012-10-25 | archive-url=https://web.archive.org/web/20121025002912/http://www.lpi.usra.edu/lpi/lindsay/papers/reply.pdf | url-status=live }}</ref>

<ref name=gr15_3_4>{{cite journal | author=Murphy, J. Brendan; Nance, R. Damian; Cawood, Peter A. | date=2009-06 | title=Contrasting modes of supercontinent formation and the conundrum of Pangea | journal=Gondwana Research | volume=15 | issue=3–4 | pages=408–420 | doi=10.1016/j.gr.2008.09.005 }}</ref>

<ref name=science5859>{{cite journal | author=Silver, Paul G.; Behn, Mark D. | date=2008-01-04| title=Intermittent Plate Tectonics? | url=https://archive.org/details/sim_science_2008-01-04_319_5859/page/85 | journal=Science | volume=319 | issue=5859 | pages=85–88 | doi=10.1126/science.1148397 | pmid=18174440 |bibcode = 2008Sci...319...85S }}</ref>

<ref name=pepi171_1_4>{{cite journal | author=Trubitsyn, Valeriy; Kabana, Mikhail K.; Rothachera, Marcus | date=2008-12 | title=Mechanical and thermal effects of floating continents on the global mantle convection | journal=Physics of the Earth and Planetary Interiors | volume=171 | issue=1–4 | pages=313–322 | doi=10.1016/j.pepi.2008.03.011 |bibcode = 2008PEPI..171..313T }}</ref>

<ref name=pr114_1>{{cite journal | author=Lindsay, J.F.; Brasier, M.D. | year=2002 | title=Did global tectonics drive early biosphere evolution? Carbon isotope record from 2.6 to 1.9 Ga carbonates of Western Australian basins | pages=1–34 | journal=Precambrian Research | volume=114 | issue=1 | doi=10.1016/S0301-9268(01)00219-4 }}</ref>

<ref name=hess5_4>{{cite journal | doi=10.5194/hess-5-569-2001 | last=Bounama | first=Christine | year=2001 |author2=Franck, Siegfried|author3=von Bloh, Werner | title=The fate of Earth’s ocean | journal=Hydrology and Earth System Sciences | volume=5 | issue=4 | pages=569–575 | location=Germany | publisher=Potsdam Institute for Climate Impact Research | url=http://www.hydrol-earth-syst-sci.net/5/569/2001/hess-5-569-2001.pdf | accessdate=2009-07-03 | bibcode=2001HESS....5..569B | archive-date=2019-06-27 | archive-url=https://web.archive.org/web/20190627003933/https://www.hydrol-earth-syst-sci.net/5/569/2001/hess-5-569-2001.pdf | url-status=live }}</ref>

<ref name=williams_nield>{{cite news | author=Williams, Caroline; Nield, Ted | title=Pangaea, the comeback | work=New Scientist | date=2007-10-20 | url=http://www.science.org.au/nova/newscientist/104ns_011.htm | accessdate=2009-08-28 | archivedate=2008-04-13 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20080413162401/http://www.science.org.au/nova/newscientist/104ns_011.htm }}</ref>

<ref name="U13B-08">{{cite journal | author=Silver, P. G.; Behn, M. D. | title=Intermittent Plate Tectonics | journal=American Geophysical Union, Fall Meeting 2006, abstract #U13B-08 | date=2006-12 | bibcode=2006AGUFM.U13B..08S }}</ref>

<ref name=sa259_1>{{cite journal | author=Nance, R. D.; Worsley, T. R.; Moody, J. B. | title=The supercontinent cycle | year=1988 | journal=Scientific American | volume=259 | issue=1 | bibcode=1988SciAm.259...72N | url=http://www.as.wvu.edu/biology/bio463/supercontinent.pdf | accessdate=2009-08-28 | archive-date=2015-09-23 | archive-url=https://web.archive.org/web/20150923174317/http://www.as.wvu.edu/biology/bio463/supercontinent.pdf | url-status=live }}</ref>

<ref name=thompson_perry97>{{cite | author=Thompson, Russell D.; Perry, Allen Howard | title=Applied Climatology: Principles and Practice | pages=127–128 | publisher=Routledge | year=1997 | isbn=0415141001 }}</ref>

<ref name=gough81>{{cite journal | author=Gough, D. O. | date=1981-11 | title=Solar interior structure and luminosity variations | journal=Solar Physics | volume=74 | issue=1 | pages=21–34 | doi=10.1007/BF00151270 | bibcode=1981SoPh...74...21G}}</ref>

<ref name=mnras361>{{cite journal | author=Schröder, K.-P.; Connon Smith, Robert | title=Distant future of the Sun and Earth revisited | journal=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society | volume=386 | issue=1 | pages=155–163 | doi=10.1111/j.1365-2966.2008.13022.x | year=2008 | bibcode=2008MNRAS.386..155S}}</ref>

<ref name=heath_doyle09>{{cite arxiv | author=Heath, Martin J.; Doyle, Laurance R. | title=Circumstellar Habitable Zones to Ecodynamic Domains: A Preliminary Review and Suggested Future Directions  | eprint=0912.2482 | year=2009}}</ref>

<ref name=nature360>{{cite journal | author=Caldeira, Ken; Kasting, James F. | title=The life span of the biosphere revisited | journal=Nature | volume=360 | issue=6406 | pages=721–723 | date=1992-12 | doi=10.1038/360721a0 | pmid=11536510 |bibcode = 1992Natur.360..721C }}</ref>

<ref name=tellus_b_52_1>{{cite journal | author=Franck, S.; Block, A.; von Bloh, W.; Bounama, C.; Schellnhuber, H. J.; Svirezhev, Y. | title=Reduction of biosphere life span as a consequence of geodynamics | year=2000 | journal=Tellus B | volume=52 | issue=1 | pages=94–107 | doi=10.1034/j.1600-0889.2000.00898.x |bibcode = 2000TellB..52...94F }}</ref>

<ref name=grl28_9>{{cite journal | author=Lenton, Timothy M.; von Bloh, Werner | title=Biotic feedback extends the life span of the biosphere | journal=Geophysical Research Letters | volume=28 | issue=9 | pages=1715–1718 | date=2001-05 | doi=10.1029/2000GL012198 | bibcode=2001GeoRL..28.1715L}}</ref>

<ref name=Bond2005>{{cite journal | last=Bond | first=W. J. | year=2005 |author2=Woodward, F. I.|author3=Midgley, G. F. | title=The global distribution of ecosystems in a world without fire | url=https://archive.org/details/sim_new-phytologist_2005-02_165_2/page/525 | journal=New Phytologist | volume=165 | issue=2 | pages=525–538 | doi=10.1111/j.1469-8137.2004.01252.x | pmid=15720663 }}</ref>

<ref name=ijps164_6>{{cite journal | author=Kadereit, G; Borsch,T; Weising,K; Freitag, H | title=Phylogeny of Amaranthaceae and Chenopodiaceae and the Evolution of C4 Photosynthesis | year=2003 | journal=International Journal of Plant Sciences | volume=164 | issue=6 | pages=959–86 | doi=10.1086/378649 | url=http://iabserv.biologie.uni-mainz.de/downloads/Kadereit/Kadereit%20et%20al.%202003.pdf | format=PDF | archiveurl=https://web.archive.org/web/20110818055656/http://iabserv.biologie.uni-mainz.de/downloads/Kadereit/Kadereit%20et%20al.%202003.pdf | archivedate=2011-08-18 }}</ref>

<ref name=mnras386_1>{{cite journal | author=Schröder, K.-P.; Connon Smith, Robert | title=Distant future of the Sun and Earth revisited | journal=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society | volume=386 | issue=1 | date=2008-05-01| pages=155–163 | doi=10.1111/j.1365-2966.2008.13022.x | bibcode=2008MNRAS.386..155S}}</ref>

<ref name=icarus74>{{cite journal | last=Kasting | first=J. F. | title=Runaway and moist greenhouse atmospheres and the evolution of earth and Venus | journal=Icarus | volume=74 | issue=3 | date=1988-06 | pages=472–494 | doi=10.1016/0019-1035(88)90116-9 | pmid=11538226 | bibcode=1988Icar...74..472K}}</ref>

<ref name=guinan_ribas>{{cite conference | author=Guinan, E. F.; Ribas, I. | title=Our Changing Sun: The Role of Solar Nuclear Evolution and Magnetic Activity on Earth's Atmosphere and Climate | book-title=ASP Conference Proceedings, The Evolving Sun and its Influence on Planetary Environments | pages=85–106 | editor=Montesinos, Benjamin; Gimenez, Alvaro; Guinan, Edward F. | publisher=Astronomical Society of the Pacific | year=2002 | bibcode=2002ASPC..269...85G }}</ref>

<ref name=pnas106_24>{{cite journal | author=Li, King-Fai; Pahlevan, Kaveh; Kirschvink, Joseph L.; Yung, Yuk L. | date=2009-06-16 | title=Atmospheric pressure as a natural climate regulator for a terrestrial planet with a biosphere | journal=Proceedings of the National Academy of Sciences | volume=106 | issue=24 | pages=9576–9579 | doi=10.1073/pnas.0809436106 | pmid=19487662 | pmc=2701016 |bibcode = 2009PNAS..106.9576L }}</ref>

<ref name=minard09>{{cite news | first=Anne | last=Minard | date=2009-05-29 | title=Sun Stealing Earth's Atmosphere | work=National Geographic News | url=http://news.nationalgeographic.com/news/2009/05/090529-sun-stealing-atmosphere.html | accessdate=2009-08-30 | archivedate=2017-11-01 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20171101072719/https://news.nationalgeographic.com/news/2009/05/090529-sun-stealing-atmosphere.html }}</ref>

<ref name=space070122>{{cite news | first=David | last=Powell | date=2007-01-22 | title=Earth's Moon Destined to Disintegrate | work=Space.com | publisher=Tech Media Network | url=http://www.space.com/scienceastronomy/070122_temporary_moon.html | accessdate=2010-06-01 | archivedate=2008-09-06 | archiveurl=https://archive.today/20080906222127/http://www.space.com/scienceastronomy/070122_temporary_moon.html }}</ref>
}} <!-- End: refs= -->

{{ծանցանկ}}
== Արտաքին հղումներ ==
* {{cite web|author=Scotese, Christopher R.|title=PALEOMAP Project|url=http://www.scotese.com/|accessdate=2009-08-28|archiveurl=https://www.webcitation.org/67eHTZ5nC?url=http://www.scotese.com/|archivedate=2012-05-14}}
* {{citation | postscript=. | last1=Tonn | first1=B. E. |date=March 2002 | title=Distant futures and the environment | journal=Futures | volume=34 | issue=2 | pages=117–132 | doi=10.1016/S0016-3287(01)00050-7 }}
{{Արտաքին հղումներ}}

[[Կատեգորիա:Երկիր]]
[[Կատեգորիա:Երկրաբանական գործընթացներ]]
[[Կատեգորիա:Ապագայաբանություն]]
[[Կատեգորիա:Ապագա]]