Դիտել Թթուներ էջի վիքիկոդը

[[Պատկեր:Hydrochloric acid 01.jpg|thumb|[[Լակմուս]]ի թղթի գունափոխումը [[Աղաթթու|քլորաջրածնի լուծույթում]]]]
'''Թթուներ''', քիմիական միացություններ, էլեկտրոլիտներ, որոնք դիսոցվելիս առաջացնում են [[Ջրածին|ջրածնի]] կատիոն (H<sup>+</sup>, Բրյոնսթեդի թթուներ) և թթվային մնացորդի անիոններ կամ միացություններ, որ կարող են ընդունել էլեկտրոնային զույգ կովալենտ կապի ձևավորմամբ (Լյուիսի թթուներ)<ref>{{cite web|url=http://goldbook.iupac.org/A00071.html|title=IUPAC Gold Book — Acid|accessdate=2013 թ․ ապրիլի 15|archiveurl=https://www.webcitation.org/6FwKd96NK?url=http://goldbook.iupac.org/A00071.html|archivedate=2013 թ․ ապրիլի 17}}</ref>։ Մասնավորապես՝ թթուների բաղադրությունն արտահայտվում է հետևյալ ընդհանուր բանաձևերով. HnR որտեղ R-ը մնացորդ է, n-ը՝ ջրածնի [[ատոմ]]ների թիվը։ Թթվի բաղադրությունում առկա և մետաղի ատոմով (ատոմներով) տեղակալվելու ընդունակ ջրածնի ատոմների թիվը, որը բնորոշում է թթվի հիմնայնությունը, կարող է չհամընկնել թթվի բաղադրությունում առկա ջրածնի ատոմների ընդհանուր թվին։ Այսպես՝ [[ֆոսֆոր]]ային թթուն (H<sub>3</sub>PO<sub>3</sub>) ոչ թե եռահիմն է (ինչպես կարելի էր եզրակացնել այդ թթվի քիմիական բանաձևից), այլ՝ երկհիմն։ Պատճառն այն է, որ տվյալ թթվի բաղադրությունում առկա ջրածնի 3 ատոմից միայն երկուսը կարող է [[մետաղ]]ի ատոմներով տեղակալվել։ Ահա թե ինչու ֆոսֆորային թթվի առավել ճշգրիտ քիմիական բանաձևն է H<sub>2</sub>(HPO<sub>3</sub>)։

Կենցաղում ու տեխնիկայի ոլորտում թթու սովորաբար կոչվում են Բրյոնսթեդի թթուները, որոնք ջրային լուծույթներում առաջացնում են [[Հիդրոնիում|հիդրօքսոնիումի]] [[Ջրածնային ցուցիչ|իոնի ավելցուկ]]՝ H3O+։ Այդ իոնների առկայությունը պայմանավորում է թթուների լուծույթները թթվային համը, [[Քիմիական ինդիկատորներ|հայտանյութերի]] գույնը փոխելու ունակությունը, իսկ բարձր խտության դեպքում՝ թթուների գրգռիչ հատկությունը։ Թթվի [[Ջրածին|Ջրածնի]] ատոմներն ունակ են տեղակալվել [[մետաղ]]ների ատոմներով՝ առաջացնելով աղեր, որոնք պարունակում են մետաղների կատիոններ ու թթվային մնացորդի անիոններ։

== Թթուների սահմանում ==

=== Թթուների մասին պատկերացումների զարգացման պատմություն ===
[[Պատկեր:Arrhenius2.jpg|մինի|աջից|Թթուների ու հիմքերի առաջին տեսության ստեղծող [[Սվանտե Արենիուս]]ը]]
Թթուները՝ որպես քիմիական միացությունների դաս, որ օժտված են մի շարք մոտ հատկություններով, հայտնի են հին ժամանակներից։

1778 թվականին ֆրանսիացի քիմիկոս [[Անտուան Լորան Լավուազիե|Անտուան Լավուազիե]]ն ենթադրել է, որ թթվային հատկությունները պայմանավորված են նրանց կազմում [[թթվածին|թթվածնի]] առկայությամբ։ Այդ վարկածը եղել է անհիմն, քանի որ շատ թթուներ իրենց կազմում չունեն թթվածին, իսկ թթվածին պարունակող բազմաթիվ միացություններ չեն ցուցաբերում թթվային հատկություններ։ Այնուամենայնիվ, հենց այդ վարկածն է հիմք հանդիսացել անվանում տալու թթվածնին՝ որպես քիմիական տարրի<ref name="ХЭ">{{книга|заглавие=Химическая энциклопедия|ответственный=Под ред. И. Л. Кнунянца|место=М|издательство=Большая Российская энциклопедия|год=1992|том=2|страницы=393—395|isbn=5-85270-039-8|ref=Химическая энциклопедия}}</ref>։ 1833 թվականին գերմանացի քիմիկոս [[Յուստուս Լիբիխ]]ը սահմանել է թթուն՝ որպես ջրածին պարունակող միացություն, որում ջրածինը կարող է տեղակալվել մետաղով<ref name="ХЭ"/>։

Թթուների ու հիմքերի ընդհանուր տեսության ստեղծման առաջին փորձը նախաձեռնել է շվեդ ֆիզիկաքիմիկոս [[Սվանտե Արենիուս]]ը։ 1887 թվականին ձևակերպված նրա տեսության մեջ թթուն սահմանվում է որպես միացություն, որը [[Էլեկտրոլիտային դիսոցում|դիսոցվում]] է ջրային լուծույթում՝ առաջացնելով H<sup>+</sup> ջրածնի իոններ<ref name="ХЭ"/>։ Շուտով պարզվել է Արենիուսի տեսության սահմանափակ լինելը։ Նախ բացահայտվել է, որ  անհնար է պատկերացնել չսոլվատացված Н<sup>+</sup> կատիոնի գոյությունը լուծույթում, երկրորդ՝ Արենիուսի տեսությունը հաշվի չի առնում լուծիչի ազդեցությունը թթվահիմնային հավասարակշռության վրա, ի վերջո պարզվել է, որ տեսությունը կիրառելի չէ ոչ ջրային համակարգերի վերաբերյալ<ref name="Золотов">{{книга|автор=Золотов Ю. А., Дорохова Е. Н., Фадеева В. И. и др.|заглавие=Основы аналитической химии. Книга 1. Общие вопросы. Методы разделения|ответственный=Под ред. Ю. А. Золотова|издание=2-е изд., перераб. и доп|место=М|издательство=Высшая школа|год=1999|страницы=118|isbn=5-06-003558-1|ref=Золотов и др.}}</ref>։

Համաձայն Ֆրանկլինի սոլվենտային տեսության, որ ստեղծվել է 1924 թվականին, թթու կոչվել է այն նյութը, որը լուծվելիս ավելացրել է այն կատիոնների թիվը, որոնց ձևավորվում են լուծիչի դիսոցման ժամանակ։ Տվյալ տեսությունը կարևոր դեր է կատարել թթուների ոչ ջրային լուծույթների ուսումնասիրման համար։ Թթուների ու հիմքերի քիմիական տեսությունը ձևավորվել է Ա. Հանչի (1917-1927) աշխատանքներում։ Ըստ Հանչի՝ թթուներ կոչվում են ջրածնի այն միացությունները, որոնցում ջրածինը կարող է տեղակալվել մետաղով կամ ոչ մետաղական ռադիկալով՝ առաջացնելով աղ<ref name="ХЭ"/>։

1923 թվականին ստեղծվել են Բրյոնսթեդ-Լոուրիի ու Լյուիսի տեսությունները, որոնք լայնորեն կիրառվում են ներկայում<ref name="Сорос"/>։

=== Թթուն Բրյոնսթեդ-Լոուրիի տեսությունում ===
[[Պատկեր:Bronsted acid base interaction.png|thumb|450px|Համաձայն [[Բրյոնսթեդ-Լոուրիի թթվահիմնային տեսություն|Բրյոնսթեդ-Լոուրիի տեսության]]՝ [[քացախաթթու]], փոխանցելով պրոտոն ջրի հետ ռեակցիայի ընթացքում, հանդես է գալիս որպես Բրյոնսթեդի թթու, միևնույն ժամանակ ձևավորվում են ացետատ-իոն և [[Հիդրոնիում|հիդրօքսոնիումի]] կատիոն, որոնք հանդիսանում են զուգորդված հիմք և զուգորդված թթու]]
Թթուների ու հիմքերի պրոտոնային տեսությունում, որն միմյանցից անկախ ու գրեթե միաժամանակ առաջ են քաշել 1923 թվականին դանիացի գիտնական Յոհաննես Նիկոլաուս Բրյոնսթեդն ու անգլիացի գիտնական [[Թոմաս Մարտին Լոուրի]]ն (Լաուրի), թթու է կոչվում այն միացությունը կամ մոլեկուլային իոնը, որն ունակ է տալ [[պրոտոն]] քիմիական այլ միացության՝ հիմքի<ref>{{cite web|url=http://goldbook.iupac.org/B00744.html|title=IUPAC Gold Book — Brønsted acid|accessdate=2013 թ․ ապրիլի 15|archiveurl=https://www.webcitation.org/6FwKdpyEJ?url=http://goldbook.iupac.org/B00744.html|archivedate=2013 թ․ ապրիլի 17}}</ref>։ Ըստ [[Բրյոնսթեդ-Լոուրիի թթվահիմնային տեսություն|Բրյոնսթեդ-Լոուրիի տեսության]]՝ թթուների ու հիմքերի քիմիական փոխազդեցությանը միշտ մասնակցում են պրոտոնի դոնոր թթվածինը (Բրյոնսթեդի թթու) և նրա հետ զուգորդված հիմքը՝ ցանկացած միացություն, որն ունակ է իրեն միացնել պրոտոնը (Բրյոնսթեդի հիմք)։ Քանի որ հիմքը կարող է դիտարկվել որպես թթվից պրոտոն պոկելու արդյունք, թթվի էլեկտրական լիցքը միշտ մեկ միավոր պակաս է փոխադարձաբար նրա հետ զուգորդված հիմքի լիցքից։ Օրինակ՝ HCl թթվին համապատասխանում է նրա հետ զուգորդված հիմքը՝ Cl<sup>−</sup> քլորիդ-իոնը<ref name="ХЭ"/><ref>{{cite web|url=http://goldbook.iupac.org/C01266.html|title=IUPAC Gold Book — conjugate acid–base pair|accessdate=2013 թ․ ապրիլի 15|archiveurl=https://www.webcitation.org/6FwKeSwog?url=http://goldbook.iupac.org/C01266.html|archivedate=2013 թ․ ապրիլի 17}}</ref>։

=== Թթուն Լյուիսի տեսությունում ===
[[Պատկեր:Lewis acid base interaction.png|thumb|250px|Լյուիսի թթուն ('''А''') Լյուիսի հիմքի ('''В''') էլեկտրոնային զույգի ակցեպտոր է և նրա հետ կազմում է կովալենտ կապ]]
Ըստ էլեկտրոնային տեսության, որն առաջարկվել է 1923 թվականին ամերիկացի ֆիզիկաքիմիկոս [[Գիլբերտ Նյուտոն Լյուիս]]ի կողմից, թթուն նյութ է, որն ընդունում է էլեկտրոնային զույգ և ձևավորում կապ Լյուիսի հիմքի հետ այդ էլեկտրոնների զույգի հաշվին<ref>{{cite web|url=http://goldbook.iupac.org/L03508.html|title=IUPAC Gold Book — Lewis acid|accessdate=2013 թ․ ապրիլի 15|archiveurl=https://www.webcitation.org/6FwKf4K5a?url=http://goldbook.iupac.org/L03508.html|archivedate=2013 թ․ ապրիլի 17}}</ref>։ Լյուիսի տեսությունում թթուներ կարող են լինել չլրացված ութէլեկտրոն մոլեկուլները թաղանթով (BF<sub>3</sub>, SO<sub>3</sub>), կոմպլեքս ձևավորող մետաղների մոլեկուլներ (Fe<sup>2+</sup>, Zn<sup>2+</sup>), [[անցումային տարրեր]]ի հալոգենիդներ (TiCl<sub>4</sub>), բևեռային երկակի կապերով մոլեկուլներ (SO<sub>2</sub>), [[Կարբոնիումի իոններ|կարբոկատիոններ]]։ Ի տարբերություն [[Բրյոնսթեդ-Լոուրիի թթվահիմնային տեսություն|Բրյոնսթեդ-Լոուրիի տեսության]]՝ Լյուիսի տեսությունն ավելի ընդհանուր է և ընդգրկում է թթուների ավելի լայն շրջանակ<ref name="Золотов"/><ref name="Сорос">{{статья|автор=Москва В. В.|заглавие=Понятие кислоты и основания в органической химии|ссылка=http://www.pereplet.ru/nauka/Soros/pdf/9612_033.pdf|издание=Соросовский образовательный журнал|год=1996|номер=12|страницы=33—40}}</ref>։

Վճռորոշ հատկությունը, որով պայմանավորված է Լյուիսի թթվի՝ Լյուիսի հիմքի հետ փոխազդելու ունակությունը, էներգետիկ համապատասխանությունն է էլեկտրոնային զույգն ընդունող ստորին ազատ մոլեկուլային օրբիտալի և վերին զբաղված մոլեկուլային օրբիտալի միջև, որի հետ գնում է այդ էլեկտրոնային զույգը։ Այդ ունակությունը հաշվի է առնվել Պիրսոնի կոշտ և փափուկ թթուների ու հիմքերի սկզբունքի (ԿՓԹՀ սկզբունք) շրջանակներում։ Տվյալ սկզբունքը սահմանում է, որ փափուկ թթուներն ավելի հակված են փոխազդելու փափուկ հիմքերի հետ, կոշտ թթուները՝ կոշտ հիմքերի։ Ընդ որում՝ կոշտ թթուներ ասելով նկատի են առնվում Լյուիսի թթուները, որոնք ունեն մեծ դրական լիցք, մեծ [[էլեկտրաբացասականություն]] և ցածր [[բևեռացվելիություն]]։ Փափուկ թթուները, ընդհակառակը, ունեն փոքր դրական լիցք, ցածր էլեկտրաբացասականություն և բարձր բևեռացվելիություն։ Քանի որ այդ հատկությունները փոխվում են սահուն կերպով, Լյուիսի թթուների շարքը միջանկյալ տեղ է զբաղեցնում կոշտ և փափուկ թթուների միջև<ref name="Сорос"/>։ ԿՓԹՀ սկզբունքը չունի թթուների ուժեղության գնահատման քանակական չափանիշ, այդ պատճառով էլ այն չի կարող կիրառվել վերլուծական հաշվարկների համար<ref name="Золотов"/>։
{| class="wide"
|+ '''Թթուների և հիմքերի դասակարգումը ԿՓԹՀ սկզբունքի շրջանակներում<ref name="Сорос"/>{{sfn|Золотов и др.|1999|с=152}}'''
|-
!Կոշտ թթուներ
!Միջակա թթուներ
!Փափուկ թթուներ
|-
|style="width:33%"|H<sup>+</sup>, Li<sup>+</sup>, Na<sup>+</sup>, K<sup>+</sup>, Mg<sup>2+</sup>, Ca<sup>2+</sup>, Al<sup>3+</sup>, Cr<sup>3+</sup>, Fe<sup>3+</sup>, BF<sub>3</sub>, B(OR)<sub>3</sub>, AlR<sub>3</sub>, AlCl<sub>3</sub>, SO<sub>3</sub>, BF<sub>3</sub>, RCO<sup>+</sup>, CO<sub>2</sub>, RSO<sub>2</sub><sup>+</sup>
|style="width:33%"|Cu<sup>2+</sup>, Fe<sup>2+</sup>, Zn<sup>2+</sup>, SO<sub>2</sub>, R<sub>3</sub>C<sup>+</sup>, C<sub>6</sub>H<sub>5</sub><sup>+</sup>, NO<sup>+</sup>
|Ag<sup>+</sup>, Cu<sup>+</sup>, Hg<sup>2+</sup>, RS<sup>+</sup>, I<sup>+</sup>, Br<sup>+</sup>, Pb<sup>2+</sup>, BH<sub>3</sub>,        
|-
!Կոշտ հիմքեր
!Միջակա հիմքեր
!Փափուկ հիմքեր
|-
|OH<sup>−</sup>, RO<sup>−</sup>, F<sup>−</sup>, Cl<sup>−</sup>, RCOO<sup>−</sup>, NO<sub>3</sub><sup>−</sup>, NH<sub>3</sub>, RNH<sub>2</sub>, H<sub>2</sub>O, ROH, SO<sub>4</sub><sup>2−</sup>, CO<sub>3</sub><sup>2−</sup>, R<sub>2</sub>O, NR<sub>2</sub><sup>−</sup>, NH<sub>2</sub><sup>−</sup>
|Br<sup>−</sup>, C<sub>6</sub>H<sub>5</sub>NH<sub>2</sub>, NO<sub>2</sub><sup>−</sup>, C<sub>5</sub>H<sub>5</sub>N
|RS<sup>−</sup>, RSH, I<sup>−</sup>, H<sup>−</sup>, R<sub>3</sub>C<sup>−</sup>, [[ալկեններ]], C<sub>6</sub>H<sub>6</sub>, R<sub>3</sub>P, (RO)<sub>3</sub>P
|}

=== Թթուն Ուսանովիչի ընդհանուր տեսությունում ===
[[1939|1939 թվականին]] [[Միխայիլ Ուսանովիչ]]ը ձևակերպել է թթուների ու հիմքերի ընդհանուր տեսություն, որի համաձայն՝ թթու է այն մասնիկը, որը կարող է տալ կատիոններ, այդ թվում նաև պրոտոն, կամ միացնել անիոններ, այդ թվում նաև [[էլեկտրոն]]։ Այդպիսով՝ թթու հասկացությունը, ըստ Ուսանովիչի, ներառում է ինչպես Բրյոնսթեդի, այնպես էլ Լյուիսի թթուները, ինչպես նաև թթվեցուցիչները (օքսիդացնող)<ref name="Золотов"/>։ Դրանից բացի, թթվայնության, ինչպես նաև հիմնայնության հասկացություններն Ուսանովիչի տեսությունում դիտարկվում են ոչ թե որպես նյութի ֆունկցիա, այլ դեր, որն այն կատարում է՝ կախված ռեակցիայի մյուս մասնակցից<ref>{{статья|автор=Кусаинова К. М.|заглавие=Нет ни кислот, ни оснований! Об одной полузабытой теории и её творце|ссылка=http://files.school-collection.edu.ru/dlrstore/d89bc7fb-0ee9-f37b-010d-ea9052b0479b/40-44_06_2004.pdf|издание=Химия и жизнь|год=2004|номер=6|страницы=40—44}}</ref>։

== Դասակարգում ==
[[Պատկեր:Classification of acids (HY).svg|մինի|348x348փքս|Թթուների դասակարգումը՝ ըստ տարբեր հատկանիշների]]
Լյուիսի և Բրյոնսթեդի թթուների բաժանվելուց բացի ընդունված է դրանք դասակարգել ըստ տարբեր հատկանիշների՝
* Ըստ [[թթվածին|թթվածնի]] ատոմների պարունակության<ref name="Рудзитис">{{книга|автор=Рудзитис Г. Е., Фельдман Ф. Г.|заглавие=Химия. Неорганическая химия. 8 класс|издание=15-е изд|место=М|издательство=Просвещение|год=2011|страницы=101|isbn=978-5-09-025532-5}}</ref>՝
:* անթթվածին ([[Աղաթթու|HCl]], [[Ծծմբաջրածին|H<sub>2</sub>S]]),
:* թթվածին պարունակող ([[Ազոտական թթու|HNO<sub>3</sub>]], [[Ծծմբական թթու|H<sub>2</sub>SO<sub>4</sub>]])։
* Ըստ ջրածնի թթվային ատոմների թվի<ref name="Рудзитис"/>.
:* միահիմք ([[ազոտական թթու|HNO<sub>3</sub>]]),
:* երկհիմք ([[սելենական թթու|H<sub>2</sub>SeO<sub>4</sub>]]),
:* եռահիմք ([[օրթոֆոսֆորական թթու|H<sub>3</sub>PO<sub>4</sub>]], [[բորաթթու|H<sub>3</sub>BO<sub>3</sub>]]),
:* բազմահիմք։
* Ըստ ուժեղության՝
** ուժեղ – դիսոցվում են գրեթե ամբողջությամբ, [[դիսոցման հաստատուն]]՝ ավելի քան 1{{e|−3}} ([[ազոտական թթու|HNO<sub>3</sub>]]),
** թույլ – դիսոցման հաստատունը փոքր է 1{{e|−3}} ([[քացախաթթու]] K<sub>դ</sub>= 1,7{{e|−5}})։
* Ըստ կայունության՝
** Կայուն ([[ծծմբական թթու|H<sub>2</sub>SO<sub>4</sub>]]),
** Անկայուն ([[Ածխաթթու|H<sub>2</sub>CO<sub>3</sub>]])։
* Ըստ քիմիական միացությունների դասերին պատկանելության՝
** Ոչ օրգանական ([[Բրոմաջրածին|HBr]]),
** Օրգանական ([[Մրջնաթթու|HCOOH]],[[Քացախաթթու|CH<sub>3</sub>COOH]])։
* Ըստ [[Ցնդելիություն|ցնդելիության]]՝
** Ցնդող (HNO<sub>3</sub>,[[Ծծմբաջրածին|H<sub>2</sub>S]]),
** Չցնդող ([[Ծծմբական թթու|H<sub>2</sub>SO<sub>4</sub>]])։
* Ըստ ջրում լուծելիության՝
** Լուծվող ([[Ծծմբական թթու|H<sub>2</sub>SO<sub>4</sub>]]),
** Չլուծվող ([[Սիլիկաթթուներ|H<sub>2</sub>SiO<sub>3</sub>]])։
* Ըստ մետաղի ատոմներ պարունակելու՝
** Մետաղ պարունակող (HMnO<sub>4</sub>, H<sub>2</sub>TiO<sub>3</sub>),
** Մետաղ չպարունակող ([[Ազոտական թթու|HNO<sub>3</sub>]], [[Ցիանական թթու|HCN]])։

== Թթուների անվանումներ ==
=== Ոչ օրգանական թթուներ ===
Թթվածին պարունակող թթուների անվանումները բաղկացած են երկու մասից՝ բուն թթվի անունը (արտահայտված ածականով) և ''թթու'' բաղադրիչը ([[ծծմբական թթու]], [[ֆոսֆորական թթու]])։ Բուն թթվի անվանումը կազմվում է թթվակազմիչ տարրի հայերեն անվանմանը տարբեր ածանցների ավելացնելով.
* ''-ային'' (եթե տարրը գտնվում է օքսիդացման միակ կամ ամենաբարձր աստիճանում),
* օքսիդացման +5 միջանկյալ աստիճանը նշանակվում է ''-ական'' ածանցով ([[քլորական թթու]]՝ HClO<sub>3</sub>, [[բրոմական թթու]]՝ HBrO<sub>3</sub>, յոդական թթու՝ HIO<sub>3</sub>),
<!-- 
* օքսիդացման +3 և +4 միջանկյալ աստիճանները նշանակվում են ''-(ов)ист-'' ([[мышьяковистая кислота]] HAsO<sub>2</sub>, [[хлористая кислота]] HClO<sub>2</sub>);
* степень окисления +1 обозначается суффиксом ''-новатист-'' ([[азотноватистая кислота]] H<sub>2</sub>N<sub>2</sub>O<sub>2</sub>, [[хлорноватистая кислота]] HClO). -->

Եթե թթվակազմիչ տարրը երկու թթուներում էլ գտնվում է օքսիդացման նույն աստիճանում, բայց թթուները տարբերվում են «ջրի պարունակությամբ», ապա քիչ թթվածին պարունակող թթվի անվանն ավելացվում է ''մետա-'' նախածանցը, իսկ ավելի շատ թթվածին պարունակող թթվի անվանմանը՝ ''օրթո-'' նախածանցը, օրինակ՝  մետաֆոսֆորական թթու (HPO<sub>3</sub>) և օրթոֆոսֆորական թթու. (H<sub>3</sub>PO<sub>4</sub>)։

Մի քանի թթվակազմի տարրեր պարունակող թթվածնավոր թթուները կոչվում են [[իզոպոլիթթուներ]]։ Դրանք սովորաբար կոչվում են ավանդական անուններով ([[երկֆոսֆորական թթու]] H<sub>4</sub>P<sub>2</sub>O<sub>7</sub>, [[երկծծմբական թթու]] H<sub>2</sub>S<sub>2</sub>O<sub>7</sub>)։

Այն թթուները, որոնցում թթվածնի ատոմները տեղակալվել են ծծմբի ատոմներով, կոչվում են թիոթթուներ և ունեն համապատասխան ''թիո-'' նախածանցը ([[թիոֆոսֆորական թթու]]՝ H<sub>3</sub>PO<sub>3</sub>S)։ Եթե թթվի [[Հիդրօքսիլ խումբ|հիդրօքսիլ խմբերը]] կամ թթվածնի ատոմները տեղակալվել են [[հալոգեններ]]ի ատոմներով կամ [[ամինախումբ|ամինախմբերով]], ապա թթվի անվանն ավելացվում է նաև համապատասխան ածանցը ([[ամիդոֆոսֆորական թթու]]՝ H<sub>2</sub>PO<sub>3</sub>NH<sub>2</sub>),իսկ տեղակալված ծծմբական թթուներն ավանդաբար կոչվում են սուլֆոնական ([[քլորսուլֆոնական թթու]]՝ ClSO<sub>3</sub>H)։

Այն թթուները, որ ունեն -O-O- պերօքսիդային կամրջակ, վերաբերում են [[պերօքսիդային թթուներ]] և ունեն ''պերօքսիդ-'' մասնիկը (պերօքսիդմիածծմբական թթու՝ H<sub>2</sub>SO<sub>5</sub>) կամ ''գեր-'' նախածանցը (գերծծմբական թթու)<ref name="Лидин">{{книга|автор=Лидин Р. А., Молочко В. А., Андреева Л. Л., Цветков А. А.|заглавие=Основы номенклатуры неорганических веществ|ответственный=Под ред. Б. Д. Степина|место=М|издательство=Химия|год=1983|страницы=39—45}}</ref>։
<!-- Թթուների սիստեմատիկ անվանումներում թթվակազմիչ տարրի լատիներեն անվանման արմատին ավելացվում է ''-ատ'' ածանցը, իսկ մյուս անիոնում տարրերի ու նրանց խմբերի անունները նշանակվում են նախածանցներով։ Փակագծերում նշվում է թթվակազմիչ տարրի օքսիդացման աստիճանը, եթե այն ունի ամբողջ թվով արտահայտվող արժեք։ Հակառակ դեպքում անվանման մեջ ներառվում է նաև ջրածնի ատոմների թիվը, օրինակ՝ HClO<sub>4</sub> - ջրածնի տետրաօքսիդոքլորատ (VII) (քլորական թթու), HAuCl<sub>4</sub> - ջրածնի տետրաքլորաաուրատ (III) (ոսկիքլորաջրածնական թթու), H[Sb(OH)<sub>6</sub>] - ջրածնի հեքսահիդրօքսաստիբատ (V) և այլն<ref>{{книга|автор=Степин Б. Д. , Цветков А. А.|заглавие=Неорганическая химия|ответственный=Под ред. Б. Д. Степина|место=М|издательство=Высшая школа|год=1994|страницы=18—19|isbn=5-06-001740-0}}</ref>։ -->

=== Օրգանական թթուներ ===
Ավանդաբար պարզագույն [[կարբոնաթթուներ]]ի համար առավել տարածված են առօրյա գործածական անունները, որոնց մի մասը ստեղծվել են դեռևս 18-րդ դարում ([[քացախաթթու]], [[կարագաթթու]], [[ադիպինաթթու]], [[ֆթալաթթու]])։ Ածխածնի ատոմների զույգ թվաքանակով բարձրագույն կարբոնաթթուները նույնպես ունեն առօրյա անվանումներ, սակայն այնքան նման են, որ դրանց օգտագործումը կարող է շփոթմունքի տեղիք տալ (կապրիլաթթու, կապրինաթթու)։

Կարբոնաթթուների սիստեմատիկ անվանումները կազմվում են թթվին համապատասխանող ալկանի անվանը''-ական թթու'' վերջավորության ավելացնելով։ <!-- Երկկարբոնաթթուների դեպքում օգտագործվում է ''-դիային թթու'' անվանումը։ -->  Երբեմն ավելի հեշտ է անվանումը կազմել ''-կարբոնաթթու'' մասնիկի ավելացմամբ, որը նշանակում է, որ միացության մեջ ջրածնի մեկ ատոմը տեղակալվել է կարբօքսիլային խմբով։ Այդպիսի մոտեցում կիրառվում է այն դեպքում, երբ կարբօքսիլային խումբը միացված է ցիկլային համակարգին ([[ցիկլոպրոպանկարբոնաթթու]])։

Եթե կարբոնաթթուն պարունակում է պերօքսիդային կամրջակ, ապա այդպիսի թթուների անվանմանն ավելացվում են ''պերօքսի-'', ''պեր-'' կամ ''գեր-'' մասնիկները ([[գերքացախաթթու]], [[պերօքսիբենզոյաթթու]])։

Ծծումբ պարունակող օրգանական թթուների նշանակման համար օգտագործվում են ''-սուլֆոնաթթու'' (RSO<sub>3</sub>H), ''-սուլֆինաթթու'' (RSO<sub>2</sub>H), ''-սուլֆենաթթու'' (RSOH) վերջավորությունները, որոնք նույնպես ավելացվում են RH ալկանի անվանը<ref name="Кан">{{книга|автор=Кан Р., Дермер О.|заглавие=Введение в химическую номенклатуру|оригинал=Introduction to Chemical Nomenclature|ответственный=Пер. с англ. Н. Н. Щербиновской, под ред. В. М. Потапова и Р. А. Лидина|место=М|издательство=Химия|год=1983|страницы=131—134}}</ref>։

<div class="NavFrame collapsed">
  <div class="NavHead">'''Որոշ օրգանական թթուների առօրյա անվանումները'''<ref name="Терней">{{книга|автор=Терней А.|заглавие=Современная органическая химия. Т. 2|место=М|издательство=Мир|год=1981|страницы=103}}</ref><ref name="Senning">{{книга|автор=Senning A.|заглавие=Elsevier's Dictionary of Chemoetymology. The whies and whences of chemical nomenclature and terminology|издательство=Elsevier|год=2007|allpages=434|isbn=978-0-444-52239-9}}</ref></div>
  <div class="NavContent">
{| class="wide"
|-
! Բանաձև!! Անվանումն ըստ IUPAC-ի!! Առօրյա անվանում!! Առօրյա անվան ծագում
|-
| НСООН ||մեթանաթթու|| [[մրջնաթթու]] || {{lang-la|formica}} — մրջյունի
|-
| СН<sub>3</sub>-СООН || էթանաթթու || [[քացախաթթու]] || {{lang-la|acetum}} — քացախ
|-
| СН<sub>3</sub>-СН<sub>2</sub>-СООН || պրոպանաթթու || պրոպիոնաթթու || {{lang-grc|proto + pion}} — առաջին + ճարպ
|-
| СН<sub>3</sub>-(СН<sub>2</sub>)<sub>2</sub>-СООН || բութանաթթու || [[կարագաթթու]] || {{lang-la|butyrum}} — յուղ
|-
| СН<sub>3</sub>-(СН<sub>2</sub>)<sub>3</sub>-СООН || պենտանաթթու|| [[վալերիանաթթու]] || {{lang-la|Valeriána}} — վալերիան
|-
| СН<sub>3</sub>-(СН<sub>2</sub>)<sub>4</sub>-СООН || հեքսանաթթու || կապրոնաթթու || {{lang-la|caper}} — այծ
|-
| СН<sub>3</sub>-(СН<sub>2</sub>)<sub>5</sub>-СООН ||հեպտանաթթու|| էնանտաթթու || {{lang-grc|oenanthe}} — խաղողի ծաղիկ
|-
| СН<sub>3</sub>-(СН<sub>2</sub>)<sub>6</sub>-СООН || օկտանաթթու || [[կապրիլաթթու]] || {{lang-la|caper}} — այծ
|-
| СН<sub>3</sub>-(СН<sub>2</sub>)<sub>7</sub>-СООН || նոնանաթթու || [[պելարգոնաթթու]] || {{lang-la|Pelargonium}} — պելարգոն
|-
| СН<sub>3</sub>-(СН<sub>2</sub>)<sub>8</sub>-СООН || դեկանաթթու || [[կապրինաթթու]] || {{lang-la|caper}} — այծ
|-
| СН<sub>3</sub>-(СН<sub>2</sub>)<sub>9</sub>-СООН ||ունդեկանաթթու || [[ունդեցիլանաթթու]]
|-
| СН<sub>3</sub>-(СН<sub>2</sub>)<sub>10</sub>-СООН || դոդեկանաթթու || [[լաուրինաթթու]] || {{lang-la|Laurus}} — դափնի
|-
| СН<sub>3</sub>-(СН<sub>2</sub>)<sub>11</sub>-СООН || տրիդեկանաթթու || [[տրիդեցիլաթթու]]
|-
| СН<sub>3</sub>-(СН<sub>2</sub>)<sub>12</sub>-СООН || տետրադեկանաթթու || [[միրիստինաթթու]] || {{lang-la|Myristica}} — մշկընկույզ, {{lang-grc|mύρων}} — ձիթապտղի յուղ
|-
| СН<sub>3</sub>-(СН<sub>2</sub>)<sub>13</sub>-СООН || պենտադեկանաթթու || պենտադեցիլաթթու
|-
| СН<sub>3</sub>-(СН<sub>2</sub>)<sub>14</sub>-СООН || հեքսադեկանաթթու || [[պալմիտինաթթու]] || {{lang-la|palma}} — արմավենի
|-
| СН<sub>3</sub>-(СН<sub>2</sub>)<sub>15</sub>-СООН || հեպտադեկանաթթու || [[մարգարինաթթու]] || {{lang-grc|margaron}} — մարգարիտ
|-
| СН<sub>3</sub>-(СН<sub>2</sub>)<sub>16</sub>-СООН ||օկտադեկանաթթու || [[ստեարինաթթու]] || {{lang-grc|stear}} — ճարպ
|-
| СН<sub>3</sub>-(СН<sub>2</sub>)<sub>17</sub>-СООН || նոնադեկանաթթու || նոնադեցիլաթթու
|-
| С<sub>6</sub>Н<sub>5</sub>-СООН ||բենզոլկարբոնաթթու || [[բենզոյաթթու]]
|-
| СН<sub>2</sub>=СН-СООН || պրոպենաթթու || [[ակրիլաթթու]] || {{lang-la|acer + olere}} — սուր հոտ
|-
| СН≡С-СООН || պրոպինաթթու|| 
|-
| СН<sub>3</sub>-С(СН<sub>3</sub>)<sub>2</sub>-СООН || 2,2-պիմեթիլպրոպանային || պիվալինաթթու || հապավում պինակոլին + վալերիանաթթու բառերից<ref group="Ն">Պիվալինաթթուն կարող է ստացվել պինակոլինի օքսիդացմամբ և իզոմեր է վալերիանաթթվի հետ։</ref>
|}
</div>
</div>

== Թթուների դիսոցում և ուժեղություն ==

=== Թթուների ուժեղության քանակական բնութագիր ===
[[Բրյոնսթեդ-Լոուրիի թթվահիմնային տեսություն]]ը, որը թթուները դիտարկում է որպես պրոտոն տալու ունակ մասնիկ, հնարավորություն է տալիս քանակապես բնութագրել թթուների այդ հատկությունը՝ նրանց ուժեղությունը։ Թթվի ուժեղությունը բնութագրվում է ջրային լուծույթում թթվի դիսոցման ռեակցիայի հավասարակշռության հաստատունի օգնությամբ, որը կոչվում է նաև թթուների [[դիսոցման հաստատուն]]՝ ''K<sub>a</sub>''։ Որքան մեծ է ''K<sub>a</sub>''-ի արժեքը, այնքան մեծ է թթվի՝ պրոտոն տալու հատկությունը և այնքան ուժեղ է այն։ Թթվայնության հաստատունն արտահայտվում է նաև ավելի հարմար մեծությամբ՝ p''K<sub>a</sub>'', որը ''K<sub>a</sub>''-ի արժեքի բացասական լոգարիթմն է։ Օրինակ՝ [[ֆտորաջրածնական թթու|պլավիկյան թթվի]] դիսոցման ու թթվայնության հաստատունի հավասարումը կարելի է գրել հետևյալ կերպ{{sfn|Золотов и др.|1999|с=121—122}}<ref name="Рабинович">{{книга|автор=Рабинович В. А., Хавин З. Я.|заглавие=Краткий химический справочник|издание=Изд. 2-е, испр. и доп|место=Ленинград|издательство=Химия|год=1978|страницы=235}}</ref>.
<p align="center"><math>\mathsf{HF+H_2O}\rightleftharpoons\mathsf{H_3O^++F^-}</math>

<p align="center"><math>K_\mathrm{a}=\frac{[\mathsf{H_3O^+}]\cdot[\mathsf{F^-}]}{[\mathsf{HF}]} = 6{,}61\cdot10^{-4};</math>

<p align="center"><math>\ \mathrm{p}K_\mathrm{a}=-\log K_\mathrm{a} = 3{,}18.</math>

Բազմահիմն թթուների համար օգտագործում են դիսոցման հաստատունի մի քանի արժեքներ՝ ''K<sub>a1</sub>'', ''K<sub>a2</sub>'' և այլն, որոնք համապատասխանում են դիսոցման յուրաքանչյուր աստիճանին։ Օրինակ՝ [[ֆոսֆորական թթու]]ն դիսոցվում է երեք աստիճանով<ref name="Рабинович"/>.
<p align="center"><math>\mathsf{H_3PO_4+H_2O}\rightleftharpoons\mathsf{H_2PO_4^-+H_3O^+}; K_\mathrm{a1}=\frac{[\mathsf{H_2PO_4^-}]\cdot[\mathsf{H_3O^+}]}{[\mathsf{H_3PO_4}]} = 7{,}52\cdot10^{-3};</math>

<p align="center"><math>\mathsf{H_2PO_4^-+H_2O}\rightleftharpoons\mathsf{HPO_4^{2-}+H_3O^+}; K_\mathrm{a2}=\frac{[\mathsf{HPO_4^{2-}}]\cdot[\mathsf{H_3O^+}]}{[\mathsf{H_2PO_4^-}]} = 6{,}31\cdot10^{-8};</math>

<p align="center"><math>\mathsf{HPO_4^{2-}+H_2O}\rightleftharpoons\mathsf{PO_4^{3-}+H_3O^+}; K_\mathrm{a3}=\frac{[\mathsf{PO_4^{3-}}]\cdot[\mathsf{H_3O^+}]}{[\mathsf{HPO_4^{2-}}]} = 1{,}26\cdot10^{-12}.</math>

{| class="wikitable" style="float:right"
! Թթու
! Արժեք (''m'' — ''n'')
! ''K<sub>a</sub>''
|- align="center"
| HClO || 0 || 10<sup>−8</sup>
|- align="center"
| H<sub>3</sub>AsO<sub>3</sub> || 0 || 10<sup>−10</sup>
|- align="center"
| Н<sub>2</sub>SО<sub>3</sub> || 1 || 10<sup>−2</sup>
|- align="center"
| Н<sub>3</sub>РО<sub>4</sub> || 1 || 10<sup>−2</sup>
|- align="center"
| HNO<sub>3</sub> || 2 || 10<sup>1</sup>
|- align="center"
| H<sub>2</sub>SO<sub>4</sub> || 2 || 10<sup>3</sup>
|- align="center"
| HClO<sub>4</sub> || 3 || 10<sup>10</sup>
|}
Ընդունված է թթուները, ըստ ուժեղության, պայմանականորեն բաժանել հետևյալ խմբերի՝ շատ ուժեղ ({{nobr|p''K<sub>a</sub>'' < 0}}), ուժեղ ({{nobr|0 <  p''K<sub>a</sub>'' < 4,5}}), միջին ուժեղության ({{nobr|4,5 <  p''K<sub>a</sub>'' < 9}}), թույլ ({{nobr|9 <  p''K<sub>a</sub>'' < 14}}), շատ թույլ ({{nobr|p''K<sub>a</sub>'' > 14}})<ref name="ХЭ"/>։

Թթուների ուժեղության մոտավոր գնահատման համար կիրառվում են [[Լայնուս Կարլ Փոլինգ]]ի էմպիրիկ կանոնները։ Այսպես, H<sub>n</sub>XO<sub>m</sub> տեսքով թթվածին պարունակող ոչ օրգանական թթուների համար հայտնի է էմպիրիկ կանոնը, ըստ որի՝ առաջին հաստատունի արժեքը կապված է  (''m'' — ''n'') արժեքի հետ։ Եթե A=(''m'' — ''n'') = 0, ապա թթուն շատ թույլ է, եթե 1՝ թույլ, եթե 2՝ ուժեղ, իսկ եթե 3՝ շատ ուժեղ{{sfn|Химическая энциклопедия|1992|loc=т. 2|с=396}}։ Դրանից բացի, եթե այդպիսի թթուն գրել (HO)<sub>a</sub>XO<sub>b</sub> տեսքով, առաձնացնելով հիդրօքսիլային խմբերի մեջ մտնող թթվածնի ատոմները (նկատենք, որ b=m-n), ապա դիսոցման հաստատունի մեծությունն առաջին աստիճանում կարելի է գնահատել ըստ հետևյալ հավասարման.
<p align="center"><math>\ \mathrm{p}K_\mathrm B={a1}=8-5b=8-5A,</math>

այսինքն՝ առաջին դիսոցման հաստատունի արժեքը որոշվում է հիմնականում թթվածնի ոչ հիդրօքսիլային ատոմների ''b'' թվով։ Այդ կախվածությունը թթվածնի այդ ատոմների բացասական [[ինդուկտիվ էֆեկտ]]ի հետ կապում է O-H կապը, որի հաշվին հեշտանում է  թթվածնի մոլեկուլից պրոտոնի պոկումը<ref name="Зломанов">{{cite web|url=http://www.chem.msu.su/rus/teaching/zlomanov/9.html|title=Химия элементов главных групп периодической системы Д.И.Менделеева: галогены. 9. Свойства оксокислот хлора|last=Дроздов А. А., Зломанов В. П.|date=1998|accessdate=2013 թ․ ապրիլի 17|archiveurl=https://www.webcitation.org/6G0D4O5MP?url=http://www.chem.msu.su/rus/teaching/zlomanov/9.html|archivedate=2013 թ․ ապրիլի 19}}</ref>։

Լ. Փոլինգին է վերագրվում նաև բազմահիմն թթուների թթվայնության հետ կապված էմպիրիկ կանոնը, ըստ որի՝ բազմահիմն թթուների դիսոցման p''K<sub>a1</sub>'', p''K<sub>a2</sub>'', p''K<sub>a3</sub>'' հաջորդական հաստատունները ունեն 1։ 10<sup>−5</sup> : 10<sup>−10</sup> հարաբերությունը։ Թթվայնության հաստատունի փոքրացումը կապված է ձևավորվող անիոնի լիցքի մեծացման հետ<ref name="Зломанов"/>։ Փոլինգի կանոնների համաձայն հաշվված p''K<sub>a</sub>'' արժեքները տարբերվում են փորձարարականներից ընդամենը ±1{{sfn|Шрайвер, Эткинс|2004|с=244}}։

Թթուների ուժեղության մյուս բնութագրական հատկանիշը կարող է լինել α դիսոցման աստիճանը՝ իոնի դիսոցված թթվածնի մոլեկուլների թվի հարաբերությունը լուծույթում նրանց նախնական թվին։ Դիսոցման աստիճանն արտահայտվում է տոկոսներով կամ 0-1 անչափելի մեծության տեսքով{{sfn|Химическая энциклопедия|1992|loc=т. 5|с=432}}.
<p align="center"><math>\alpha=\frac{C_\text{dis}}{C_0}=\frac{[\mathsf{X^-}]}{[\mathsf{HX}]+[\mathsf{X^-}]}.</math>

<div class="NavFrame collapsed">
  <div class="NavHead">Որոշ թթուների '''p''K<sub>a</sub>'' արժեքը ջրային լուծույթներում'''<ref name="ХЭ"/></div>
  <div class="NavContent">
{| class="wide"
|-
! Թթվի բանաձև !! p''K<sub>a</sub>'' !! Թթվի բանաձև !! p''K<sub>a</sub>''
|-
| HClO<sub>4</sub> || -5 ± 0,5 || H<sub>2</sub>PO<sub>4</sub><sup>-</sup> || 7,20
|-
| H<sub>2</sub>SO<sub>4</sub> || -2,8 ± 0,5 || HClO || 7,25
|-
| H<sub>3</sub>O<sup>+</sup> || -1,74 || H<sub>3</sub>BO<sub>3</sub> || 9,24
|-
| HNO<sub>3</sub> || -1,32 || NH<sub>4</sub><sup>+</sup> || 9,25
|-
| (COOH)<sub>2</sub> || 1,26 || HCN || 9,22
|-
| H<sub>2</sub>SO<sub>3</sub> || 1,92 || HCO<sub>3</sub><sup>-</sup> || 10,33
|-
| HSO<sub>4</sub><sup>-</sup> || 1,96 || H<sub>2</sub>O<sub>2</sub> || 11,62
|-
| H<sub>3</sub>PO<sub>4</sub> || 2,12 || HPO<sub>4</sub><sup>2-</sup> || 12,32
|-
| HF || 3,14 || H<sub>2</sub>O || 15,74
|-
| HNO<sub>2</sub> || 3,35 || NH<sub>3</sub> (ж.) || 33
|-
| CH<sub>3</sub>COOH || 4,76 || H<sub>2</sub> || 38,6
|-
| H<sub>2</sub>S || 7,05 || СH<sub>4</sub> || ~58
|}
</div>
</div>

=== Լուծիչի ազդեցություն ===

==== Թթուների հավասարեցում և տարբերակում ====
[[Պատկեր:Acid strength-2.png|500px|thumb|Թթուների հարաբերական ուժը ջրում և [[Քացախաթթու|քացախաթթվում]]]]
Թթվահիմնային հավասարակշռության վրա նշանակալի ազդեցություն է ունենում լուծիչը։ Մասնավորապես ջրային լուծիչների համար հայտնաբերվել է, որ թթվայնության p''K<sub>a</sub>'' < 0 հաստատուն ունեցող բոլոր թթուներն ունեն նմանատիպ հատկություններ (օրինակ՝ լուծույթների [[Ջրածնային ցուցիչ|pH]])։ Դա բացատրվում է նրանով, որ այդպիսի թթուների համար հավասարակշռությունը գրեթե ամբողջովին տեղաշարժված է H<sub>3</sub>O<sup>+</sup> հիդրոքսոնիումի իոնի ստեղծման ուղղությամբ, որը միակ թթուն է լուծույթում։ Ըստ էության, հիդրոքսոնիումի իոնը ամենաուժեղ թթուն է ջրային լուծույթներում, քանի որ ավելի ուժեղ բոլոր թթուներն ամբողջուվին վերածվում են այդ թթվի և դրանով իսկ հավասարվում իրենց ուժեղությամբ։ Օրինակ՝ p''K<sub>a</sub>'' < 0 (HCl, HBr, H<sub>2</sub>SO<sub>4</sub>) բոլոր թթուներն ամբողջովին դիսոցվում են ջրային լուծույթներում։

Նմանատիպ իրավիճակ է նաև մյուս լուծիչների դեպքում. եթե «թթու-լուծիչ» համակարգում պրոտոնային թթվի p''K<sub>a</sub>'' գերազանցում է պրոտոնացված լուծիչի (նրա զուգորդված թթվի) թթվայնությանը, ապա տեղի է ունենում պրոտոնների լիակատար տեղափոխում թթվից լուծիչին և լուծույթի միակ ու ամենաուժեղ թթուն դառնում են պրոտոնացված լուծիչի կատիոնները, ընդ որում՝ այդ դեպքում լուծույթի թթվայնությունը որոշվում է լուծիչին զուգորդված թթվի թթվայնությամբ։ Այդ երևույթը կոչվել է ''լուծիչի հավասարեցնող ազդեցություն''<ref>{{Cite web |url=http://pac.iupac.org/publications/pac/pdf/1979/pdf/5108x1725.pdf |title=Levelling effect // IUPAC Glossary of terms used in physical organic chemistry. Pure & Appl. Chem., Vol. 51, p. 1768 |accessdate=2018 թ․ նոյեմբերի 14 |archive-date=2013 թ․ հոկտեմբերի 4 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131004232402/http://pac.iupac.org/publications/pac/pdf/1979/pdf/5108x1725.pdf |url-status=dead }}</ref>։ Նման կերպ p''K<sub>a</sub>'' > 14 ունեցող շատ թույլ թթուները նույնպես ջրային լուծույթներում հավասարվում են ուժով{{sfn|Реутов и др.|2010|с=230—232}}<ref name="Третьяков">{{книга|заглавие=Неорганическая химия|ответственный=Под ред. Ю. Д. Третьякова|место=М|издательство=Академия|год=2004|том=1|страницы=89—94|isbn=5-7695-1446-9}}</ref>։

Պրոտոնացված CH<sub>3</sub>CO<sub>2</sub><sup>+</sup>H<sub>2</sub> քացախաթթվի թթվայնությունն նշանակալիորեն ավելի բարձր է, քան H<sub>3</sub>O<sup>+</sup> պրոտոնացված ջրի թթվայնությունը, այդ պատճառով էլ քացախաթթվային լուծույթներում հավասարեցնող ազդեցությունը նկատվում է թթուների զգալիորեն ավելի ցածր p''K<sub>a</sub>'' դեպքում։

Թթուները, որոնց p''K<sub>a</sub>'' 0-ից 14 է, ջրում դիսոցվում են ոչ ամբողջությամբ. դրանց թթվային հատկությունները լուծույթում կախված են p''K<sub>a</sub>''-ի արժեքից։ Օրինակ՝ մոնոքլորքացախաթթուն և դիքլորքացախաթթու, որոնց p''K<sub>a</sub>'' հավասար է 2,86 և 1,26 համապատասխանաբար, խիստ տարբերվում են դիսոցման աստիճանով (0,1 М լուծույթում առաջինը դիսոցվում է 11 %, երկրորդը՝ 52 %){{sfn|Реутов и др.|2010|с=231}}։ Դա կոչվում է ''լուծիչի տարբերակող ազդեցություն''։ p''K<sub>a</sub>''-ի միջակայքը, որում թթուները տարբերակվում են ըստ ուժեղության, հավասար է լուծիչի ինքնապրոտոլիզի հաստատունի ցուցանիշին։ Տարբեր լուծիչների համար այդ միջակայքը տարբեր է (14 ջրի համար, 19՝ [[էթիլ սպիրտ|էթանոլ]]ի, 33՝ [[ամոնիակ]]ի և այլն), դրան համապատասխանաբար տարբեր են նաև դրանց տարբերակվող և հավասարեցվող թթուների հավաքածուները{{sfn|Золотов и др.|1999|с=123—125}}։

Եթե լուծիչն ունի հիմնային հատկություններ, ապա դրանում բոլոր թթուները դառնում են ավելի ուժեղ և ավելի մեծ թվով թթուներ են հավասարվում ըստ ուժի (օրինակ՝ ամոնիակում [[քացախաթթու]]ն դիսոցվում է ամբողջությամբ, իսկ ջրային լուծույթներում այն ունի միջին ուժեղություն)։ Եվ հակառակը, եթե լուծիչի հիմնային հատկությունները թուլանում են, ապա ուժեղ թթուները կարող են դառնալ թույլ, իսկ հավասարեցվող թթուների քանակը՝ պակասել{{sfn|Золотов и др.|1999|с=123—125}}։ Օրինակ՝ քացախաթթուն ծառայում է որպես հավասարեցվող լուծիչ HClO<sub>4</sub> թթվի, որը նրանում դիսոցվում է ամբողջությամբ, [[աղաթթու|աղաթթվի]] (HCl) ու  [[ծծմբական թթու|ծծմբական թթվի]] (H<sub>2</sub>SO<sub>4</sub>) համար, որոնք քացախաթթվում թույլ են<ref name="Танганов ">{{книга|автор=Танганов Б. Б.|заглавие=Химические методы анализа|ссылка=http://window.edu.ru/resource/575/18575/files/Niah3.pdf|место=Улан-Удэ|издательство=Издательство ВСГТУ|год=2005|страницы=8—14|isbn=5-89230-037-4}}</ref>։

==== Դիէլեկտրական թափանցելիության ազդեցություն ====
Թթուների դիսոցման վրա ուժեղ ազդեցություն է ունենում լուծիչի [[դիէլեկտրական թափանցելիություն]]ը։ Այդ ազդեցությունը հհատկապես նկատելի է տարբեր լիցքային տիպերի երկու թթուների համեմատման դեպքում։ Չեզոք թթվի, օրինակ՝ [[ֆենոլ]] (C<sub>6</sub>H<sub>5</sub>OH), դիսոցման դեպքում լուծույթում ձևավորվում է երկու իոն։ Դրական լիցքավորված թթուները, օրինակ՝ (C<sub>2</sub>H<sub>5</sub>)NH<sup>+</sup>,դիսոցվում են դրական լիցքավորված մեկ իոնի ձևավորմամբ։ Այդպիսով՝ առաջին դեպքում ռեակցիայից հետո իոնների թիվը մեծանում է, իսկ երկրորդ դեպքում այդ թիվը չի փոխվում{{sfn|Реутов и др.|2010|с=233}}։
<p align="center"><math>\mathsf{C_6H_5OH+S}\rightleftharpoons\mathsf{C_6H_5O^-+SH^+}</math>

<p align="center"><math>\mathsf{(C_2H_5)_3NH^++S}\rightleftharpoons\mathsf{(C_2H_5)_3N+SH^+}</math>

Հետևաբար, բարձր դիէլեկտրական թափանցելիություն ունեցող (ավելի բևեռային) լուծիչներից փոքր դիէլեկտրական թափանցելիություն ունեցող լուծիչներին անցումը պետք է խիստ նվազեցնի չեզոք թթուների ուժեղությունը և համեմատաբար քիչ ազդեցություն ունենա լիցքավորված թթուների վրա։ Այսպես, ջրում ֆենոլը հինգ անգամ ավելի ուժեղ է եռաէթիլամինի իոնից, սակայն [[Մեթիլալկոհոլ|մեթանոլում]] ֆենոլը 2500 անգամ ավելի թույլ է այդ իոնից{{sfn|Реутов и др.|2010|с=233}}։

==== Անիոնների յուրահատուկ սոլվատացիայի ազդեցություն ====
Լուծիչը կարող է մեծացնել նյութերի թթվայնությունը՝ յուրահատուկ ձևով կայունացնելով անիոնները, որոնք առաջացել են դիսոցման արդյունքում։

=== Թթուների կառուցվածքի ազդեցությունը դրանց ուժի վրա ===
Գոյություն ունեն մի քանի գործոններ, որոնք որոշում են օրգանական և ոչ օրգանական թթուների հարաբերական ուժեղությունը, և որոնք կապված են այս կամ այն թթվի կառուցվածքի հետ։ Հաճախ մի քանի գործոններ գործում են միաժամանակ, այդ պատճառով էլ դժվար է կանխատեսել դրանք գումարային ազդեցությունը։ Առավել նշանակալիների թվում կարելի է առանձնացնել հետևյալ գործոնները<ref name="Марч">{{книга|автор=Марч Дж.|заглавие=Органическая химия. Реакции, механизмы и структура. Т. 1|ответственный=Пер. с англ. З. Е. Самойловой, под ред. И. П. Белецкой|место=М|издательство=Мир|год=1987|страницы=340—346|ref=Марч}}</ref>.
* ''[[Ինդուկտիվ էֆեկտ]]'' (դաշտի էֆեկտ), էլեկտրաբացասական տեղակալիչները, որոնք օժտված են բացասական ինդուկտիվ էֆեկտով (-''I''-էֆեկտ), ուժեղացնում են թթուները։ Օրինակ՝ O<sub>2</sub>NCH<sub>2</sub>COOH  <!-- нитроуксусная кислота --> թթուն գրեթե 1000 անգամ ավելի ուժեղ է, քան CH<sub>3</sub>COOH քացախաթթուն (դրանց p''K<sub>a</sub>'' հավասար են 1,68 և 4,76 համապատասխանաբար)։ Դրա պատճառը կայունացնող ազդեցությունն է, որ այդ տեղակալիչները գործում են ձևավորվող թթվային անիոնի բացասական լիցքի վրա։ Նույնիսկ այն դեպքում, երբ թթուն դրական է լիցքավորված, իսկ զուգորդված հիմքը լիցք չունի, էլեկտրաբացասական խմբերը բարձրացնում են նրա թթվայնությունը, քանի որ ապակայունացնում են թթվի մոլեկուլը՝ ավելացնելով դրական լիցքի մեծությունը։ Դոնորային տեղակալիչները, որոնք ունեն +''I''-էֆեկտ, ընդհակառակը, նվազեցնում են թթվի ուժեղությունը։ Ինդուկտիվ էֆեկտը նվազում է թթվային կենտրոնի ու նրա վրա ազդող տեղակալիչի միջև հեռավորության մեծացման դեպքում<ref name="Сорос"/><ref name="Марч"/>։
[[Պատկեր:Resonance stabilization of carboxylic acids.png|մինի|աջից|Կարբօքսիլատ-անիոնների կայունացումը [[մեզոմեր էֆեկտ]]ի հաշվին]]
* ''[[Մեզոմեր էֆեկտ]]'' (ռեզոնանսային էֆեկտ), եթե թթվի դիսոցման ժամանակ ձևավորվող անիոնում բացասական լիցքը բաշխված է մի քանի ատոմների միջև ռեզոնանսի երևույթի հաշվին, ապա այդպիսի անիոնը կայունանում է, միացության թթվայնությունը՝ ավելանում։ Այդ պատճառով [[կարբոնաթթուներ]]ն ավելի ուժեղ թթուներ են, քան նրանց համապատասխան թթուները (կարբօքսիլատ-իոնների բացասական լիցքավորումը բաշխված է [[թթվածին|թթվածնի]] երկու ատոմների միջև)։ Նման էֆեկտ իրականանում է նաև ֆենոլներում, որտեղ զուգորդված հիմքի բացասական լիցքավորման կայունացմանը մասնակցում է արոմատիկ համակարգը<ref name="Сорос"/><ref name="Марч"/>։
* ''Կապը պարբերական համակարգում ատոմների տեղակայման հետ'', որքան բարձր է այն տարրի էլեկտրաբացասականությունը, որի հետ կապված է թթվային ատոմը, այնքան ուժեղ է թթուն։ Այդ պատճառով էլ թթուն ուժեղանում է պարբերական համակարգում ձախից աջ շարժվելուն զուգընթաց։ Թթվայնությունն ուժեղանում է նաև խմբում վերևից ներքև անցնելիս, ինչը կապված է թթվաստեղծ ատոմի ռադիուսի մեծացման, և հետևաբար նրանում լիցքի փոքր խտության հետ, ինչն արդյունքում հանգեցնում է ավելի թեթև դիսոցման<ref name="Марч"/>.
<p align="center"><math>\mathsf{CH_4 < NH_3 < H_2O < HF;}</math>

<p align="center"><math>\mathsf{HF < HCl < HBr < HI.}</math>

: Լյուիսի թթուների ուժեղության փոփոխության օրինաչափությունը նույնպես կապված է կենտրոնական տարրի՝ քիմիական տարրերի պարբերական համակարգում զբաղեցրած տեղի հետ։ Այսպես, Լյուիսի թթուներից առավե ուժեղ են այն մոլեկուլները, որոնց արտաքին էլեկտրոնային շերտի լրացման համար պակասում է միայն մեկ էլեկտրոնային զույգ։ Այդ պատճառով, օրինակ, գալիումի քլորիդը՝ GaCl<sub>3</sub>, ավելի ուժեղ թթու է, քան [[ցինկի քլորիդ]]ը՝ ZnCl<sub>2</sub>։ Հավասար պայմանների դեպքում պակաս ուժեղ է այն MX<sub>n</sub> թթուն, որի կենտրոնական ատոմը չափերով ավելի մեծ է, ինչը կապված է դրական լիցքավորված միջուկի ու էլեկտրոնային զույգի միջև փոխազդեցության թուլացմամբ<ref name="Марч"/>։
* ''Ստատիկ էֆեկտներ'', համաչափ երկհիմային թթուների դեպքում դիսոցման հաստատունն առաջին աստիճանում երկու անգամ ավելի մեծ է սպասվող արժեքից, քանի որ թթվում առկա են երկու պրոտոններ, որոնք ունակ են իոնացման։ Միևնույն ժամանակ դիսոցման հաստատունը երկրորդ աստիճանում երկու անգամ փոքր է սպասվող արժեքից, քանի որ դիկարբոնային թթվի դիանիոնը կարող է միացնել պրոտոն երկու հավասար դրությամբ։ Այսպիսով՝ ''Ka<sub>1</sub>''/''Ka<sub>2</sub>'' հարաբերությունը մոտավորապես հավասար է, ինչն իրականում դիտարկվում է միմյանցից հեռացած թթվային խմբերով դիկարբոնային թթուների դեպքում<ref name="Марч"/>։
[[Պատկեր:Hydrogen bond stabilization.png|մինի|Օրթո-հիդրօքսիբենզոնատ-անիոնի կայունացում ջրածնային կապի շնորհիվ]]
* ''Ջրածնային կապ'', ներմոլեկուլային ջրածնային կապերը կարող են կայունացնող ազդեցություն ունենալ ձևավորվող անիոնների վրա և դրանով ուժեացնել համապատասխան թթուները։ Այսպես, [[սալիցիլաթթու|օրթո-հիդրօքսիբենզոյական թթվի]] p''K<sub>a</sub>''կազմում է 2,98, իսկ պարա-հիդրօքսիբենզոյական թթվի համար՝ միայն 4,58, քանի որ առաջին միացության համար հնարավոր է ններմոլեկուլային ջրածնային կապի իրականացումը, իսկ երկրորդի համար՝ ոչ<ref name="Марч"/>։
* ''Տարածական էֆեկտներ'', Բրյոնսթեդի թթուների համար տարածությունը հազվադեպ է խոչընդոտ հանդիսանում թթվահիմնային ռեակցիաներում, որովհետև պրոտոնը բավական փոքր է։ Տարածական էֆեկտներն ավելի նկատելի են Լյուիսի թթուների ու հիմքերի դեպքում։ Օրինակ՝ Լյուիսի ծավալային թթվի օգտագործման դեպքում B''t''-Bu<sub>3</sub> փոխազդեցության ուժը որոշվում է ոչ թե հիմքի ուժեղությամբ, նրա էլեկտրոնային զույգի տարածական մատչելիությամբ<ref name="Марч"/>։
* ''Հիբրիդացում'', [[ալկիններ]]ն ու [[ցիանական թթու]]ն (HCN) համեմատաբար ավելի ուժեղ թթուներ են, քան երկակի ու միակի կապերով անալոգները, որովհետև անիոնները ''sp''-հիբրիդային ատոմի դեպքում ավելի կայուն են, քան ''sp<sup>2</sup>''- կամ ''sp<sup>3</sup>''-հիբրիդային ատոմի դեպքում<ref name="Марч"/>։

=== Համետի թթվայնության ֆունկցիա և սուպերթթուներ ===
Շատ ուժեղ կամ կոնցենտրացված թթուների թթվահիմնային հատկությունների քանակական գնահատում հնարավոր չէ կատարել [[Ջրածնային ցուցիչ|pH]] սանդղակի օգտագործմամբ, որովհետև ջրային լուծույթների համար այդ սանդղակը ներքևից սահմանափակված է pH = 0 արժեքով, որին համապատասխանում է H<sub>2</sub>SO<sub>4</sub> [[Ծծմբական թթու|ծծմբական թթվի]] 5 %-անոց լուծույթը։ Սակայն նման անհրաժեշտություն կա։ Տվյալ խնդրի լուծման համար 1932 թվականին Լուիս Համետը և Ա. Դեյրուպն առաջարկել են Համետի թթվայնության ֆունկցիան ''H''<sub>0</sub>։ Այդ մոտեցման դեպքում շատ ուժեղ թթուների թթվահիմնային հավասարակշռությունը հետազոտվում է ջրից թույլ հիմքի առկայությամբ և չափվում է այդ հիմքի պրոտոնոցված ու չպրոտոնացված ձևերի խտությունների հարաբերությունը էլեկտրոնային սպեկրոսկոպիայի մեթոդով։ Դա հնարավորություն է տվել ավելացնել թթվայնության սանդղակը բացասական միջավայրում, ինչի շնորհիվ հնարավոր է դարձել ոչ օրգանական թթուների կոնցենտրացված լուծույթների թթվայնության գնահատումը<ref name="Штейнгарц">{{статья|автор=Штейнгарц В. Д.|заглавие=Суперкислоты|издание=Соросовский образовательный журнал|год=1999|номер=3|страницы=82—87|ссылка=http://www.pereplet.ru/nauka/Soros/pdf/9903_082.pdf}}</ref>։

Համետի կողմից ներմուծված թթվայնության սանդղակը լայնորեն օգտագործվում է սուպերթթուների գնահատման համար, որոնց թթվայնությունն ավելի բարձր է, քան 100 %-անոց [[ծծմբական թթու|ծծմբական թթվի]] թթվայնությունը<ref>{{cite web|url=http://goldbook.iupac.org/S06135.html|title=IUPAC Gold Book — superacid|accessdate=2013 թ․ ապրիլի 23|archiveurl=https://www.webcitation.org/6GCqm6R4q?url=http://goldbook.iupac.org/S06135.html|archivedate=2013 թ․ ապրիլի 28}}</ref>, որի դեպքում Համետի թթվայնության ֆունկցիան կազմում է ''H''<sub>0</sub> = −12։ Ինդիվիդուալ ոչ օրգանական միացությունների շարքում ուժեղ թթուներ են՝ HClO<sub>4</sub> (''H''<sub>0</sub> = −13), ClSO<sub>3</sub>H (''H''<sub>0</sub> = −13,8) և FSO<sub>3</sub>H (''H''<sub>0</sub> = −15,1)։ Հայտնի օրգանական թթուներից ամենաուժեղը տրիֆտորմեթանսուլֆաթթուն է CF<sub>3</sub>SO<sub>3</sub>H (''H''<sub>0</sub> = −14,1)<ref name="Штейнгарц"/>։

Սուպերթթուների շարքին են պատկանում նաև Բրյոնսթեդի թթուների ու Լուիսի թթուների խառնուրդները, օրինակ՝ [[Ֆտորաջրածին|HF]] և SbF<sub>5</sub> խառնուրդները տարբեր հարաբերակցությամբ (''H''<sub>0</sub> < −30 1:1 հարաբերակցության դեպքում)։ Սուպերթթվի հայտնի օրինակ է [[օլեում]]ը, որտեղ Լյուիսի թթվի դերը կատարում է SO<sub>3</sub>, որը ծծմբական թթվի հետ ռեակցիայի արդյունքում տալիս է H<sub>2</sub>S<sub>2</sub>O<sub>7</sub> սուպերթթու (''H''<sub>0</sub> = −14,5)<ref name="Штейнгарц"/>։

== Ստացման եղանակներ ==                                                                                                                                                                                                              
Անթթվային թթուների զգալի մասը (ֆտորաջրական՝ HF, քլորաջրածնական՝ HCl, բրոմաջրածնակն՝ HBr, յոդաջրածնական՝ HJ, ծծմբաջրածնական՝  H<sub>2</sub>S, և այլ թթուներ) ստացվում են՝ համապատասխան գազային ջրածնային միացությունները ջրում լուծելով։ Այդ գազային ջրածնային միացությունների ստացման հիմնական եղանակններն են՝       
* [[Ջրածին|Ջրածնի]] և համապատասխան ոչ մետաղի անմիջական փոխազդեցությունը.        
: <math>\mathsf{H_2 + F_2 \rightarrow 2HF}</math>                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                              
: <math>\mathsf{H_2 + S \rightarrow H_2S}</math>                                                                                                                                                                                                                                                              
: <math>\mathsf{H_2 + Br_2 \rightarrow 2HBr}</math>                                                                                                                                                                                                                                                             
: <math>\mathsf{H_2 + Cl_2 \rightarrow 2HCl}</math>                                                                                                                                                                                                                                                                  
             
Համապատասխան [[աղ]]ի և այլ՝ ավելի ուժեղ թթվի փոխազդեցությունը.

: <math>\mathsf{FeS + H_2SO_4 \rightarrow FeSO_4 + H_2S}</math>                                                                                                                                                                                                                                                                                                                
*Թթուների ստացման լաբորատոր եղանակ.

: <math>\mathsf{NaCl + H_2SO_4 \rightarrow NaHSO_4 + HCl}</math>
*Թթուների ստացման արդյունաբերական եղանակ.            
Թթվածնային թթուների ստացման հիմնական եղանակը՝ համապատասխան [[օքսիդ]]ի ու [[Ջուր|ջրի]] փոխազդեցությունն է, օրինակ.
: <math>\mathsf{P_2O_5 + H_2O \rightarrow 2HPO_3}</math>

: <math>\mathsf{SO_3 + H_2O \rightarrow H_SO_4 }</math>                       
  
Թթվածնային թթու է ստացվում նաև այդ թթվի [[աղ]]ի և այլ թթվի փոխազդեցությունից, եթե ստացվող թթուն, փոխազդող թթվի համեմատ՝ ցնդող է.

: <math>\mathsf{NaNO_3 + H_2SO_4 \rightarrow NaHSO_4 + HNO_3}</math>
  
Որպես ռեակցիայի արգասիք՝ ջրում անլուծելի աղ կամ թթու է առաջանում.

: <math>\mathsf{Na_2SiO_3 + HNO_3 \rightarrow H_2SiO_3 + 2NaNO_3}</math>
[[Պատկեր:Formic-acid.JPG|մինի|աջից|Մրջնաթթու]]
    
Անթթվածնային թթուներին համապատասխանող գազեր կարելի է ստանալ և որոշ այլ փոխազդեցություններից։ Օրինակ՝ ավելի ակտիվ ոչ մետաղները դուրս են մղում պակաս ակտիվները համապատասխան թթուներից.

: <math>\mathsf{2HJ + Br_2 \rightarrow 2HBr}</math>

: <math>\mathsf{H_2S +Cl_2 \rightarrow  2HCl + S}</math>

Ծծմբաջրածին՝ առաջանում ակտիվ [[մետաղ]]ների ու խիտ ծծմբական թթվի փոխազդեցությունից, օրինակ.
: <math>\mathsf{4Mg + 5H_2SO_4 \rightarrow 4MgSO_4 + H_2O}</math>

Թթվածնային թթուներ նույնպես կարելի է ստանալ որոշ այլ փոփազդեցություններից, օրինակ.
: <math>\mathsf{2H_2SO_3 + O_2 \rightarrow 2H_SO_4 }</math>

: <math>\mathsf{3P + 5HNO_3 + 2H_2O \rightarrow 3H_3PO_4 + 5NO}</math>
: <math>\mathsf{Cl_2 + H_2O \rightarrow HClO + HCl}</math>

== Քիմիական հատկությունները ==
[[Պատկեր:Boric acid.jpg|մինի|ձախից|բորաթթու]]
Թթուների քիմիական հատկությունները՝

*Թթուների փոխազդեցությունը հայտանյութերի հետ.
Բոլոր թթուների ջրային լուծույթները գունավորում են հայտանյութերը.
*լակմուսը (լ)՝ կարմիր,
*մեթիլօրանժը(մօ)՝ մուգ վարդագույն, 
*իսկ ֆենոֆտալեինը(ֆֆ)՝ թթուներում չի գունավորվում։
Բոլոր թթուները դիսոցվելիս առաջացնում են [[ջրածին]] H<sup>+</sup> կատիոններ (H<sub>3</sub>O)<sup>+</sup> հիդրօքսոնիում իոններ, որոնք էլ պայմանավորում են թթուների մյուս ընդհանուր հատկությունները, օրինակ.
*'''HCl ↔ H<sup>+</sup> + Cl<sup>-</sup>'''  
*'''(HCl + H<sub>2</sub>O = (H<sub>3</sub>O)<sup> + </sup>+Cl<sup>-</sup>)'''
*Թթուների փոխազդեցությունը հիմքերի հետ.

Թթուներին առավել բնորոշ է հիմքերի (ինչպես ալկալիների, այնպես էլ՝ ջրում լուծվող) հետ փոխազդեցությունը՝ չեզոքացման ռեակցիան, որի հետևանքով աղ և [[ջուր]] են առաջանում (չլուծվող հիմքերի հետ փոխաղդեցության դեպքում նույնպես առաջանում են աղ և ջուր, եթե օգտագործվող թթուն լուծելի է<ref name="acid+insoluble_base">Мануйлов А. В., Родионов В. И. — [http://www.hemi.nsu.ru/ucheb183.htm Кислоты. Классификация кислот. Химические свойства.] // Основы химии. Интернет-учебник.</ref>), օրինակ.
: <math>\mathsf{KOH + HCl\rightarrow KCl + H_2O}</math>
: <math>\mathsf{Cu(OH)_2 \downarrow + H_2SO_4 \longrightarrow CuSO_4 + 2 H_2O}</math>

*Թթուներին փոխազդեցությունը հիմնային [[օքսիդ]]ների հետ.
Թթուներին նույնքան բնորոշ է հիմնային օքսիդների հետ փոխազդեցությունը, որը նույնպես հանգեցնում է աղի ու ջրի առաջացման, օրինակ.
: <math>\mathsf{CuO + 2HCl\rightarrow CuCl_2 + H_2O }</math>

: <math>\mathsf{CuO  + 2H_2SO_4 \rightarrow NaHSO_4 + HCl}</math>

*Թթուների փոխազգեցությունը մետաղների հետ.
Թթուների ու մետաղների փոխազդեցությունից [[աղ]] է առաջանում, և [[ջրածին]] է անջատվում։ Թթուների մեծ մասի լուծույթների հետ այդպես են փոխազգում այն մետաղները, որոնք մետաղների համեմատական ակտիվության շարքում ջրածնից առաջ(ձախ) են տեղադրված, օրինակ.
: <math>\mathsf{Fe + 2HCl\rightarrow FeCl_2  + H_2}</math>

: <math>\mathsf{Fe + 2H + H_2SO_4 \rightarrow NaHSO_4 + HCl}</math>

*Թթուների փոխազդեցությունն աղերի հետ.
*ա) անուծելի թթու.
: <math>\mathsf{H_2SO_4 + NaSiO_3 \rightarrow Na_2SO_4 + H_2SiO_3Cl}</math>

*բ) թույլ (քիչ դիսոցվող) թթու.

: <math>\mathsf{CH_3COOK + HBr \rightarrow CH_3COOH + KBr}</math>

*գ) անկայուն թթու.
: <math>\mathsf{K_2CO_3 + 2HBr \rightarrow 2KBr + CO_2 + H_2O}</math>

*դ) անլուծելի աղ.
: <math>\mathsf{AgNO_3 + HBr \rightarrow AgBr + HNO_3}</math>

Անկայուն թթուները տաքացնելիս քայքայվում են, ընդ որում՝ սովորաբար առաջանում են ջուր և թթվին համապատասխանող անհիդրիդ, բայց կարող են և այլ արգասիքներ ստացվել, օրինակ.

: <math>\mathsf{H_2SiO_3 \rightarrow SIO_2 + H_2O}</math>

: <math>\mathsf{4HNO_3 \rightarrow 4NO_2 + O_2 + 2H_2O }</math>

== Նշումներ ==
{{Ծանցանկ|group=Ն}}

== Ծանոթագրություններ ==
{{ծանցանկ|2}}

== Գրականություն ==
* {{книга|автор=Реутов О. А., Курц А. Л., Бутин К. П.|заглавие=Органическая химия|издание=3-е изд|место=М|издательство=Бином. Лаборатория знаний|год=2010|том=1|ref=Реутов и др.|isbn=978-5-94774-613-6|страниц=567}}
* {{книга|автор=Шрайвер Д., Эткинс П.|заглавие=Неорганическая химия|оригинал=Inorganic Chemistry|ответственный=Пер. с англ. М. Г. Розовой, С. Я. Истомина, М. Е. Тамм, под ред. В. П. Зломанова|место=М|издательство=Мир|год=2004|том=1|страниц=679|isbn=5-03-003628-8|ref=Шрайвер, Эткинс}}

== Արտաքին հղումներ ==
* [http://www.hemi.nsu.ru/ucheb183.htm Ամեն ինչ թթուների մասին]               
* [http://www.biochemical.com.ua/chemical-reagents1.html Օրգանական և անօրգանական թթուներ]             
* [http://univertv.ru/video/himiya/obwaya_himiya/kisloty/?mark=all Անթթվածնավոր և թթվածնավոր թթուներ, քիմիական ռեակցիաների տեսակները] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130916072141/http://univertv.ru/video/himiya/obwaya_himiya/kisloty/?mark=all |date=2013-09-16 }}

{{Արտաքին հղումներ}}
{{ՀՍՀ|հատոր=4|էջ=185}}

[[Կատեգորիա:Թթուներ]]