Դիտել Թոմաս Բեյս էջի վիքիկոդը

{{Տեղեկաքարտ Անձ}}
'''Թոմաս Բայես''' ({{IPAc-en|b|eɪ|z}} {{Audio|De-Thomas Bayes.ogg|audio}};  ({{lang-en|Thomas Bayes}}; [[1702]], [[Լոնդոն]] — [[ապրիլի 17]] [[1761]],7 April 1761<ref name="portrait">[http://www.york.ac.uk/depts/maths/histstat/bayespic.htm Bayes's  portrait] ''The IMS Bulletin'', Vol. 17 (1988), No. 3, pp. 276–278.</ref><ref>Belhouse, D.R. [http://www2.isye.gatech.edu/~brani/isyebayes/bank/bayesbiog.pdf The Reverend Thomas Bayes FRS: a Biography to Celebrate the Tercentenary of his Birth] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305115020/http://www2.isye.gatech.edu/~brani/isyebayes/bank/bayesbiog.pdf |date=2016-03-05 }}.</ref> անգլիացի վիճակագիր, փիլիսոփա և պրեսբիտերական հոգևորական, ով հայտնի է իր՝ [[Բայեսի թեորեմ]] անունը կրող թեորեմի հատուկ դեպքի ձևակերպմամբ։ Բայեսը երբեք չհրապարակեց այն, ինչը դարձավ նրա ամենահայտնի ձեռքբերումը։ նրա գրառումները հետմահու խմբագրվել և հրատարակվել են [[Ռիչարդ Փրայս]]ի կողմից<ref>McGrayne, Sharon Bertsch. (2011). {{Google books|_Kx5xVGuLRIC|''The Theory That Would Not Die'' p. 10.|page=10}}</ref>։

== Կենսագրություն ==
[[Պատկեր:Former Presbyterian Meeting House, Little Mount Sion, Tunbridge Wells.JPG|thumb|200px|Mount Sion Chapel, where Bayes served as minister.]]
Թոմաս Բայեսը Լոնդոնի պրեսբիտերական հոգևորական [[Ջոշուա Բայես]]ի որդին էր<ref>"Bayes, Joshua" . Dictionary of National Biography. London: Smith, Elder & Co. 1885–1900.</ref>, և հնարավոր է ծնված լինի [[Հարթֆորդշիր]]ում.<ref>''Oxford Dictionary of National Biography'', article on Bayes by A. W. F. Edwards.</ref> Նա ծագումով Շեֆիլդի հայտնի բողոքական ընտանիքից էր։ 1719 թվականին նա ընդունվեց [[Էդինբուրգի համալսարան]]՝ ուսումնասիրելու [[տրամաբանություն]] և աստվածաբանություն։  On his return around 1722 թվականին վերադառնալով մինչ 1734 թվականին Թամբրիջ, Ուելս մեկնելը, նա օգնում էր հորը Լոնդոնի նրա մատուռում։ Այնտեղ նա Սիոն լեռան մատուռի հոգևորականն էր մինչև 1752 թվականը<ref>{{Cite web |title=The Reverend Thomas Bayes FRS – A Biography |url=http://www.york.ac.uk/depts/maths/histstat/bayesbiog.pdf |access-date=2010 թ․ հուլիսի 18 |publisher=Institute of Mathematical Statistics}}</ref>։

Հայտնի է, որ նա իր կենդանության օրոք երկու աշխատություն է հրապարակել՝ աստվածաբանական և մաթեմատիկական.

#«Աստվածային բարեգործություն, կամ փորձ՝ ապացուցելու, որ Աստվածային արարքների և կառավարման հիմնական նպատակը Նրա արարածների երջանկությունն է» (1731)
#«Գոկտրինային հոսքերի ներկայացում և մաթեմատիկոսների պաշտպանությունը ընդդեմ "The Analyst'-ի հեղինակի առարկությունների» (հրատարակվել է անանուն 1736 թվականին), որտեղ նա պաշտպանել է [[Իսահակ Նյուտոնի]] տրամաբանական հիմքերը։ s [[հաշվարկ]] («հոսքեր») ընդդեմ «[[The Analyst]]» գրքի հեղինակ եպիսկոպոս և նշանավոր փիլիսոփա [[Ջորջ Բերկլի]] քննադատության։

1742 թվականին Բեյսը ընտրվել է որպես Թագավորական ընկերության անդամ։ Նրա առաջադրման նամակը ստորագրել են [[Ֆիլիպ Սթենհոուպ]]ը, [[Մարտին Ֆոլկս]]ը, [[Ջեյմս Բերոուն]], [[Կրոմվել Մորտիմեր]]ը և [[Ջոն Իմս]]ը։ Ենթադրվում է, որ նա հասարակության կողմից ընդունվել է «Fluxions-ի վարդապետության ներածություն» գրքի հիման վրա, քանի որ նա իր կենդանության օրոք որևէ այլ մաթեմատիկական աշխատություն չի հրապարակել<ref>{{Cite web |title=Lists of Royal Society Fellows 1660–2007 |url=http://royalsociety.org/uploadedFiles/Royal_Society_Content/about-us/fellowship/Fellows1660-2007.pdf |access-date=2011 թ․ մարտի 19 |publisher=The Royal Society |location=London}}</ref>։

Կյանքի վերջին տարիներին նա խորը հետաքրքրություն էր ցուցաբերում հավանականության նկատմամբ։ Պատմաբան [[Սթիվեն Սթիգլեր]]ը կարծում է, որ Բեյսը հետաքրքրվել է այդ թեմայով, երբ զննել է [[Թոմաս Սիմփսոն]]ի 1755 թվականին գրված աշխատությունըIn<ref name="stigler86history">{{Cite book |author=Stigler, S. M. |url=https://archive.org/details/historyofstatist00stig |title=The History of Statistics: The Measurement of Uncertainty before 1900. |publisher=Harvard University Press |year=1986 |isbn=0-674-40340-1 |url-access=registration}}</ref>, սակայն Ջորջ Ալֆրեդ Բարնարդը կարծում է, որ նա սովորել է մաթեմատիկա և հավանականություն Աբրահամ դե Մոիվրի գրքից<ref>{{Cite journal |author=Barnard, G. A. |year=1958 |title=Thomas Bayes—a biographical note |url=https://archive.org/details/sim_biometrika_1958-12_45_part-3-4/page/293 |journal=Biometrika |volume=45 |pages=293–295 |doi=10.2307/2333180 |jstor=2333180}}</ref>։ Մահվանից հետո հավանականությունների տեսությանը վերաբերող նրա աշխատանքը և հայտնագործությունները ձեռագրերի տեսքով փոխանցվել են նրա ընկերոջը՝ Ռիչարդ Փրայսին։

[[Պատկեր:Bayes-Cotton Tomb at Bunhill Fields - geograph.org.uk - 702746.jpg|thumb|right|Հուշաքար Բեյս և Քոթոն ընտանիքների անդամներին, այդ թվում Թոմաս Բեյսին և նրա հոր Ջոշուային, Բունհիլ Ֆիլդսի գերեզմանատանը։]]
1755 թվականին նա հիվանդ էր և 1761 թվականին մահացավ Թունբրիջ Ուելսում։ Նա թաղվել է Բունհիլ Ֆիլդսի գերեզմանատանը Մուրգեյթում, Լոնդոն, որտեղ շատ բողոքականներ են թաղված։

2018 թվականին [[Էդինբուրգի համալսարան]]ը իր շրջանավարտ Բեյսի անվան 45 միլիոն ֆունտ ստերլինգ արժողությամբ հետազոտական կենտրոն բացեց՝ կապված իր ինֆորմատիկայի բաժնի հետ։ref name=":0" />

2021 թվականի ապրիլին Cass Business School-ը, որի Լոնդոնի քաղաքի կամպուսը գտնվում է Բունհիլ Ռոուում, հայտարարեց որ կվերանվանվեր Բեյսի անունով<ref name=":0">{{Cite news |date=2021 թ․ ապրիլի 21 |title=Cass Business School to be renamed after statistician Thomas Bayes |url=https://www.ft.com/content/0dd561d4-f841-41b8-ac63-529d48ddd1d2 |url-access=subscription |url-status=live |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221210/https://www.ft.com/content/0dd561d4-f841-41b8-ac63-529d48ddd1d2 |archive-date=2022 թ․ դեկտեմբերի 10 |newspaper=Financial Times}}</ref>։

== Բեյսի թեորեմ ==
{{Main article|Bayes' theorem}}

1763 թվականին Բեյսի մահից հետո Հակադարձ հավանականության խնդրի Բայեսի լուծումը տեղ է գտել է «Շանսերի վարդապետության խնդրի լուծման ակնարկ» աշխատությունում, որը և ներկայացվել է Թագավորական ընկերությանը։1763 թվականին Ռիչարդ Փրայսը ղեկավարում էր Բեյսի լուծման ներկայացմամբ Թագավորական ընկերությանը և "Լոնդոնի թագավորական հանրության փոլիսոփայական աշխատանքներ"-ում հրապարակմամբ<ref>{{Cite journal |author=Bayes, Thomas |year=1763 |title=An Essay towards solving a Problem in the Doctrine of Chances |journal=Philosophical Transactions |volume=53 |pages=370–418 |doi=10.1098/rstl.1763.0053 |s2cid=186213794 |doi-access=free}}</ref>։ Աշխատությունում ներկայացված թեորեմը ներքո ներկայացված է արդի տերմինաբանությամբ)..
<blockquote> Ենթադրենք R մեծությունը հավասարաչափ բաշխված է 0-ի և 1-ի միջև Ենթադրենք յուրաքանչյուր ''X''<sub>1</sub>,&nbsp;...,&nbsp;''X''<sub>''n''</sub> հավասար է կամ 1-ի կամ 0 -ի, և պայմանական հավանականությունը, որ դրանցից որևէ մեկը հավասար է to&nbsp;1 -ի, ''R''-ի տրված արժեքի դեպքում, is&nbsp;''R''։ Ենթադրենք դրանք պայմանականորեն անկախ են is&nbsp;''R' -ի տրված արժեքի դեպքում; Ուստի  of&nbsp;''R'' հավանականությունների պայմանական բաշխումը տվա, given the values of ''X''<sub>1</sub>,&nbsp;...,&nbsp;''X''<sub>''n''</sub> տված արժեքների դեպքում հետևյալ տեսքն ունի․
: <math>
\frac {(n+1)!}{S!(n-S)!} r^S (1-r)^{n-S} \, dr \quad \text{for }0\le r\le 1, \text{ where } S=X_1+\cdots+X_n.
</math></blockquote>
Այսպես, օրինակ,
: <math> \Pr(R \le r_0 \mid X_1,\ldots,X_n) = \frac{(n+1)!}{S!(n-S)!} \int_0^{r_0} r^S (1-r)^{n-S} \, dr.
</math>

Սա Բեյսի թեորեմի հատուկ դեպքն է։

Տասնութերորդ դարի առաջին տասնամյակներում որոշակի իրադարձությունների հավանականության հետ կապված բազմաթիվ խնդիրներ լուծվեցին։ Օրինակ սև և սպիտակ գնդիկների քանակը զամբյուղում , հայտնի է։ Որքան սև գնդիկ հանելու հավանականությունը։ Կամ հակառակը. հաշվի առնելով, որ զամբյուղից հանվել է մեկ կամ մի քանի գնդիկ, ի՞նչ կարելի է ասել զամբյուղում մնացած սպիտակ և սև գնդակների քանակի մասին
Սրանց երբեմն անվանում են «հակադարձ հավանականության» խնդիրներ։

Բեյսի ակնարկը պարունակում է նմանատիպ խնդրի լուծում, որն առաջադրել է Աբրահամ դե Մոիվրը՝ «Շանսերի վարդապետություն» գրքի հեղինակը (1718)։

Ի հավելումն, Բեյսի աշխատությունը ասիմպտոտիկ շարքերի վերաբերյալ հրապարակվել է հետմահու։

== Բայեսականություն ==
[[Բայեսյան հավանականություն]]ը հավանականության մի քանի հարակից մեկնաբանությունների անունն է որպես իմացական վստահության մեծություն՝ համոզմունքների ուժ, վարկածներ և այլն, այլ ոչ թե հաճախականություն։ Սա թույլ է տալիս կիրառել հավանականությունը բոլոր տեսակի առաջարկների նկատմամբ, այլ ոչ թե միայն էտալոն։ «Բայեսյան»-տերմինը այս իմաստով օգտագործվում է մոտավորապես 1950 թվականից։ 1950-ականներին իր վերածնունդից ի վեր, հաշվողական տեխնոլոգիայի առաջընթացը թույլ է տվել բազմաթիվ բնագավառների գիտնականներին ավանդական Բայեսյան վիճակագրությունը զուգակցել [[Մոնտե - Կառլոյի Մարկովյան շղթա|պատահական թափառելու]] տեխնիկայի հետ։ Բայեսի թեորեմի օգտագործումը ընդլայնվել է գիտության մեջ և այլ բնագավառներում<ref>[[John Allen Paulos|Paulos, John Allen]]. [https://www.nytimes.com/2011/08/07/books/review/the-theory-that-would-not-die-by-sharon-bertsch-mcgrayne-book-review.html?_r=1&scp=1&sq=thomas%20bayes&st=cse "The Mathematics of Changing Your Mind,"] ''New York Times'' (US). 5 August 2011; retrieved 6 August 2011</ref>։

Ինքը՝ Բայեսը, գուցե չընդուներ այն լայն մեկնաբանությունը, որն այժմ կոչվում է Բայեսյան, որն իրականում առաջ է քաշվել և տարածվել [[Պիեռ Սիմոն Լապլաս|Պիեռ-Սիմոն Լապլասի]] կողմից[;<ref>Stigler, Stephen M. (1986) ''The history of statistics.'', Harvard University press. pp&nbsp;97–98, 131.</ref> Դժվար է գնահատել հավանականության վերաբերյալ Բայեսի փիլիսոփայական տեսակետը, քանի որ նրա էսսեն չի անդրադառնում մեկնաբանության հարցերին։

Բայեսյան վիճակագրության փիլիսոփայությունը ընկած է գնահատման համարյա յուրաքանչյուր պայմանական հավանականություններ ներառող ժամանակակից մոտեցման հիմքում, ինչպիսիք են հաջորդական գնահատումը, հավանական մեքենայական ուսուցման տեխնիկան, ռիսկերի գնահատումը, միաժամանակյա տեղայնացումը և քարտեզագրումը, կանոնակարգումը կամ տեղեկատվության տեսությունը։ Հավանականությունների տեսության խիստ աքսիոմատիկ շրջանակը, այնուամենայնիվ, մշակվել է 200 տարի անց՝ 20-րդ դարի սկզբին և կեսերին, սկսած 1913 թվականին Պլանշերելի կողմից երգոդիկ տեսության խորաթափանց արդյունքներից։ Այնուամենայնիվ հավանականությունների տեսության խիստ աքսիոմատիկ շրջանակը մշակվել է 200 տարի անց՝ 20-րդ դարի սկզբին և կեսերին, սկսած 1913 թվականին Պլանշերելի կողմից երգոդիկ տեսության խորը արդյունքներից։

== Ծանոթագրություններ ==
{{ծանցանկ}}

{{DEFAULTSORT:Բեյս, Թոմաս}}
[[Կատեգորիա:Հավանականությունների տեսության մասնագետներ]]
[[Կատեգորիա:Մաթեմատիկայի փիլիսոփաներ]]
[[Կատեգորիա:Մաթեմատիկոսներ այբբենական կարգով]]