Դիտել Թորիում էջի վիքիկոդը

{{Քիմիական տարր
|համար=90
|սիմվոլ=Th
|անվանում=Թորիում/Thorium
|խումբ=3
|պարբերություն=7
|կոնֆիգուրացիա=[Rn] 6d<sup>2</sup> 7s<sup>2</sup>
|ատոմային զանգված=232,03806(2)
|օքսիդացման աստիճան=+2, +3, +4
|հալման ջերմաստիճան=1754,85
|եռման ջերմաստիճան=4786,85
|խտություն=11,78
|արտաքին տեսք=
[[Պատկեր:Th-TableImage.svg|մինի|Թորիում]]|իոնիզացման էներգիա 1=670,4 (6,95)}}
{{Նշան|Th}}

'''Թորիում''', քիմիական տարր է, որի նշանն է ''Th'' և ատոմային թիվը՝ 90։ Մենդելեևի [[պարբերական աղյուսակ]]ի 3-րդ խմբի տարր է, պատկանում է [[ակտինիդներ]]ին. ծանր, թույլ ռադիոակտիվ տարր է։

== Պատմություն ==
Առաջին անգամ թորիումը բյուրեղից առանձնացրել է [[Իյոնս Յակոբ Բերցելիուս]]ը 1828 թվականին. այն հետագայում ստացել է ''թորիտ'' անվանումը։ Տարրը հայտնաբերողն այն անվանել է սկանդինավյան դիցաբանության ամպրոպի աստված [[Թոր]]ի պատվին։

== Բնության մեջ ==
Թորիում գրեթե միշտ պարունակում են հազվադեպ հանդիպող տարրերի բյուրեղները։ Երկրակեղևում թորիումի պարունակությունը 8-13 գ/տ է, ծովային ջրում` 0.05 մկգ/լ։ Հրաբխային ապարներում թորիումի պարունակությունը նվազում է թթուներից (18 գ/տ) հիմնական (3 գ/տ)։ Զգալի քնակությամբ թորիում է կուտակվում պեգմատիտային ու հետհրաբխային գործընթացների արդյունքում, ընդ որում նրա քանակությունը մեծանում է ապարներում [[կալիում]]ի քանակի աճին զուգընթաց։ Ապարներում թորիումի գոյության հիմնական ձևը ուրան-թորիումի բաղադրիչ մասի տեսքով է։ Հետհրաբխային գործընթացներում որոշակի նպաստող հանգամանքների պարագայում (լուծույթների հարստացում հալոգեններով, ածխաթթվով) թորիումն ի վիճակի է տեղափոխվելու հիդրոթերմալ լուծույթներում և ֆիքսվելու ուրան-թորիումի և կարկեհան-դիօպսիդային օրթիդ պարունակող տեղանքում։ Այս դեպքում թորիումի հիմնական հանքային ապարներն են կազմում [[մոնացիտ]]ային ավազը և ֆերիտորիտը (թորիումի սիլիկատ)։ Թորիումը կուտակվում է նաև [[գրեյզեն]]ային տեղանքներում, որտեղ խտանում է ֆերիտորիտում կամ ձևավորում է [[տիտան]], [[Ուրան (տարր)|ուրան]] այլ տարրեր պարունակող ապարներ։ Մտնում է [[գրանիտ]] ձևավորող ապարների մեջ, այդ պատճառով էլ արգելված է որոշ տեղերի գրանիտը կիրառել շինարարության մեջ։

== Գոյացման վայրեր ==
Թորիում հիմնականում պարունակում 12 ապարներ։ Այդ ապարների ձևավորման վայրեր հայտնի են [[Ավստրալիա]]յում, [[Հնդկաստան]]ում, [[Նորվեգիա]]յում, [[ԱՄՆ]]-ում, [[Կանադա]]յում, [[ՀԱՀ]]-ում, [[Բրազիլիա]]յում, [[Պակիստան]]ում, [[Մալայզիա]]յում, [[Շրի Լանկա]]յում, [[Ղրղզստան]]ում և այլ երկրներում<ref>http://profbeckman.narod.ru/RH0.files/25_1.pdf</ref>։

== Արդյունահանում ==
Թորիում պարունակող մոնացիտային խտանյութից թորիում ստանալու համար կիրառվում են թթուներ կամ ալկալիներ։ Հազվադեպ հանդիպող տարրերից այն դուրս են բերում տրիբուտիլֆոսֆատով և [[սորբում]]ով։ Այնուհետև թորիումը մնացած ապարներից անջատում են դիօքսիդի, տետրաքլորիդի և տետրաֆտորիդի տեսքով։

Մետաղական թորիումը այնուհետև առանձնացնում են հալոգենիդներից կամ օքսիդներից մետաղի ջերմամշակման եղանակով (կալցիում-, մագնեզիում- կամ նատրիոթերմիա) 900-1000 °С պայմաններում։

: <math>\mathsf{ThF_4 + 2Ca \longrightarrow Th + 2CaF_2}</math>
էլեկտրալիզով ThF<sub>4</sub> կամ KThF<sub>5</sub> KF (կալիումի ֆտորիդ) հալույթում 800 °С գրաֆիտային անոդում։

Թորիումի գինը նվազել է 73,37 $/կգ (2009), մինչդեռ 2008 թվականին այն կազմել է 96,55 $/կգ<ref>[http://profbeckman.narod.ru/Th.files/L4.pdf И. Н. Бекман: Торий. Курс лекций.]</ref>։

== Քիմիական հատկություններ ==
Թորիումը պատկանում է [[ակտինիդներ]]ի խմբին, սակայն էլեկտրոնային թաղանթներով այն նման է Ti-ի, Zr-ի, Hf-ի հատկանիշներին։

Թորիումը ընդունակ է դրսևորելու +4, +3 և +2 աստիճանի թթվայնություն։ +3 և +2 թթվայնության աստիճանները դրսևորվում են բրոմի և յոդի հալոգենիդներում, որոնք ստացվում են ամուր փուլում ուժեղ վերականգնիչների ազդեցությամբ։ Th<sup>4+</sup> իոնը տարբերվում է հիդրոլիզի հակվածությամբ և [[կոմպլեքս միացություններ]]ի գոյացությամբ։

Թորիումը դժվար է լուծվում հիմնական թթուներում։ Այն լուծվում է НСl (6-12 մոլ/լ) և HNO3 (8-16 մոլ/լ) լուծույթներում ֆտորի իոնի առկայությամբ։ Հազվադեպ է լուծվում [[Արքայաջուր|արքայաջրում]]։

Տաքացման արդյունքում փոխազդեցության մեջ է մտնում ջրածնի, հալոգենների, ազոտի, ալյումինի և մի շարք այլ տարրերի հետ։ Օրինակ` ջրածնային մթնոլորտում 400-600 °С ջերմության պայմաններում ձևավորվում է ThH<sub>2</sub> հիդրիդը։

== Ֆիզիկական հատկություններ ==
Թորիումը սպիտակա-արծաթավուն, փայլուն, փափուկ, ձուլվող, հրավտանգ (պիրոֆորային) մետաղ է, այդ պատճառով նրա փոշին խորհուրդ են տալիս պահել կերոսինի մեջ։ Օդում մաքուր մետաղը դանդաղ մգանում է, տաքացման դեպքում` բռնկվում և այրվում սպիտակ բոցով` ձևավորելով դիօքսիդ։ Համեմատաբար դանդաղ է կոռոզիայի ենթարկվում սառը ջրում, մինչդեռ տաք ջրում թորիումի կոռոզիայի արագությունը բարձր է։

Մինչև 1400 °С ջերմաստիճանում թորիումն ունի խորանարդաձև կենտրոնաձիգ ցանցի տեսք։ 1.4 °С ջերմաստիճանում թորիումը [[Գերհաղորդականություն|գերհաղորդական]] հատկություն է դրսևորում։

Հալման ջերմաստիճանը 1.750 °С է, եռման ջերմաստիճանը` 4.788 °С: Իոնիզացման էներգիան M → M+ , M+ → M2+, M2+ → M3+, M3+ → M4+ համապատասխանաբար կազմում է 587, 1110, 1978 և 2780 կՋ/մոլ։

== Իզոտոպներ ==
2012 թվականի դրությամբ հայտնի էին թորիումի 30 իզոտոպներ և նրա [[նուկլիդ]]ների` [[միջուկային իզոմերիա]]յի երեք տեսակ։

Թորիումի նուկլիդներից մեկը` թորիում-232-ը, ունի կիսաքայքայման մեծ շրջան [[Երկրի տարիք]]ի վերաբերմամբ. այդ պատճառով բնական թորիումը բաղկացած է միայն այդ նուկլիդից։ Նրա որոշ իզոտոպներ բնության մեջ բնորոշվում են հետքային քանակությամբ, քանի որ մտնում են ռադիումի, ակտինիումի ռադիոակտիվ շարքի մեջ։ Դրանք ունեն ներկայումս հնացած հետևյալ անունները.
* ռադիոակտինիում <sup>227</sup>Th
* ռադիոթորիում <sup>228</sup>Th
* իոնիում <sup>230</sup>Th
* ուրան Y <sup>231</sup>Th
* ուրան X1 <sup>234</sup>Th

Առավել կայուն իզոտոպներ են <sup>232</sup>Th (կիսաքայքայման շրջանը 14,05 միլիարդ տարի է), <sup>230</sup>Th({{formatnum:75380}} տարի), <sup>229</sup>Th (կիսաքայքայման շրջանը` 7340 տարի), <sup>228</sup>Th (1,9116 տարի)։ Մնացած իզոտոպների կիսաքայքայման շրջանը 30 օր է<ref name="Nubase2003">{{Справочник:Nubase2003}}</ref> :

== Տես նաև ==
* [[Պարբերական աղյուսակ]]

== Ծանոթագրություններ ==
{{ծանցանկ}}
{{ՀՍՀ|հատոր=4|էջ=206}}
{{Միջուկային տեխնոլոգիա}}

{{Փոքր պարբերական աղյուսակ}}

[[Կատեգորիա:Մետաղներ]]
[[Կատեգորիա:Ակտինոիդներ]]
[[Կատեգորիա:Թորիում]]
[[Կատեգորիա:Ռադիոակտիվ տարրեր]]