Դիտել Լանթան էջի վիքիկոդը

{{Քիմիական տարր
| անվանում = Լանթան / Lanthanum (La)
| համար = 57
| սիմվոլ = La
| վերևից = 
| ներքևից =[[Ակտինիում|Ас]]
| խումբ = 
| պարբերություն = 
| բլոկ = 
| արտաքին տեսք =[[Պատկեր:Lanthanum-2.jpg|220px|Լանթանը ամպուլայում]]<br />Փափուկ, մածուցիկ, արծաթափայլ մետաղ
| պատկեր = 
| ատոմային զանգված = 138,90547(7)<ref name="iupac atomic weights">{{ռուսերեն հոդված|автор=Michael E. Wieser, Norman Holden, Tyler B. Coplen, John K. Böhlke, Michael Berglund, Willi A. Brand, Paul De Bièvre, Manfred Gröning, Robert D. Loss, Juris Meija, Takafumi Hirata, Thomas Prohaska, Ronny Schoenberg, Glenda O’Connor, Thomas Walczyk, Shige Yoneda, Xiang‑Kun Zhu.|заглавие=Atomic weights of the elements 2011 (IUPAC Technical Report)|ссылка=http://iupac.org/publications/pac/85/5/1047/|язык=en|издание=[[Pure and Applied Chemistry]]|год=2013|том=85|номер=5|страницы=1047-1078|doi=10.1351/PAC-REP-13-03-02| issn = 0033-4545}}</ref>
| կոնֆիգուրացիա = [Xe] 5d<sup>1</sup> 6s<sup>2</sup>
| էլեկտրոնային թաղանթ = 
| ատոմի շառավիղ =  (108)<ref name="sizes">{{cite web|url=http://www.webelements.com/xenon/atom_sizes.html|title=Size of xenon in several environments|publisher=www.webelements.com|accessdate=2009 թ․ օգոստոսի 6|lang=en}}</ref>
| энергия ионизации 1 = 1&nbsp;170,0 (12,13)
| կովալենտային շառավիղ =169
| Վան-դեր-Վալսի շառավիղ = 
| իոնի շառավիղ = 101.(+3e) 6
| էլեկտրաբացասականություն = 1,10
| էլեկտրոդային պոտենցիալ =La←La<sup>3+</sup> -2,38В
| օքսիդացման աստիճան =  3
| իոնիզացման էներգիա 1 = 541,1(5,61)
| իոնիզացման էներգիա 2 =
| իոնիզացման էներգիա 3 = 
| ֆազ = 
| խտություն =6,162-6,18 (ալֆա-մոդիֆիկացիա)
| խտություն2 = 
| խտություն3 = 
| խտություն հջ = 
| հալման ջերմաստիճան =920
| եռման ջերմաստիճան =  3447-3469
| կրիտիկական կետ Կ = 
| հալման ջերմունակություն = 
| հալման ջերմունակություն2 = 
| գոլորշիացման ջերմունակություն = 
| ջերմունակություն = 27,11<ref name="ХЭ">{{ռուսերեն գիրք
|заглавие = Химическая энциклопедия: в 5-ти тт. 
|ссылка   = http://www.xumuk.ru/encyklopedia/2271.html
|ответственный = Редкол.:Кнунянц И. Л. (гл. ред.)
|место    = Москва
|издательство  = Советская энциклопедия
|год  = 1990
|том  = 2
|страницы = 577
|страниц  = 671
|тираж    = 100 000
}}
</ref>
| ջերմունակություն2 = 
| մոլային ծավալ = 22,5
| հագեցած գոլորշի = 
| ճնշում հգ 1 = 
| ճնշում հգ 10 = 
| ճնշում հգ 100 = 
| ճնշում հգ 1 k = 
| ճնշում հգ 10 k = 
| ճնշում հգ 100 k = 
| բյուրեղացանցի կառուցվածք =վեցանկյուն
| բյուրեղացանցի տվյալներ =a=3,772 c=12,14
| C/a հարաբերություն = 3,22
| Դեբայի ջերմաստիճան = 132
| մագնիսական կառուցվածք = 
| տեսակարար դիմադրություն = 
| ջերմահաղորդականություն =13,4
| ջերմաստիճանահաղորդականություն = 
| ջերմային ընդարձակում = 
| ձայնի արագություն = 
| Յունգի մոդուլ = 
| CAS համար = 
| արգելվող գոտի = 
| իզոտոպներ = 
| իզոտոպներ լրացումներ = 
}}
{{Պարբերական համակարգի տարր|align=center|fontsize=100%|number=57}}

'''Լանթան''' ({{lang-lat|''Lanthanum''}}), քիմիական տարր է, որի նշանն է ''La'': Երրորդ խմբի երկրորդական ենթախմբի տարր է, գտնվում է 6-րդ պարբերությունում։ Ատոմային համարը 57 է, ատոմային զանգվածը՝ 138,9055 է։ Ատոմի արտաքին էլեկտրոնային թաղանթի կառուցվածքը՝ 5d<sup>6</sup>s<sup>2</sup>։ Ունի երկու կայուն իզոտոպ՝ <sup>139</sup>La (99,911 %) և <sup>138</sup>La (0,089 %)։ Լանթանը սպիտակ-արծաթափայլ մետաղ է։

== Պատմություն ==
Հայտնաբերել է շվեդ քիմիկոս Կ. Գ. Մոսանդերը ([[1839]])։
Լանթանը մոտ 36 տարի հնարավոր չի եղել հայտնաբերել։ 1803 թվականին շվեդ քիմիկոս 24 ամյա Բերցիլիուսը ուսումնասիրում էր մի նյութ, որը այժմ հայտնի է ցերիտ անվամբ։ Նա այդ նյութում հայտնաբերել էր իտրիումային մաս, և ևս մեկ այլ տարր, որը շատ նման էր իտրիումային մասին։ Վերջինիս անվանեց [[ցերիում]]։

[[1826]] թվականին Կարլ Մոզանդերը ուսումնասիրեց ցերիումային մասը, և հանգեց այն եզրակացության, որ այն համասեռ չէ, և բացի ցերիումից, պարունակում է նաև այլ նոր տարր։ Բայց այդ փաստը հաջողվեց ապացուցել միայն 1839 թվականին, երբ նա կարողացավ առանձնացնել նոր տարրը։ Բերցիլիուսի առաջարկմամբ տարրն անվանեցին լանթան։ {{lang-gr|''λανθάνω''}} - թաքնվում եմ, հալվում եմ։
Մետաղական 1 գրամ լանթանի գինը, որն ունի 99-99.9 մաքրություն, կազմում է 2-4 դոլար։

== Ստացում ==
Ստացվում է LaCl<sub>3</sub>-ի հալույթի [[էլեկտրոլիզ]]ով և այլ եղանակներով։

==Ֆիզիկական հատկություններ==
Պարզագույն միացությունը լանթանն է, փայլուն մետաղ է, արծաթագույն-սպիտակ գույնով, մաքուր վիճակում փափուկ և մածուցիկ է։ Համարվում է շատ քիչ տարածված տարրերից մեկը<ref name =Рипан>{{ռուսերեն գիրք|автор = Рипан Р., Четяну И.|заглавие= Неорганическая химия. Химия металлов|место = М. |издательство = Мир|год = 1972 |том = 2|страниц = 871}}</ref>։ Լանթանը ցերիումի և նեոդիմի հետ համարվում է երկրի վրա հազվադեպ հանդիպող տարրից մեկը։ Լանթանի պարունակությունը երկրակեղևում կազմում է 2,9•10<sup>−3</sup>% ըստ զանգվածի, իսկ ծովային ջրում՝ 2,9•10<sup>−6</sup>մգ/լref name="ХЭ"/><ref>J.P. Riley and Skirrow G. Chemical Oceanography V. I, 1965</ref>։

Փայլուն մետաղ է, արծաթագույն-սպիտակ գույնով, մաքուր վիճակում փափուկ և մածուցիկ է։ Լանթանն ունի վատ պարամագնիսական հատկություններ։ Ունի երեք բյուրեղական մոդիֆիկացիա՝ α-La, β-La, և γ-La: Անցման ջերմաստիճանը կազմում է α↔β 277&nbsp;°C և β↔γ 861&nbsp;°C:

Մի մոդիֆիկացիայից մեկին անցնելիս լանթանի [[խտություն]]ը փոխվում է։ Լանթանը կարծրությամբ նման է անագին։ Հալման ջերմաստիճանը կազմում է 915-925&nbsp;°C, իսկ եռման ջերմաստիճանը 4515&nbsp;°C է։

==Քիմիական հատկություններ==
Իր քիմիական հատկություններով լանթանը նման է իրեն հաջորդող 14 քիմիական էլեմենտներին, այդ պատճառով նրանց անվանում են լանթանոիդներ։ Խոնավ օդում լանթանը վեր է ածվում լանթանի կարբոնատի։ La<sub>2</sub>O<sub>3</sub>-ը սպիտակ ամորֆ փոշի է, ջրում չի լուծվում, լուծվում է [[թթուներ]]ում։

:: <math>\mathsf{4La + 3O_2 \ \xrightarrow{}\ 2La_2O_3 }</math>

:: <math>\mathsf{La_2O_3 + 2CO_2 + H_2O \ \xrightarrow{}\ 2LaCO_3(OH) }</math>

450&nbsp;°C ջերմաստիճանում թթվածնում այրվում է, առաջացնելով լանթանի (III) օքսիդ

:: <math>\mathsf{4La + 3O_2 \ \xrightarrow{450^oC}\ 2La_2O_3 }</math> (450&nbsp;°C)

Դանդաղ փոխազդում է սառը ջրում, և արագ՝ տաք ջրի հետ, առաջացնելով լանթանի հիդրօքսիդ (III)։ 2La(OH)<sub>3</sub>-ը դոնդողանման սպիտակ նստվածք է, CO<sub>2</sub>-ի հետ փոխազդելիս վեր է ածվում կարբոնատի։

2La+6H2O=>2La(OH)3+3H2 (90&nbsp;°C)
Տաքացման պայմաններում լանթանը ռեակցիայի մեջ է մտնում ֆտորի, քլորի, բրոմի և յոդի հետ, առաջացնելով համապատասխանաբար ֆտորիդ, քլորիդ, բրոմիդ և յոդիդ<ref name = WebElements>{{cite web|url=https://www.webelements.com/lanthanum/chemistry.html|title=Chemical reactions of the elements|publisher=WebElements|lang=en|accessdate=2013 թ․ հուլիսի 16}}</ref>։

:: <math>\mathsf{2La + 3F_2 \ \xrightarrow{100^oC}\ 2LaF_3 }</math>

:: <math>\mathsf{2La + 3Cl_2 \ \xrightarrow{100^oC}\ 2LaCl_3 }</math>

:: <math>\mathsf{2La + 3Br_2 \ \xrightarrow{t^oC}\ 2LaBr_3 }</math>

:: <math>\mathsf{2La + 3I_2 \ \xrightarrow{t^oC}\ 2LaI_3 }</math>

Հեշտ է փոխազդում հանքային թթուների հետ, առաջացնելով La+3 իոն և ջրածին։

:: <math>\mathsf{2La + 3H_2SO_4 \ \xrightarrow{H_2O}\ 2La^{3+} + 3SO_4^{2-} + 3H_2 \uparrow }</math>

Լանթանի նիտրատները, կարբոնատները տաքացման պայմաններում առաջացնում են օքսիդ։ Լանթանի ացետատը իրեն պահում է օսլայի պես, երբ նրան ավելացնում են յոդ։ Այդ հատկությունն օգտագործվում է, երբ խառնուրդների մեջ պետք է պարզել լանթանի գոյությունը։

==Լանթանի և նրա միացությունների կիրառություններ==
[[Պատկեր:Monazit - Madagaskar.jpg|մինի]]
Մաքուր լանթանը գործնականում չի օգտագործվում, իր բարձր գնի պատճառով։ Առաջին անգամ լանթանը կիրառել են ցանցերի (газокалильных сетках) արտադրության մեջ։ Լանթանի օքսիդը և բորիդը օգտագործվում են էլեկտո-վակումային լամպերում։

Օգտագործվում է նաև որպես [[նիկել]]ի, [[մանգան]]ի և [[կոբալտ]]ի [[համաձուլվածքներ]]ի բաղադրատարր։ La(Ni<sub>3</sub>.55Mn0.4Al0.3Co0.4Fe0.35) միացությունն օգտագործվում է նիկելի մետաղ-հիդիդային մարտկոցների անոդային մատերիալ։ Տիպիկ հիբրիդային ավտոմոբիլ ''Toyota Prius''-ի արտադրության համար պահանջվում է 10-15 կգ լանթան, որն այնտեղ գտնվում է մարտկոցի բաղադրության մեջ։

Լանթանն ունի ջրածին կլանելու հատկություն։ Մեկ ծավալ լանթանն ունակ է հետադարձ ադսորբցիայի պրոցեսում կլանելու 400 ծավալ ջրածին։ 
Լանթանի աղերը անգույն բյուրեղանման նյութեր են։ Լուծվող աղերն են՝ նիտրատները, հալոգենիդնեը, սուլֆատները, չլուծվողները՝ ֆտորիդները, ֆոսֆատները, կարբոնատները։ Լանթանի օքսիդը՝ La<sub>2</sub>O<sub>3</sub>-ը մտնում է հատուկ ապակիների և բարձրջերմաստիճանային կերամիկաների բաղադրության մեջ։

== Իզոտոպներ ==
Բնության մեջ լանթանը հանդիպում է երկու [[իզոտոպներ]]ի տեսքով՝ <sup>139</sup>La՝ ռադիոակտիվ, և <sup>138</sup>La, որի կյանքի տևողությունը կազմում է 1,02•10<sup>11</sup> տարի։ Ավելի տարածված իզոտոպ է համարվում <sup>139</sup>La-ը, որը խառնուրդում կազմում է 99,911 %։

Արհեստականորեն ստացվել են 39 անկայուն [[իզոտոպներ]], 117-155 զանգվածային թվերով, և 12 միջուկաին իզոմերներ։ Լանթանը համարվում է քիչ թունավոր նյութ։ Լանթանի մետաղական փոշին, կամ նրա մանր մասերը ընկնելով շնչուղիներ, կարող են գրգռել, կամ առաջացնել [[պնևմոնիա]] հիվանդությունը։

== Տես նաև ==
* [[Պարբերական աղյուսակ]]

== Ծանոթագրություններ ==
{{ծանցանկ}}

== Գրականություն ==
* {{ռուսերեն գիրք
 |заглавие      = Справочник химика |издание = 3-е изд., испр |ответственный = Редкол.: Никольский Б.П. и др. |место = Л.
 |издательство  = Химия |год = 1971 |том = 2 |страниц = 1168
}}
* ''The Industrial Chemistry of the Lanthanons, Yttrium, Thorium and Uranium'', by R. J. Callow, Pergamon Press, 1967
* ''Extractive Metallurgy of Rare Earths'', by C. K. Gupta and N. Krishnamurthy, CRC Press, 2005
* ''Nouveau Traite de Chimie Minerale, Vol. VII. Scandium, Yttrium, Elements des Terres Rares, Actinium'', P. Pascal, Editor, Masson & Cie, 1959
* ''Chemistry of the Lanthanons'', by R. C. Vickery, Butterworths 1953

== Արտաքին հղումներ ==
* {{cite web|url=http://www.webelements.com/lanthanum/|title=Lanthanum|publisher=WebElements|lang=en|accessdate=2013 թ․ հուլիսի 25}}

{{Փոքր պարբերական աղյուսակ}}

{{ՀՍՀ|հատոր=4|էջ=484}}

[[Կատեգորիա:Լանթան]]