Դիտել Լուսին էջի վիքիկոդը

{{Այլ կիրառումներ|Լուսին (այլ կիրառումներ)}}
{{Լավ հոդված}}
{{Աուդիո հոդված|Hy-Լուսին (Moon).ogg|մայիս 5, 2016|4175031}}
{{Տեղեկաքարտ Աստղագիտական օբյեկտ
| անուն = Լուսին [[Պատկեր: decrescent symbol (black).svg|24px|alt=☾|Լուսնի խորհրդանիշը]]
| պատկեր = FullMoon2010.jpg
| մակագրություն = Լիալուսինը, ինչպես այն երևում է [[Երկիր|Երկրի]] [[Հյուսիսային կիսագունդ|Հյուսիսային կիսագնդից]]
| տեսանելի մագնիտուդ = −2,5-ից −12,9 <br /> −12,74 (միջին [[լիալուսին]])<ref name="NSSDC" />
| տեսանելի չափ = 29,3 - 34,1 [[Կորի րոպե|արկրոպե]]<ref name="NSSDC" />
| հեռավորություն = 384 399 կմ <br />(0,00257 [[աստղագիտական միավոր|ա. մ.]])<ref name="W06">{{Cite journal |last1=Վիեցորեկ |first1=Մ. |display-authors=1 |year=2006 |title=Լուսնի ընդերքի կազմությունը և կառուցվածքը |journal=Միներալոգիայի և գեոքիմիայի գրախոսություններ |volume=60 |issue=1 |pages=221–364 |doi=10.2138/rmg.2006.60.3| issn = 1529-6466 }}</ref>
| չափման կետ = [[Երկիր|Երկրից]]
| արբանյակներ = չունի
| պերիհելին = 362 570 կմ <br />(0,0024 [[աստղագիտական միավոր|ա. մ.]])
| ապոհելին = 405 410 կմ <br />(0,0027 [[աստղագիտական միավոր|ա. մ.]])
| մեծ կիսաառանցք = 384 399 կմ <br />(0,00257 [[աստղագիտական միավոր|ա. մ.]])<ref name="W06" />
| էքսցենտրիսիտետ = 0,0549<ref name="W06" />
| սիդերիկ պարբերություն = 27,321582 օր <br />(27 օր 7 ժ 43,1 ր<ref name="W06" />)
| սինոդիկ պարբերությունը = 29,530589 օր <br />(29 օր 12 ժ 44 ր 2,9 վ)
| ուղեծրային արագություն = 1,022 կմ/վ
| թեքվածություն = 5,145° ([[խավարածիր|խավարածրի]] հանդեպ<ref name="Lang2011">Լենգ, Կենեթ Ռ. (2011); [https://books.google.am/books?id=S4xDhVCxAQIC&pg=PA184 ''Արեգակնային համակարգի Քեմբրիջի ուղեցույց''], 2-րդ հր., Քեմբրիջի համալսարանի հրատարակություն</ref>) <br />18,29° - 28,58° (Երկրի [[հասարակած]]ի հանդեպ<ref name="W06" />)
| ծագման անկյուն = պակասում է մեկ [[Ուղեծրի պտույտ|պտույտի]] ընթացքում 18,6 տարի
| պերիկենտրոնի արգումենտ = աճում է մեկ պտույտով ամեն 8,85 տարին մեկ
| սեղմվածություն = 0,00125
| շառավիղ = 1737,10 կմ <br />(0,273 Երկրինը)<ref name="NSSDC" /><ref name="W06" />
| հասարակածային շառավիղ = 1738,14&nbsp;կմ <br />(0,273 Երկրինը)<ref name="NSSDC">{{Cite web |last=Վիլիամս |first=Դր. Դևիդ Ռ. |date=2006 թ․ փետրվարի 2 |title=Լուսնի տվյալները |url=http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/moonfact.html |accessdate=2008 թ․ դեկտեմբերի 31 |publisher=[[ՆԱՍԱ]]}}</ref>
| բևեռային շառավիղ = 1735,97 կմ <br />(0,273 Երկրինը)<ref name="NSSDC" />
| մակերևույթի մակերես = 3,793{{e|7}} կմ² <br />(0,074 Երկրինը)
| ծավալ = 2,1958{{e|10}} կմ<sup>3</sup> <br />(0,020 Երկրինը)
| զանգված = 7,3477{{e|22}} կգ <br />(0,0123 Երկրինը)<ref name="W06" />
| միջին խտություն = 3,3464 գ/սմ<sup>3</sup><ref name="W06" />
| մակերևութային ձգողություն = 1,622 մ/վ<sup>2</sup> (0,1654 g)
| պտույտի արագություն = 4,627 մ/վ
| տիեզերական արագություն = 2,38 կմ/վ
| պտույտի պարբերություն = [[Սինքրոն]]
| առանցքի թեքում = 1,5424° ([[խավարածիր|խավարածրի]] հանդեպ) <br /> 6,687° (ուղեծրի հարթության հանդեպ)<ref name="Lang2011" />
| ալբեդո = 0,136<ref name="Saari">{{Cite journal |last1=Մաթեուս |first1=Գրանտ |year=2008 |title=Երկնային մարմնի ճառագայթման որոշումը ուղեծրային ռադիոմետրով. Լուսնի ալբեդոյի և ջերմային էմիսսիայի որոշումը CERES-ի օգտագործմամբ |journal=Կիրառական օպտիկա |volume=47 |issue=27 |pages=4981–93 |bibcode=2008ApOpt..47.4981M |doi=10.1364/AO.47.004981 |pmid=18806861}}</ref>
| քիմիական կազմ = [[Ջրածին|H]], [[Հելիում|He]], [[Արգոն|Ar]], [[Նեոն|Ne]], [[Նատրիում|Na]], [[Կալիում|K]]
| մթնոլորտային ճնշում = [[մթնոլորտային ճնշում|ճնշումը]]՝ 10<sup>−7</sup> [[Պասկալ (չափման միավոր)|Պա]] (օր) <br /> 10<sup>−10</sup> [[Պասկալ (չափման միավոր)|Պա]] (գիշեր)
| մակերևույթի ջերմաստիճան = −173,15[[Ցելսիուսի սանդղակ|°C]] (100 [[Կելվին|Կ]]) (ամենացածր),<br />−23,15[[Ցելսիուսի սանդղակ|°C]] (250 [[Կելվին|Կ]]) (միջին),<br />116,85[[Ցելսիուսի սանդղակ|°C]] (390 [[Կելվին|Կ]]) (ամենաբարձր) 
}}
'''Լուսին''' ([[լատիներեն|լատին.]] Luna), [[Երկիր]] [[մոլորակ]]ի միակ և [[Արեգակնային համակարգ]]ի մեծությամբ հինգերորդ [[բնական արբանյակ]]։ Ունենալով Երկրի [[տրամագիծ|տրամագծի]] 27%-ը և [[խտություն|խտության]] 60%-ը՝ Լուսինն ունի Երկրի [[զանգված]]ի {{frac|1|81}}-ը։ Միջին հեռավորությունը Երկրի և Լուսնի կենտրոնների միջև կազմում է 384 467 կմ։ Գիշերները այն արտացոլում է [[Արեգակ]]ի լույսը երկրագնդի այն կիսագնդում, որտեղ չեն հասնում Արեգակի ճառագայթները։ Լուսինն իր խտությամբ երկրորդ արբանյակն է Յուպիտերի [[Իո (արբանյակ)|Իո]] արբանյակից հետո։

Լուսինը Երկրի հետ [[սինքրոն պտույտ]]ի մեջ է՝ մշտապես շրջված լինելով դեպի մոլորակը միևնույն կողմով։ Այն Արեգակից հետո ամենապայծառ մարմինն է երկնքում, չնայած այն հանգամանքին, որ նրա մակերևույթը իրականում շատ մուգ է և արտացոլման գործակցով մոտ է ածխին։

Երկնքում Լուսնի հայտնությունը և լուսնային փուլերի պարբերականությունը հնագույն ժամանակներից կարևոր մշակութային ազդեցություն են ունեցել։ Լուսնի գրավիտացիոն ազդեցությունը առաջացնում է օվկիանոսի մակընթացությունները և երկրային օրվա տևողության երկարացում։

Լուսնի ընթացիկ [[ուղեծիր|ուղեծրի]] հեռավորությունը մոտ երեսուն անգամ մեծ է Երկրի տրամագծից, որի պատճառով Լուսինը երկնքում նույն չափի է երևում ինչ Արևը և թույլ է տալիս մոտավորապես ամբողջությամբ այն [[Արեգակի խավարում|ծածկել]]։ Չափերի այդ տեսողական համընկնումը ակնհայտ զուգադիպություն է։ Երկրի պատմության ավելի վաղ ժամանակաշրջանում Լուսինը ավելի մոտ էր Երկրին և ուներ ավելի մեծ տեսանելի չափեր, քան Արեգակը։

Լուսինը ձևավորվել է մոտ 4,5 միլիարդ տարի առաջ՝ Երկրի ձևավորումից անմիջապես հետո։ Չնայած նախկինում Լուսնի ձևավորման մի քանի վարկած կար, ներկայումս ամենատարածված բացատրությունն այն է, որ Լուսինը ձևավորվել է բախման վարկածով՝ 4,36<ref name="age2">{{Cite news |date=2011 թ․ օգոստոսի 18 |title=Աստղագետները պարզել են Լուսնի ճշգրիտ տարիքը |url=http://lenta.ru/news/2011/08/18/moon/ |accessdate=2011 թ․ օգոստոսի 19–ին |publisher=lenta.ru}} {{ref-ru}}</ref> միլիարդ տարի առաջ պրոտո-Երկիրը բախվել է պրոտո-մոլորակ [[Թեյա (հիպոթետիկ մոլորակ)|Թեյայի]] հետ և հետո առաջացավ լուսինը։ Լուսինը միակ երկնային մարմինն է, ուր մարդ արարածը ոտք է դրել։ [[ԽՍՀՄ|Սովետական Միության]] Լուսնային ծրագիրը առաջինն էր, որ [[1959]] թվականին անօդաչու տիեզերանավ ուղարկեց դեպի Լուսին։ [[ԱՄՆ|Միացյալ նահանգների]] [[ՆԱՍԱ]]-ի [[Ապոլո ծրագիր]]ը առ այսօր միակ մարդու կողմից իրականացված գիտարշավն է այլ դեպի [[երկնային մարմին]]։ Այս ծրագրի շրջանակներում Լուսնից բերվել է ավելին քան 380 կգ [[լուսնային ապար]], որը օգտագործվեց Լուսնի երկրաբանական ծագումը, նրա ներքին կառուցվածքի ձևավորումը և երկրաբանական ձևավորման հետագա պատմությունը բացահայտելու համար։

1972 թվականի [[Ապոլոն 17|Ապոլո 17-ի]] արշավանքից հետո Լուսին այցելել են միայն անօդաչու տիեզերանավերը։ 2004 թ. սկսած [[Ճապոնիա]]ն, [[Չինաստան]]ը, [[Հնդկաստան]]ը, Միացյալ Նահանգները և [[Եվրոպական տիեզերական գործակալություն]]ը յուրաքանչյուրը բաց է թողել իր ուղեծրակայանները։ Այս տիեզերանավերը նպաստել են լուսնային ջրի հայտնագործմանը։ Ապագայում նախատեսված են լուսնի վրա նոր հետազոտություններ ներառյալ կառավարությունների և մասնավոր հատվածի ջանքերով։ Լուսինը մնում է [[Տիեզերքի պայմանագիր|Տիեզերքի պայմանագրի]] ներքո՝ բոլոր ազգերի համար ազատ խաղաղ նպատակներով հետազոտելու։

== Անունը և ստուգաբանություն ==
Հայերեն ''Լուսին'' բառն առաջացել է լույս բառից<ref>[http://nayiri.com/imagedDictionaryBrowser.jsp?dictionaryId=7&pageNumber=1008&vk_layout=AM+Armenian+Phonetic&query=%D4%BC%D5%B8%D5%B5%D5%BD Հայերէն Արմատական Բառարան]</ref>, անվանումը թերևս ստացել է գիշերը լուսավորելու պատճառով։ [[Լատիներեն]] '''luna''' բառը նույնպես թարգմանաբար նշանակում է ''լուսավոր''։

== Լուսնի առաջացում ==
{{Հիմնական|Լուսնի ծագումը|Հսկայական բախման վարկած}}
Առաջ են քաշվել մի քանի վարկածներ 4,527 ± 0,010 միլիարդ տարի առաջ Լուսնի առաջացման բացահայտման համար, դա ընդամենը 30–50 միլիոն տարի էր անց [[Արեգակնային համակարգ]]ի առաջացման պահից<ref>{{Cite journal |last=Կլեյն |first=Տ. |author2=Պալմ, Հ.; Մեզգեր, Կ.; Հոլիդեյ, Ա. Ն. |year=2005 |title=Լուսնային մետաղների Hf - W ժամանակագրությունը և Լուսնի տարիքն ու վաղ զարգացումը |journal=Սայենս |volume=310 |issue=5754 |pages=1671–1674 |bibcode=2005Sci...310.1671K |doi=10.1126/science.1118842 |pmid=16308422}}</ref>։ Այս վարկածներից էին.

# [[Կենտրոնախույս ուժ]]երի ազդեցության տակ Երկրի կեղևից Լուսնի անջատումը<ref name="Binder">{{Cite journal |last=Բայնդեր |first=Ա. Բ. |year=1974 |title=Լուսնի պտտմամբ բաժանումով ծագումը |journal=Լուսին |volume=11 |issue=2 |pages=53–76 |bibcode=1974Moon...11...53B |doi=10.1007/BF01877794}}</ref> (որը պետք է պահանջեր Երկրի նախնական չափազանց արագ պտույտ)<ref name="BotM">{{Cite book |last=Սթրուդ |first=Ռիկ |url=https://archive.org/details/bookofmoon0000stro |title=Լուսնի գիրքը |publisher=Ուոլկեն և Ընկերներ |year=2009 |isbn=978-0-8027-1734-4 |pages=[https://archive.org/details/bookofmoon0000stro/page/24 24]–27}}</ref>,
# Երկրի կողմից նախա-Լուսնի ձգումը<ref name="Mitler">{{Cite journal |last=Միթլեր |first=Հ. Ե. |year=1975 |title=Երկաթով աղքատ Լուսնի ձևավորումը մասնակի ձգմամբ, կամ Լուսնի առաջացման ևս մի արտասովոր վարկած |journal=Իկարուս |volume=24 |issue=2 |pages=256–268 |bibcode=1975Icar...24..256M |doi=10.1016/0019-1035(75)90102-5}}</ref> (որը կպահանջեր անհնարինորեն ձգված Երկրի մթնոլորտ, որպեսզի դանդաղեցներ կողքով անցնող Լուսնին)<ref name="BotM"/>,
# Երկրի և Լուսնի իրար հետ միասին առաջացումը նախամոլորակային սկավառակից (այն չի բացատրում մետաղական [[երկաթ]]ի միացությունները Լուսնի միջուկում)<ref name="BotM"/>։
[[Պատկեր:Լուսնի ուղեծրի փոփոխությունը.jpg|մինի|ձախից|Լուսնի ուղեծիրը վերջին 4,36 միլիարդ տարվա ընթացքում]]
Այս վարկածներից և ոչ մեկը չի կարող բացատրել Երկիր - Լուսին համակարգի բարձր [[անկյունային մոմենտ]]ը<ref>{{Cite journal |last=Սթիվենսոն |first=Դ. Ջ. |year=1987 |title=Լուսնի ծագումը - Բախման վարկած |journal=Երկրի և մոլորակային գիտությունների տարեկան հաշվետվություն |volume=15 |issue=1 |pages=271–315 |bibcode=1987AREPS..15..271S |doi=10.1146/annurev.ea.15.050187.001415}}</ref>։

Այսօրվա դրությամբ գերակայող վարկածն է [[Հսկայական բախման վարկած]]ը, ըստ որի Երկիր-Լուսին համակարգը ձևավորվել է հսկայական (մոտ [[Մարս (մոլորակ)|Մարսի]] չափերի) մարմնի նոր ստեղծված [[Երկրի պատմություն|պրոտո-Երկրի]] հետ բախման արդյունքում<ref name="taylor1998">{{Cite web |last=Թեյլոր |first=Ջ. Ջեֆրի |date=1998 թ․ դեկտեմբերի 31 |title=Երկրի և Լուսնի ծագումը |url=http://www.psrd.hawaii.edu/Dec98/OriginEarthMoon.html |accessdate=2010 թ․ ապրիլի 7 |publisher=Մոլորակագիտության հետազոտությունների հայտնագործություններ}}</ref>։ Այսպիսի հսկայական բախումները Արեգակնային համակարգի ձևավորման փուլում սովորական բան էին։ Ըստ բախման վարկածի՝ 4,36<ref name="age">{{Cite news |date=2011 թ․ օգոստոսի 18 |title=Աստղագետները պարզել են Լուսնի ճշգրիտ տարիքը |url=http://lenta.ru/news/2011/08/18/moon/ |accessdate=2011 թ․ օգոստոսի 19–ին |publisher=lenta.ru}} {{ref-ru}}</ref> միլիարդ տարի առաջ պրոտո-Երկիրը բախվել է պրոտո-մոլորակ [[Թեյա (հիպոթետիկ մոլորակ)|Թեյայի]] հետ։ Հարվածը եղել է ոչ կենտրոնական, այլ անկյան տակ (համարյա շոշափողով)։ Արդյունքում հարվածող մարմնի մեծ մասը, ինչպես նաև երկրային մանտիայի մի մասը դուրս են մղվել երկրամերձ ուղեծիր։ Այս նյութից էլ հենց հավաքվել է պրոտո-Լուսինը մոտավորապես 60 000 կմ ուղեծրի վրա։ Երկիրը հարվածի արդյունքում ստացել է պտույտի արագության կտրուկ ավելացում (մեկ պտույտ 5 ժամում) և պտույտի թեքման զգալի ավելացում։ Բախման համակարգչային մոդելավորման արդյունքում ստացված Երկիր-Լուսին համակարգի անկյունային մոմենտը, ինչպես նաև Լուսնի միջուկի չափերը համընկնում են իրական տվյալների հետ։ Այս սիմուլյացիաները նույնպես ցույց են տալիս, որ Լուսնի նյութի մեծ մասը հարվածող մարմնից է, այլ ոչ պրոտո-Երկրից<ref>{{Cite journal |last=Կանուպ |first=Ռ. |author2=Ասֆաուգ, Ե. |year=2001 |title=Լուսնի ծագումը Երկրի ձևավորման վերջին փուլում հսկայական բախումից |journal=Նեյչր |volume=412 |issue=6848 |pages=708–712 |bibcode=2001Natur.412..708C |doi=10.1038/35089010 |pmid=11507633}}</ref>։ Այնուամենայնիվ, վերջին հետազոտությունների արդյունքները ցույց են տալիս, որ Լուսնի մեծ մասը կազմված է Երկրի նյութից, այլ ոչ հարվածող մարմնից<ref>{{Cite web |date=2010 թ․ հոկտեմբերի 28 |title=Երկիր-աստերոիդ բախումը ստեղծել է Լուսինը ավելի ուշ քան մտածում էին |url=http://news.nationalgeographic.com/news/2007/12/071219-moon-collision.html |accessdate=2012 թ․ մայիսի 7 |publisher=News.nationalgeographic.com}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Թուբուլ |first1=Մեթյու |last2=Քլեյն |first2=Տ. |last3=Բուրդոն |first3=Բ. |last4=Պալմ |first4=Հ. |last5=Վիելեր |first5=Ռ. |year=2007 |title=Լուսնի ուշ ձևավորումը և երկարաձգված դիֆերենցացումը հիմնված լուսնային մետաղների W իզոտոպների հետազոտությունների վրա |journal=Նեյչր |volume=450 |issue=7173 |pages=1206–9 |bibcode=2007Natur.450.1206T |doi=10.1038/nature06428 |pmid=18097403}}</ref>։ [[Երկնաքար]]երը ցույց են տալիս, որ Արեգակնային համակարգի այլ մարմինները, այնպիսիք, ինչպիսին են [[Մարս (մոլորակ)|Մարսը]] և [[(4) Վեստա|Վեստան]] ունեն Երկրից չափազանց տարբերվող իզոտոպային թթվածնի և վոլֆրամի կազմվածք, այն դեպքում, երբ Երկիրը և Լուսինը ունեն համարյա միևնույն կազմությունը։ Բախումից հետո Երկրի և Լուսնի նյութերը հավանաբար միախառնվել են` հավասարեցնելով նրանց իզոտոպային կազմվածքը<ref name="Pahlevan2007">{{Cite journal |last=Փահլևան |first=Կավեհ |author2=Սթիվենսոն, Դևիդ Ջ. |year=2007 |title=Հսկայական բախումից հետո Լուսնի ստեղծման ընթացքում հավասարակշռումը |journal=Երկրի և մոլորակագիտության նամակներ |volume=262 |issue=3–4 |pages=438–449 |arxiv=1012.5323 |bibcode=2007E&PSL.262..438P |doi=10.1016/j.epsl.2007.07.055}}</ref>, չնայած այս տեսակետը նույնպես վիճարկվում է<ref>{{Cite journal |last=Նիլդ |first=Թեդ |year=2009 |title=Լուսնի վրայով քայլերը (Երկնաքարային միության 72-րդ տարեկան հանդիպման համառոտագիրը, Նանսի, Ֆրանսիա) |url=http://www.geolsoc.org.uk/gsl/geoscientist/geonews/page6072.html |url-status=dead |journal=Գեոսայենթիստ |volume=19 |page=8 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120927034348/http://www.geolsoc.org.uk/gsl/geoscientist/geonews/page6072.html |archive-date=2012 թ․ սեպտեմբերի 27 |access-date=2012 թ․ նոյեմբերի 12}}</ref>։

Բախման արդյունքում ծագած հսկայական քանակով էներգիան կարող էր հալեցնել Երկրի կեղևը, այսպիսով ստեղծելով մագմայի օվկիանոսը<ref name="Warren1985" /><ref>{{Cite journal |last=Թոնկս |first=Վ. Բրայան |author2=Միլոշ, Հ. Ջեյ |year=1993 |title=Մագմայի օվկիանոսի ստեղծումը հսկայական բախումների հետևանքով |journal=Գեոֆիզիկական հետազոտությունների ամսագիր |volume=98 |issue=E3 |pages=5319–5333 |bibcode=1993JGR....98.5319T |doi=10.1029/92JE02726}}</ref>։ Նորաստեղծ Լուսինը կարող էր նույնպես ունենալ սեփական մագմայի օվկիանոս, նրա խորության գնահատականները խոսում են մոտ 500 կմ խորության մասին, ամբողջ շառավղով<ref name="Warren1985">{{Cite journal |last=Ուորեն |first=Փ. Հ. |year=1985 |title=Մագմայի օվկիանոսի գաղափարը և Լուսնի էվոլյուցիան |journal=Երկրի և մոլորակագիտության տարեկան հաշվտվություններ |volume=13 |issue=1 |pages=201–240 |bibcode=1985AREPS..13..201W |doi=10.1146/annurev.ea.13.050185.001221}}</ref>։

Չնայած այն հանգամանքին, որ Հսկայական բախման վարկածը բացատրում է շատ առանձնահատկություններ, կան որոշ խնդիրներ որոնք մնում են չբացահայտված, դրանց հիմնական մասը վերաբերվում է Լուսնի կառուցվածքին։ 2012 թվականին հրատարակված Ապոլոն առաքելության կողմից բերված Լուսնի նյութի տիտանի իզոտոպային վերլուծության արդյունքները ցույց տվեցին, որ Լուսինը ունի նույն կազմվածքը ինչը և Երկիրը<ref name="test">[http://www.astrobio.net/pressrelease/4673/titanium-paternity-test-says-earth-is-the-moons-only-parent Տիտանի մոլորակային փորձը ցույց տվեց, որ Երկիրը Լուսնի միակ «ծնողն» է (Չիկագոյի համալսարան)]</ref> ինչը [[Հսկայական բախման վարկած#Անհամապատասխանություններ|հակասում]] է այն գաղափարին, որ Լուսինը ձևավորվել է Երկրի ուղեծրից հեռու։

== Ֆիզիկական բնութագրեր ==
=== Ներքին կառուցվածք ===
[[Պատկեր:Internal structure of the Moon in Armenian.jpg|մինի|200px|Լուսնի ներքին կառուցվածքը]]
Լուսինը դիֆերենցված մարմին է, ունի երկրաքիմիական տեսանկյունից տարբեր [[Լուսնի կեղև|կեղև]], [[Լուսնի մանտիա|մանտիա]] և [[Լուսնի միջուկ|միջուկ]]։ Ներքին միջուկի ծածկույթը, որն ունի 240 կմ շառավիղ, հարուստ է [[երկաթ]]ով, արտաքին հեղուկ միջուկը հիմնականում կազմված է հեղուկ երկաթից և ունի մոտ 300-330 կմ շառավիղ։ Միջուկի շուրջ գտնվում է 480-500 կմ շառավղով սահմանային, մասնակիորեն հալած շերտ<ref>{{Cite web |title=Լուսնային միջուկը |url=http://www.nasa.gov/topics/moonmars/features/lunar_core.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120111112210/http://www.nasa.gov/topics/moonmars/features/lunar_core.html |archive-date=2012 թ․ հունվարի 11 |accessdate=2012 թ․ նոյեմբերի 11}}</ref>, որը ենթադրաբար առաջացել է մագմայի լուսնային օվկիանոսի համաշխարհային ֆրակցիոն բյուրեղացումից մոտ 4,5 միլիարդ տարի առաջ, երբ առաջացավ Լուսինը<ref>[http://www.nature.com/ngeo/journal/v2/n2/full/ngeo417.html Մագմայի լուսնային օվկիանոսի բյուրեղացումը]</ref>։ Լուսնի կեղևը մոտ 50 կմ հաստություն ունի։

Լուսինը [[Իո (արբանյակ)|Իոյից]] հետո խտությամբ երկրորդ [[արբանյակ]]ն է [[Արեգակնային համակարգ]]ում։ Սակայն Լուսնի ներքին միջուկը փոքր է՝ մոտ 350 կմ, որը կազմում է Լուսնի 20%-ը՝ ի տարբերություն շատ այլ երկրանման մարմինների 50%-ի։ Լուսնային միջուկը կազմված է երկաթից՝ լեգիրված փոքր քանակությամբ [[ծծումբ]]ով և [[նիկել]]ով։

=== Մակերևույթ ===
Լուսնի տեղագրությունը չափվել է լազերային բարձրաչափի և ստերեո պատկերների անալիզի միջոցով<ref>Փոլ Սպուդիս, Ա․ Քուկ, Մ․ Ռոբինսոն, Բ․ Բուսեյ, Բ․ Ֆեսլեր «Հարավային բևեռի տեղագրությունը Կլեմենտին ստերեոպատկերից»</ref>։ Տեղագրական ամենատեսանելի հատվածը Հարավային բևեռ-Էյտկեն ավազանն է՝ 2240 կմ տրամագծով, Լուսնի ամենամեծ խառնարանը և ամենամեծ հայտնի խառնարանը Արեգակնային համակարգում<ref>{{Cite web |title=Ս․ Փիթերս, Ջ․ Թոմփկինս, Փ․ Հեդ «Mineralogy of the Mafic Anomaly in the South Pole‐Aitken Basin: Implications for excavation of the lunar mantle» |url=http://www.agu.org/pubs/crossref/1997/97GL01718.shtml |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110219135239/http://www.agu.org/pubs/crossref/1997/97GL01718.shtml |archive-date=2011 թ․ փետրվարի 19 |accessdate=2012 թ․ նոյեմբերի 12}}</ref>։ 13 կմ խորությամբ նրա հատակը Լուսնի ամենացածր բարձրությունն է<ref>[http://www.psrd.hawaii.edu/July98/spa.html Ջ․ Թեյլոր «Արեգակնային համակարգի ամենամեծ անցքը»]</ref>։ Ամենաբարձր կետը գտնվում է հյուսիսարևելյան մասում, և ենթադրվում է, որ այս հատվածը հնարավոր է հաստացած լինի Հարավային բևեռ-Էյտկենի թեք հարվածից<ref>Փ․ Շուլց «Ձևավորելով Հարավային բևեռ-Էյտկեն ավազանը»</ref>։ Այլ մեծ ավազանները, օրինակ՝ Անձրևների ծովը, Պարզության ծովը, Ճգնաժամների ծովը, Սմիթի ծովը և Արևելյան ծովը նույնպես ունեն ցածր բարձունքներ և բարձր եզրաշերտ։ Լուսնի անտեսանելի կողմը միջինը 1.9 կմ-ով ավելի բարձր է տեսանելի կողմից։

==== Հրաբուխներ ====
Մուգ և համեմատաբար անարտահայտիչ լուսնային հարթավայրերը, որոնց կարելի է պարզորեն տեսնել անզեն աչքով, կոչվում են Լուսնի ծովեր ({{lang-la|mare}}՝ ծով), քանի որ հնագույն ժամանակների աստղագետները կարծում էին, որ դրանք լցված են ջրով<ref>[https://books.google.am/?id=TWtLIOlPwS4C&pg=PT30 Փիթեր Վլասուկ]</ref>։ Դրանք այժմ հայտնի են որպես հնագույն բազալտե լավայի քարացած, անծայրածիր ավազաններ։ Ի տարբերություն երկրային բազալտի՝ ծովային բազալտն ավելի շատ [[երկաթ]] է պարունակում և նրա մեջ լիովին բացակայում են ջրի պատճառով փոխված [[միներալ]]ները<ref>[http://www.psrd.hawaii.edu/April04/lunarAnorthosites.html Մ․ Նորման «Լուսնի հնագույն հրաբուխները»]</ref><ref>Լ․ Վարիչիո «Փոփոխական Լուսինը»</ref>։ Այս [[լավա]]ների մեծամասնությունն ավազանների փոխազդեցության արդյունքում ժայթքել են կամ թափվել են ցածրավայրեր։ Տեսանելի կողմի ծովերում կան մի քանի երկրաբանական պրովինցիաներ, որտեղ կան վահանավոր [[հրաբուխ]]ներ և հրաբխային գմբեթներ<ref>{{Cite web |title=Լ․ Հեդ «Lunar Gruithuisen and Mairan domes: Rheology and mode of emplacement» |url=http://www.agu.org/pubs/crossref/2003/2002JE001909.shtml |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070312071105/http://www.agu.org/pubs/crossref/2003/2002JE001909.shtml |archive-date=2007 թ․ մարտի 12 |accessdate=2012 թ․ նոյեմբերի 13}}</ref>։

Ծովերը բացառապես գտնվում են Լուսնի տեսանելի կողմում և ծածկում են դրա 31%-ը՝ ի տարբերություն անտեսանելի կողմում գտնվող մի քանի ցրված կտորների, որոնք ծածկում են դրա միայն 2%-ը<ref>Ջ․ Գիլիս «Լուսնի անտեսանելի կողմում գտնվող ծովերի բաղադրությունը և երկրաբանական տեղակայումը»</ref>։ Ենթադրվում է, որ դա կապված է տեսանելի կողմի կեղևի տակ գտնվող ջերմաարտադրող տարրերի խտացման հետ, որոնց կարելի է տեսնել Լուսնային հետախույզի (''Lunar Prospector'') գամմա ճառագայթային սպետրաչափի շնորհիվ ստացված երկրաքիմիական քարտեզներում, և որոնց պատճառով կեղևի տակ գտնվող մանտիան տաքանում է, մասնակիորեն հալում, բարձրանում մակերես և դուրս ժայթքում<ref>[http://www.sciencemag.org/cgi/content/full/281/5382/1484 Լուսնի համաշխարհային տարրական քարտեզներ]</ref><ref>[http://www.psrd.hawaii.edu/Aug00/newMoon.html Գ․ Թեյլոր «Նոր Լուսին 21-րդ դարում»]</ref>։ Լուսնի բազալտե ծովերի մեծ մասը ժայթքել են [[Իմբրիյան ժամանակաշրջան]]ում՝ 3-3.5 մլրդ տարի առաջ, թեև որոշ ռադիոչափական նմուշներ 4.2 մլրդ տարվա հնություն ունեն<ref name="Papike">Ջ․ Փափայկ, Գ․ Ռայդեր «Լուսնի նմուշներ»</ref>, իսկ ամենաերիտասարդ ժայթքումները միայն 1.2 մլրդ տարի առաջ են հայտնվել<ref name="Hiesinger">Հ․ Հիսինգեր, Ջ․ Հեդ, Ու․ Վուլֆ «Ages and stratigraphy of mare basalts in Oceanus Procellarum, Mare Numbium, Mare Cognitum, and Mare Insularum»</ref>։

Լուսնի ավելի բաց գույն ունեցող հատվածները կոչվում են ''terrae'' կամ [[բարձրավանդակ]], քանի որ դրանք ավելի բարձր են, քան շատ ծովերը։ Դրանք 4.4 միլիարդ տարվա հնություն ունեն և իրենցից ներկայացնում են Լուսնի մագմային օվկիանոսի պլագիոկլասային կուտակումներ<ref name="Papike" /><ref name="Hiesinger" /> Ի տարբերություն [[Երկիր|Երկրի]] վրա գտնվող [[լեռ]]ների՝ Լուսնի լեռները տեկտոնական գործընթացներից չեն ձևավորվել<ref>[http://sse.jpl.nasa.gov/educ/themes/display.cfm? NASA, Կ․ Մանսել «Արեգակնային համակարգի հետազոտում»]{{Չաշխատող արտաքին հղում|bot=InternetArchiveBot }}</ref>։

Տեսանելի կողմի ծովերի խտացումն արտացոլում է անտեսանելի կողմի բարձրավանդակների զգալիորեն ավելի հաստ կեղև, որը կարող է ձևավորված լինել մի քանի տասնյակ միլիոն տարիներ առաջ Լուսնի առաջացումից հետո<ref>[http://www.nature.com/news/2011/110803/full/news.2011.456.html#B1 Ռիչարդ Լովետ «Երկիրը կարող է 2 Լուսին ունեցած լինել»]</ref><ref>[http://theconversation.edu.au/was-our-two-faced-moon-in-a-small-collision-2659 Was our two-faced moon in a small collision?]</ref>։

==== Խառնարաններ ====
[[Պատկեր:Moon Dedal crater.jpg|մինի|ձախից|200 pix|[[Դեդալոս (խառնարան)]]. [[Տրամագիծ]]ը՝ 93 կմ, խորությունը 3 կմ (ՆԱՍԱ-յի լուսանկար)]]
Լուսնի վրա խառնարանների առաջացումը սկսել են ուսումնասիրել 18-րդ դարի 80-ական թվականներից։ Կար 2 հիմնական վարկած՝ այն, որ առաջացել է հրաբխից ([[հրաբխային խառնարան]]ներ) և [[երկնաքար]]ից ([[հարվածային խառնարան]])։

Հրաբխային տեսության դրույթների համաձայն, որն առաջ է քաշվել 18-րդ դարի 80-ական թվականներին գերմանացի աստղագետ [[Յոհան Շրյոտեր]]ի կողմից, Լուսնի խառնարանները ձևավորվել են մակերեսին հզոր ժայթքումների արդյունքում։ Սակայն 1824 թվականին գերմանացի մեկ այլ աստղագետ՝ [[Ֆրանց ֆոն Գրույտույզեն]]ը, առաջադրեց երկնաքարի տեսությունը, որի համաձայն Լուսնի հետ երկնային մարմնի բախումից արբանյակի մակերեսը սեղմվում է, և առաջանում է խառնարանը։

Մինչև 20-րդ դարի 20-ական թվականները երկնաքարի վարկածի դեմ առաջ էր քաշվում այն փաստը, որ խառնարանները կլոր ձև ունեն, թեև մակերեսին թեք հարվածները պետք է ավելի շատ լինեն, քան ուղիղները, որն էլ նշանակում է, որ եթե խառնարանները երկնաքարից առաջացած լինեին, ապա նրանք պետք է ձվաձև լինեն։ Սակայն 1924 թվականին նորզելանդացի գիտնական [[Չարլզ Ջիֆորդ]]ն առաջին անգամ տվեց մոլորակի մակերեսին երկնաքարի հարվածի ճիշտ նկարագրությունը։ Ստացվում է, որ այդպիսի հարվածից երկնաքարի մեծ մասն անհետանում է հարվածի տեղում և որ խառնարանի ձևը կախված չէ ընկնելու անկյունից։ Հօգուտ երկնաքարի տեսության է խոսում այն փաստը, որ խառնարանների թվի կախվածությունն իրենց տրամագծից համընկնում է երկնաքարի թվի կախվածությունից չափի հետ։ Ավելի ուշ՝ 1937 թվականին, այս տեսությունն ընդհանրացրեց խորհրդային ուսանող [[Կիրիլ Ստանյուկովիչ]]ը, ով արդյունքում դարձավ գիտությունների դոկտոր և պրոֆեսոր։ Տվյալ տեսությունը մշակվում էր նրա և մի խումբ գիտնականների կողմից 1947–1960 թվականներին, իսկ հետագայում ուսումնասիրվել է նաև այլ հետազոտողների կողմից։

Դեպի Լուսին կատարած թռիչքները, որը 1964 թվականից իրականացրել են ամերիկյան «Ռեյնջեր» սարքերը, ինչպես նաև [[Արեգակնային համակարգ]]ի այլ մոլորոկներում հայտնաբերված խառնարանները, ի մի բերեցին Լուսնի վրա գտնված խառնարանների ծագման վերաբերյալ բանավեճերը։ Բանն այն է, որ բաց հրաբխային խառնարանները (օրինակ [[Վեներա (մոլորակ)|Վեներայի]] վրա) մեծապես տարբերվում են Լուսնի խառնարաններից, սակայն նման են [[Մերկուրի (մոլորակ)|Մերկուրի]] մոլորակի խառնարաններից, որոնք էլ իրենց հերթին ձևավորվել են երկնային մարմինների բախումից։ Այդ պատճառով երկնաքարի տեսությունը այժմ համընդհանուր տարածում է գտել։

Լուսնի և [[աստերոիդ]]ի բախման շնորհիվ կարող ենք Երկրից տեսնել Լուսնի երկնաքարային խառնարանները։ [[Փարիզ]]ի ֆիզիկայի ինստիտուտի գիտնականները ենթադրում են, որ 3.9 մլրդ տարի առաջ Լուսնի և խոշոր աստերոիդի բախման հետևանքով Լուսինը շրջվել է<ref>[http://www.rian.ru/science/20090123/159931145.html Աստերոիդի հետ բախումը շրջեց Լուսինը]</ref>։

==== Ջրի առկայություն ====
[[Պատկեր:Moon South Pole.jpg|մինի|Լուսնի հարավային բևեռի մոզայիկ պատկերը՝ նկարված Կլեմենտին տիեզերանավի կողմից]]
Հեղուկ [[ջուր]]ը Լուսնի մակերևույթին չի պահպանվում։ Արևային ճառագայթումից ջուրն արագ քայքայվում է ֆոտոդիսոցիացիայի հետևանքով և կորչում է [[տիեզերք]]ում։ 1960-ական թվականներից գիտնականներն առաջ են քաշել մի վարկած՝ ըստ որի հնարավոր է, որ Լուսնի վրա սառույց է եղել, որն առաջացել է [[երկնաքար]]ի հետ փոխազդեցությունից, կամ Լուսնի՝ թթվածնով հարուստ ժայռերի և արևային քամուց առաջացած ջրածնի ռեակցիայից, որի արդյունքում ջրի հետքեր են մնացել, որոնք հնարավոր է որ պահպանվեին սառը ջերմաստիճանում՝ Լուսնի ցանկացած բևեռների ստվերոտ խառնարաններում<ref>R. William "Past Orientation of the Lunar Spin Axis"</ref><ref>Ջ․ Մարգոտ, Դ․ Քեմփբել, Ռ․ Յուրգենս, Մ․ Սլեյդ «Լուսնի բևեռների տեղագրությունը»</ref>։ Համակարգչային մոդելումը ցույց է տալիս, որ մակերեսի 14000 կմ² կարող է մշտապես ստվերում գտնվել<ref>[http://www.psrd.hawaii.edu/June03/lunarShadows.html Լ․ Մարտել «Լուսնի մութ, սառցե բևեռները» ]</ref>։ Լուսնի վրա օգտագործելի քանակությամբ ջրի առկայությունը կարևոր գործոն է Լուսինը բնակավայր դարձնելու համար, սակայն Երկրից ջրի փոխադրումը Լուսին չափազանց թանկ արժե<ref>[https://books.google.am/books?id=ZJm_i3GS4r4C&pg=PA136&hl=en#v=onepage&q&f=false Էրիկ Սիդհաուս «Լուսնի վրա բնակություն հաստատելու մարտահրավերները»]</ref>։

Հետագա տարիներին ջրի առկայության այլ վկայություններ են գտնվել<ref>{{Cite web |title=Դոնա Քոլտեր «Լուսնի ջրի առեղծվածը» |url=http://science.nasa.gov/science-news/science-at-nasa/2010/18mar_moonwater/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20220704054436/https://science.nasa.gov/science-news/science-at-nasa/2010/18mar_moonwater |archive-date=2022 թ․ հուլիսի 4 |accessdate=2012 թ․ նոյեմբերի 14}}</ref>։ 1994 թ [[Կլեմենտին տիեզերանավ]]ի (''Clementine'') միջոցով կատարված բիստատիկ ռադարային փորձը ցույց տվեց մակերեսին մոտ ջրի սառեցված փոքր քանակություն։ Ավելի ուշ ըստ [[Արեսիբո աստղադիտարան]]ի կատարած ռադարային ուսումնասիրությունների՝ այդ գտածոները կարող են երիտասարդ խառնարաններից առաջացած ժայռեր լինեն<ref>[http://www.thespacereview.com/article/740/1 Փ․ Սպուդիս «Լուսնի սառույցը»]</ref> 1998 թ [[Լուսնային հետախույզ]]ի (''Lunar Prospector'') վրա տեղակայված նեյտրոնային սպեկտրոմետրը ցույց տվեց ջրածնի բարձր կոնցետրացիաներ բևեռներին մոտ գտնվող հողի խորության առաջին մետրում<ref>Վ․ Ֆելդման, Ս․ Մորիս, Ա․ Բայնդեր, Բ․ Բարակլաֆ, Ռ․ Էլֆիկ, Դ․ Լոուրենս «Լուսնային հետախույզի նեյտրոնների հոսք․ սառած ջրի վկայություն Լուսնի բևեռներում»</ref>։ 2008 թվականին [[Ապոլո 15]]-ի կողմից [[Երկիր]] բերված հրաբխային լավայի կտորների ուսումնասիրությունները փոքր քանակությամբ ջուր ցույց տվեցին այդ կտորների մեջ<ref>Սաալ, Ե․ Ալբերտո, Հորի, Հ․ Էրիկ, Լ․ Մորո, Ա․ Ջեյմս, Ռեյդ Կուպեր «Ջրի առկայությունը Լուսնի վրա»</ref>։

=== Գրավիտացիոն և մագնիսական դաշտեր ===
{| class="standard" align="right"
|+ Սեկտորական և տեսսերական հարմոնիկաների գործակիցները<ref>[http://vadimchazov.narod.ru/text_htm/xsru08.htm Արեգակի, Լուսնի և մոլորակների ուղեծրային օրաղյուսակները]</ref>
| C<sub>3, 1</sub> = 0, 000030803810
| S<sub>3, 1</sub> = 0, 000004259329
|-
| C<sub>3, 2</sub> = 0, 000004879807
| S<sub>3, 2</sub> = 0, 000001695516
|-
| C<sub>3, 3</sub> = 0, 000001770176
| S<sub>3, 3</sub> =-0, 000000270970
|-
| C<sub>4, 1</sub> =-0, 000007177801
| S<sub>4, 1</sub> = 0, 000002947434
|-
| C<sub>4, 2</sub> =-0, 000001439518
| S<sub>4, 2</sub> =-0, 000002884372
|-
| C<sub>4, 3</sub> =-0, 000000085479
| S<sub>4, 3</sub> =-0, 000000788967
|-
| C<sub>4, 4</sub> =-0, 000000154904
| S<sub>4, 4</sub> = 0, 000000056404
|}

Լուսնի գրավիտացիոն պոտենցիալը ավանդաբար ներկայացվում է որպես 3 բաղադրիչների գումար<ref>[http://www.astronet.ru/db/msg/1169697/node33.html Լուսնի գրավիտացիոն դաշտը]</ref>՝

<math>W=V+Q+\delta W,</math>

որտեղ δW-ը [[մակընթացության պոտենցիալ]]ն է, Q-ը՝ [[կենտրոնախույս պոտենցիալ]]ը, V-ը՝ [[ձգողականության պոտենցիալ]]ը։ Վերջինս սովորաբար դասակարգում են որպես գոտիական, սեկտորական և տեսսերական [[հարմոնիկա]]ների։

<math>\begin{align} V&= \frac{GM_L}{r} \left(1-\sum_{n=2}J_n\left(\frac{R}{r}\right)^nP_n(\sin\theta)\right. \\ & +\left.\sum_{n=2}^{}\sum_{k=2}^n \left(\frac{R}{r}\right)^n(C_{nm}\cos m\lambda + S_{nm} \sin m\lambda) P_n^k(\sin\theta)\right) \\ \end{align},</math>

որտեղ P<sub>n</sub><sup>k</sup>-ը՝ [[Լեժանդրի բազմանդամ]]ն է, G-ը՝ [[գրավիտացիոն հաստատուն]]ը, M<sub>L</sub>-ը՝ [[Լուսնի զանգված]]ը, λ-ն և θ-ն՝ [[երկարություն]]ը և [[լայնություն]]ը։

Ենթադրվում է, որ [[մոլորակ]]ների [[մագնիսական դաշտ]]ի աղբյուր է հանդիսանում [[տեկտոնական ակտիվություն]]ը։ Օրինակ Երկրի մագնիսական դաշտն ստեղծվում է միջուկում հալած մետաղի շարժումներից, [[Մարս (մոլորակ)|Մարսինը]]՝ նախկին ակտիվությունների հետևանք է։

«[[Լունա 1]]»-ը [[1959]] թվականին հաստատեց Լուսնի վրա միատարր մագնիսական դաշտի բացակայությունը։ Մասաչուսեթսի տեխնոլոգիական ինստիտուտի գիտնականների հետազոտությունների արդյունքները հաստատում են այն վարկածը, ըստ որի Լուսինն ունեցել է հեղուկ միջուկ։ Սա հաստատում է Լուսնի առաջացման ամենահայտնի վարկածը․ այն, որ Լուսինն առաջացել է Երկրի հետ մոտ 4.5 միլիարդ տարի առաջ [[Մարս (մոլորակ)|Մարսի]] չափեր ունեցող տիեզերական մարմնի բախումից, որի հետևանքով Երկրից մի մեծ հալած կտոր է պոկվել, որն էլ հետագայում վերածվել է Լուսնի։ Փորձնականորեն հաջողվեց ապացուցել, որ գոյության վաղ շրջանում, Լուսինն ունեցել է Երկրի մագնիսական դաշտին նման դաշտ<ref>[http://lenta.ru/news/2009/01/16/moon/ Գիտնականները բացահայտել են Լուսնի մագնիսական դաշտի գաղտնիքը]</ref>։

=== Մթնոլորտ ===
{{հիմնական|Լուսնի մթնոլորտ}}
Լուսնի մթնոլորտը այնքան նոսր է, որ կարելի է ասել, որ այն համարյա [[վակուում]] է, մթնոլորտի ընդհանուր զանգվածը ավելի քիչ է քան 10 մետրիկ տոննան<ref>{{Cite book |last=Գլոբուս |first=Ռութ |url=http://settlement.arc.nasa.gov/75SummerStudy/5appendJ.html |title=Տիեզերական բնակավայրեր. Նախագծման հետազոտություն |publisher=ՆԱՍԱ |year=1977 |editor=Ռիչարդ Դ. Ջոնսոն և Չարլզ Հոլբրոու |chapter=Գլուխ 5, Հավելված J: Լուսնի մթնոլորտի ազդեցությունը |archive-url=https://web.archive.org/web/20100531205037/http://settlement.arc.nasa.gov/75SummerStudy/5appendJ.html |archive-date=2010 թ․ մայիսի 31 |url-status=dead |accessdate=2010 թ․ մարտի 17}}</ref>։ Այս փոքր զանգվածի ստեղծած մակերևույթային ճնշումը մոտ 3{{E|−15}} [[Մթնոլորտ (չափման միավոր)|մթն]] (0, 3 [[նանոպասկալ|նՊա]]), այն փոփոխվում է լուսնային օրվանից կախված։ Լուսնի մթնոլորտի առաջացման աղբյուրները ներառում են [[գազի արտաժայթքում]]ները և [[մագնիսական ցնդում]]ը, ատոմների ցնդումը լուսնի հողից [[արեգակնային քամի|արեգակնային քամու]] իոնների ազդեցության տակ<ref name="L06">{{Cite journal |last1=Լյուսի |first1=Պ. |last2=Կորոտև |first2=Ռենդի Լ. |display-authors=2 |year=2006 |title=Հասկանալով Լուսնի մակերևույթը և տիեզերք-Լուսին հարաբերությունները |journal=Միներալոգիայի և գեոքիմիայի հոդվածներ |volume=60 |issue=1 |pages=83–219 |doi=10.2138/rmg.2006.60.2}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Կրոտս |first=Արլին Պ. Ս. |year=2008 |title=Լուսնային գազերի արտաժայթքումը, փոփոխման երևույթները և վերադարձը Լուսնին, I. Գոյություն ունեցող տվյալները |url=http://www.astro.columbia.edu/~arlin/TLP/paper1.pdf |url-status=dead |format=PDF |publisher=Աստղագիտության բաժին, Քոլամբիա համալսարան |archive-url=https://web.archive.org/web/20090220081142/http://www.astro.columbia.edu/~arlin/TLP/paper1.pdf |archive-date=2009 թ․ փետրվարի 20 |accessdate=2009 թ․ սեպտեմբերի 29}}</ref>։ Մթնոլորտի կազմի մեջ հայտնաբերվել են՝ [[նատրիում]] և [[կալիում]], որոնք առաջացել են մագնիսական ցնդման հետևանքով, այս տարրերը նույնպես հայտնաբերվել են [[Մերկուրի (մոլորակ)|Մերկուրիի]] և [[Իո (արբանյակ)|Իոյի]] մթնոլորտներում, [[հելիում-4]], բերված արեգակնային քամով, ինչպես նաև [[արգոն|արգոն-40]], [[ռադոն|ռադոն-222]] ու [[պոլոնիում-210]], որոնք ժայթքել են Լուսնից, կեղևում և մանտիայում [[ռադիոակտիվ տրոհում|ռադիոակտիվ տրոհման]] միջոցով առաջանալուց հետո<ref name="Stern1999">{{Cite journal |last=Ստերն |first=Ս. Ա. |year=1999 |title=Լուսնի մթնոլորտը. Պատմությունը, կարգավիճակը, առկա խնդիրները և էությունը |journal=Գեոֆիզիկական հոդվածներ |volume=37 |issue=4 |pages=453–491 |bibcode=1999RvGeo..37..453S |doi=10.1029/1999RG900005}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Լոուսոն |first=Ս. |author2=Ֆելդման, Վ.; Լոուրենս, Դ.; Մուր, Կ.; Էլֆիկ, Ռ.; Բելիան, Ռ. |year=2005 |title=Վերջերս տեղի ունեցած գազային ժայթքումները Լուսնի մակերևույթից. Lunar Prospector ալֆա մասնիկների սպեկտրոմետր |journal=Գեոֆիզիկական հետազոտությունների ամսագիր |volume=110 |issue=E9 |page=1029 |bibcode=2005JGRE..11009009L |doi=10.1029/2005JE002433}}</ref>։ Այնպիսի չեզոք մասնիկների (ատոմներ կամ մոլեկուլներ) բացակայությունը, ինչպիսիք են [[թթվածին]]ը, [[ազոտ]]ը, [[ածխածին]]ը, [[ջրածին]]ն ու [[մագնեզիում]]ը, որոնք կան [[ռեգոլիտ]]ի մեջ, հասկանալի չէ<ref name="Stern1999" />։ Ջրի գոլորշի է գրանցվել ''[[Չանդրայան-1]]'' սարքի միջոցով տարբեր լայնությունների վրա, առավելագույն նկատված լայնությունը եղել է ~60–70 աստիճանը, գոլորշին հնարավոր է առաջացել է ռեգոլիտից ջրի սառույցի [[Սուբլիմացիա (ֆիզիկա)|սուբլիմացիայի]] հետևանքով<ref name="Sridharan2010">{{Cite journal |last=Սրիդհարան |first=Ռ. |author2=Ս. Մ. Ահմեդ, Տիրթա Պրատիմ Դասա, Պ. Սրիլաթա, Պ. Պրադեպկուամարա, Նեհա Նաիկա, և Գոգուլապատի Սւպրիյա |year=2010 |title=Ջրի (H2O) գոյության ուղղակի ապացույց լուսնի լուսավորված մթնոլորտում Չանդրայան 1 սարքից |journal=Մոլորակային և տիեզերական գիտություն |volume=58 |issue=6 |page=947 |bibcode=2010P&SS...58..947S |doi=10.1016/j.pss.2010.02.013}}</ref>։ Այս գազերը կարող են կամ վերադառնալ Լուսնի մակերևույթ ձգողության ուժի ազդեցության տակ, կամ դուրս մղվեն տիեզերք արեգակնային ճառագայթման ճնշման տակ, կամ եթե նրանք իոնացված են քշվեն արեգակնային քամու մագնիսական դաշտի կողմից<ref name="Stern1999" />։

=== Եղանակներ ===
[[Պատկեր:The Moon's North Pole.jpg|մինի|Լուսնի հյուսիսային բևեռը ամառվա ընթացքում]]
Լուսնի [[Թեքում (աստղագիտություն)|առանցքի թեքումը]] [[խավարածիր|խավարածրի]] հանդեպ ընդամենը 1, 54° աստիճան է<ref name="SolarViews">Համիլտոն, Կալվին Ջ.; Համիլտոն, Ռոզանա Լ., ''Լուսինը'', [http://www.solarviews.com/eng/moon.htm Արեգակնային համակարգի տեսարաններ], 1995–2011</ref>, ինչը շատ անգամ փոքր է քան Երկրինը 23, 44°: Այս պատճառով, Լուսնի վրա Արեգակի պայծառությունը շատ քիչ է տատանվում եղանակների փոփոխության հետ և տոպոգրաֆիկ օբյեկտները ավելի կարևոր դեր ունեն եղանակային էֆեկտների մեջ<ref name="bbc">{{Cite news |author=Ջոնաթան Ամոս |date=2009 թ․ դեկտեմբերի 16 |title=Լուսնի վրա գտնված ամենացուրտ վայրը |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/8416749.stm |accessdate=2010 թ․ մարտի 20 |publisher=Բի-Բի-Սի Նյուս}}</ref>։ ''[[Clementine (ԱՄԿ)|Clementine]]'' սարքից 1994 թվականին ստացված լուսանկարների համաձայն, բացահայտվել է, որ Լուսնի հյուսիսային բևեռում գտնվող չորս լեռնային շրջաններ [[Պիրի (խառնարան)|Պիրի խառնարանի]] եզրին մնում են լուսավորված ամբողջ լուսնային օրվա ընթացքում, ստեղծելով [[Մշտական լույսի պիկ|մշտական լուսավորված պիկեր]]։ Հարավային բևեռում այսպիսի շրջաններ գույություն չունեն։ Միևնույն ժամանակ կան շրջաններ, որոնք մշտապես մնում են շողքում, դրանք են շատ բևեռային խառնարանների հատակները<ref name="M03">{{Cite web |last=Մարտել |first=Լ. Մ. Վ. |date=2003 թ․ հունիսի 4 |title=Լուսնի մութ, սառցե բևեռները |url=http://www.psrd.hawaii.edu/June03/lunarShadows.html |accessdate=2007 թ․ ապրիլի 12 |publisher=Մոլորակային գիտության հետազոտությունների հայտնագործություններ, Հավայիի գեոֆիզիկական և մոլորակագիտության ինստիտուտ}}</ref> և այս մութ խառնարանները չափազանց սառն են. ''[[Lunar Reconnaissance Orbiter]]''-ի չափումնեի համաձայն հարավային բևեռի խառնարաններում ամենացածր ամառային ջերմաստիճանը կազմել է 35 [[Կելվին|Կ]] (-238&nbsp;°C)<ref>{{Cite web |date=2009 թ․ սեպտեմբերի 17 |title=Դիվայներ Նյուս |url=http://www.diviner.ucla.edu/blog/?p=123 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100307031354/http://www.diviner.ucla.edu/blog/?p=123 |archive-date=2010 թ․ մարտի 7 |accessdate=2010 թ․ մարտի 17 |publisher=Լոս Անժելեսի Համալսարան}}</ref>, և ընդամենը 26 Կ ձմեռային արևահավասարին մոտ հյուսիսային բևեռի [[Հերմիտ (խառնարան)|Հերմիտ խառնարանում]]։ Սա ամենացուրտ ջերմաստիճանն է ամբողջ Արեգակնային համակարգում, որը երբևիցե չափվել է տիեզերական սարքից, այն ավելի ցուրտ է, քան նույնիսկ [[Պլուտոն]]ի մակերևույթը<ref name="bbc" />։

== Կապը երկրի հետ ==
[[Պատկեր:Speed of light from Earth to Moon.gif|մինի|600px|Երկիրը և Լուսինը։ Չափերը և հեռավորությունը ցույց են տրված մասշտաբով։ <br />
Դեղին գիծը ցույց է տալիս Երկրից արձակված լույսի ճառագայթը, որը Լուսին է հասնում 1, 26 [[վայրկյան]]ում: ]]
[[Պատկեր:Երկիր Լուսին համակարգի տվյալները.jpg|մինի|350px|Երկիր-Լուսին համակարգի սխեման (մասշտաբը չի պահպանված)]]

=== Ուղեծիր ===
{{Հիմնական|Լուսնի ուղեծիր|Լուսնի տեսություն}}
Լուսինը Երկրի շուրջ հաստատուն [[աստղ]]երի նկատմամբ կատարում է մի ամբողջական պտույտ 27, 3 օրվա<ref name="orbpd">Ավելի ճշգրիտ, Լուսնի միջին սիդերիկ պարբերությունը (անշարժ աստղից անշարժ աստղ) հավասար է 27,321661 օր (27 օր 07 ժ 43 ր 11,5 վ), և նրա միջին արևադարձային ուղեծրային պարբերությունը (օրուգիշերահավասարից օրուգիշերահավասար) 27,321582 օր (27 օր 07 ժ 43 ր 04,7 վ) (''Աստղագիտական էֆեմերիդների բացատրական ճշգրտում'', 1961, էջ՝ 107):</ref> (նրա [[սիդերիկ պարբերություն]]ը) ընթացքում։ Սակայն, քանի որ Երկիրը պտտվում է [[Արեգակ]]ի շուրջ իր ուղեծրով, Լուսնի նույն [[Լուսնի փուլեր|փուլը]] Երկրից երևում է մի փոքր ավելի երկար ժամանակահատվածում, քան նրա սիդերիկ պարբերությունն է, ինչը կազմում է մոտ 29, 5 օր<ref name="synpd">Ավելի ճշգրիտ, Լուսնի միջին սինոդիկ պարբերությունը (Արեգակի հետ առերեսումների միջև) հավասար է 29,530589 օր (29 օր 12 ժ 44 ր 02,9 վ) (''Աստղագիտական էֆեմերիդների բացատրական ճշգրտում'', 1961, էջ՝ 107):</ref> (նրա [[սինոդիկ պարբերություն]]ը)<ref name="worldbook">{{Cite web |last=Սպուդիս |first=Պ. Դ. |year=2004 |title=Լուսին |url=http://www.nasa.gov/worldbook/moon_worldbook.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070417004137/https://www.nasa.gov/worldbook/moon_worldbook.html |archive-date=2007 թ․ ապրիլի 17 |accessdate=2007 թ․ ապրիլի 12 |publisher=Աշխարհի գրքի առցանց տեղեկատու կենտրոն, [[ՆԱՍԱ]]}}</ref>։ Ի տարբերություն արբանյակների և այլ մոլորակների մեծամասնությանը, Լուսնի ուղեծիրը ավելի մոտ է [[խավարածրի հարթություն|խավարածրի հարթությանը]] քան մոլորակի [[հասարակածային հարթություն|հասարակածային հարթությանը]]։ Արեգակը և Երկիրը ազդում են Լուսնի ուղեծրի վրա բազմաթիվ թույլ ազդեցություններով ([[պերտուրբացիա (աստղագիտություն)|պերտուրբացիաներ]]), օրինակ՝ Լուսնի ուղեծրի հարթությունը դանդաղ [[պերցեսիա|պտտվում]] է, ինչը ազդում է Լուսնի շարժման մնացած ցուցիչներին։ Այս հետևանքային էֆեկտները մաթեմատիկորեն բացատրվում են [[Կասինիի օրենք]]ներով<ref name="Beletskii2">{{Cite book |author=Վ. Վ. Բելեցկիյ |url=https://books.google.am/?id=byWZusmVSecC&pg=PA183&dq=%22Cassini%27s+laws%22 |title=Երկնային մարմինների շարժման մասին աշխատություններ |publisher=Բիրկհաուզեր |year=2001 |isbn=978-3-7643-5866-2 |page=183}}</ref>։

=== Հարաբերական չափեր ===
[[Պատկեր:EarthAndMoon.jpg|մինի|280px|ձախից|Երկրի և Լուսնի համեմատական չափերը, լուսանկարված է [[Deep Impact (ԱՄԿ)|Deep Impact]] ԱՄԿ-ից 2008 թվականի սեպտեմբերին, 50 միլիոն կմ հեռավորությունից<ref>[http://antwrp.gsfc.nasa.gov/apod/ap080903.html ''Աստղագիտական օրվա լուսանկարը''], 2008 թ. սեպտեմբերի 3</ref>]]
Որպես բնական արբանյակ Լուսինը բավականին մեծ է Երկրի համեմատությամբ. տրամագծի չորրորդ մասը և զանգվածի 1/81 մասը<ref name="worldbook" />։ Այդ աեումով այն Արեգակնային համակարգի ամենամեծ արբանյակն է, չնայած [[Քարոն (արբանյակ)|Քարոնը]] ավելի մեծ է [[գաճաճ մոլորակ]] [[Պլուտոն]]ի համեմատ (Պլուտոնի զանգվածի 1/9 մասը)<ref>{{Cite web |title=Տիեզերական թեմաներ. Պլուտոն և Քարոն |url=http://www.planetary.org/explore/topics/pluto/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120218223842/http://www.planetary.org/explore/topics/pluto/ |archive-date=2012 թ․ փետրվարի 18 |accessdate=2010 թ․ ապրիլի 6 |publisher=Մոլորակային միություն}}</ref>։

Այնուամենայնիվ Երկիրը և Լուսինը համարվում են մոլորակ-արբանյակ համակարգ, այլ ոչ թե [[կրկնակի մոլորակ]]ների համակարգ, քանի որ նրանց բարիկենտրոնը՝ համակարգի [[ծանրության կենտրոն]]ը, գտնվում է [[Երկրագունդ|երկրագնդի]] ներսում՝ նրա մակերևույթից 1 700 կմ (Երկրի շառավղի մոտավորապես քառորդ մասը) ներքև<ref>{{Cite web |year=2006 |title=Մոլորակների սահմանումների հարցեր և պատասխաններ |url=http://www.iau.org/public_press/news/release/iau0601/q_answers/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20101109173847/http://www.iau.org/public_press/news/release/iau0601/q_answers/ |archive-date=2010 թ․ նոյեմբերի 9 |accessdate=2010 թ․ մարտի 24 |publisher=Միջազգային աստղագիտական միություն}}</ref>։

=== Տեսք երկրից ===
{{տես նաև2|Երկրի լույսը|Լուսնի դիտարկում}}

Լուսինը գտնվում է [[սինքրոն]] պտույտի մեջ, այսինքն՝ այն պտտվում է իր առանցքի շուրջ նույն ժամանակում, որքանում այն պտտվում է իր [[ուղեծիր|ուղեծրով]] Երկրի շուրջ։ Սա հանգեցնում է նրան, որ այն գրեթե միշտ նույն կողմով է շրջված դեպի Երկիրը։ Լուսինը իր պատմության վաղ ժամանակներում ավելի արագ է պտտվել, սակայն նրա պտույտի արագությունը նվազել է և [[Մակընթացային փական|փականվել]] է իր այժմյան դիրքում Երկրի [[մակընթացային ուժ]]ի ազդեցության տակ<ref>{{Cite journal |last=Ալեքսանդեր |first=Մ. Ե. |year=1973 |title=Թույլ շփման ճշգրտումը և մակընթացային պտույտը մոտ կրկնակի համակարգերում |journal=Աստղաֆիզիկա և տիեզերական գիտություններ |volume=23 |issue=2 |pages=459–508 |bibcode=1973Ap&SS..23..459A |doi=10.1007/BF00645172}}</ref>։ Լուսնի այն կողմը, որը միշտ շրջված է դեպի Երկիր անվանում են [[Լուսնի՝ Երկրին ուղղված կողմ|Երկրին ուղղված կողմ]], իսկ հակառակ կողմը՝ [[Լուսնի հակառակ կողմ|Երկրին հակառակ կողմ]]։ Երկրին հակառակ կողմը նաև անվանում են ''մութ կողմ'', սակայն ըստ էության այն նույն չափով է լուսավորվում ինչպես և Երկրին ուղղված կողմը. ամեն լուսնային օրը մեկ անգամ<ref>{{Cite web |author=Ֆիլ Փլայթ |title=Լուսնի մութ կողմը |url=http://www.badastronomy.com/bad/misc/dark_side.html |accessdate=2010 թ․ փետրվարի 15 |publisher=Սխալ աստղագիտություն. Սխալ սահմանումներ}}</ref>։

Լուսինն ունի բացառիկ ցածր [[ալբեդո]], նրա անդրադարձման ցուցանիշը մոտ է ածուխի ցուցանիշին։ Չնայած դրան՝ այն երկրորդն է պայծառությամբ Երկրի երկնակամարում, Արեգակից հետո<ref name="worldbook" /><ref>Արեգակի [[Տեսանելի մեծություն|տեսանելի մեծությունը]] - 26,7 է, իսկ լիալուսնինը՝ - 12,7:</ref>։ Սա մասամբ պայմանավորված է [[հակադիր էֆեկտ]]ով, Լուսնի պայծառությունը իր քառորդ փուլում մոտ տասը անգամ ավելի փոքր է, քան լիալուսնինը<ref name="Moon">{{Cite web |author=Մայք Լուցիուկ |title=Որքան պայծառ է Լուսինը |url=http://www.asterism.org/tutorials/tut26-1.htm |accessdate=2010 թ․ մարտի 16 |publisher=Փորձված աստղագետներ}}</ref>։ Բացի դրանից, [[տեսողական համակարգ]]ի [[գունային հաստատունություն|գունային հաստատունության]] համաձայն, ինչը սահմանում է մարմնի գույնի և նրա շրջապատի հարաբերությունը, քանի որ Լուսնին շրջապատող երկինքը համեմատաբար մուգ է այն երևում է որպես պայծառ մարմին։ Լիալուսնի եզրերը երևում են նույնքան պայծառ, ինչպես և նրա կենտրոնը։ Լուսինը թվում է ավելի մեծ երբ այն մոտ է [[հորիզոն]]ին, սակայն սա մաքուր հոգեբանական էֆեկտ է, որը հայտնի է որպես [[Լուսնային պատրանք]], այն առաջին անգամ բացատրվել է VII դարում<ref>{{Cite book |last=Հերշենսոն |first=Մաուրիս |title=Լուսնային պատրանքը |publisher=Ռութլեդջ |year=1989 |isbn=978-0-8058-0121-7 |page=5}}</ref>։ Լիալուսնի անկյունային չափը երկնակամարում կազմում է մոտ 0, 52° (միջինում), մոտավորապես նույնն է ինչպես և Արեգակը (տես [[Խավարում]]ներ)։

Լուսնի ամենամեծ [[Լայնություն (աստղագիտություն)|լայնությունը]] երկնակամարում փոփոխվող է, մինչդեռ այն մոտավորապես նույն սահմաններում է գտնվում ինչպես և Արեգակինը, այն տատանվում է կախված Լուսնի փուլից և տարվա եղանակից, ամենաբարձրը լինում է Լիալուսինը ձմռանը։ Լուսնի մահիկի ձևը ևս կախված է նրանից, թե Երկրի որ լայնությունից է կատարվում դիտարկումը, օրինակ հասարակածին մոտ գտնվող դիտողը կարող է տեսնել ժպիտին նմանվող Լուսնի մահիկ<ref>{{Cite web |last=Սպիկենս |first=Կ. |date=2002 թ․ հոկտեմբերի 18 |title=Արդյոք Լուսինը երևում է որպես մահիկ (այլ ոչ որպես «նավակ») ամբողջ աշխարհում |url=http://curious.astro.cornell.edu/question.php?number=393 |accessdate=2010 թ․ մարտի 16 |publisher=Հետաքրքրված աստղագիտությամբ}}</ref>։

Լուսնի և Երկրի միջև հեռավորությունը տատանվում է 356 400-ից 406 700 կմ միջակայքում, [[Ապոկենտրոն և պերիկենտրոն|պերիգեյում]] (ամենամոտ) և [[Ապոկենտրոն և պերիկենտրոն|ապոգեյում]] (ամենահեռու)։ թվականի մարտի 19-ին այն ամենամոտն էր գտնվում Երկրին իր լիալուսնի փուլում սկսած 1993 թվականից<ref>{{Cite web |date=2011 թ․ մարտի 18 |title=Լիալուսինը այսօր ամենամոտն է մեզ |url=http://www.pe.com/localnews/stories/PE_News_Local_D_moon19.23a6364.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110322161600/http://www.pe.com/localnews/stories/PE_News_Local_D_moon19.23a6364.html |archive-date=2011 թ․ մարտի 22 |accessdate=2011 թ․ մարտի 19 |publisher=Փրես Էնթերփրայզ}}</ref>։ «[[Սուպերլուսին]]ի», ինչպես այն անվանում էին, լիալուսնի փուլը այդ օրը համընկավ նրա ուղեծրի ամենամոտ կետի հետ, և հետևաբար այն երևում էր 30 տոկոսով ավելի պայծառ և 14 տոկոսով ավելի մեծ, քան երբ այն ամենահեռու կետում է գտնվում<ref>{{Cite web |author=Դր. Թոնի Ֆիլիպս |date=2011 թ․ մարտի 16 |title=Սուպեր Լիալուսին |url=http://science.nasa.gov/science-news/science-at-nasa/2011/16mar_supermoon/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120507035348/http://science.nasa.gov/science-news/science-at-nasa/2011/16mar_supermoon/ |archive-date=2012 թ․ մայիսի 7 |accessdate=2011 թ․ մարտի 19 |publisher=ՆԱՍԱ}}</ref><ref>{{Cite web |author=Ռիչարդ Կ. Դե Էթլի |date=2011 թ․ մարտի 18 |title=Լիալուսինը այսօր ամենամոտն է մեզ |url=http://www.pe.com/localnews/stories/PE_News_Local_D_moon19.23a6364.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110322161600/http://www.pe.com/localnews/stories/PE_News_Local_D_moon19.23a6364.html |archive-date=2011 թ․ մարտի 22 |accessdate=2011 թ․ մարտի 19 |publisher=Փրեսս Էնթերփրայզ}}</ref><ref>{{Cite web |date=2011 թ․ մարտի 19 |title='Լիալուսինը' կանցնի ամենամոտ կետով, առաջին անգամ վերջին քսան տարվա ընթացքում |url=http://www.guardian.co.uk/science/2011/mar/19/super-moon-closest-point-years |accessdate=2011 թ․ մարտի 19 |work=Գարդիան}}</ref>։

[[Պատկեր:Lunar libration with phase Oct 2007 450px.gif|մինի|աջից|200px|[[Լուսնի փուլեր]]ը]]
Պատմականորեն եղել են երկար քննարկումներ Լուսնի մակերևույթի առանձնահատկությունների ժամանակի ընթացքում փոփոխության մասին։ Այսօր այս պնդումներից շատերը համարվում են պատրանքներ, որոնք պայմանավորված են եղել տարբեր լուսավորության պայմաններում դիտարկումների, վատ աստղագիտական տեսանելիության, կամ նկարների սխալանքների հետ։ Այնուամենայնիվ, [[գազի արտաժայթքում]]ներ ժամանակ առ ժամանակ եղել են, որոնք և կարող են պատասխանատու լինել դիտարկված [[Լուսնի փոփոխման երևույթներ]]ի մի մասի համար։ Վերջերս կարծիք է հայտնվել, որ Լուսնի մակերևույթի մոտ 3 կմ տրամագծով մասը փոփոխության է ենթարկվել գազի արտաժայթքման հետևանքով մոտ մեկ միլիոն տարի առաջ<ref>{{Cite web |last=Թեյլոր |first=Գ. Ջ. |date=2006 թ․ նոյեմբերի 8 |title=Վերջերս գազ է ժայթքել Լուսնից |url=http://www.psrd.hawaii.edu/Nov06/MoonGas.html |accessdate=2007 թ․ ապրիլի 4 |publisher=Մոլորակագիտության հետազոտությունների հայտնագործություններ, Հավայիների գեոֆիզիկայի և մոլորակագիտության ինստիտուտ}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Շուլց |first=Պ. Հ. |author2=Ստայդ, Մ. Ի.; Պիետերս, Ս. Մ. |year=2006 |title=Լուսնային ակտիվությունը վերջերս տեղի ունեցած գազային ժայթքման ժամանակ |journal=Նեյչր |volume=444 |issue=7116 |pages=184–186 |bibcode=2006Natur.444..184S |doi=10.1038/nature05303 |pmid=17093445}}</ref>։ Լուսնի դիտվող տեսքը կարող է փոփոխվել նաև Երկրի մթնոլորտի պատճառով. տարածված էֆեկտներից է 22° [[Հալո|հալո օղակի]] երևալը երբ Լուսնի լույսը բեկվում է բարձր [[փետրա-շերտավոր ամպեր]]ի ջրի բյուրեղներում, և ավելի փոքր [[Պսակ (աստղագիտություն)|թագ օղակների]] երևալը, երբ Լուսինն անցնում է նոսր ամպերի միջով<ref>{{Cite web |title=22 աստիճանանի Հալոն։ 22 աստիճանանոց լույսի օղակ Արեգակից կամ Լուսնից |url=http://ww2010.atmos.uiuc.edu/%28Gh%29/guides/mtr/opt/ice/halo/22.rxml |accessdate=2010 թ․ ապրիլի 13 |publisher=Իլինոյսի համալսարանի մթնոլորտային գիտությունների բաժին}}</ref>։

==== Լուսնի փուլեր ====
{{հիմնական|Լուսնի փուլեր}}
Լուսնի դիտվող ձևերը որոնք պայմանավորված են դիտորդի նկատմամբ Լուսնի լուսավորված կիսագնդի տարբեր դիրքերով։ Երբ Լուսինը գտնվում է [[Արեգակ]]ի և [[Երկիր|Երկրի]] միջև մեզ է ուղղվում նրա չլուսավորված մասը, այսինքն այն չի երևում։ Այդ փուլը կոչվում է նորալուսին, 1-2 օր անց Լուսնի սկավառակի աջ կողմում երևում է լուսավոր մահիկ։ Մեկ [[շաբաթ]] անց Լուսնի և Արեգակի երկայնությունները տարբերվում են 90°–ով և երևում է Լուսնի սկավառակի աջ կեսը՝ առաջին քառորդ։ Հաջորդ շաբաթվա ընթացքում լուսավոր մասը հետզհետե մեծանում է, իսկ շաբաթվա վերջում (դիմակայության ժամանակ) Երկրին է ուղղվում նրա լուսավոր մասը՝ լիալուսին։ Դրանից հետո լուսնի սկավառակի լուսավոր մասը արևմտյան մասից հետզհետե մաշվում է և մեկ շաբաթ անց երևում է Լուսնի սկավառակի ձախ կեսը՝ վերջին կամ երկրորդ քառորդ։ Այնուհետև սկավառակը ստանում է մահիկի տեսք և վերջապես տեսադաշտից անհետանում։ Լիալուսնից 1-2 օր առաջ կամ անց Լուսնի լուսավոր մասից երևում է շատ նեղ շերտ, միաժամանակ նշմարվում է նաև մնացած թույլ լուսավորված մասը՝ մոխրագույն լույս, այն առաջանում է Երկրի լուսավոր մասից (լիաերկիր) ընկած ճառագայթների անդրադարձմամբ։ Լուսնի իրար հաջորդող միատեսակ փուլերի միջև ընկած ժամանակամիջոցը ([[սինոդական ամիս]]) հավասար է 29, 5306 [[օր]]վա։ Այն օգտագործվել է Լուսնի փուլերի հասակը որոշելու համար և ընկած է և լուսնա–արեգակնային օրացույցների հիմքում։
[[Պատկեր:Moon phases hy.jpg|մինի|կենտրոն|700px|Լուսնի փուլերի կապը Երկրի շուրջը պտտվելու հետ]]

=== Մակընթացությունների վրա ազդեցություն ===
{{հիմնական|Մակընթացային ուժ|Մակընթացային արագացում|Մակընթացություն|Մակընթացությունների տեսություն}}

Երկրի վրա [[Մակընթացություն և տեղատվություն|մակընթացությունները և տեղատվություններն]] առաջանում են հիմնականում Լուսնի գրավիտացիոն ձգողության գրադիենտի Երկրի տարբեր կողմերում տարբերության պատճառով՝ [[մակընթացային ուժ]]եր։ Այս ուժերը առաջացնում են երկու մակընթացային ուռուցիկություններ Երկրի վրա, որոնք առավել ցայտուն են երևում ծովի մակերևույթի բարձրացմամբ [[մակընթացություն]]ների և տեղատվությունների ընթացքում<ref name="Lambeck1977" />։ Քանի որ Երկիրն իր առանցքի շուրջ պտտվում է մոտ 27 անգամ ավելի արագ, քան Լուսինը Երկրի շուրջ, այս ուռուցիկությունները ձգվում են Երկրի մակերևույթով ավելի արագ, քան շարժվում է Լուսինը և կատարում են մեկ ամբողջական պտույտ մոլորակի պտույտին համընթաց մեկ օրվա ընթացքում<ref name="Lambeck1977">{{Cite journal |last=Լեմբեկ |first=Կ. |year=1977 |title=Մակընթացային ցրումը օվկիանոսներում. Աստղագիտական, գեոֆիզիկական և օվկիանոլոգիական հետևանքները |journal=Փիլիսոփայական գործունեությունը Լոնդոնի թագավորական միության համար. Մաս Ա, Մաթեմատիկական և ֆիզիկական գիտություններ |volume=287 |issue=1347 |pages=545–594 |bibcode=1977RSPTA.287..545L |doi=10.1098/rsta.1977.0159}}</ref>։ Օվկիանոսներում մակընթացային ազդեցությունը ուժեղանում է նաև այլ գործոնների ազդեցության տակ՝ ջրի ֆրիկցիոն կապը Երկրի պտույտի հետ օվկիանոսի հատակի միջոցով, ջրի շարժման [[իներցիա]]ն, օվկիանոսների ավազանների ծանծաղացումը ցամաքին մոտենալիս և տարբեր օվկիանոսների ավազանների փոխազդեցությունները<ref>{{Cite journal |last=Լե Պրովոստ |first=Ս. |author2=Բենետ, Ա. Ֆ.; Քրտրայթ, Դ. Ե. |year=1995 |title=Օվկիանոսների մակընթացությունները |journal=Science |volume=267 |issue=5198 |pages=639–42 |bibcode=1995Sci...267..639L |doi=10.1126/science.267.5198.639 |pmid=17745840}}</ref>։ Արեգակի գրավիտացիոն ազդեցությունը Երկրի օվկիանոսների վրա համարյա երկու անգամ փոքր է Լուսնի ազդեցությունից, և այս երկու երկնային մարմինների գրավիտացիոն ազդեցությունների համագործակցությունը հանգեցնում է [[Գարնանային մակընթացություն|գարնանային և քառակուսային մակընթացությունների]]<ref name="Lambeck1977" />։

[[Պատկեր:Մակընթացություններ.jpg|մինի|Մակընթացություններ և տեղատվություններ]]

Լուսնի և Լուսնի կողմի ուռուցիկության գրավիտացիոն զույգը գործում է որպես [[լծակ]] Երկրի պտույտի համար, նվազեցնելով Երկրի պտույտի անկյունային մոմենտը և պտտման [[կինետիկ էներգիա]]ն<ref name="Lambeck1977" /><ref name="touma1994">{{Cite journal |last=Թումա |first=Ջիհադ |author2=Վիզդոմ, Ջեք |year=1994 |title=Երկիր-Լուսին համակարգի պտույտը |journal=Աստղագիտական ամսագիր |volume=108 |issue=5 |pages=1943–1961 |bibcode=1994AJ....108.1943T |doi=10.1086/117209}}</ref>։ Դրա փոխարեն անկյունային մոմենտ է ավելանում Լուսնի ուղեծրին, արագացնելով այն, ինչը բարձրացնում է Լուսինը ավելի բարձր ուղեծիր, ավելի երկար պտտման պարբերությամբ։ Արդյունքում, Երկրի և Լուսնի միջև հեռավորությունը [[մակընթացային արագացում|մեծանում]] է, իսկ Երկրի պտույտը դանդաղում<ref name="touma1994" />։ [[Լուսնային լազերային հեռաչափ գիտափորձ|Լուսնի հեռաչափի փորձի]] չափումների համեմատությունը Ապոլոն առաքելության ժամանակ կատարված չափումների հետ ցույց տվեցին, որ Լուսնի և Երկրի հեռավորությունը ավելացել է 38 մմ-ով տարվա ընթացքում<ref>{{Cite journal |last=Չապրոնտ |first=Ջ. |author2=Չապրոնտ-Տուզե, Մ.; Ֆրանկու, Ջ. |year=2002 |title=Լուսնի ուղեծրի պարամետրերի նոր սահմանումը, ճշգրտման հաստատունը և մակընթացային արագացումը ԼԼՀ չափումների հիման վրա |journal=Աստղագիտություն և աստղաֆիզիկա |volume=387 |issue=2 |pages=700–709 |bibcode=2002A&A...387..700C |doi=10.1051/0004-6361:20020420}}</ref> (չնայած սա կազմում է ընդամենը Լուսնի ուղեծրի շառավղի 0, 10 [[Մաս միլիարդի մեջ|մմմ]]/տարին)։ [[Ատոմական ժամացույց]]ները նույնպես ցույց են տալիս, որ Երկրի օրը երկարում է մոտավորապես 15 [[միկրովայրկյան]]ով ամեն տարի<ref>{{Cite web |last=Ռեյ |first=Ռ. |date=2001 թ․ մայիսի 15 |title=Օվկիանոսների մակընթացությունները և Երկրի պտույտը |url=http://bowie.gsfc.nasa.gov/ggfc/tides/intro.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20151105135911/http://bowie.gsfc.nasa.gov/ggfc/tides/intro.html |archive-date=2015 թ․ նոյեմբերի 5 |accessdate=2010 թ․ մարտի 17 |publisher=ՄԵՊԾ մակընթացությունների հատուկ բյուրո}}</ref>։

Այս մակընթացային ազդեցությունները կշարունակվեն այնքան մինչև Երկրի պտույտը կհավասարվի Լուսնի ուղեծրի պտույտի պարբերությանը։ Այնուամենայնիվ Արեգակը կվերածվի [[կարմիր հսկա]]յի շատ ավելի շուտ, իր մեջ ներգրավելով Երկիրը<ref>{{Cite book |author=Մյուրեյ, Ս. Դ. և Դերմոտ Ս. Ֆ. |title=Արեգակնային համակարգի դինամիկան |publisher=Քեմբրիջի համալսարանի հրատարակչություն |year=1999 |isbn=978-0-521-57295-8 |page=184}}</ref><ref>{{Cite book |last=Դիկինսոն |first=Թերենս |url=https://archive.org/details/frombigbangtopla00unse |title=Հսկայական պայթյունից մինչև X մոլորակը |publisher=Քամդեն հաուզ |year=1993 |isbn=978-0-921820-71-0 |location=Քամդեն Իսթ, Օնտարիո |pages=[https://archive.org/details/frombigbangtopla00unse/page/79 79]–81}}</ref>։

Լուսնի մակերևույթը նույնպես ունենում է մակընթացություններ, որոնց ամպլիտուդը կազմում է ~10 սմ 27 օրվա ընթացքում, բաղկացած երկու մասնիկներից՝ հաստատունը, կապված Երկրի հետ ([[սինքրոն]] պտույտի պատճառով), և փոփոխական մասնիկը, կապված Արեգակի ազդեցության հետ<ref name="touma1994" />։ Երկրի կողմից ստեղծված մասնիկը առաջանում է [[լիբերացիա]]յի պատճառով (Լուսնի ուղեծրի [[էքսցենտրիսիտետ]]ի հետևանք)։ Եթե Լուսնի ուղեծիրը լիներ ճշգրիտ շրջանաձև, այնտեղ միայն կլինեին արեգակնային մակընթացությոններ<ref name="touma1994" />։ Լիբերացիան միևնույն ժամանակ փոխում է Լուսնի երևալու անկյունը, թույլ տալով Երկրից դիտողին տեսնելու նրա մակերևույթի մոտ 59% (լիբերացիայի տարբեր փուլերում)<ref name="worldbook" />։ Այս մակընթացային ազդեցությունների հավաքական էֆեկտը առաջացնում է ''[[լուսնաշարժ]]եր''։ Լուսնաշարժերը հաճախ չեն լինում և այնքան ուժեղ չեն, որքան երկրաշարժերը, սակայն նրանք կարող են տևել մինչև մեկ ժամ, շատ ավելի երկար քան [[երկրաշարժ]]երը, ջրի բացակայության պատճառով, որը կարող էր թուլացնել ցնցումները։ Լուսնաշարժերի գոյությունը անսպասելի հայտնագործություն էր, որը կատարեցին [[Ապոլոն ծրագիր|Ապոլոն]] ծրագրով Լուսնի մակերևույթին տեղադրված [[Սեյսմոմետրիա|սեյսմոմետրները]] 1969-1972 թվականները<ref>{{Cite journal |last1=Լաթամ |first1=Գերի |last2=Էվինգ |first2=Մաուրիս |last3=Դորման |first3=Ջեյմս |last4=Լամեյն |first4=Դևիդ |last5=Փրես |first5=Ֆրանկ |last6=Տոկսյոզ |first6=Նաֆետ |last7=Սատոն |first7=Ջորջ |last8=Դանենբյեր |first8=Ֆրեդ |last9=Նակամուրա |first9=Յոշիմո |year=1972 |title=Լուսնաշարժերը և լուսնային տեկտոնիզմը |url=http://www.springerlink.com/content/jt12323560565365/ |journal=Երկիրը, Լուսինը և մոլորակները |volume=4 |issue=3–4 |pages=373–382 |bibcode=1972Moon....4..373L |doi=10.1007/BF00562004}}{{Չաշխատող արտաքին հղում|bot=InternetArchiveBot }}</ref>։

=== Խավարումներ ===
{{Հիմնական|Արեգակի խավարում|Լուսնի խավարում|Խավարում}}

{{Բազմապատիկ պատկերներ
 | գոտի = right
 | ուղղություն = horizontal
 | վերնագիր = 
 | վերնագրի գոտի = 
 | վերնագրի ֆոն = 
 | նկարագրություն = Երկրից Լուսինն ու Արեգակը երևում են նույն չափի։ Երկրի շուրջ ուղեծրի վրա Լուսինը երևում է ավելի փոքր քան Արեգակը։ 
 | նկարագրության գոտի = left
 | նկարագրության ֆոն = 
 | լայնություն = 150
 | պատկեր1 = Solar_eclipse_1999_4_NR.jpg
 | լայնություն1 = 
 | նկարագրություն1 = 1999 թվականի արևի խավարումը
 | պատկեր2 = STEREO-B solar eclipse.jpg
 | լայնություն2 = 
 | նկարագրություն2 = Լուսինը անցնելով Արեգակի դիմացով, STEREO-B արբանյակից<ref>{{Cite web |author=Ֆիլիպս Թոնի |date=2007 թ․ մարտի 12 |title=Ստերեո խավարում |url=http://science.nasa.gov/headlines/y2007/12mar_stereoeclipse.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080610082213/http://science.nasa.gov/headlines/y2007/12mar_stereoeclipse.htm |archive-date=2008 թ․ հունիսի 10 |accessdate=2010 թ․ մարտի 17 |work=Սայենս@ՆԱՍԱ}}</ref>
}}

Խավարումներ կարող են առաջանալ միայն այն ժամանակ, երբ Արեգակը, Երկիրը և Լուսինը գտնվում են մեկ ուղղու վրա (անվանում են «[[Սիզիգի (աստղագիտություն)|սիզիգի»]])։ [[Արեգակի խավարում]]ներ առաջանում են [[նորալուսին|նորալուսնի]] ժամանակ, երբ Լուսինը գտնվում է Արեգակի և Երկրի միջև։ Իսկ [[լուսնի խավարում]]ները՝ [[լիալուսին|լիալուսնի]] ժամանակ, երբ Երկիրն է գտնվում Լուսնի և Արեգակի միջև։ Լուսնի տեսանելի չափը երկնակամարում մոտավորապես հավասար է Արեգակի չափին, երկուսն էլ երևում են մեկ և կես աստիճանին մոտ չափով։ Արեգակը շատ ավելի մեծ է Լուսնից, սակայն այն գտնվում է նույնքան մեծ հեռավորության վրա, այնպես որ ավելի մոտ գտնվող շատ ավելի փոքր Լուսինը երևում է նրա չափ Երկրից դիտելիս։ Այս երկու երկնային մարմինների [[տեսանելի չափ]]երի տատանումները, որոնք առաջանում են ոչ ամբողջությամբ շրջանաձև [[ուղեծիր|ուղեծրերի]] պատճառով, նույնպես մոտավորապես հավասար են, սակայն այս փոփոխությունները առաջանում են նրանց տարբեր փուլերում։ Այս պատճառով հնարավոր են դառնում [[ամբողջական խավարում|ամբողջական]] (երբ Լուսինը երևում է ավելի մեծ քան Արեգակը) և [[օղաձև խավարում|օղաձև]] (երբ Լուսինը երևոմ է ավելի փոքր քան Արեգակը) արևի խավարումներ<ref>{{Cite web |last=Էսպենակ |first=Ֆ. |year=2000 |title=Արևի խավարումներ սկսնակների համար |url=http://www.mreclipse.com/Special/SEprimer.html |accessdate=2010 թ․ մարտի 17 |publisher=ՄրԽավարում}}</ref>։ Ամբողջական խավարման ժամանակ, Լուսինը ամբողջովին ծածկում է Արեգակի սկավառակը և [[Արևապսակ|արեգակի թագը]] դառնում է տեսանելի անզեն աչքով։ Քանի որ Երկրի և Լուսնի միջև հեռավորությունը ժամանակի ընթացքում դանդաղ ավելանում է<ref name="Lambeck1977" />, Լուսնի անկյունային տրամագիծը փոքրանում է։ Սա նշանակում է, որ հարյուրավոր միլիոնավոր տարիներ առաջ Լուսինը միշտ ծածկում էր Արեգակի սկավառակը արևի խավարումների ժամանակ, և օղաձև խավարումները հնարավոր չէին։ Նմանապես, մոտ 600 միլիոն տարի անց (եթե Արեգակի անկյունային չափը մնա անփոփոխ), Լուսինը այլևս ամբողջովին չի ծածկի Արեգակը, և միայն օղաձև խավարումներ կառաջանան<ref name="eclipse">{{Cite web |last=Թիեման |first=Ջ. |author2=Կիտինգ, Ս. |date=2006 թ․ մայիսի 2 |title=Խավարում 99, Հաճախ տրվող հարցեր |url=http://eclipse99.nasa.gov/pages/faq.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140228054553/http://eclipse99.nasa.gov/pages/faq.html |archive-date=2014 թ․ փետրվարի 28 |accessdate=2007 թ․ ապրիլի 12 |publisher=ՆԱՍԱ}}</ref>։

Քանի որ Լուսինը պտտվում է Երկրի շուրջ մոտավորապես 5° [[ուղեծրի թեքում|թեքմամբ]] Երկրի Արեգակի շուրջ պտույտի [[խավարածիր|հարթության]] նկատմամբ, խավարումները չեն առաջանում ամեն լիալուսնի կամ նորալուսնի ժամանակ։ Որպեսզի խավարում առաջանա, Լուսինը պետք է լինի երկու ուղեծրերի հարթությունների հատման կետի մոտակայքում<ref name="eclipse" />։ Խավարումների առաջացման պարբերությունը և հաճախությունը, երբ Արեգակը ծածկվում է Լուսնի կողմից, կամ Լուսինը ծածկվում է Երկրի կողմից, նկարագրված է [[սարոսի ցիկլ]]ում, որը մոտ 18 տարի է<ref>{{Cite web |last=Էսպանակ |first=Ֆ. |title=Սարոսի ցիկլ |url=http://sunearth.gsfc.nasa.gov/eclipse/SEsaros/SEsaros.html |url-status=dead |archiveurl=https://archive.today/20120524183445/http://eclipse.gsfc.nasa.gov/SEsaros/SEsaros.html |archivedate=2012 թ․ մայիսի 24 |accessdate=2010 թ․ մարտի 17 |publisher=ՆԱՍԱ}}</ref>։

Քանի որ Լուսինը անընդհատ փակում է մեր տեսադաշտը երկնակամարի վրա մոտ մեկ և կես աստիճան տրամագիծ ունեցող շրջանաձև շրջանում<ref>Միջինում, Լուսինը ծածկում է 0,21078 քառակուսի աստիճան մակերես երկնակամարում։</ref><ref>{{Cite journal |author=Գուտիեր, Դ. Վ. |year=1947 |title=Քառակուսի աստիճանը որպես երկնակամարի մակերեսը չափող միավոր |url=http://adsabs.harvard.edu/abs/1947PA.....55..200 |journal=Հանրաճանաչ աստղագիտություն |volume=55 |pages=200–203 |bibcode=1947PA.....55..200G}}</ref>, նման ծածկման երևույթ է առաջանում երբ [[աստղ]]ը կամ [[մոլորակ]]ն անցնում է Լուսնի երևով և ծածկվում նրա կողմից, այսինքն հեռանում է մեր տեսադաշտից։ Աստղերի և մոլորակների ծածկումները չեն կրկնվում Երկրի տարբեր մասերում, սա պայմանավորված է Լուսնի ուղեծրի [[պրեցեսիա]]յով<ref>{{Cite web |title=Ամբողջական լուսնային ծածկումները |url=http://occsec.wellington.net.nz/total/totoccs.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100223022627/http://occsec.wellington.net.nz/total/totoccs.htm |archive-date=2010 թ․ փետրվարի 23 |accessdate=2010 թ․ մարտի 17 |publisher=Նոր Զելանդիայի թագավորական աստղագիտական միություն}}</ref>։

== Հետազոտություններ ==
{{Տես նաև|Լուսնի գաղութականացում}}
[[Պատկեր:Moon by Johannes hevelius 1645.PNG|մինի|Լուսնի քարտեզն ըստ [[Հովհաննես Հևելիուս]]ի (''[[Լուսնագրություն]]'', 1647): Առաջին քարտեզը, որն ընդգրկում է գոտիների [[լիբրացիա]]ն]]

=== Վաղ հետազոտություններ ===
{{Հիմնական|Լուսնի հետազոտումը|Լուսնագրություն|Լուսնային թեորիա}}
Դեռ վաղ ժամանակներից մարդիկ ըմբռնել են լուսնի փուլերը։ Մ. թ. ա 5-րդ դարում բաբելոնյան աստղագետներն արձանագրել են [[Լուսնի խավարում|Լուսնի խավարման]] 18-ամյա [[Սարոս ցիկլ]]ը<ref>{{Cite journal |last1=Աաբոե |first1=Ա. |last2=Բրիտոն |first2=Ջ. Փ. |last3=Հենդերսոն |first3=Ջ. Ա. |last4=Նեուգեբաեուր |first4=Օտտո |last5=Սաչս |first5=Ա. Ջ. |year=1991 |title=Սարոս ցիկլի տվյալները և նրա հետ կապված բաբելոնյան աստղագիտության տեքստերը |journal=Transactions of the American Philosophical Society |publisher=American Philosophical Society |volume=81 |issue=6 |pages=1–75 |doi=10.2307/1006543 |jstor=1006543 |quote=Նրանցից մեկն ներառում է այն, ինչ մենք անվանում ենք «Սարոս ցիկլի տեքստեր», որը տալիս է լուսնի խավարումն իր բոլոր 223 ամսվա (կամ 18 տարի) տևողությամբ |postscript=<!--None-->}}</ref> և [[Հնդկական աստղագիտություն]]ը նկարագրել է Լուսնի ամսական երկարացումը<ref name="Sarma-Ast-Ind">{{Cite book |last=Սարմա |first=Կ. Վ. |url=https://archive.org/details/encyclopaediahis00seli_136 |title=Encyclopaedia of the History of Science, Technology, and Medicine in Non-Western Cultures |publisher=Springer |year=2008 |isbn=978-1-4020-4559-2 |editor=Helaine Selin |editor-link=Helaine Selin |edition=2 |pages=[https://archive.org/details/encyclopaediahis00seli_136/page/n331 317]–321 |contribution=Աստղագիտությունը Հնդկաստանում}}</ref>։ Չինացի աստղագետ [[Շի Շեն]]ը (մոտ մթա 4-րդ դար) ցուցումներ է տվել արևային և լուսնային խավարումները կանխագուշակելու համար<ref name="Needham_0">{{Cite book |last=Ջոզեֆ |first=Նեդհամ |url=https://books.google.am/books?id=jfQ9E0u4pLAC&redir_esc=y |title=Գիտությունը և կրթությունը Չինաստանում. Հատոր 3. Երկրի և երկնքի մաթեմատիկան և գիտությունը |year=1986 |isbn=978-0-521-05801-8 |pages=411}}</ref>։ Ավելի ուշ հասկանալի դարձավ Լուսնի ֆիզիկական ձևը և լուսնի լույսը։ [[Հին Հունաստան]]ի փիլիսոփա [[Անաքսագորաս]]ը (մթա 428 թ.) ենթադրում էր, որ Արևը և Լուսինը եղել են հսկայական գնդաձև քարեր և վերջինն էլ արտացոլում է առաջինի լույսը<ref>{{Cite web |last=Օ'Քոնոր |first=Ջ. Ջ. |author2=Ե. Ֆ. Ռոբերտսոն |date=1999 թ․ փետրվար |title=Անաքսագորասը Կլազոմենայեից |url=http://www-history.mcs.st-andrews.ac.uk/Biographies/Anaxagoras.html |accessdate=2007 թ․ ապրիլի 12 |publisher=University of St Andrews}}</ref><ref name="Needham_1">{{Cite book |last=Ջոզեֆ |first=Նեդհամ |url=https://books.google.am/books?id=jfQ9E0u4pLAC&redir_esc=y |title=Գիտությունը և կրթությունը Չինաստանում. Հատոր 3. Երկրի և երկնքի մաթեմատիկան և գիտությունը |year=1986 |isbn=978-0-521-05801-8 |pages=227}}</ref>։ Չնայած այն բանին որ չինական [[Հան դինաստիա]]ն Լուսնին հավասարեցնում էին ''[[Ցի]]ի'' էներգիայի հետ, բայց նրանց «ճառագայթային տեսության» թեորիան ընդունել էր, որ Լուսինը արևի արտացոլքն է, և [[Ջինգ Ֆանգ]]ը (մթա 78–37) նշել էր, որ Լուսինը գնդաձև է<ref name="Needham_2">{{Cite book |last=Ջոզեֆ |first=Նեդհամ |url=https://books.google.am/books?id=jfQ9E0u4pLAC&redir_esc=y |title=Գիտությունը և կրթությունը Չինաստանում. Հատոր 3. Երկրի և երկնքի մաթեմատիկան և գիտությունը |year=1986 |isbn=978-0-521-05801-8 |pages=413–414}}</ref>։ Մեր թվարկության 499 թվականին հնդկական աստղագետ [[Արիաբհաթա]]ն իր ''[[Արիաբհաթիա]]'' աշխատությունում նշել էր, որ լուսնի լուսարձակումը տեղի է ունենում ի շնորհիվ արևի փայլատակման<ref>{{Cite web |last1=Ռոբերտսոն |first1=Ե. Ֆ. |date=2000 թ․ նոյեմբեր |title=Տարեց Արիաբհաթան |url=http://www-history.mcs.st-andrews.ac.uk/Biographies/Aryabhata_I.html |accessdate=2010 թ․ ապրիլի 15 |publisher=School of Mathematics and Statistics, University of St Andrews |location=Շոտլանդիա}}</ref>։ Աստղագետ և ֆիզիկոս [[Ալհազեն]]ը (965–1039) գտել է, որ Արևի լույսը Լուսնի վրայից չի արտացոլվում հայելային կերպով, այլ այն Լուսնի մակերևույթից տարածվում է տարբեր ուղղություններով<ref>{{Cite book |author=Ա. Լ. Սաբրա |title=Dictionary of Scientific Biography |publisher=Charles Scribner's Sons |year=2008 |location=Դեթրոյտ |pages=189–210, և 195 |chapter=Ibn Al-Haytham, Abū ʿAlī Al-Ḥasan Ibn Al-Ḥasan}}</ref>։ [[Սոնգ դինաստիա]]յի [[Շեն Կուո]]ն (1031–1095) այլաբանություն է ստեղծել Լիալուսնի և Նորալուսնի մասին, ըստ որի, երբ Լուսնի մի տեղում արծաթի մասնիկները շատ են, ապա տեսանելի է դառնում Լուսնի մահիկը<ref name="Needham_3">{{Cite book |last=Ջոզեֆ |first=Նեդհամ |url=https://books.google.am/books?id=jfQ9E0u4pLAC&redir_esc=y |title=Գիտությունը և կրթությունը Չինաստանում. Հատոր 3. Երկրի և երկնքի մաթեմատիկան և գիտությունը |year=1986 |isbn=978-0-521-05801-8 |pages=415–416}}</ref>։

Ըստ [[Արիստոտել]]ի (մթա 384–322) տիեզերքի նկարագրության՝ Լուսինը նշվել է որպես փոփոխվող տարրերի (հող, ջուր, օդ և կրակ) սահման և եթերային հավերժ աստղ, որը կգերակայի դարեր շարունակ<ref>{{Cite book |last=Լևիս |first=Ց. Ս. |title=Վերացված պատկերացում |publisher=Cambridge University Press |year=1964 |isbn=978-0-521-47735-2 |location=Քեմբրիջ |page=108}}</ref>։ Այնուամենայնիվ մթա 2-րդ դարում [[Սելևք]]ը հանգավ ճշմարիտ եզրակացության, որ մակընթացությունները կախված են Լուսնից և նրանց բարձրությունը կախված է [[Արեգակ|Արևի]] նկատմամբ եղած Լուսնի դիրքից<ref>{{Cite journal |last=վան դեր Վաերդեն |first=Բարտել Լինդերթ |year=1987 |title=Հույների հելիոկենտրոնական համակարգը, պարսկական և հինդուական աստղագիտությունը |journal=Annals of the New York Academy of Sciences |volume=500 |pages=1–569 |bibcode=1987NYASA.500....1A |doi=10.1111/j.1749-6632.1987.tb37193.x |pmid=3296915}}</ref>։ Նույն դարում [[Արիստարխ Սամոսացի|Արիստարքոս Սամոսացի]]ն հաշվարկել է Երկրից մինչև Լուսին եղած հեռավորությունը՝ ստանալով որ այն մոտավորապես Երկրագնդի շառավղից քսան անգամ մեծ է։ Այդ թվերը բավականին բարելավել է [[Պտղոմեոս Կլավդիոս]]ը (մթ 90–168). նրա հաշվարկներով, այդ տարածությունը մեծ Երկրագնդի շառավղից 59, իսկ Լուսնի տրամագիծը կազմում է Երկրի տրամգծի 0.292-ը, որը և բավականին մոտ է իրական թվերին՝ համապատասխանաբար 60 և 0.273<ref>{{Cite book |last=Էվանս |first=Ջեյմս |url=https://archive.org/details/historypracticeo0000evan |title=Հին աստղագիտության պատմությունն ու պրակտիկան |publisher=Oxford University Press |year=1998 |isbn=978-0-19-509539-5 |location=Օքսվորդ և Նյու Յորք |pages=[https://archive.org/details/historypracticeo0000evan/page/71 71], 386}}</ref>։ [[Արքիմեդես]]ը (մթա 287–212) հաշվարկել է Լուսնի և այլ հայտնի մոլորակների մոլորակային շարժումը<ref>{{Cite news |date=2008 թ․ հուլիսի 31 |title=Թե ինչպես էին հույները հաշվարկում մթա 100 թ.-ին |url=http://www.nytimes.com/2008/07/31/science/31computer.html?hp |accessdate=2010 թ․ մարտի 27 |work=The New York Times}}</ref>։

[[Միջնադար]]ում՝ մինչ աստղադիտակի հայտնագործումը, Լուսինը համարում էին «իդեալական հարթ» գնդաձև մարմին<ref>{{Cite web |last=Վան Հելդեն |first=Ա. |year=1995 |title=Լուսին |url=http://galileo.rice.edu/sci/observations/moon.html |accessdate=2007 թ․ ապրիլի 12 |publisher=Galileo Project}}</ref>։ 1609 թվականին [[Գալիլեո Գալիլեյ]]ն իր ''[[Սիդերեուս Նունցիուս]]'' գրքում առաջին անգամ գծագրեց աստղադիտակի օգնությամբ ստացված լուսնի պատկերը, որտեղ և նշվեց, որ նրա մակերևույթը հարթ չէ, այլ ունի լեռներ և խառնարաններ։ Լուսնի աստղադիտական քարտեզագրումը շարունակվել է 17-րդ դարի վերջերում [[Ջիովաննի Բատիստա Ռիքոլի]]ի և [[Ֆրանչեսկո Մարիա Գրիմալդի]]ի ջանքերով։ Նրանց կողմից շատ լուսնային դետալներին տրված ավանումներից շատերը օգտագործվում են մինչև այժմ։ Լուսնի քարտեզն ավելի ճշգրիտ կազմվեց 1834-1836 թվականներին [[Ուիլհելմ Բիր]]ի և [[Յոհան Հենրիխ վան Մեդլեր]]ի կողմից։ 1837 թվականին նրանց կողմից ստեղծած ''Դեր Մոնդ'' գիրքը համարվում է առաջին մանրամասն աշխատությունը նվիրված Լուսնի [[եռանկյունաչափություն|եռանկյունաչափական]] նկարագրությունը, որտեղ պատկերված է Լուսնի մակերևույթը ավելի քան հազար լեռներով՝ իրենց բարձրություններով հանդերձ<ref>{{Cite journal |last=Կոնսոլմագնո |first=Գայ Ջ. |year=1996 |title=Աստղագիտությունը, ֆանտաստիկան և ազգային մշակույթը 1277-2001 թթ. |url=https://archive.org/details/sim_leonardo_1996_29_2/page/128 |journal=Leonardo |publisher=The MIT Press |volume=29 |issue=2 |page=128 |jstor=1576348}}</ref>։ Լուսնի խառնարանների մասին առաջին անգամ նշել է Գալիլեյը և նրանք համարվում էին [[Հրաբուխ|հրաբխային]] մինչև 1870-ականներին [[Ռիչարդ Պրոկտոր]]ի ենթադրությունն այն մասին, որ դրանք առաջացել են բախման հետևանքով<ref name="worldbook"/>։ Այս տեսակետը հիմնավորում ստացավ 1892 թվականին երկրաբան [[Գրով Կարլ Գիլբերտ]]ի փորձերի շնորհիվ, և ավելի ուշ [[1920]]–[[1940]] թթ. հետազոտություններից հետո<ref name="Hall1977">{{Cite web |last=Հոլ |first=Ռ. Կարգիլ |year=1977 |title=Ներդրում Ա. Լուսնային թեորիան մինչ 1964 թ. |url=http://history.nasa.gov/SP-4210/pages/App_A.htm |accessdate=2010 թ․ ապրիլի 13 |work=NASA History Series. LUNAR IMPACT: A History of Project Ranger. |publisher=Scientific and Technical Information Office, NATIONAL AERONAUTICS AND SPACE ADMINISTRATION |location=Washington, D.C.}}</ref>, ինչը բերեց [[լուսնաերկրաչափական ժամանակասանդղակ]]ի զարգացմանը, որը 1950-ականներից սկսած դառնում է [[մոլորակային երկրաչափություն|մոլորակային երկրաչափության]] զարգացման ճյուղերից մեկը<ref name="worldbook"/>։

== Քիմիական հետազոտություններ ==
{| class="wikitable sortable"
 |+Քիմիական բաղադրությունը լուսնային տոկոսներով<ref>{{Ռուսերեն հոդված |автор=А.Цимбальникова, М.Паливцова, И.Франа, А.Машталка |заглавие=Химический состав фрагментов кристаллических пород и образцов реголита «Луны-16» и «Луны-20» |год=1975 |ответственный=Академия наук СССР, Национальное управление по аэронавтике и исследованию космического пространства США. |место={{М}} |издание=Космохимия Луны и планет. Труды Советско-Американской конференции по космохимии Луны и планет в Москве (4—8 июня 1974 года) |издательство=Наука |страницы=156—166}}</ref>.
 |-
 !Տարրեր  ||Տեղափոխվել է "Լուսնի 20":||Տեղափոխվել է "Լուսնի-16"
 |-
 |[[Սիլիցիում|Si]] ||20,0  ||20,0
 |-
 |[[Տիտան|Ti]]||0,28||1,9
 |-
 |[[Ալյումին|Al]]||12,5 ||8,7
 |-
 |[[Քրոմ|Cr]]||0,11||0,20
 |-
 |[[Երկաթ|Fe]]||5,1||13,7
 |-
 |[[Մագնեզիում|Mg]]||5,7||5,3
 |-
 |[[Կալցիում|Ca]]||10,3||9,2
 |-
 |[[Նատրիում|Na]]||0,26||0,32
 |-
 |[[Կալիում|K]]||0,05||0,12
 |}

=== Հետազոտություններ 1959–1976 ===
==== Խորհրդային միության առաքելություններ ====
{{Հիմնական|Լունա ծրագիր|Լունախոդ ծրագիր}}
[[Սառը պատերազմ]]ով հրահրվող [[Տիեզերական մրցավազք]]ը հանգեցրել էր [[Լուսնի հետազոտության]] հանդեպ հետաքրքրության աճին։ [[Կրող հրթիռ]]ները անհրաժեշտ զարգացվածությանն հասցնելուն պես, երկու պետությունները անմիջապես դեպի Լուսին ուղարկեցին իրենց հետազոտական սարքերը։ Ծրագրերի շարքում էր ինչպես, զուտ Լուսնի մոտակայքում սարքն անցկացնելը, այնպես էլ ուղեծրային (օրբիտալ) և Լուսնի մակերեսին վայրէջք կատարելու նպատակ հետապնդող առաքելությունները։

[[ԽՍՀՄ|Խորհրդային միության]] [[Լունա (ծրագիր)|«Լունա» ծրագրի]] տիեզերանավերը առաջինն էին, որ հասան հաջողության։ 1958 թվականի երեք ձախողված և անուն չստացած առաքելություններից հետո<ref>{{Cite web |last=Զակ |first=Անատոլի |year=2009 |title=Ռուսաստանի անօդաչու առաքելությունները դեպի Լուսին (Russia's unmanned missions toward the Moon) |url=http://www.russianspaceweb.com/spacecraft_planetary_lunar.html |accessdate=2010 ապրիլի 20}}{{ref-en}}</ref>, 1959 թվականին [[Լունա 1]]-ը առաջին մարդու կողմից ստեղծված օբյեկտն էր, որը հաղթահարեց Երկրի [[ձգողականություն]]ը և անցավ Լուսնի մոտով, առաջին արհեստական օբյեկտը, որն բախվեց լուսնային մակերեսին [[Լունա 2]]-ն էր, իսկ Երկրից անտեսանելի, [[Լուսնի հակառակ կողմ]]ը առաջին անգամ լուսանկարել էր [[Լունա 3]] սարքը, այդ ամենը մեկ տարվա ընթացքում։

Լուսնի մակերեսին հաջողված փափուկ վայրէջք կատարած առաջին տիեզերանավը դարձավ [[Լունա 9]]-ը, 1966 թվականին։ Նույն թվականին, [[Լուսնի ուղեծիր|Լուսնի ուղեծրին]] տեղակայված առաջին անօդաչու սարքը դարձավ [[Լունա 10]]–ը<ref name="worldbook" /> [[Լուսային հողի]] և [[Լուսնային քար|քարերի]] նմուշները Երկիր էին բերվել «Լունա» ծրագրի երեք [[տիեզերական սարք]]երով՝ (''[[Լունա 16]]''-ը 1970 թ․-ին, ''[[Լունա 20]]''-ը 1972 թ․-ին և ''[[Լունա 24]]''-ը 1976 թվականներին), բերված նմուշների ընդհանուր քաշը 0.3 կգ էր<ref>{{Cite web |title=Քարեր և հողեր Լուսնից (Rocks and Soils from the Moon) |url=http://curator.jsc.nasa.gov/lunar/index.cfm |accessdate=2010 ապրիլի 6 |publisher=ՆԱՍԱ}} {{ref-en}}</ref>։ [[Լունախոդ ծրագիր|«Լունախոդ» ծրագրի]] շրջանակներում 1970 և 1973 թվականներին Լուսնի վրա վայրէջք էին կատարել առաջին երկու [[լուսագնացներ]]ը։

==== ԱՄՆ-ի առաքելություններ ====
{{Հիմնական|Ապոլոն ծրագիր|Վայրէջք Լուսնի վրա}}
[[Պատկեր:NASA-Apollo8-Dec24-Earthrise.jpg|մինի|[[Երկիր|Երկրի]] տեսքը [[Ապոլոն 8]] լուսնային արբանյակից, 1968 թ., Սուրբ Ծննդի նախօրյակ: Աֆրիկայում արևամուտ է, երկու Ամերիկաները ծածկված են ամպերով, իսկ Անտարրկտիդան գտնվում է նկարի ձախ կողմում:]]
[[Պատկեր:Aldrin Apollo 11 original.jpg|մինի|[[Էդվին Օլդրին]]ը Լուսնի վրա՝ նկարահանված [[Նիլ Արմսթրոնգ]]ի կողմից, 20 Հուլիսի 1969]]
[[Պատկեր:American flag seen from inside the Apollo 11 Lunar Module.jpg|մինի|Ամերիկայի դրոշը Լուսնի վրա. [[Ապոլոն 11]]]]

Լուսնի հետազոտման ամերիկյան առաքելությունները սկսվեցին Լուսին ռոբոտ ուղարկելուց, որպեսզի հետազոտվի նրա մակերևույթը և նրա վրա վայրէջք կատարելու պայմանները։ [[Ռեակտիվ շարժման լաբորատորիա]]յի [[Սերվեյոր ծրագիր|''Սերվեյեր'' կայանը]] վայրէջք կատարեց Լուսնի վրա [[Լունա 9]]-ից չորս ամիս անց։ Զուգահեռ մշակվում էր [[ՆԱՍԱ]]-ի [[Ապոլոն (ծրագիր)|Ապոլոն ծրագիրը]] (երբեմն կոչվում է {{lang-en|Apollo}} անվան ավելի մոտ «Ապոլո»)։ Մի քանի հատ առանց ուղևորների Ապոլոնի թռիչքներից և հետազոտություններից հետո, 1968 թվականին [[Ապոլոն 8]]-ը անձնակազմով թռչում է Լուսին։ 1969 թվականին Լուսնի վրա առաջին մարդու վայրէջք կատարելը շատերի կողմից համարվում է տիեզերագնացության գագաթնակետ<ref name="CNN">{{Cite news |last=Կորեն |first=Մ. |date=2004 թ․ հուլիսի 26 |title='Հսկայական թռիչքը' աշխարհին բացում է նոր հնարավորություններ |url=http://edition.cnn.com/2004/TECH/space/07/16/moon.landing/index.html |accessdate=2010 թ․ մարտի 16 |publisher=CNN |archive-date=2012-01-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120120133640/http://edition.cnn.com/2004/TECH/space/07/16/moon.landing/index.html |url-status=dead }}</ref>։ [[Ապոլոն 11]]-ի ուղևորներից [[Նիլ Արմսթրոնգ]]ը Լուսնի վրա ոտք դրած առաջին մարդն էր։ Դա տեղի ունեցավ 1969 թվականի Հուլիսի 21-ի ժամը 02:56-ին<ref>{{Cite web |title=Լուսնային առաքելությունների տարեգիր, 24 Հուլիսի 1969 |url=http://history.nasa.gov/ap11ann/ap11events.html |accessdate=2010 թ․ ապրիլի 13 |work=Ապոլոն 11-ի 30-րդ տարելից |publisher=ՆԱՍԱ}}</ref>։ Ապոլոն 11-ից 17-ը (բացառությամբ [[Ապոլոն 13]]-ի, որի պլանավորած վայրէջքը Լուսնի վրա չկայացավ) Երկիր վերադարձան 382 կգ լուսնային ապարով և հողով՝ շուրջ 2196 առանձին նմուշներով<ref>{{Cite web |last=Մարտե |first=Լինդա Մ.Վ. |date=2009 թ․ դեկտեմբերի 21 |title=Հանրահայտ լուսնային քարեր։ Ապոլոնի լուսնային հավաքածուի տեսքը և կարգավիճակը։ Ունիկալ, բայց սահմանափակ, ոչ երկրային ռեսուրսները |url=http://www.psrd.hawaii.edu/Dec09/PSRD-Apollo-lunar-samples.pdf |accessdate=2010 թ․ ապրիլի 6 |publisher=Planetary Science and Research Discoveries}}</ref>։ Ամերիկայի լուսնային առաքելության հաջողությունը կապված էր 1960-ականների տեխնիկական նվաճումներով, որոնցից են քիմիայի բնագավառում [[աբլացիա]]ն, [[Ծրագրային ապահովման ճարտարագիտություն|ծրագրային ապահովվումը]] և [[մթնոլորտային անցում|մթնոլորտային անցման]] տեխնոլոգիան, և տեխնիկական սարքավորումների շատ գրագետ ղեկավարումը<ref>{{Cite web |last=Լաունիուս |first=Ռոջեր Դ. |date=1999 թ․ հուլիս |title=Ապոլոն նախագծի թողած ժառանգությունը |url=http://history.nasa.gov/ap11ann/legacy.htm |accessdate=2010 թ․ ապրիլի 13 |publisher=ՆԱՍԱ-ի պատմական գրասենյակ}}</ref><ref>{{Cite book |title=SP-287 Ո՞րն է Ապոլոնի հաջողության գաղտնիքը։ Ութ հոդվածների շարքը վերատպած է տիեզերագնացության և օդագնացության հարցերի թույլատրությամբ 1970 թ.-ի մարտին |publisher=Scientific and Technical Information Office, National Aeronautics and Space Administration |year=1971 |location=Վաշինգթոն}}</ref>։

Լուսնի մակերևույթի հետազոտման համար գիտական սարքավորումների կոմպլեքսները տեղադրվել են Ապոլոնի բոլոր վայրէջքների ժամանակ։ Երկարատև հետազոտությունների համար նախատեսված [[ALSEP|գործիքային կայաններ]], այդ թվում նաև ջերմային հոսքի զոնդեր, [[սեյսմոմետր]]եր և [[մագնիտոմետր]]եր է տեղադրվել [[Ապոլոն 12]], [[Ապոլոն 14|14]], [[Ապոլոն 15|15]], [[Ապոլոն 16|16]] և [[Ապոլոն 17|17]] վայրէջքների վայրերում։ 1977 թվականին, բյուջեի սպառման պատճառով, դադարեցնում են Լուսնից ուսումնասիրությունների տվյալները Երկրին փոխանցելը<ref>{{Cite news |date=1977 թ․ սեպտեմբերի 1 |title=ՆԱՍԱ-ի նորությունների թողարկում 77-47 էջ 242 |url=http://www.nasa.gov/centers/johnson/pdf/83129main_1977.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110629121829/http://www.nasa.gov/centers/johnson/pdf/83129main_1977.pdf |archive-date=2011 թ․ հունիսի 29 |accessdate=2010 թ․ մարտի 16 |format=PDF}}</ref><ref>{{Cite news |last=Ապլետոն |first=Ջեյմս |author2=Չարլզ Ռիդլի, Ջոն Դենս, Սիմոն Հարվեյ, Փոլ Բերթ, Մայքլ Հեքել, Ռոյ Ադամս, Ն. Սպուներ, Վայն Բրիեսք |year=1977 |title=OASI Newsletters Archive |url=http://www.ast.cam.ac.uk/~ipswich/Miscellaneous/Archived_spaceflight_news.htm |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20071210143103/http://www.ast.cam.ac.uk/~ipswich/Miscellaneous/Archived_spaceflight_news.htm |archivedate=2007 թ․ դեկտեմբերի 10 |accessdate=2007 թ․ օգոստոսի 29 |location=NASA Turns A Deaf Ear To The Moon}}</ref>, բայց [[Լուսնի լազերային լոկալիզացում|Լուսնի լազերային լոկալիզացման]] գործիքները մինչ օրս էլ օգտագործվում են։ Ստացված տվյալները մշակվում են Երկրի վրա գտնվող կայաններում մեկ սանտիմետրի ճշտությամբ և կազմվում է Լուսնի մակերևույթի ճշգրիտ քարտեզը<ref>{{Cite journal |last=Դիքեյ |first=Ջ. |last2=Բենդեր |first2=Պ. Լ. |last3=Ֆալեր |first3=Ջ. Ե. |last4=Նյուհոլ |first4=Խ. Խ. |last5=Ռիքլեֆս |first5=Ռ. Լ. |last6=Ռիես |first6=Ջ. Գ. |last7=Շելուս |first7=Փ. Ջ. |last8=Վեիլեթ |first8=Ց. |last9=Ուիփլ |first9=Ա. Լ. |display-authors=1 |year=1994 |title=Լուսնի լազերային լոկալիզացումը շարունակվում է Ապոլոն նախագծի թողած ժառանգությունով |journal=Science |volume=265 |issue=5171 |pages=482–490 |bibcode=1994Sci...265..482D |doi=10.1126/science.265.5171.482 |pmid=17781305}}</ref>։

=== Հետազոտությունները 1990-ականներից մինչև այժմ ===
«Ապոլոն» և «Լունա» նախագծերից հետո աշխարհի շատ երկրներ սկսեցին զբաղվել Լուսնի հետազոտմամբ։ 1990 թվականին [[Ճապոնիա]]ն դարձավ երրորդ երկիրը, որը Լուսնի վրա տեղադրեց տիեզերական ''[[Հիթքեն]]'' սարքը՝ նրա մակերևույթն ուսումնասիրելու համար։ Բացի այդ տիեզերանավն այնտեղ իջեցրել է նաև ''Հագորոմո'' ռոբոտին, բայց վերջինս չի կարողացել տվյալներ փոխանցել և նրա առաքելությունը ձախողվել է<ref>{{Cite web |title=Hiten-Hagomoro |url=http://solarsystem.nasa.gov/missions/profile.cfm?MCode=Hiten&Display=ReadMore |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110614115823/http://solarsystem.nasa.gov/missions/profile.cfm?MCode=Hiten&Display=ReadMore |archive-date=2011 թ․ հունիսի 14 |accessdate=2010 թ․ մարտի 29 |publisher=NASA}}</ref>։ 1994 թվականին ԱՄՆ-ն Լուսին ուղարկեց Ռազմական նախարարության և ՆԱՍԱ-ի համատեղ մշակած ''[[Կլեմենտինա (տիեզերական սարք)|Կլեմենտինան]]'' սարքը։ Այդ առաքելության շնորհիվ հնարավոր եղավ ստանալ Լուսնի առաջին տեղագրական քարտեզը և Լուսնի մակերևույթի առաջին [[Բազմասպեկտրալ|մուլտիսպեկտրալային]] պատկերը<ref>{{Cite web |year=1994 |title=Կլեմենտինայի տեղեկությունները |url=http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/cleminfo.html |accessdate=2010 թ․ մարտի 29 |publisher=ՆԱՍԱ}}</ref>։ Դրանից հետո 1998 թվականին ''[[Lunar Prospector]]'' առաքելության սարքավորումները Լուսնի բևեռներում բավականին ջրածին հայտնաբերեցին, որը հավանաբար գոյացել է արևի լույս չտեսնող բևեռների խառնարանների սառույցներից<ref>{{Cite web |year=2001 |title=Lunar Prospector. Նեյտրոնային սպեկտոմետր |url=http://lunar.arc.nasa.gov/results/neutron.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100527105801/http://lunar.arc.nasa.gov/results/neutron.htm |archive-date=2010 թ․ մայիսի 27 |accessdate=2010 թ․ մարտի 29 |publisher=ՆԱՍԱ}}</ref>։

Եվրոպական ''[[SMART-1]]'' տիեզերանավը, որը երկրորդ [[Իոնային շարժիչ|իոնային ինքնագնաց]] տիեզերանավն էր, Լուսին վայրէջք կատարեց 2004 թվականի նոյեմբերի 2004-ին և այնտեղ մնաց մինչև 2006 թվականի սեպտեմբերի 3-ը և առաջին անգամ ուսումնասիրեց Լուսնի մակերևույթի քիմիական տարրերը<ref>{{Cite web |date=2007 թ․ փետրվարի 26 |title=SMART-1 ինֆորմացիոն թերթ |url=http://www.esa.int/SPECIALS/SMART-1/SEMSDE1A6BD_0.html |accessdate=2010 թ․ մարտի 29 |publisher=European Space Agency}}</ref>։ Չինաստանը ևս հավակնություն հայտնեց [[Լուսնի հետազոտման չինական նախագիծը|Լուսնի հետազոտման]] գործում և հաջողությամբ Լուսին իջեցրեց ''[[Չանյե 1]]'' տիեզերանավը, որն այնտեղ մնաց 2007 թվականի նոյեմբերի 5-ից մինչև 2009 մարտի 1-ը<ref name="xinhua_20090301">{{Cite news |date=1 Մարտ 2009<!-- 19:28--> |title=Չինաստանի առաջին լուսնային առաքելությունը |url=http://www.chinadaily.com.cn/china/2009-03/01/content_7523687.htm |accessdate=2010 թ․ մարտի 29 |publisher=Խինհուա}}</ref>։ Նա տասնվեց ամսյա առաքելության արդյունքում կարողացավ ստանալ Լուսնի ամբողջական քարտեզի պատկերը։ 2007 թվականի հոկտեմբերի 4-ից մինչև 2009 թվականի Հունիս 10-ը իր առաքելություններն էր իրականացնում ճապոնական ''[[Կագույա]]'' տիեզերանավը, որն հագեցած էր բարձր հստակությամբ տեսախցիկներով և երկու ոչ մեծ արբանյակային ռադիոընդունիչներից։ Նա կարողացավ ստանալ Լուսնի երկրաֆիզիկական տվյալները և այդ տեսաֆիլմը համարվում է ամենաբարձրորակ և ամենահստակ ֆիլմը, որը երբևէ նկարահանվել է Երկրից դուրս<ref>{{Cite web |title=Կագույայի առաքելությունը |url=http://www.selene.jaxa.jp/en/profile/index.htm |accessdate=2010 թ․ ապրիլի 13 |publisher=JAXA}}</ref><ref>{{Cite web |date=2007 թ․ նոյեմբերի 7 |title=Կագույան առաջինն էր, որ Երկրին տվեց Լուսնի պատկերը HDTV որակով |url=http://www.jaxa.jp/press/2007/11/20071107_kaguya_e.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100316190341/http://www.jaxa.jp/press/2007/11/20071107_kaguya_e.html |archive-date=2010 թ․ մարտի 16 |accessdate=2010 թ․ ապրիլի 13 |publisher=Japan Aerospace Exploration Agency (JAXA) and NHK (Japan Broadcasting Corporation)}}</ref>։ Առաջին հնդկական լուսնային առաքելությունը՝ ''[[Չանդրայան 1]]''-ը Լուսնի վրա գործեց 2008 թվականի նոյեմբերի 8-ից մինչև 2009 թվականի Օգոստոսի 27-ը, երբ նրա հետ կապը կտրվեց։ Այն կատարեց քիմիական և տարրային ուսումնասիրություններ՝ ստեղծվելով Լուսնի ֆոտո-երկրաբանական քարտեզը։ Բացի այդ նա հաստատեց, որ Լուսնի հողում կան ջրի մոլեկուլներ<ref>{{Cite web |date=2008 թ․ նոյեմբերի 17 |title=Չանդրայանի առաքելությունը |url=http://www.isro.org/Chandrayaan/htmls/mission_sequence.htm |accessdate=2010 թ․ ապրիլի 13 |publisher=Indian Space Research Organisation}}</ref>։ 2013 թվականին Հնդկաստանը պլանավորում է բաց թողնել ''[[Չանդրայան 2]]''-ը, որն իր մեջ կներառի նաև ռուսական լուսնագնացը<ref>{{Cite web |title=Տիեզերական ուսումնասիորության հնդկական կազմակերպություններ. Ապագա պլանները |url=http://www.isro.org/scripts/futureprogramme.aspx#Space |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20101125163045/http://isro.org/scripts/futureprogramme.aspx#Space |archive-date=2010 թ․ նոյեմբերի 25 |accessdate=2010 թ․ ապրիլի 13 |publisher=Indian Space Research Organisation}}</ref><ref>{{Cite web |date=2007 թ․ նոյեմբերի 14 |title=Ռուսաստանը և Հնդկաստանը համաձայնագիր են ստորագրել Չանդրայան 2-ի վերաբերյալ |url=http://isro.org/pressrelease/Nov14_2007.htm |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20071217203828/http://isro.org/pressrelease/Nov14_2007.htm |archivedate=2007 թ․ դեկտեմբերի 17 |accessdate=2010 թ․ ապրիլի 13 |publisher=Indian Space Research Organisation}}</ref>։ ԱՄՆ-ն 2009 թվականի հունիսի 18-ին Լուսին է ուղարկել ''[[Lunar Reconnaissance Orbiter]]'' և ''[[Lunar Crater Observation and Sensing Satellite|LCROSS]]'' հետազոտման կայանները։ ''LCROSS''-ն իր առաքելությունը վերջացրել է 2009 թվականի հոկտեմբերի 9-ին [[Կաբեուս (խառնարան)|Կաբեուս]] խառնարանում լայնամասշտաբ ուսումնասիրություններ կատարելուց հետո<ref>{{Cite web |date=2009 թ․ հոկտեմբեր |title=Lunar CRater Observation and Sensing Satellite (LCROSS). Ռազմավարությունը և աստղագիտական ընկերության ուսումնասիրությունները |url=http://lcross.arc.nasa.gov/observation.htm |url-status=dead |archive-url=https://www.webcitation.org/66BhosrQk?url=http://lcross.arc.nasa.gov/observation.htm |archive-date=2012 թ․ մարտի 15 |accessdate=2010 թ․ ապրիլի 13 |publisher=ՆԱՍԱ}}</ref>,, իսկ ''LRO''-ն մինչև հիմա էլ շահագործվում է և բավականին բարձր որակի նկարներ է ստացել լուսնային մակերևույթի վերաբերյալ։ 2011 թվականի Նոյեմբերին LRO-ն տվել է [[Արիստարքուս (խառնարան)|Արիստարքուս խառնարանի]] մանրամասն տվյալները, որն ունի 40 կիլոմետր տրամագիծ և 3.5 կիլոմետր խորություն։ Այդ խառնարանը համարվում է Երկրից ամենատեսանելի խառնարանը։ «Արիստարքուս սարահարթը երկրաբանական առումով հանդիսանում է ամենաբազմազան տեղը Լուսնի վրա՝ խորհրդավոր ծագում ունեցող սարահարթ, լավայով ծածկված հսկայական տեղամասեր, հրաբխային փրփուրով ծածկված դաշտեր և այդ ամենը լի է խոշոր բազալտի կտորներով». ասել է Մարկ Ռոբինսոնը, LRO-ի գլխավոր հետազոտողը։ 2011 թվականի նոյեմբերի 25-ին ՆԱՍԱ-ն թարմացրել է նկարները<ref>{{Cite news |date=2012 թ․ հունվարի 6 |title=Լուսնի հսկայական խառնարանը առաջնային պլանով |url=http://www.msnbc.msn.com/id/45901428#.Twe_flbWxvY |publisher=MSNBC |agency=Space.com}}</ref>։

[[Gravity Recovery and Interior Laboratory|GRAIL-ի]] երկու տիրեզերանավեր սկսել են Լուսնի շուրջ պտտվել 2012 թվականի հունվարի 1-ից<ref>{{Cite news |last=Չանգ |first=Ալիսիա |date=2011 թ․ դեկտեմբերի 26 |title=Երկու արբանյականին զոնդեր Լուսնի շուրջ՝ նրա գրավիտացիոն դաշտը ստուգելու համար |url=http://www.thesunnews.com/2011/12/26/2569001/twin-probes-to-circle-moon-to.html |accessdate=2011 թ․ դեկտեմբերի 27 |work=The Sun News |agency=Associated Press}}</ref>։

Մյուս լուսնային առաքելություններից է Ռուսաստանի ''[[Լունա-Գլոբ]]ը'', որը լինելու է առանց ուղևորի մոդուլ և ամբողջությամբ ղեկավարվելու է տեխնիկայով։ Այն հիմնված է մարսիական ''[[Ֆոբոս-Գրունտ]]'' առաքելության հիման վրա և թողարկվելու է 2015 թվականին<ref>{{Cite web |last=Կովալտ |first=Ց. |date=2006 թ․ հունիսի 4 |title=Ռուսաստանի նախագծերը լուսնային ռոբոտացված առաքելություններում |url=http://www.aviationnow.com/avnow/news/channel_awst_story.jsp?id=news/aw060506p2.xml |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20061024024515/http://www.aviationnow.com/avnow/news/channel_awst_story.jsp?id=news%2Faw060506p2.xml |archive-date=2006 թ․ հոկտեմբերի 24 |accessdate=2007 թ․ ապրիլի 12 |publisher=Aviation Week}}</ref><ref>{{Cite web |date=2009 թ․ փետրվարի 25 |title=Ռուստանը Մարս է ուղևորվում այս տարի, իսկ Լուսին կուղևորվի 3 տարի անց |url=http://rt.com/Top_News/2009-02-25/Russia_to_send_mission_to_Mars_this_year__Moon_in_three_years_.html |accessdate=2010 թ․ ապրիլի 13 |publisher="TV-Novosti"}}</ref>։ Լուսնի հետազոտման համար [[Google Lunar X Prize]] կազմակերպությունը 2007 թվականի սեպտեմբերի 13-ին հայտարարել է 20 միլիոն դոլար արժողությամբ մրցանակ, ով ռոբոտացված կայան կկարողանա իջեցնել Լուսին և հետազոտել դեռևս մեզ անհայտ խառնարանները<ref>{{Cite web |year=2010 |title=Google Lunar X Prize-ի մասին |url=http://www.googlelunarxprize.org/lunar/about-the-prize |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100228024532/http://www.googlelunarxprize.org/lunar/about-the-prize |archivedate=2010 թ․ փետրվարի 28 |accessdate=2010 թ․ մարտի 24 |publisher=X-Prize Foundation}}</ref>։ [[Շեքլտոն էներգետիկական ընկերություն]]ը նախագիծ է կառուցել, ըստ որի Լուսնի հարավային բևեռում նա ջուր կհավաքի<ref>{{Cite web |last=Ուոլ |first=Մայք |date=2011 թ․ հունվարի 14 |title=Լուսնի ջրային հանքարդյուանբերությունը. Հարցեր և պատասխաններ Շեքլտոն ընկերության ներկայացուցիչ Բիլ Սթոունի հետ |url=http://www.spacenews.com/10619-mining-moon-water-bill-stone-110114.html |publisher=Space News}}{{Չաշխատող արտաքին հղում|bot=InternetArchiveBot }}</ref>։

ՆԱՍԱ-ն սկսել է նախագծեր կառուցել 2004 թվականի հունվարի 14-ին նախագահ [[Ջորջ Ուոքեր Բուշ]]ի կոչն ի կատար ածելու համար, ըստ որի 2024 թվականին կառուցվելու է Լուսնային բազան<ref>{{Cite web |date=2004 թ․ դեկտեմբերի 14 |title=Նախագահ Բուշն առաջարկում է ՆԱՍԱ-ի նոր տեսլականը |url=http://www.nasa.gov/missions/solarsystem/bush_vision.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070510062228/http://www.nasa.gov/missions/solarsystem/bush_vision.html |archive-date=2007 թ․ մայիսի 10 |accessdate=2007 թ․ ապրիլի 12 |publisher=ՆԱՍԱ}}</ref>։ Ծրագրի շրջանակներում արդեն ֆինանսավորվել են թռչող մոդուլների կառուցումն ու թեստավորումը<ref>{{Cite web |title=Համաստեղություն |url=http://www.nasa.gov/mission_pages/constellation/main/index.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100412052653/http://www.nasa.gov/mission_pages/constellation/main/index.html |archive-date=2010 թ․ ապրիլի 12 |accessdate=2010 թ․ ապրիլի 13 |publisher=ՆԱՍԱ}}</ref> և լուսնային բազայի ճարտարապետական նախագիծը<ref>{{Cite web |date=2006 թ․ դեկտեմբերի 4 |title=ՆԱՍԱ-ն ներկայացնել է լուսնային հետազոտման և լուսնային ճարտարապետության գլոբալ նախագիծ |url=http://www.nasa.gov/home/hqnews/2006/dec/HQ_06361_ESMD_Lunar_Architecture.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070823131906/http://www.nasa.gov/home/hqnews/2006/dec/HQ_06361_ESMD_Lunar_Architecture.html |archive-date=2007 թ․ օգոստոսի 23 |accessdate=2007 թ․ ապրիլի 12 |publisher=Նասա}}</ref>։ Այնուամենայնիվ այդ նախագծի իրականացումը դադարեցրեցին, որպեսզի կարողանան 2035 թվականին վայրէջք կատարեն [[Մարս]]ի վրա<ref>{{Cite web |author=NASA television |date=2010 թ․ ապրիլի 15 |title=Նախագահ Օբաման խոստանում է հավատարիմ մնալ ՆԱՍԱ-յին |url=https://www.youtube.com/watch?v=3rNn_cUrlmE |accessdate=2012 թ․ մայիսի 7 |publisher=YouTube}}</ref>։ [[Հնդկաստան]]ը նույնպես հույս է հայտնել, որ 2020 թվականին Լուսին կուղարկի ուղևորներով տիեզերանավ<ref>{{Cite web |date=2006 թ․ նոյեմբերի 10 |title=Հնդկական տիեզերական հետազոտման կազմակերպությունները նախագծեր են առաջարկում տիեզերական թռիչքների համար |url=http://www.space.com/news/061110_india_mannedspace.html |accessdate=2008 թ․ հոկտեմբերի 23 |publisher=SPACE.com}}</ref>։

== Աստղագիտություն Լուսնից ==
Երկար տարիներ Լուսինը դիտվում էր որպես հիանալի վայր աստղադիտակների տեղակայման համար<ref>{{Cite web |last=Տակահիշի |first=Յուկի |date=1999 թ․ սեպտեմբեր |title=Օպտիկական աստղադիտակ Լուսնի վրա տեղադրելու համար նախագծված առաքելություն |url=http://www.ugcs.caltech.edu/~yukimoon/MoonTelescope/ |archiveurl=https://web.archive.org/web/20151106142659/http://www.ugcs.caltech.edu/~yukimoon/MoonTelescope/ |archivedate=2015 թ․ նոյեմբերի 6 |accessdate=2011 թ․ մարտի 27 |publisher=Քալիֆոռնիայի տեխնալագիական ինստիտուտ}}</ref>։ Այն համեմատաբար մոտ է, [[աստղագիտական տեսանելիություն]]ը խնդիր չէ, որոշ խառնարաններ բևեռների մոտ մշտապես գտնվում են մթության և սառնության մեջ, և հետևաբար առավել հարմար են [[ինֆրակարմիր աստղադիտակ]]ների համար, իսկ Լուսնի հեռավոր կողմը առանձնապես հարմար է [[ռադիո աստղադիտակ]]ների համար, քանի որ լուսինը ծառայում է որպես հսկայական բնական էկրան Երկրի ռադիո աղմուկի համար<ref>{{Cite web |last=Չանդլեր |first=Դևիդ |date=2008 թ․ փետրվարի 15 |title=ՄԻԹ-ը կղեկավարի Լուսնի վրա աշխատելու համար նոր աստղադիտակների նախագծման աշխատանքները |url=http://web.mit.edu/newsoffice/2008/moonscope-0215.html |accessdate=2011 թ․ մարտի 27 |work=ՄԻԹ Նորություններ}}</ref>։ [[Լուսնային հող]]ը, չնայած որ վտանգ է սպառնում աստղադիտակների շարժվող մասերի համար, կարող է խառնվել [[ածխածնային նանոխողովակ]]ների և [[էպոքսիդ]] խեժերի հետ, և կարող է օգտագործվել մինչև 50 մ տրամագիծ ունեցող հայելիների պատրաստման համար<ref>{{Cite web |last=Նեյի |first=Ռոբերտ |date=2008 թ․ ապրիլի 6 |title=ՆԱՍԱ-յի գիտնականները հայտնաբերել են հսկայական լուսնային աստղադիտակների ստեղծման մեթոդ |url=http://www.nasa.gov/centers/goddard/news/topstory/2008/lunar_telescopes.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20101222142443/http://www.nasa.gov/centers/goddard/news/topstory/2008/lunar_telescopes.html |archive-date=2010 թ․ դեկտեմբերի 22 |accessdate=2011 թ․ մարտի 27 |publisher=Գոդարդի տիեզերական թռիչքների կենտրոն}}</ref>։ Լուսնային [[զենիթային աստղադիտակ]]ը կարող է շատ էժանորեն պատրաստվել [[իոնացված հեղուկ]]ով<ref>{{Cite web |last=Բելլ |first=Տրուդի |date=2008 թ․ հոկտեմբերի 9 |title=Հեղուկ հայելիով աստղադիտակներ Լուսնի համար |url=http://science.nasa.gov/science-news/science-at-nasa/2008/09oct_liquidmirror/ |accessdate=2011 թ․ մարտի 27 |work=Սայենս նյուս |publisher=ՆԱՍԱ}}</ref>։

== Իրավական կարգավիճակ ==
{{Հիմնական|Տիեզերական օրենք}}
Չնայած այն հանգամանքին, որ [[ԽՍՀՄ|խորհրդային]] «[[Լունա ծրագիր|''Լունա''»]] սարքերի իջեցվող սարքերը սփռված են Լուսնի մակերևույթին և ամերիկյան [[Ապոլոն ծրագիր|Ապոլոն ծրագրի]] աստրոնավտները տնկել են [[ԱՄՆ դրոշ]]ը իրենց վայրէջքի վայրերում, այս պահին ոչ մի երկիր հավակնություն չունի Լուսնի որևիցե մասի վրա<ref name="unoosa_q6">{{Cite web |title=Կարող է արդյոք որևէ երկիր պնդել, որ արտաքին տիեզերքի մի մասը նրա սեփականությունն է |url=http://www.unoosa.org/oosa/en/FAQ/splawfaq.html#Q6 |accessdate=2010 թ․ մարտի 28 |publisher=Միացյալ Ազգերի արտաքին տիեզերքի խնդիրների գրասենյակ}}</ref>։ Ռուսաստանը և ԱՄՆ-ն մասնակցում են 1967 թվականին ստորագրված [[Տիեզերական համաձայնագիր|Տիեզերական համաձայնագրին]]<ref name="unoosa_q4">
{{Cite web |date=2006 թ․ հունվարի 1 |title=Քանի պետություններ են ստորագրել և հաստատել արտաքին տիեզերքին վերաբերվող հինգ համաձայնագրերը |url=http://www.unoosa.org/oosa/en/FAQ/splawfaq.html#Q4 |accessdate=2010 թ․ մարտի 28 |publisher=Միացյալ Ազգերի արտաքին տիեզերքի խնդիրների գրասենյակ}}</ref>, որը սահմանում է Լուսինը և ամբողջ արտաքին տիեզերքը, որպես «ամբողջ մարդկության սեփականություն»<ref name="unoosa_q6" />։ Այս համաձայնագիրը սահմանափակում է նաև Լուսնի օգտագործումը միայն խաղաղ նպատակներով, առանձնահատուկ կերպով արգելելով Լուսնի վրա ստեղծել ռազմական կառույցներ և ունենալ [[մասսայական ոչնչացման սպառազինություններ]]ը<ref name="unoosa_q5">{{Cite web |title=Արդյոք արտաքին տիեզերքին վերաբերվող հինգ համաձայնագրերը կարգավորում են ռազմական գործունեությունը |url=http://www.unoosa.org/oosa/en/FAQ/splawfaq.html#Q5 |accessdate=2010 թ․ մարտի 28 |publisher=Միացյալ Ազգերի արտաքին տիեզերքի խնդիրների գրասենյակ}}</ref>։

1979 թվականին ստորագրվեց [[Լուսնի համաձայնագիր]]ը, որը արգելում է Լուսնի ռեսուրսների օգտագործումը միայն մեկ պետության կողմից, սակայն այն դեռ չի ստորագրվել որևէ [[տիեզերական պետություն|տիեզերական պետության]] կողմից<ref name="unoosa_moon">{{Cite web |title=Լուսնի և այլ երկնային մարմինների վրա պետությունների գործունեությունը կարգավորող համաձայնագիր |url=http://www.unoosa.org/oosa/en/SpaceLaw/moon.html |accessdate=2010 թ․ մարտի 28 |publisher=Միացյալ Ազգերի արտաքին տիեզերքի խնդիրների գրասենյակ}}</ref>։ Մինչդեռ որոշ անհատներ հայտնել են իրենց իրավունքների մասին [[Արտերկրյա անշարժ գույք|Լուսնի]] մի մասի կամ ամբողջի վրա, դրանցից և ոչ մեկը վստահելի չէ<ref name="unoosa_q7">{{Cite web |title=Միջազգային համաձայնագրերը կարգավորում են պետությունների գործունեությունը տիեզերքում։ Իսկ ինչպիսի մոտեցում կա ոչ-պետական կազմակերպությունների և անհատների դեպքում |url=http://www.unoosa.org/oosa/en/FAQ/splawfaq.html#Q7 |accessdate=2010 թ․ մարտի 28 |publisher=Միացյալ Ազգերի արտաքին տիեզերքի խնդիրների գրասենյակ}}</ref><ref name="iisl_2004">{{Cite web |year=2004 |title=ՏՕՄԻ-ի Տնօրենների խորհուրդի հայտարարությունը Լուսնի և այլ երկնային մարմինների վրա ունեցվածքի պահանջների հետ կապված (2004) |url=http://www.iislweb.org/docs/IISL_Outer_Space_Treaty_Statement.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20091222021426/http://www.iislweb.org/docs/IISL_Outer_Space_Treaty_Statement.pdf |archive-date=2009 թ․ դեկտեմբերի 22 |accessdate=2010 թ․ մարտի 28 |publisher=Տիեզերական օրենքի միջազգային ինստիտուտ}}</ref><ref name="iisl_2009">{{Cite web |date=2009 թ․ մարտի 22 |title=ՏՕՄԻ-ի Տնօրենների խորհուրդի հաջորդ հայտարարությունը Լուսնի վրա ունեցվածքի պահանջների հետ կապված (2009) |url=http://www.iislweb.org/docs/Statement%20BoD.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20091222022107/http://www.iislweb.org/docs/Statement%20BoD.pdf |archive-date=2009 թ․ դեկտեմբերի 22 |accessdate=2010 թ․ մարտի 28 |publisher=Տիեզերական օրենքի միջազգային ինստիտուտ}}</ref>։

== Լուսինը մշակույթում և արվեստում ==
{{Հիմնական|Լուսինն արվեստում}}
[[Պատկեր:Moon-bonatti.png|մինի|Լունան (Լուսին)1550 թվականին հրատարակված [[Գուիդո Բոնաթի]]ի ''Liber astronomiae'' գրքում]]
Լուսինը քիչ անգամ չէ, որ ոգեշնչել է պոետներին և գրողներին, նկարիչներին և երաժիշտներին, ռեժիսորներին և սցենարիստներին Երկրի միակ բնական արբանյակի հետ կապված ստեղծագործություններ ստեղծելիս։

Համաշխարհային գրականությունում մեծ տեղ ունեն Լուսնին նվիրված [[Սիրանո դը Բերժերակ]]ի «Ուրիշ լույս, կամ պետությունը և Լուսնային կայսրությունը», [[Էդգար Ալլան Պո]]յի «[[Ոմն Հանս Պֆայլի արտասովոր արկածները]]», [[Ժյուլ Վեռն]]ի «[[Երկրից դեպի Լուսին (վեպ)|Երկրից դեպի Լուսին»]] և «[[Լուսնի շուրջը (վեպ)|Լուսնի շուրջը»]], [[Ալեքսանդր Ռոմանովիչ Բելյաև|Ալեքսանդր Բելյաևի]] «[[ԿԷՑ աստղը]]», [[Նիկոլայ Նոսով]]ի «[[Անգետիկը Լուսնի վրա (վեպ)|Անգետիկը Լուսնի վրա»]], [[Ռոբերտ Էնսոն Հայլայն|Ռոբերտ Հայլայնի]] «[[Լուսին՝ խիստ տիրուհի]]» և [[Այզեկ Ազիմով]]ի «[[Հիմնումը (վիպաշար)|Հիմնումը և Երկիրը»]] ստեղծագործությունները։

Երաժշտական բնագավառում Լուսնին նվիրված հանրաճանաչ ստեղծագործություններն են [[Լյուդվիգ վան Բեթհովեն]]ի «[[Լուսնի սոնատ]]ը», [[Փինք Ֆլոյդ]]ի «[[The Dark Side of the Moon|Լուսնի հակառակ կողմը»]] և ''[[Electric Light Orchestra]]'' խմբի «[[Ticket To The Moon|Տոմս դեպի Լուսին»]] կատարումները։

Բազմաթիվ ֆիլմեր և մուլտֆիլմեր են լույս տեսել, որոնց իրադարձությունները կայանում են Լուսնի վրա կամ էլ սյուժեն անմիջական կապ ունի Լուսնի հետ։ Նման ֆիլմերից են [[Ուղևորություն դեպի Լուսին (ֆիլմ, 1902)|«Ուղևորություն դեպի Լուսին»]] (1902, Ֆրանսիա), որն աշխարհում ամենաառաջին գիտաֆանտաստիկ ֆիլմն է, [[Առաջին մարդիկ Լուսնի վրա (ֆիլմ)|«Առաջին մարդիկ Լուսնի վրա»]] (1964, ԱՄՆ) Հերբերտ Ուելսի համանուն վեպի էկրանավորումը, [[Ապոլոն-13 (ֆիլմ)|«Ապոլոն-13»]] (1995, ԱՄՆ), որն իրական փաստերի վրա հիմնված ֆիլմ է, [[Լուսին 2112|«Լուսին 2112»]] (2009, Մեծ Բրիտանիա), աստղագնացի պատմության մասին, որը հետևում է հելիումի հանքարդյունաբերությանը Լուսնի վրա և ամեն մի անհաջող փորձից հետո նրան փոխարինում են կլոնով, [[Ապոլոն 18|«Ապոլոն 18»]] (2011, ԱՄՆ), որը պատմում է «Ապոլոն 18-ի» գաղտնի թռիչքի մասին, որն ըստ պաշտոնական տվյալների այդպես էլ տեղի չի ունեցել և լիամետրաժ մուլտֆիլմ ըստ Նիկոլայ Նոսովի համանուն գրքի՝ [[Անգետիկը Լուսնի վրա (մուլտֆիլմ)|«Անգետիկը Լուսնի վրա»]] (1997)։

=== Մշակույթում ===
[[Պատկեր:Hausbuch Wolfegg 17r Luna.jpg|մինի|200px|«Լուսինը և նրա երեխաները». Նկար միջնադարյան գերմանական գրքից, 1480 թ.]]
* [[Իսլամական օրացույց|Տարին մի անգամ]] [[Նորալուսին|Նորալուսնի ժամանակ]] մուսուլմանները նշում են մեծ պահքի սկիզբը՝ [[Ռամադան]]ը։
* [[Քրիստոնեություն|Քրիստոնյաները]] [[Զատիկ|Սուրբ Զատիկը]] նշում են առաջին գարնանային [[Նորալուսին|նորալուսնին]]։
* [[Ծննդոց|Ծննդոց գրքում]] Լուսինն անվանվում է «փոքրիկ լուսատու» անվամբ, բայց Լուսինն ու [[Արեգակ]]ը ավելի ուշ են հայտնվել, քան լույսը։
* [[Աստվածաշունչ|Աստվածաշնչյան]] գրքում [[Երգ երգոց]]ում [[Սուլամիթա|Սուլամիֆայի]] գեղեցկությունը համեմատվում է Լուսնի լույսի հետ՝ «Ո՞վ է այդ կինը, որը նայում է բարձունքից որպես վաղորդայն աստղ, հիասքանչ, որպես լիալուսինը» (Երգ երգոց 6։ 10)։
* Լուսինը [[Տարոյի քարտեր]]ում տասնութերորդ քարտն է։
* Հին Հնդկաստանում Լուսնին անվանում էին մոլորակների տիրակալ։
* Լուսինը հիշատակվում է նաև [[Ճապոնական առասպել]]ներում՝ որպես վայր, որտեղ ապրում էին Լուսին աստվածուհուն ծառայող ճագարները։ Ճագարները նրան օգնում էին թխել [[Մոչի|«մոչի»]] բրնձային ուտելիքը։ Ճապոնական առասպելներում Լուսին անվանում են ''Gekkoy'' (գեկոյ) կամ ''Gekkou'' (գեկույ)։
* [[Ալքիմիա]]յում Լուսինն համարվում է [[արծաթ]]ի խորհրդանիշը։
* Լուսինը պատկերված է բազմաթիվ [[զինանշան]]ներում և որոշ [[դրոշ]]ներում՝ [[Պատկեր:Flag of Laos.svg|30px]] [[Լաոս]], [[Պատկեր:Flag of Mongolia.svg|30px]] [[Մոնղոլիա]], [[Պատկեր:Flag of Palau.svg|30px]] [[Պալաու]], [[Պատկեր:Sami flag.svg|30px]] [[սաամ]]ների դրոշ, [[Պատկեր:Flag of the Shan State.svg|30px]] [[շան]]երի դրոշը ([[Մյանմա]]).
* Լուսինը մահիկը տեսքով պատկերվում է [[Օսմանյան կայսրություն|Օսմանյան կայսրության]] հետ կապված երկրների դրոշներում՝ [[Պատկեր:Flag of Libya.svg|30px]] [[Լիբիա]], [[Պատկեր:Flag of Turkmenistan.svg|30px]] [[Թուրքմենստան]], [[Պատկեր:Flag of Turkey.svg|30px]] [[Թուրքիա]], [[Պատկեր:Flag of Tunisia.svg|30px]] [[Թունիս]], [[Պատկեր:Flag of Algeria.svg|30px]] [[Ալժիր]], [[Պատկեր:1959-2017 Flag of Mauritania.svg|30px]] [[Մավրիտանիա]], [[Պատկեր:Flag of Azerbaijan.svg|30px]] [[Ադրբեջանական Հանրապետություն|Ադրբեջան]], [[Պատկեր:Flag of Uzbekistan.svg|30px]] [[Ուզբեկստան]], [[Պատկեր:Flag of Pakistan.svg|30px]] [[Պակիստան]], [[Պատկեր:Flag of the Turkish Republic of Northern Cyprus.svg|30px]] [[Հյուսիսային Կիպրոսի Թուրքական Հանրապետություն]]։ Կիսալուսինը պատկերված է նաև [[Նեպալ]]ի [[Պատկեր:Flag of Nepal.svg|20px]] և [[Սինգապուրի Հանրապետություն|Սինգապուրի]] [[Պատկեր:Flag of Singapore.svg|30px]] դրոշներում։

== Տես նաև ==
{{Պորտալ աստղագիտություն}}
* [[Կապույտ լուսին]]
* [[Երկրի այլ լուսիններ]]
* [[Մակընթացային արագացում]]
* [[Կեղծ Լուսին]]
* [[Լուսնի վրայի արհեստական օբյեկտների ցանկ]]
* [[Գրույտույզենի քաղաք]]
* [[Լուսնային փոշու արգումենտ]]
* [[Լուսնային դավադրություն]]

== Ծանոթագրություններ ==
{{ծանցանկ|30em|group=note}}<div class="references" style="height: 300px; overflow: auto; padding: 3px" >{{ծանցանկ|2}}</div>

== Գրականություն ==
* [http://www.bbc.co.uk/worldservice/specials/948_discovery_2008/page4.shtml Լուսին]. ''Դիսքավերի 2008''։ Բի-Բի-Սի Աշխարհ
* {{Cite book |last=Բասի |first=Բ. |title=Լուսնի Կլեմենտինի ատլասը |author2=Պոլ Սպուդիս |publisher=Քեմբրիջի համալսարանի հրատարակություն |year=2004 |isbn=0-521-81528-2}}
* {{Cite web |last=Քեյն |first=Ֆրեյզեր |title=Որտեղի՞ց է եկել Լուսինը |url=http://www.astronomycast.com/astronomy/episode-17-where-does-the-moon-come-from/ |accessdate=2008 թ․ ապրիլի 1 |publisher=Յունիվերս Թդեյ}}
* {{Cite journal |last=Ջոլիֆ |first=Բ. |author2=Վեյզորեկ, Մ.; Շիրեր, Ս.; Նիլ, Ս. (խմբ.) |year=2006 |title=Լուսնի նոր տեսարաններ |url=http://www.minsocam.org/msa/RIM/Rim60.html |journal=Միներալոգիայի և գեոքիմիայի գրախոսություններ |location=Չենթիլի, Վիրջինիա |publisher=Ամերիկայի միերալոգիայի միություն |volume=60 |issue=1 |page=721 |doi=10.2138/rmg.2006.60.0 |isbn=0-939950-72-3 |accessdate=2007 թ․ ապրիլի 12}}
* {{Cite web |last=Ջոնս |first=Ե. Մ. |year=2006 |title=Ապոլոն լուսնի մակերևույթի ամսագիր |url=http://www.hq.nasa.gov/office/pao/History/alsj/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150518112906/http://www.hq.nasa.gov/office/pao/History/alsj/ |archive-date=2015 թ․ մայիսի 18 |accessdate=2007 թ․ ապրիլի 12 |publisher=ՆԱՍԱ}}
* {{Cite web |title=Հետազոտելով Լուսինը |url=http://www.lpi.usra.edu/expmoon/ |accessdate=2007 թ․ ապրիլի 12 |publisher=Լուսնային և մոլորակային ինստիտուտ}}
* {{Cite book |last=Մակքենզի |first=Դանա |url=https://archive.org/details/bigsplatorhowour00mack |title=Հսկայական բախումը, կամ ինչպե՞ս մեր Լուսինը հայտնվեց |publisher=Ջոն Վայլի և որդիներ, Ինկ. |year=2003 |isbn=0-471-15057-6 |location=Հոբոկոն, Նյու Ջերսի}}
* {{Cite book |last=Պատրիկ Մուր |url=https://archive.org/details/patrickmooreonmo00patr |title=Լուսնի վրա |publisher=Ստերլինգ փաբլիշինգ |year=2001 |isbn=0-304-35469-4 |location=Տուկսոն, Արիզոնա}}
* {{Cite web |title=Լուսնի մասին հոդվածներ |url=http://www.psrd.hawaii.edu/Archive/Archive-Moon.html |publisher=Մոլորակագիտության հետազոտությունների հայտնագործություններ}}
* {{Cite book |last=Սպուդիս |first=Պ. Դ. |title=Այժմյան և ապագա Լուսինը |publisher=Սմիթսոնյան ինստիտուտի հրատարակություն |year=1996 |isbn=1-56098-634-4}}
* {{Cite book |last=Թեյլոր |first=Ս. Ռ. |url=https://archive.org/details/isbn_9780521372121 |title=Արեգակնային համակարգի էվոլյուցիան |publisher=Քեմբրիջի համալսարանի հրատարակչություն |year=1992 |isbn=0-521-37212-7 |page=[https://archive.org/details/isbn_9780521372121/page/307 307]}}
* {{Cite web |last=Թիգու |first=Կ. |year=2006 |title=Ապոլոն ծրագրի արխիվ |url=http://www.apolloarchive.com/apollo_archive.html |accessdate=2007 թ․ ապրիլի 12}}
* {{Cite journal |last=Վիլհելմս |first=Դ. Ե. |year=1987 |title=Լուսնի երկրաբանական պատմությունը |url=http://ser.sese.asu.edu/GHM/ |journal=ԱՄՆ Երկրաբանական հետազոտությունների փաստաթուղթ |volume=1348 |accessdate=2007 թ․ ապրիլի 12}}
* {{Cite book |last=Վիլհելմս |first=Դ. Ե. |url=http://www.lpi.usra.edu/publications/books/rockyMoon/ |title=Դեպի քարքարոտ Լուսին. Լուսնի հետազոտությունների երկրաբանական պատմությունը |publisher=Արիզոնայի համալսարանի հրատարակչություն |year=1993 |isbn=0-8165-1065-2 |location=Տուկսոն, Արիզոնա |accessdate=2009 թ․ մարտի 10}}

== Արտաքին հղումներ ==
{{Commonscat|Moon}}
; Քարտեզագրական ռեսուրսներ՝
* {{Cite web |title=Խմբավորված Լուսնի ատլաս |url=http://www.lpi.usra.edu/resources/cla/ |accessdate=2012 թ․ փետրվարի 26 |publisher=Լուսնի և մոլորակային ինստիտուտ}}
* [http://planetarynames.wr.usgs.gov/jsp/FeatureTypes2.jsp?system=Earth&body=Moon&systemID=3&bodyID=11 Մոլորակային անվանումները (USGS)] Օբյեկտների անվանումների ցանկ։
* {{Cite web |date=2003 թ․ հոկտեմբերի 15 |title=Լուսնային լուսանկարների որոնման Քլեմենտինի գործիք |url=http://www.cmf.nrl.navy.mil/clementine/clib/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20091230011619/http://www.cmf.nrl.navy.mil/clementine/clib/ |archive-date=2009 թ․ դեկտեմբերի 30 |accessdate=2007 թ․ ապրիլի 12 |publisher=ԱՄՆ Ռազմածովային ուժեր}}
; Եռաչափ գլոբուսներ՝
* {{Cite web |year=2007 |title=Google Լուսին |url=http://moon.google.com |accessdate=2007 թ․ ապրիլի 12 |publisher=Google}}
* {{Cite web |year=2007 |title=Լուսին |url=http://www.worldwindcentral.com/wiki/Moon |accessdate=2007 թ․ ապրիլի 12 |work=Աշխարհի քամիների կենտրոն |publisher=ՆԱՍԱ |archive-date=2007-05-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070515064406/http://www.worldwindcentral.com/wiki/Moon |url-status=dead }}
* {{Cite web |last=Էշիլման |first=Ռ. |title=Լուսնային քարտեզներ |url=http://ralphaeschliman.com/id26.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150529090138/http://ralphaeschliman.com/id26.htm |archive-date=2015 թ․ մայիսի 29 |accessdate=2007 թ․ ապրիլի 12 |work=Մոլորակների քարտեզագրում և գրաֆիկա}} Ապոլոնի վայրէջքների վայրերից քարտեզներ և շրջահայաց լուսանկարներ
* [http://wms.selene.jaxa.jp/index_e.html Ճապոնիայի Տիեզերական Հետազոտությունների Գործակալություն (JAXA)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120305055023/https://wms.selene.jaxa.jp/index_e.html |date=2012-03-05 }} Լուսնի լուսանկարներ
; Դիտարկման գործիքներ՝
* {{Cite web |title=NASA's SKYCAL - Երկնային պատահարների օրացույց |url=http://sunearth.gsfc.nasa.gov/eclipse/SKYCAL/SKYCAL.html |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080221075155/http://sunearth.gsfc.nasa.gov/eclipse/SKYCAL/SKYCAL.html |archivedate=2008 թ․ փետրվարի 21 |accessdate=2007 թ․ օգոստոսի 27 |publisher=ՆԱՍԱ խավարման էջ}}
* {{Cite web |year=2008 |title=Գտնել Լուսնի ծագումը, մայրամուտը և փուլերը առանձին վայրի համար |url=http://www.timeanddate.com/worldclock/moonrise.html |accessdate=2008 թ․ փետրվարի 18}}
* {{Cite web |year=2005 |title=HMNAO's Լուսնի դիտարկում |url=http://www.crescentmoonwatch.org/nextnewmoon.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090204002746/http://www.crescentmoonwatch.org/nextnewmoon.htm |archive-date=2009 թ․ փետրվարի 4 |accessdate=2009 թ․ մայիսի 24}} (պարզել թե որտեղ է լինելու Լուսնի առանձին փուլը)
{{-}}

{{ՀՍՀ|հատոր=4|էջ=695}}
{{Լուսին}}
{{Արեգակնային համակարգ}}

{{Լավ հոդված/Կատեգորիա}}

{{Օրվա հոդված նախագծի մասնակից}}

[[Կատեգորիա:Լուսին]]
[[Կատեգորիա:Արեգակնային համակարգի մոլորակների արբանյակներ]]