Դիտել Խնձորենի էջի վիքիկոդը

{{Տաքսոտուփ2|Վիքիդատա=այո}}'''Խնձորենի''' ({{lang-la|''Mālus''}}), [[վարդազգիներ]]ի [[Ընտանիք (կենսաբանություն)|ընտանիքի]] պտղատու ծառերի և թփերի [[Ցեղ (կատեգորիա)|ցեղ]]։

Դասը պատկանում է խնձորենիների (''Maleae'') ցեղին, [[Սալորենիներ]]ի (''Spiraeoídeae'')<ref>{{Ռուսերեն հոդված |ссылка=http://download.springer.com/static/pdf/738/art%253A10.1007%252Fs00606-007-0539-9.pdf?auth66=1387554262_0fc86b78b41d3593569f24ad97bf0250&ext=.pdf |автор=Potter D. et al. |заглавие=Phylogeny and classification of Rosaceae |год=2007 |издание=Plant Systematics and Evolution |номер=1—2 |pages=5—43 |volume=66 |doi=10.1007/s00606-007-0539-9 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131219053942/http://download.springer.com/static/pdf/738/art%253A10.1007%252Fs00606-007-0539-9.pdf?auth66=1387554262_0fc86b78b41d3593569f24ad97bf0250&ext=.pdf |archivedate=2013-12-19}}</ref> ենթաընտանիքին։ Հաշվում են 36 տեսակ ([[1976]])։ Առավել տարածված են. խնձորենի այգու կամ մշակովի (''Malus domestica''), որը պատկանում է ամենաշատ աճեցվող սորտին (որոնց թիվը գերազանցում է 10 000{{sfn|Жизнь растений, т. 5, ч. 2|1981|էջ=184}})։

Բազմաթիվ տեսակներ, որպես դեկորատիվ ծառեր աճեցնում են այգիներում և պուրակներում։ Բոլոր տեսակները լավ մեղրատու են։ Խնձորենիների բնափայտը ամուր է, հեշտ կտրվող, հարմար է կոնստրուկցիաների, նավերի պատրաստման համար<ref name="Sergievskaya">{{Ռուսերեն գիրք |автор=Сергиевская, Е. В. |заглавие=Систематика высших растений : Практический курс |год=2002 |издание=2-е изд |место=СПб. |издательство=Лань |страницы=231—233 |isbn=5-8114-0452-2}}</ref>։

== Նկարագրություն ==
Տերևաթափ ծառ է՝ 3-6 կամ 10-14մ բարձրությամբ, որի բնի տրամագիծը կարող է հասնել 70-90 սմ-ի։ Բնի և բազմամյա ճյուղերի կեղևը ճաքճքված է։ Ճյուղերը մեծ մասամբ փռված են, որի հետևանքով առաջանում է լայն, ցրված սաղարթ։ Որոշ սորտերի սաղարթը գնդաձև է, ձվաձև, կամ թեթևակի լացող։ Ընձյուղները երկար են պահպանում աղվամազը, հատկապես գագաթնային մասում։ Բողբոջները ձվաձև կոնաձև են, սպիտակավուն կամ մոխրավուն աղվամազով ծածկված 3 թեփուկներով։ Տերևների երկարությունը հասնում է 5-10 սմ-ի, դրանք ձվաձև են, սրածայր գագաթով, կլորավուն, երբեմն՝ թեթևակի սրտաձև հիմքով, աղեղնասղոցաեզր, երբեմն՝ կնճռոտ երկու կողմից էլ (հատկապես ներքին), մազմզուկապատ, կոթունավոր, որ երկու կողմից էլ (հատկապես ներքին), մազմզուկապատ, կոթունավոր (որը տերևաթիթեղի երկարության 1/3 մասն է կազմում)։ Ծաղիկներն ունեն կարճ, 1-3 սմ երկարությամբ, սպիտակ աղվամազապատ ծաղկակոթուններ։ Պսակը խոշոր է, մինչև 4-5սմ տրամագծով, սպիտակ կամ վարդագույն, դրսի կողմից ավելի մուգ գունավորմամբ։ Հիպանթիումը և բաժակը թաղիքամազմզուկապատ են։ Պտղի ձևերը և չափերը տարբեր են լինում։ Ծաղկում է ապրիլ-մայիս ամիսներին (երբեմն դեկտեմբերին)։ 

Արմատային համակարգը տարբեր կառուցվածք ունի։	Տեղում աճեցված խնձորենիները ունենում են հզոր, խոր գնացող արմատային համակարգ։ Տնկարանից տեղափոխված խնձորենին առաջացնում է ավելի մակերեսային, փնջանման արմատային համակարգ։ Բազմացնում են պատվաստի միջոցով։ Կուլտուրական խնձորենին միաժամանակ բարձր դեկորատիվ բույս է առատ ծաղկման, գեղեցիկ պտուղների և տերևների աշնանային գունագեղ տերևագունավորման շնորհիվ։ Օգտագործվում է խմբերում, ծառուղիներում և որպես մենածառ (սոլիտեր)։
Միատուն բույս է, երկսեռ ծաղիկներով, պսակաթերթիկները սպիտակ են, հիմքի մասում՝ վարդագույն, սերմնարանը ցածրադիր է։ Խաչաձև փոշոտվող և ինքնաստերիլ է։

=== Պտուղ ===
Պտուղը՝ [[խնձոր]]ը կեղծ֊կլոր, կլոր-տափակավուն, օվալաձև, ձևաձև, տձև է։ Գույնը կանաչա-դեղնավուն է, դեղին, դեղնականաչավուն։ Կշռում է 30 - 500, երբեմն՝ 600 գ։

[[Ծաղկի բանաձև]]ը՝ {{Nobr|[[Պատկեր:Male_and_female_sign.svg|12px]]<math>\ast Ca_5 \; Co_5 \; A_{(5+5)}\; G_{(\overline5)}</math>}}<ref name="Атлас">{{Ռուսերեն գիրք |автор=Фёдоров, Ал. А., Артюшенко, З. Т. |заглавие=Атлас по описательной морфологии высших растений |год=1975 |место=Л. |издательство=Наука |страницы=12}}</ref>։

== Տարածվածություն == 
Վայրի վիճակում բնության մեջ չի հանդիպում։ Մշակվում է ամենուրեք, ծայր հյուսիսից մինչև հասարակած և հարավ՝ մինչև ցուրտ շրջան։
Կարգաբանները գտնում են, որ կուլտուրական խնձորենու անվան տակ արհեստականորեն խմբավորվել են մեծ թվով կուլտուրական ձևեր, որոնք առաջացել են վայրի խնձորենու տարբեր տեսակներից և այլատեսակներից։
Ներկայումս ամբողջ աշխարհում հայտնի է խնձորենու ավելի քան 10 հազար սորտ։ Խորհրդային Հայաստանում մշակվում էր 300 սորտ։ Հայաստանում շրջանացված են հետևյալ սորտերը, ամառային` Վիրջինյան վարդագույն, Բորովինկա Նոր, Սովետսկոյե, Բոլշակ, Բելֆլյորի քույրը, Արկադ ձմեռային, Աստրախանի կարմիր, Աստրախանի սպիտակ, աշնանային` Պեպին-կիտայկա, Շաֆրան-կիտայկա, Կուլոն-կիտայկա, Չելինի, Ապորտ, Պեպին-շաֆրանային, Բելֆլյոր-կիտայկա, Շտրեյֆլինգ, ձմեռային` Ռենետ բերգամոնտային, Բելֆլյոր ռեկորդ, Անտոնովկա սովորական, Դիանա, Պեպին Չերնենկոյի, Ուելսի, Բիսմարկ։

== Հայկական տեսակներ ==
Հայաստանում տարածված է արևլյան կովկասյան վայրի խնձորենին. աճում է բոլոր մարզերի անտառներում։ Գրանցված է կարմիր գրքում։ Ամենուր մշակում են սովորական խնձորենին՝ իր բազմաթիվ տեսակներով։

Արևմտյան Հայաստանում խնձորի հայրենիք էր համարվում Արտամետ գյուղը։ Հայաստանում մինչև «դեմիրճյանական» խնձորների մուտքը տարածված էին հետևյալ տեսակները.

* Անարատ
* Ախլախնձոր - Ընտիր խնձորի տեսակ
* Մեղրախնձոր
* Շաքարկենի- շատ քաղցր խնձորի տեսակ
* Շաքարալմազի
* Շերտավոր ամառվա
* Շշի
* Սոխի
* Չրխկան
* Պապի-սպիտակ, խոշոր, փուլփուլ և շատ համեղ տեսակ
* Տափակ
* Ուլի
* Փոքրենի-ամառվա համեղ խնձորի տեսակ

== Տեսակներ ==
Հայտնի է 36 տեսակ, առավել տարածված են.
* Խնձորենի կուլտուրական (M. domestica)
* անտառային (M. sylvestris)
* արևելյան (M. orientalis)
* Խնձորենի ցածրաճ (M. pumila)
* Խնձորենի սիբիրական (M. baccata)
* Խնձորենի չինական (M. prunifolia)։

== Խնձորի պտուղներ ==
Պարունակում է շաքարներ (5 - 15%), թթուներ (0,2-1,5%), պեկտիններ, սպիտակուցներ, վիտամիններ (<math>A, B, C</math>)։ Օգտագործվում է թարմ, մասամբ չորացրած։ Պտղից պատրաստում են [[կոմպոտ]], [[ջեմ]], [[պովիդլո]], [[պաստեղ]], [[ժելե]], ստանում հյութեր, [[գինի]], [[օղի]]։

{{Սննդային բաղադրություն
|սննդամթերք = 2.4 գ
|կՋ = 52
|սպիտակուցներ = 0.26 գ
|ճարպեր = 0.17 գ
|հագ. ճարպեր = 
|տրանս-ճարպեր = 0.028 գ
|մոնո-ճարպեր =  0.007 գ
|պոլի-ճարպեր = 0.051 գ
|օմեգա-3 = 
|օմեգա-6 = 
|ածխաջրեր = 13,81 գ
|օսլա = 
|շաքարներ = 
|լակտոզ = 
<!-- Միկրոտարրեր-->
|կալցիում, մգ =  6
|երկաթ, մգ = 0.12
|մագնեզիում, մգ =  5
|ֆոսֆոր, մգ = 11
|կալիում, մգ = 107
|նատրիում, մգ = 1
|ցինկ, մգ = 0.04
<!-- Վիտամիններ-->
|ռետինոլ, մկգ = <!-- վիտամին A -->
|բետա-կարոտին, մկգ = <!-- նախավիտամին A -->
|թիամին, մգ = 0,017<!-- B1 -->
|ռիբոֆլավին, մգ =0.026 <!-- B2 -->
|նիացին, մգ = 0.091<!-- PP (B3) -->
|պանտոտենային, մգ  = 0,061<!-- B5 -->
|պիրիդօքսին, մգ =  0.041<!-- B6 -->
|ֆոլաթթու, մկգ = 1.5<!-- B9 -->
|կոբալամին, մկգ = <!-- B12 -->
|ասկորբինաթթու, մգ  = 4.6<!-- C -->
|վիտ-D, մկգ = <!-- D -->
|տոկոֆերոլ, մգ =0.17 <!-- E -->
|վիտ-K, մկգ = 2.2<!-- K -->
<!-- Այլ-->
|ջուր = 85,56 գ
|սպիրտ = 
|կոֆեին = 
<!-- Լրացուցիչ-->
|լր1 = 
|լր1տ = 
|+ = 
<!-- Նշումներ-->
|նշում = 
|աղբյուր = 
|source_usda = 
<!-- Տեղադրություն -->
|աջից = 1
|ձախից = 
}}
=== Սորտեր ===
;Վաղահասներից սորտերից են՝
* Պապիրովկա
* Վիրգինկա
* վարդագույն
* Աստրախանի
* Կարմիր

;Աշնանայիններից են՝
* Ռենետ
* Լանդսբերգա
* Պարմեն
* Զիմնի զոլոտոյ
* Բելֆլոր դեղին

;Ձմեռայիններից են՝
* Ռենետ սիբիրական,
* Ռենեա բումաժնի,
* Պեպին-լոնդոնկա,
* Ռենեա օռլյանի

== Կիրառություն ==
Խնձորի պտուղներն օգտագործում են թարմ, չորացրած կամ եփած վիճակում, դրանցից պահածոներ, պաստիլներ, ժելե են պատրաստում, օգտագործում են հրուշակեղենի արդյունաբերության մեջ։ Խնձորի պտղի մեջ պարունակվում են 12-13% շաքարներ (գլյուկոզաներ, ֆրուկտոզաներ և սախարոզաներ), թթուներից գերակշռում են խնձորաթթուն (3,7-4,1%) և կիտրոնաթթուն (0,09-0,13%)։ Պեկտինի պարունակությունը տատանվում է 0,43-1,20% սահմաններում, դաբաղանյութերի քանակությունը կազմում է 0,025-0,1 %։ Կուլտուրական խնձորենին ապրում է 30-100 տարի։ Էկոլոգիական խումբը՝ XIII: Մշակության հավանական շրջանները 1-32<ref>{{Գիրք:ՀԴՖ|1|(351)}}</ref>։

== Տես նաև ==
* [[Խնձոր]]

== Ծանոթագրություններ ==
{{ծանցանկ}}

{{ՀՍՀ|հատոր=5|էջ=62}}
{{Արտաքին հղումներ}}
{{Տաքսոնի նավարկում}}

[[Կատեգորիա:Ծառեր]]
[[Կատեգորիա:Պտղատու ծառեր]]