Դիտել Ծծումբ էջի վիքիկոդը

{{Քիմիական տարր
| անվանում = Ծծումբ
| համար = 16
| սիմվոլ = S
| վերևից = [[Թթվածին|O]] 
| ներքևից = [[Սելեն|Se]]
| արտաքին տեսք = [[Պատկեր:Sulfur-sample.jpg|200px]] Ծծումբը բաց դեղին փխրուն պինդ նյութ է։
| ատոմային զանգված = [32,059; 32,076]
| կոնֆիգուրացիա = [Ne] 3s<sup>2</sup> 3p<sup>4</sup>
| ատոմի շառավիղ =  127
| կովալենտային շառավիղ = 102 
| իոնի շառավիղ = 30 (+6e) 184 (-2e)
| էլեկտրաբացասականություն = 2,58
| էլեկտրոդային պոտենցիալ = 0  
| օքսիդացման աստիճան = +6, +4, +2,  -2 
| իոնիզացման էներգիա 1 = 999,0 (10,35) 
| խտություն = 2,070 
| գոլորշիացման ջերմունակություն = 10.5 
| ջերմունակություն =  22,61
| մոլային ծավալ = 15.5
| բյուրեղացանցի կառուցվածք = շեղանկյուն
| բյուրեղացանցի տվյալներ = a=10,437 b=12,845 c=24,369
| ջերմահաղորդականություն = 0.27 
}}
{{Պարբերական համակարգի տարր|align=center|fontsize=100%|number=16}}
'''Ծծումբ'''՝ S ({{lang-lat|sulfur}}), քիմիական տարր է, որի նշանն է '''S''' և ատոմային թիվը՝ 16:
Գտնվում է պարբերական համակարգի 6-րդ խմբի գլխավոր ենթախմբում։ Իսկ [[ջրածին|ջրածնի]] և [[թթվածին|թթվածնի]] միացություններում բաղկացած է տարբեր [[իոններ]]ներից, փոխազդում է համարյա բոլոր թթուների և [[աղ]]երի հետ։ Ծծմբի աղերը քիչ են լուծվում ջրում։ Ցուցաբերում է ոչ մետաղական հատկություններ։ Ծծումբը մարդուն հայտնի է վաղնջական ժամանակներից։ [[Երկրակեղև]]ում ծծմբի պարունակությունը 0,05 % է, հանդիպում է ինչպես ազատ (բնածին ծծումբ), այնպես էլ միացությունների՝ գերազանցապես սուլֆիդների, օրինակ՝ <math>ZnS, PbS, Cu_2S, FeS_2,</math> և սուլֆատների, օրինակ՝ CaSO4. 2H2O, Na2SO4. 10H2O ձևով։

== Ծծմբի տարաձևություններ ==
Ծծումբն առաջացնում է երեք տարաձևություն, որոնցից ամենակայունը շեղանկյուն կամ α-ծծումբն է, որը սովորաբար ստանում են դեղին փոշու տեսքով։ Հալվում է 113 և եռում՝ 445&nbsp;°C ջերմաստիճանում։ Հալված ծծումբը սառեցնելիս առաջանում են բաց դեղնավուն ասեղնաձև (մոնոկլինային) բյուրեղներ՝ β-ծծումբ, որը հետագա սառեցման ընթացքում դանդաղ վերածվում է α-ծծբմի։
[[Պատկեր:Cyclooctasulfur-above-3D-balls.png|մինի|աջից|ծծմբի մոլեկուլի կառուցվածքը S8-ում]]
Նշված երկու տարաձևություններն առաջանում են տարբեր տեսքի բյուրեղներ, սակայն երկուսն էլ ունեն մոլեկուլային կառուցվածք՝ բաղկացած S<sub>8</sub> [[մոլեկուլ]]ներից։ Ծծմբի մոլեկուլը նման է «թագի»։ Հալված ծծումբը սառը [[ջուր|ջրի]] մեջ լցնելիս գոյանում է շագանակագույն առաձգական զանգված, որը կոչվում է պլաստիկ ծծումբ՝ երրորդ տարաձևությունը։ Պլաստիկը ևս, նման β-ծծմբին, անկայուն է և աստիճանաբար վերածվում է α-ծծմբի։ Ծծումբը ջրում չի թրջվում, և, նույնիսկ ծանր լինելով (p=2.1 գ/սմ³), ծծմբի փոշին մնում է ջրի մակերևույթին։ Մետաղների սուլֆիդների նույնպես օժտված են այս հատկությամբ, որի հիման վրա զատում են այդ միացությունները հանքաքարում պարունակվող դատարկ [[ապար]]ներից։

== Բնական հանքային ծծումբ ==
Ծծումբը 16-րդ տարրն է, իր տարածվածությամբ երկրակեղևում։ Երկրակեղևում նրա պարունակությունը 0,05 % է (ըստ զանգվածի)։ Բնության մեջ հանդես է գալիս ինչպես ազատ ձևով այնպես էլ, միացությունների ձևով։ Առավել կարևոր բնական հանքային ծծումբի միացություններն են՝
* <math>FeS_2</math> - երկաթի կոլչեդան կամ պիրիտ,
* <math>ZnS</math> - [[ցինկ]]ի սուլֆիդ
* <math>PbS</math> - [[կապար]]ի սուլֆիդ
* <math>HgS</math> - [[սնդիկ]]ի սուլֆիդ (կինաբար)
* <math>Sb_2S_3</math> - Ծարիրի սուլֆատ
Բացի դրանից ծծումբ կան նաև [[նավթ]]ում, [[բնական ածուխ|բնական ածխում]], [[բնական գազ]]ում և թերթաքարում։ Ծծումբը 6-րդ տարրն է իր պարունակությամբ բնական ջրերում, հանդես է գալիս հիմնականում սուլֆիտ իոնների ձևով, առաջացնում է «մշտական» կարծրություն քաղցրահամ ջրերում։ Կենսական կարևոր տարր է բարձրակարգ օրգանիզմների համար, անբաժանելի մասն է [[սպիտակուց]]ների, կենտրոնացած է մազերում։

===== Ծագման պատմություն =====
[[Պատկեր:Soufresicile2.jpg|մինի|Ծծմբի բյուրեղներ]]
Ծծմբի ծագման պատմություն, ինչպես նաև ծծմբի միացությունները հայտնի էին դեռևս հնագույն ժամանակներից։ 
Ծծումբը մարդկությանը հայտնի է հնագույն ժամանակներից։ Այն հիշատակվում Է [[Աստվածաշունչ|Աստվածաշնչում]], [[Հոմերոս]]ի պոեմներում։ Ռազմական նպատակների համար ծծմբից պատրաստել են հրկիզող խառնուրդներ, օրինակ՝ «հունական կրակը»։ Մոտավորապես [[XIII դար]]ում [[Չինաստան]]ում ծծումբը կիրառվել Է հրատեխնիկական նպատակներով։ Նախկինում մարդիկ կարծում էին, թե այրվող ծծմբից առաջացած կապույտ բոցն ու սուր հոտը վանում են չարքերին։

Ծծումբը և նրա միացություններն օգտագործել են մաշկային հիվանդություններ (օրինակ՝ քոսը) բուժելու, ինչպես նաև այգեգործական նպատակներով։ Արաբ ալքիմիկոսները կարծում էին, թե բոլոր [[մետաղ]]ները կազմված են ծծմբի և [[սնդիկ]]ի խառնուրդից։ Ծծումբը, որպես [[քիմիական տարրեր|քիմիական տարր]], առաջինը բացահայտել Է ֆրանսիացի քիմիկոս [[Լավուազիե|Ա. Լավուազիեն]] [[XVIII դար]]ի վերջին։ Առաջի տեղեկությունները գրականություններում ծծմբի մասին գրել է Ագրիկոլը։

== Ծծմբի ֆիզիկական հատկություններ ==
[[Պատկեր:Sulfur - El Desierto mine, San Pablo de Napa, Daniel Campos Province, Potosí, Bolivia.jpg|մինի|բնական ծծումբ]]
Ծծումբը դեղին գույնի բյուրեղային նյութ է։ Այն հալվում է 115,2&nbsp;°C ջերմաստիճանում։ Ծծումբի ուժեղ տաքացման ժամանակ առաջանում են մուգ-շագանակագույն գոլորշիներ։ Արագ սառեցնելիս ծծումբի գոլորշիներն անմիջապես, առանց հեղուկանալու փոխարկվում են նրբագույն փխրուն փոշու, որը կոչվում է ծծմբածաղիկ։ Ծծումբը ջրում չի լուծվում, բայց այն լուծվում է մի քանի ուրիշ [[հեղուկ]]ներում, օրինակ, ծծմբածխածնում։

===== Ծծմբի քիմիական հատկություններ =====
[[Պատկեր:Burning-sulfur.png|մինի|աջից|Ծծմբի այրումը]]
* Ծծումբը փոխազդում է մետաղների հետ։
* Ծծումբը փոխազդում է ոչ մետաղների հետ։
* Ծծումբը փոխազդում է թթվածնի ու [[Հալոգեններ|հալոգեն]]ների հետ։
* Ծծումբը փոխազդում է բարդ նյութերի հետ։
Ծծումբը քիմիապես ակտիվ տարր է և կարող է անմիջականորեն միանալ գրեթե բոլոր տարրերի հետ՝ բացառությամբ [[ազոտ]]ի, [[յոդ]]ի, [[ոսկի|ոսկու]], [[պլատին]]ի և [[ազնիվ գազեր]]ի։ Միացություններում ծծմբի բնորոշ օքսիդացման աստիճաներն են՝ -2, +4, և +6:

Ծծումբն այրվում է թթվածնում կամ օդում՝ առաջացնելով [[ծծմբի օքսիդ (IV)]]։ Վեցավալենտ օքսիդն առաջանում է աննշան չափով, քանի որ ռեակցիայի արագությունը չափազանց փոքր է։ Տաքացման պայմաններում ծծումբը փոխազդում է ջրածնի հետ․
:: <math>\mathsf{S + O_2 \rightarrow SO_2 \uparrow}</math>
:: <math>\mathsf{S + H_2 \rightarrow H_2S \uparrow}</math>
 
Հալոգեների հետ միանում է սենյակային ջերմաստիճանում, իսկ [[ածխածին|ածխածնի]] և [[ֆոսֆոր]]ի հետ՝ տաքացման պայմաններում․
:: <math>\mathsf{2S + Cl_2 \rightarrow S_2Cl_2 \uparrow}</math>
:: <math>\mathsf{S + 3F_2 \rightarrow SF_6 \uparrow}</math>
:: <math>\mathsf{C + 2S \rightarrow CS_2 \uparrow}</math>
:: <math>\mathsf{2P + 5S \rightarrow P_2S_5 \uparrow}</math>
 
[[Ալկալիական մետաղներ|Ալկալիական]] և [[Հողալկալիական մետաղներ|հողալկալ]]ական մետաղների, ինչպես նաև սնդիկի հետ ծծումբը փոխազդում է սենյակային ջերմաստիճանում՝ առաջացնելով սուլֆիդներ․ 
:: <math>\mathsf{Ca + S \rightarrow CaS \uparrow}</math>
:: <math>\mathsf{Hg + S  \rightarrow HgS \uparrow}</math>

Վերջին ռեակցիայի շնորհիվ կարելի է վնասազերծել թափված սնդիկը, որի գոլորշին, ինչպես նաև գիտենք թունավոր է։ 
Բարդ նյութերի հետ փոխազդեցությունից նշենք ծծմբի ռեակցիաները օքսիդիչ թթուների հետ․
:: <math>\mathsf{S + 6HNO_3 \rightarrow SO2+ 4NO_2 + 2H_2O \uparrow}</math>
:: <math>\mathsf{S + 2H_2SO_4 \rightarrow 3 SO_2 +  2H_2O \uparrow}</math>

===== Ծծմբի կիրառություն =====
Արդյունահանվող ծծմբի գրեթե կեսն օգտագործվում է [[ծծմբային գազ]], այնուհետև ծծմբական թթու ստանալու համար։ Մեծ քանակներով ծծումբ ծախսվում է [[ռետին]]ի ստացման համար։ Օգտագործվում է [[խաղող]]ի և [[բամբակ]]ի թփերի վնասատուների դեմ պայքարելու, բժշկությունում մաշկային հիվանդությունների բուժման նպատակով քսուքներ պատրաստելու համար։ Այն ծախսվում է նաև ներկերի, [[լուսանկար]]ների, [[ծծմբածխածին|ծծմբածխածնի]], [[լուցկի|լուցկու]] արտադրություններում։

===== Ծծմբաջրածին =====
Ծծմբաջրածինն անգույն, նեխած [[Ձու (սննդամթերք)|ձվի]] հոտով թունավոր գազ է։ Բնության մեջ հանդիպում է [[հրաբխային գազեր]]րում և հանքային ջրերում, առաջանում է նաև սպիտակուցային նյութերի քայքայման հետևանքով։ 
Լաբորատորիայում սովորաբար ստանում են [[երկաթ]]ի սուլֆիդի և աղաթթվի փոխազդեցությամբ․ 
:: <math>\mathsf{FeS + 2HCl \rightarrow FeCl_2 + H_2S \uparrow}</math>
 
[[Օդ]]ում ծծմբաջրածինն այրվում է երկնագույն բոցով՝ առաջացնելով ծծմբի (lV) օքսիդ։ Անբավարար օդի պայմաններում գոյանում է ազատ ծծումբ․ 
:: <math>\mathsf{2H_2S + 3O_2 \rightarrow 2SO_2 + H_2O \uparrow}</math>
:: <math>\mathsf{2H_2S + O_2 \rightarrow 2S + 2H_2O \uparrow}</math>
 
Ծծմբաջրածինն ուժեղ վերականգնիչ է, հեշտությամբ տալիս է [[էլեկտրոն]]ներ, ինչը պայմանավորված է ծծմբի ցածրագույն՝ -2 օքսիդացման աստիճանով։ Փոխազդում է անգամ թույլ օքսիդիչների, օրինակ՝ յոդի հետ․
:: <math>\mathsf{H_2S + I_2 \rightarrow S + 2HI \uparrow}</math>

Ծծբաջրածնի ջրային լուծույթը կոչվում է ծծմբաջրածնային ջուր և ցուցաբերում է թույլ թթվային հատկություն։ Ծծմբաջրածնական թթուն կարող է դիսոցվել (դիսոցման աստիճանը շատ փոքր է) երկու փուլով՝ առաջացնելով երկու թթվային մնացորդ և, հետևաբար, երկու խումբ աղեր՝ սուլֆիդներ և հիդրոսուլֆադներ․ 
*'''H<sub>2</sub>S = H<sup>+</sup> + HS<sup>-</sup>'''
*'''HS<sup>-</sup> = H<sup>+</sup> + S<sup>−2</sup>'''
 
Բոլոր հիդրոսուլֆիդները լուծելի են, իսկ սուլֆիդներից լուծելի են միայն ալկալիական մետաղներինը։ Այս հատկությամբ է պայմանավորված ծծմբաջրածնի օգտագործումը վերլուծական քիմիայում՝ մետաղների զանազանման համար։ Լուծույթում սուլֆիդ իոնը՝ S<sup>2-</sup> (ծծմբաջրածնի կամ լուծելի սուլֆիդի տեսքով), հայտնաբերում են Cu<sup>2+</sup> կամ Pb<sup>2+</sup> իոնների միջոցով, որոնց ազդեցությամբ առաջանում է այդ մետաղների սուլֆիդի՝ ջրում և թթուներում անլուծելի սև նստվածք։

===== Ծծմբի օքսիդներ =====
[[Պատկեր:Lapis lazuli block.jpg|մինի|ձախից|Կապույտ քար: Կապույտ գույնը ստացել է ծծմբի շնորհիվ]]
Ծծումբն առաջանում է երկու կայուն օքսիդ՝ '''SO<sub>2</sub>''' և '''SO<sub>3</sub>''': [[Ծծմբի օքսիդ (IV)|Ծծմբի (IV) օքսիդը]] հաճախ կոչվում է նաև ծծմբային գազ, իսկ [[Ծծմբի օքսիդ (VI)|ծծմբի (VI) օքսիդը]]՝ ծծմբական անհիդրիդ։
Լաբորատորիայում ծծմբային գազը ստանում են հետևյալ ռեակցիաներով․
:: <math>\mathsf{Na_2SO_3 + H_2SO_4 \rightarrow Na_2SO_4 + SO_2 + H_2O\uparrow}</math>
:: <math>\mathsf{Cu + 2H_2SO_4 \rightarrow CuSO_4 + SO_2 + 2H_2O\uparrow}</math>

Արդյունաբերությունում ստանում են ծծմբից կամ ծծմբային միացություններից։ Օրինակ՝
:: <math>\mathsf{2CuS + 3O_2 \rightarrow 2CuO + 2SO_2 \uparrow}</math>
 
Ծծմբի (IV) օքսիդը օդից 2,2 անգամ ծանր, բնորոշ սուր հոտով, անգույն, ջրում լավ լուծվող գազ է։ Սակայն լուծված օքսիդի միայն մի փոքր մասն է քիմիապես փոխազդում ջրի հետ՝ առաջացնելով ծծմբային թթու․
:: <math>\mathsf{SO_2 + 2H_2O \rightarrow H_2SO_3 \uparrow}</math>

Վերջինս երկհիմն, միջին ուժի թթու է։

Ծծմբային գազը, լինելով թթվային օքսիդ, փոխազդում է հիմքերի հետ՝ առաջացնելով սուլֆիտ և հիդրոսուլֆիտ։ Օրինակ՝ 
:: <math>\mathsf{SO_2 + 2NaOH \rightarrow Na_2SO_3 + H_2O\uparrow}</math>
:: <math>\mathsf{SO_2 + NaOH \rightarrow NaHSO_3\uparrow}</math>

Ծծմբային գազը՝ որպես գունաթափող նյութ, օգտագործվում է գործվածքը և ծղոտը սպիտակեցնելու, իսկ որպես մանրէասպան նյութ՝ մրգերն հատապտուղները ծխահարելու և նեխումը կանխելու համար։ 
Ծծմբի (VI) օքսիդն արդյունաբերությունում ստանում են ծծմբային գազի օքսիդացումով․

== Կիրառություններ ==
Ծծումբը մանր փոշու՝ ծծմբածաղկի ձևով օգտագործվում է խաղողի թփի հիվանդությունների դեմ պայքարելու համար։ Մեծ քանակով ծծումբ է ծախսվում [[կաուչուկ]]ի վուլկանացման՝ կաուչուկը ռետինի փոխարկելու համար։ Դրա համար էլ առանց ծծումբի անհնար է արտադրել այնպիսի ռետինե իրեր, ինչպիսիք են [[անվադող]]երը, կրկնակոշիկները, շլանգները և այլ իրեր։ Ծծումբը մտնում է որսորդական վառոդի կազմի մեջ, կիրառվում է լուցկու արտադրության ժամանակ։ Ծծումբի զգալի քանակություն օգտագործվում է [[ծծմբական թթու|ծծմբական թթվի]] արտադրման ժամանակ։ Ծծումբը առաջացնում է երեք տարաձևություն, որոնցից ամենակայունը շեղանկյուն կամ ալֆա ծծումբն է, որը սովորաբար ստանում են դեղին փոշու տեսքով։ Աշխարհում ծծմբի խոշորագույն մատակարարներն են [[Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներ]]ը, [[Մեքսիկա]]ն և [[Իտալիա]]ն։ Ծծումբ պարունակող հանքաքարեր կան նաև [[Հայաստան]]ի որոշ (օրինակ՝ [[Ալավերդի|Ալավերդու]] և [[Կապան]]ի) [[Պղինձ|պղնձի]] հանքավայրերում։ Ծծմբի արդյունահանման և արդյունաբերական ստացման ծավալները տարեցտարի աճում են ամբողջ աշխարհում։ Երբ որոշ երկրներում ծծմբի պաշարների կուտակումը գերազանցեց դրանց սպառումը, գիտնականները մշակեցին շինարարությունում լայնորեն կիրառվող նոր նյութեր՝ ջերմամեկուսիչ ծծմբական [[փրփրապլաստ]], հատուկ բետոնե խառնուրդներ, ինչպես նաև ավտոմայրուղիների պատվածքներ, որոնցում ծծումբը մասամբ կամ լրիվ փոխարինում է պորտլանդ [[ցեմենտ]]ին։

===== Ծծմբի արտադրություն =====
[[Պատկեր:Sulfuric acid 2000.png|thumb|760 px|կենտրոն|Ծծմբական թթվի արտադրությունը 2000 թվականին]]
== Կենսաբանական դեր ==
Ծծումբը կենսաբանական տարրերից մեկն է։ Մտնում է մի քանի ամինաթթուների (ցիստեին, մեթիոնին) [[վիտամին]]ների (թիամին), ֆերմենտների բաղադրության մեջ։ Ծծումբը մասնակցում է սպիտակուցային կառուցվածքների ձևավորմանը։ Մասնակցում է բակտերիաների սինթեզին (ծծումբը մտնում է բակտերիոքլորոֆիլի կազմության մեջ ծծմբաջրածինը հանդիսանում է ջրածնի ստացման հիմանակն աղբյուր)։ Օքսիդավերականգնման ռեակցիաներում ծծումբը հանդիսանում է էներգիայի աղբյուր քեմոսինթեզում։ Մարդու օրգանիզմում պարունակվում է ուղիղ 2գ ծծումբ։

== Ծծմբի հրդեհային հատկություններ ==
[[Պատկեր:Io highest resolution true color.jpg|մինի|ծծումբի և նրա միացությունների տարեկան արտադրանքը]]
Հրդեհի մարման միջոցներ. փրփրաջուր, օդա-մեխանիկական փրփուր։ Ըստ Վ. Մարշալի տեղեկությունների ծծմբի փոշին պատկանում է պայթուցիկ նյութերի շարքին, բայց պայթելու համար անհրաժեշտ է բարձր կոնցենտրացիայով փոշի՝ կարգ 20 գ/մ³ (20,000 մգ/մ), այդպիսի կոնցենտրացիան մի քանի անգամներ գերազանցում է առավելագույն թույլատրելի կոնցենտրացիան մարդու համար աշխատանքային ոլորտում՝ 6 մգ/մ<ref>{{Cite web |title=Е. П. Белобров, А. В. Сидоров «Эколого-гигиенические последствия взрывов пыли и пожаров комовой серы, сопровождающие её перегрузку в порту Мариуполь» |url=http://www.ecologylife.ru/ekologiya-chernogo-morya-2001/ekologo-%E2%80%93-gigienicheskie-posledstviya-vzryivov-pyili-i-pozharov-komovoy-seryi-soprovozhdayuschie-eyo-peregruzku-v-portu-mariupol.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20111101071630/http://www.ecologylife.ru/ekologiya-chernogo-morya-2001/ekologo-%E2%80%93-gigienicheskie-posledstviya-vzryivov-pyili-i-pozharov-komovoy-seryi-soprovozhdayuschie-eyo-peregruzku-v-portu-mariupol.html |archive-date=2011 թ․ նոյեմբերի 1 |accessdate=2014 թ․ օգոստոսի 15}}</ref>։ Օդում ծծումբը առաջացնում է պայթուցիկ խառնուրդ<ref>[http://www.gosthelp.ru/text/RD5029081Metodicheskieuka.html РД 50-290-81 Методические указания. Анализаторы содержания серы в нефти. Методы и средства поверки]</ref>։. Այրվող ծծումբը հոսում է միայն հալված վիճակում, այրելով մնացած հեղուկները։ Այրվող ծծումբի վերին շերտը եռում է, ստեղծելով որոշակի զանգված, որը առաջացնում է կարակ՝ մինչև 5 սմ<ref>[http://daily.sec.ru/dailypblprnver.cfm?pid=22051 В. Аксютин, П. Щеглов, В. Жолобов, С. Алексанянц «Ликвидация пожаров при аварийных ситуациях с опасными грузами]{{Չաշխատող արտաքին հղում|bot=InternetArchiveBot }}»</ref>. բարձրությամբ։ Կրակի ջերմաստիճանը այրվելու ժամանակ հասնում է 1820&nbsp;°C:

== Տես նաև ==
* [[Ծծմբաջրածին]]
* {{Cl|Ծծումբի միացություններ}}
* [[Ասկարիցիդներ]]
* [[Ականջածծումբ]]

== Արտաքին հղումներ ==
* {{Cite web |title=Sulfur |url=http://www.webelements.com/sulfur/ |accessdate=2013 թ․ օգոստոսի 5–ին |publisher=WebElements |lang=en}}
* {{Cite web |date=2002 թ․ մարտի 18 |title=Сера |url=http://n-t.ru/ri/ps/pb016.htm |url-status=live |archiveurl=https://www.webcitation.org/6IqRu5618?url=http://n-t.ru/ri/ps/pb016.htm |archivedate=2013 թ․ օգոստոսի 13 |accessdate=2013 թ․ օգոստոսի 5–ին |publisher=Հանրաճանաչ քիմիական տարրերի գրադարան}}
* {{Cite web |title=Ինքնածին ծծումբ |url=http://www.catalogmineralov.ru/mineral/72.html# |url-status=live |archiveurl=https://www.webcitation.org/6IqRvXz1n?url=http://www.catalogmineralov.ru/mineral/72.html |archivedate=2013 թ․ օգոստոսի 13 |accessdate=2013 թ․ օգոստոսի 5–ին |publisher=Каталог минералов}}
* {{Cite web |title=Ծծումբ – դերը մարդու օրգանիզմում |url=http://hnb.com.ua/articles/s-zdorovie-sera_s-344 |url-status=live |archiveurl=https://www.webcitation.org/6IqRxeaax?url=http://hnb.com.ua/articles/s-zdorovie-sera_s-344 |archivedate=2013 թ․ օգոստոսի 13 |accessdate=2013 թ․ օգոստոսի 5–ին}}

== Գրականություն ==
* Յու․ Վ․ Խոդակով, Լ․ Ա․ Ցվետկով և ուրիշներ։ «Քիմիա», Երևան, 1961։

== Ծանոթագրություններ ==
{{ծանցանկ}}
{{Արտաքին հղումներ}}
{{ՀՍՀ|հատոր=5|էջ=129}}
{{Փոքր պարբերական աղյուսակ}}
{{Օրվա հոդված նախագծի մասնակից}}

[[Կատեգորիա:Ագրոքիմիա]]
[[Կատեգորիա:Խալկոգեններ]]
[[Կատեգորիա:Ծծումբ]]
[[Կատեգորիա:Ոչ մետաղներ]]
[[Կատեգորիա:Ֆունգիցիդներ]]