Դիտել Կալան էջի վիքիկոդը

{{taxobox
| name = Կալան
| image file = Sea otter cropped.jpg 
| image title =
| image descr = 
 | superregnum =
 | regnum = Կենդանիներ
 | subregnum =
 | phylum = [[Քորդավորներ]]
 | subphylum =
 | classis = [[Կաթնասուններ]]
 | ordo = [[Գիշատիչներ]]
 | familia = [[Կզաքիսներ]] 
 | genus = [[Կալաններ]] 
 | species = Կալան
| latin = Enhydra lutris
| author = ([[Linnaeus]], [[1758]])
| syn = 
| arm_syn =
| typus = 
| range map = Sea-otter-map russ.png
| range legend = 
| iucnstatus        = EN
| wikispecies       = Enhydra lutris
| commons           = Category:Enhydra lutris
| iucn              = 7750
}}

'''Կալան''' ('''ծովային կուղբ''', '''կամչատկայի կուղբ''' կամ '''ծովային ջրասամույր'''<ref>{{գիրք|հեղինակ=|վերնագիր=Пятиязычный словарь названий животных. Млекопитающие|թվական=|էջեր=98}}</ref> ({{lang-la|Enhydra lutris}})), [[կզաքիսներ]]ի ընտանիքին պատկանող ծովային գիշատիչ [[կաթնասուն]]։ [[Ջրասամույր]]երին մոտ տեսակ է։

Կալանը ունի ջրային միջավայրում ապրելու մի շարք հարմարանքներ, ինչպես նաև համարվում է այն քիչ կենդանի ոչ պրիմատներից մեկը, ովքեր կարողանում են օգտագործել գործիքներ<ref name="Hall1964">''Hall K., Schaller G.'' Tool-using behaviour of the Californian sea otter // Journal of Mammalogy, № 45, 1964</ref>։ Կալաննները բնակվում են [[Խաղաղ օվկիանոս]]ի հյուսիսային ափերին՝ [[Ռուսաստան]]ում, [[Ճապոնիա]]յում, [[ԱՄՆ]]-ում և [[Կանադա]]յում։ [[18-րդ դար|18-րդ]] և [[19-րդ դար]]երում իր թանկարժեք մորթու պատճառով ենթարկվեց զանգվածային կոտորածի, ինչի հետևանքով տեսակը հայտնվեց վերացման եզրին։ [[20-րդ դար]]ում մտցվել են [[ԽՍՀՄ]] և այլ երկրների [[Կարմիր գիրք|Կարմիր գրքի]] մեջ։ [[2009]] թվականի դրությամբ կալանների որսը արգելված է գրեթե բոլոր երկրներում։ Կալանների որսը թույլատրվում է միայն [[Ալյասկա]]յի տեղաբնիկներին՝ [[ալեուտներ]]ին, այդ էլ բացառապես տվյալ շրջանում ձևավորված ազգերի ավանդույթների և սննդային օրակարգի պահպանման պատճառով<ref>{{Cite web |url=http://alaska.fws.gov/law/pdf/seaotter.pdf |title=U.S. Department of the Interior |accessdate=2015 թ․ հուլիսի 20 |archive-date=2009 թ․ մայիսի 10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090510101050/http://alaska.fws.gov/law/pdf/seaotter.pdf |url-status=dead }}</ref>։

== Ուսումնասիրումը և դասակարգումը ==
=== Ուսումնասիման պատմություն ===
[[Պատկեր:Sea otter enhydris marina.jpg|250px|մինի|ձախից|Պատկերազարդում՝ Բրոկհաուզի և Եֆրոնի հանրագիտարանային բառարանից (1890-1907)]]
Կալաններին նվիրված առաջին գիտական նկարագրությունը գրել է [[Գեորգ Ստելեր]]ը և հրատարակվել է [[1751]] թվականին (հետմահու)։ Գեորգ Ստելերը մասնակցում էր [[Վիտուս Բերինգ]]ի գլխավորած [[Կամչատկայի երկրորդ էքսպեդիցիա]]յին։ Էքսպեդիցիայի նավը [[Կոմանդորյան կղզիներ]]ի մոտ խորտակվել է, և նավաստիները ստիպված էին [[1741]]-[[1742]] թվականների ձմեռն անցկացնել այդ [[Կղզեխումբ|կղզեխմբի]] մեծ կղզիներից մեկում, որը հետագայում կոչվեց [[Բերինգի կղզի]]։ Ծովային կենդանիների որսի շնորհիվ, որոնց մեջ մտնում էր նաև կալանը, էքսպեդիցիայի մասնակիցներից շատերը կարողացան ողջ մնալ խիստ ձմեռվա պայմաններում (78 մարդուց ողջ մնացին ընդամենը 47-ը, մահացածների թվում էր նաև Բերինգը)։ Գեորգ Ստելերը էքսպեդիցիայի բնագետն էր և կանոնավոր նշումներ էր կատարում։ Տասը տարի անց, արդեն նրա մահից հետո, Գիտության Կայսերական Ակադեմիան հրատարակեց նրա աշխատանքը՝ ''De Bestiis Marinis'', որը իր մեջ պարունակում էր կղզու ջրային կենդանիների մանրամասն նկարագրությունը, այդ թվում կալանի երեսուն էջանոց նկարագրությունը<ref name="Steller1751">''Steller, Georg Wilhelm'' De Bestiis Marinis, 1751 [http://digitalcommons.unl.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1019&context=libraryscience Электронная версия] {{ref-en}}</ref>։ Այս [[18-րդ դար]]ի հրատարակումը դարձավ առաջիկա 200 տարվա ընթացքում կալանների միակ աղբյուրը, քանի որ մինչ [[20-րդ դար]]ի երեսունական թվականները ոչ-ոք բնության մեջ կալանի ուսումնասիրմամբ չէր զբաղվում<ref name="Барабаш1947">''Барабаш-Никифоров Н. И.'' Калан (''Enhydra lutris'' L.) его биология и вопросы хозяйства // «Калан», Издательство Главного управления по заповедникам при Совете Министров РСФСР, Москва, 1947</ref>։

[[1751]] թվականից մի շարք հետազոտողներ հիմնվելով Ստելերի նկարագրությունից և նրա [[Եվրոպա]] բերած մորթուց և կմախքից, փորձեցին կատարել այս կենդանու դասակարգումը։ Կախված այն փաստից, որ կալանները օժտված են մի շարք մորֆոլոգիական առանձնահատկություններով, որոնցով նրանք տարբերվում են այլ տեսակներից, կալանների դասակարգումը մի քանի անգամ փոխվել է։ Այսպես, հենց Ստելերը, այնուհետև [[Յոհան Էրկսլեբեն]]ը կալանին դասում էին ջրասամույրների ցեղին({{lang-la|Lutra}})<ref name="Steller1751"/><ref name="Erxleben1777">''Erxleben, Johann Christian Polycarp'' Systema regni animalis per classes, ordines, genera, species, varietates: cvm synonymia et historia animalivm: Classis I. Mammalia, Impensis Weygandianis, Leipzig, 1777</ref>: [[Կարլ Լինեյ]]ը կալանին դասեց Mustela ցեղի մեջ<ref name="Linnaeus1758">''[[Կարլ լինեյ|Linné C.]]'' Systema naturae, ed. X, Stockholm, 1758 [https://books.google.am/books/pdf/Systema_naturae_per_regna_tria_naturae.pdf?id=Ix0AAAAAQAAJ&output=pdf&sig=x6cR2pcrGtln3CjIKvNV9VSMUxk Электронная версия]</ref>, իսկ Փալասը միավորելով [[փոկեր]]ի հետ դասեց Phoca ցեղի մեջ<ref name="Pallas1811">'' Pallas, Peter Simon'' Zoographia rosso-asiatica, sistens omnium animalium in extenso Imperio rossico, et adjacentibus maribus observatorum recensionem, domicilia, mores et descriptiones, anatomen atque icones plurimorum; Petropoli, in officina Caes. academiae scientiarum impress., 1811-1831.</ref>։ [[19-րդ դար]]ի կեսերին, վերջապես, ստեղծվեց առանձին Enhydra ցեղատեսակը (ցեղի անվանումը մտցվել է [[1822]] թվականին շոտլանդացի բնագետ [[Ջոն Ֆլեմինգ]]ի կողմից<ref name="Fleming1822">''John Fleming''. The philosophy of zoology; A general view of the structure, functions, and classification of animals. A. Constable, Edinburgh, 1822.</ref>), սակայն այս ցեղատեսակի ջրասամույրների հետ միավորման նպատակահարմարության շուրջ գիտական բանավեճերը շարունակվեցին մինչև [[20-րդ դար]]ի կեսերը, և այժմ Enhydra ցեղը մտնում է այդ ենթաընտանիքի մեջ։ Կալանների վերջնական դասակարգումը օգնեց կատարել [[միոցեն]]ի և [[պլիոցեն]]ի ժամանակների բրածո մնացորդների՝ Potamotherium dubia, Aonyx hessica և Enhydra reevei ուսումնասիրումը, որոնք համարվում են ժամանակակից կալանների և այդ ենթաընտանիքի այլ ցեղերի միջև կապող միակ ձևերը<ref name="Beddard1902">''Beddard F.E.'' Mammalia, Macmillan and co., London - New York, 1902</ref><ref name="Pohle1919">''Pohle H.'' Die Unterfamilie der Lutrinae, Archiv fr Naturgeschichte, Bd. 85, 1919</ref>։

Կալանների յուրահատկությունը, պալեօնտոլոգիական տվյալների քչությունը և որպես հետևանք, կալանների դասակարգման շուրջ երկար բանավեճերը տարան կենդանատեսակի լատինական անվանումների բազմազանությանը։

==== Կալանի լատինական անվանումների ամփոփագիր ====
<center>
{| class="wikitable"
|- align="left" style="font-size: 80%;" |
! style="background:#ccccff" align="center" width="170"| Լատինական անվանումը
! style="background:#ccccff" align="center" width="170"| Իմաստը
! style="background:#ccccff" align="center" width="340"| Հետազոտողի անունը, թվականը
|-align="left" style="font-size: 80%;" |
| ''Lutra marina''
| «Ծովային ջրասամույր»
| Steller, 1751<ref name="Steller1751"/>; Erxleben, 1777<ref name=" Erxleben1777"/>
|-align="left" style="font-size: 80%;" |
| ''Mustela lutris''
| «Կզաքիս(աքիս) ջրասամույրի»
| [[Կարլ լինեյ|Linnaeus]], 1758<ref name="Linnaeus1758"/>
|-align="left" style="font-size: 80%;" |
| ''Lutra gracilis''
| «Ջրասամույր գեղակազմ»
| Bechstein, 1800
|-align="left" style="font-size: 80%;" |
| ''Phoca lutris''
| «Փոկ ջրասամույրի»
| [[Պիտեր Փալաս|Pallas]], 1811-1831<ref name="Pallas1811"/>
|-align="left" style="font-size: 80%;" |
| ''Pusa orientalis''
| «Փոկ արևելյան»
| Oken, 1816<ref name="Oken1916">''Oken, Lorenz'' Lehrbuch der Naturgeschichte. Zoologie. August Schmid und Comp., Jena, Germany, 1916</ref>
|-align="left" style="font-size: 80%;" |
| ''Enhydra Stelleri''
|
| Fleming, 1822<ref name="Fleming1822"/>
|-align="left" style="font-size: 80%;" |
| ''Latax lutris''
|
| Gloger, 1827<ref name="Gloger1827">''Constantin W. L. Gloger'' Bemerkungen über ein paar Schlesische Säugthierarten // Nova Acta Academiae Caesareae Leopoldino Carolinae Germanicae Naturae curiosorum, 1827</ref>; Stejneger, 1898<ref name=" ">''Stejneger, Leonhard'' The fur seals and fur-seal islands of the North Pacific ocean, Govt. Printing Office, Washington, 1898-99 [https://archive.org/stream/fursealsfurseali02usco/fursealsfurseali02usco_djvu.txt Электронная версия (англ.)]</ref>
|-align="left" style="font-size: 80%;" |
| ''Lutra Stelleri''
| «Ջրասամույր [[Գեորգ Ստելեր|Ստելեր]]ի»
| Lesson, 1827<ref name="Lesson1827">''Lesson, R.P.'' Manuel de Mammalogie, Roret, Paris, 1827</ref>
|-align="left" style="font-size: 80%;" |
| ''Enhydris lutris''
|
| Lichtenstein, 1827<ref name="Lichtenstein1827">''Lichtenstein, Hinrich'' Darstellung neuer oder wenig bekannter Säugethiere in Abbildungen und Beschreibungen von fünf und sechzig Arten auf fünfzig colorirten Steindrucktafeln nach den Originalen des Zoologischen, Museums der Universität zu Berlin, Berlin, 1827-1834</ref>
|-align="left" style="font-size: 80%;" |
| ''Engydris marina''
|
| Brandt, 1880
|-align="left" style="font-size: 80%;" |
| '''''Enhydra lutris'''''
|
| '''Ժամանակակից համընդհանուր անվանակարգ '''
|}
</center>

=== Կալանների ժամանակակից տաքսոնոմիա և էվոլյուցիա ===
Կալանը կզաքիսների ընտանիքի<ref name="Morrison1974">{{գիրք|հեղինակ =Peter Morrison, Mario Rosenmann, James A. Estes |մաս = |վերնագիր =Metabolism and Thermoregulation in the Sea Otter |բնօրինակ = |հղում =http://www.jstor.org/stable/30152525 |պատասխանատու = |հրատարակություն =Physiological Zoology |վայր =Chicago |հրատարակչություն =The University of Chicago Press |թվական =1974|հատոր = |էջեր =218-229 |էջերի թիվ = |սերիա = 4 |isbn = |տպաքանակ = }}</ref><ref name="Estes1980">{{գիրք|հեղինակ =James A. Estes |մաս = |վերնագիր =Enhydra lutris |բնօրինակ = |հղում =http://www.jstor.org/stable/3503844 |պատասխանատու = |հրատարակություն =Mammalian Species |վայր = |հրատարակչություն =American Society of Mammalogists |թվական =1980 |հատոր = |էջեր =1-8 |էջերի թիվ = |սերիա = |isbn = |տպաքանակ = }}</ref> ներկայացուցիչ է և համարվում է կիսաջրային կենդանի։ Կալանները օժտված են մի շարք յուրահատուկ մորֆոլոգիական առանձնահատկություններով, որոնց միջոցով հարմարվել են ջրային միջավայրին և իրենցից ներկայացնում են {{lang-la2|Enhydra}} ցեղի միակ տեսակը։ Կալանը միևնույն ժամանակ համարվում է ամենափոքր ջրային կաթնասուններից մեկը, իր չափերով զիջելով փոկերին, ծովափղերին, ծովակատուներին և այլոց։ Ջրային կաթնասունների մեջ միայն Քոմերսոնի դելֆինը ({{lang-la|Cephalorhynchus commersonii}}) և Հարավային Ամերիկայի քիչ ուսումնասիրված, հազվագյուտ կատվանման ջրասամույրն ({{lang-la|Lontra felina}}) են կալանին զիջում չափերով։

Կզաքիսանմանների ընտանիքում կալանը ջրասամույրների հետ միավորված է {{lang-la2|Lutrinae}} ենթաընտանիքի մեջ, քանի որ համարվում է, որ կալանը ունի ընդհանուր նախնի՝ սովորական ջրասամույրի և արևելյան անճանկ ջրասամույրի հետ։ Վերջինս, կալանների նման, դասվում է {{lang-la2|Lutrinae}} ենթաընտանիքի առանձին ցեղի մեջ։ Այդ նախնին երկար ժամանակ համարվում էր [[Եվրասիա]]յում հայտնաբերված միոցենի<ref name="Барабаш1947"/><ref name="Pohle1919"/> ժամանակաշրջանի բրածո մնացորդ {{lang-la2|Potamotherium valletoni}}-ին, սակայն վերջին ուսումնասիրությունները ցույց են տվել, որ այս {{lang-la2|Potamotherium valletoni}} տեսակը համարվում է հերթական կապող օղակը, ինչը հետաձգում է {{lang-la2|Lutrinae}} ենթաընտանիքի ընդհանուր նախնուն ավելի առաջվա ժամանակաշրջան՝ վաղ միոցեն<ref name="Radinsky2004">''Radinsky L.B.'' Evolution of somatic sensory specialization in otter brains // The Journal of Comparative Neurology, vol. 134, Issue 4, 2004</ref>։ Համարվում է, որ {{lang-la2|Lutrinae}} (այդ թվում նաև կալանների) ենթաընտանիքի միգրացիան Եվրասիայից դեպի աշխարհի այլ մասեր տեղ է ունեցել միջին [[պլեյստոցեն]]ում։

Կալանի [[դիպլոիդ հավաք]]ը կազմում է 38 [[քրոմոսոմ]]<ref name="ZyllJong1987">''van Zyll de Jong'' A phylogenetic study of the Lutrinae (Carnivora; Mustelidae) using morphological data. Canadian Journal of Zoology, № 65, 1987</ref>։

=== Կալանի ենթատեսակները ===
Ներկայումս կալանը ունի ընդհանուր ճանաչում գտած երեք ենթատեսակ՝
{| class="wikitable sortable" width=80% font=90%
|- bgcolor="#115a6c"
!Ենթատեսակ
!Անվանման հեղինակ
!Հանրության կողմից ընդունված անվանումներ
!Նկարագրությունը
!Տարածման շրջան
!Հոմանիշներ
|----
|''E. l. lutris''
[[Պատկեր:Enhydra lutris face.jpg|150px|մինի]]
|Linnaeus, 1758<ref name="Linnaeus1758"/>
|'''Հասարակ կալան'''
'''Ասիական կալան'''
'''Կոմանդորյան կալան'''
'''Կուրիլյան կալան'''
|Ամենատարածված ենթատեսակն է, բնորոշ է լայն գանգը և կարճացած քթոսկրը
|Խաղաղ օվկիանոսի արևմտյան ափեր՝ Կուրիլյան կղզիներից մինչև Կոմանդորյան կղզիներ
|<small>''gracilis'' (Bechstein, 1800)</small><br>
<small>''kamtschatica'' (Dybowski, 1922)</small><br>
<small>''marina'' (Erxleben, 1777)</small><br>
<small>''orientalis'' (Oken, 1816)</small><br>
<small>''stelleri'' (Lesson, 1827)</small><br>
|----
|''E. l. nereis''
[[Պատկեր:Sea-otter-morro-bay 13.jpg|150 px]]
|Merriam, 1904<ref name="Merriam1904">''Merriam, C.H.'' A new sea otter from southern California // Proceedings of the Biological Society of Washington № 17, 1904</ref>
|'''Հարավային կալան'''
'''Կալիֆորնիական կալան'''
|
|Կենտրոնական կալիֆորնիայի ափեր
|
|----
|''E. l. kenyoni''
[[Պատկեր:Otter3.jpg|150 px]]
|Wilson, 1991<ref name="Wilson1991">''Wilson, D.E., M.A. Bogan, R.L. Brownell, Jr., A.M. Burdin, and M.K. Maminov'' Geographic variation in sea otters, ''Enhydra lutris''. //Journal of Mammalogy, № 72, 1991</ref>
|'''Հյուսիսային կալան'''
|Բնորոշ է նեղ գանգ՝ երկար ծնոտով և մանր ատամներով
|Ալյասկա և Խաղաղ օվկիանոսի արևմտյան ափեր՝ Ալեուտյան կղզիներից մինչև Բրիտանական կոլումբիա
|
|----
|}

Անցյալում որոշ հետազոտողներ կարծում էին, որ անհրաժեշտ է տարբերակել Կոմանդորյան կղզիների սովորական կալանին և այսպես կոչված «կամչատկայի կալանին», որը բնակվում է Կամչատկայում և Կուրիլյան կղզիներում։ Կամչատկայի կալանի ենթատեսակի համար առաջարկվում էր երկու լատինական անվանում․ {{lang-la2|Enhydra lutris gracilis}} (Bechstein [[1799]]) և {{lang-la2|Enhydra lutris kamtschatica}} (Dybowski, [[1922]]), ինչպես նաև կազմվել էր նրա բնորոշ առանձնահատկություններից կազմված ցանկ<ref name="Барабаш1947"/><ref name="Лех1907">''Лех С.'' Некоторые наблюдения о морском бобре, водящемся у о. Медного Командорских островов // Записки [[Общество изучения Амурского края|Общества изучения Амурского края]], Х, 1907</ref>։ Սակայն այս տարբերակը միաձայն չընդունվեց, և այժմ ընդունվում են միայն երեք ենթատեսակ<ref name=adw>{{cite web|url=http://animaldiversity.ummz.umich.edu/site/accounts/information/Enhydra_lutris.html|title=Enhydra Lutis|accessdate=2007 թ․ նոյեմբերի 24|work=Animal Diversity Web|publisher=University of Michigan Museum of Zoology|archiveurl=https://www.webcitation.org/612FkG1qU?url=http://animaldiversity.ummz.umich.edu/site/accounts/information/Enhydra_lutris.html|archivedate=2011 թ․ օգոստոսի 18|url-status=dead}}</ref>։ Կալանի ենթատեսակների բաժանման մեջ որոշակի շփոթություն կար այն պատճառով, որ սովետական գիտնականները Ռուսաստանի արևելյան ափերին և արևմտյան գիտնականները Ալյասակյի, Կանադայի, և Կալիֆորնիայի ափերին միմյանցից անկախ էին կալանի վերաբերյալ հետազոտություններ անցկացնում։ Ներկա պահին, տարբեր երկրների գիտնականների համատեղ ուսումնասիրությունների շնորհիվ հստակ գծվել է սովորական և հյուսիսային կալանների արեալների սահմանը, որը համընկնում է Ռուսաստանի և ԱՄՆ-ի սահմանի հետ։ Հնարավոր է, որ Կոմանդորյան կղզիներում կատարվող ուսումնասիրությունները որոշակի պարզություն կմտցնեն այս հարցում։

=== Կալանների անվանումը ===
«Կալան» բառը ունի կորյակական ծագում․ կորյակերեն կալագա (կոլախա) նշանակում է «կենդանի»։ Հյուսիսի որսորդները օգտագործում էին մի շարք սպեցիֆիկ տերմիններ՝ «իշախառանչ» նորածին կալանների համար (մինչև 6 ամսական), «արջուկ» միամյա կալանների համար, ինչպես նաև կալանի մի շարք անուններ՝ Հյուսիսի և Կուրիլյան կղզիների լեզուներից փոխառած բառեր՝ ներառյալ ալեուտերեն «չնատոխ», կամչադալերեն «կեյկոչ» և «կակու», կուրիլերեն «կայկու», այներեն «տրաչկա» և ճապոներեն «ռակո»({{lang-ja|猟虎}})<ref name="Барабаш1947"/>:

[[Պատկեր:Sea otter marine mammal enhydra lutris.jpg|250px|մինի|աջից|Արտաքին տեսքը]]
[[Ռուս-ամերիկյան ընկերություն|Ռուս-ամերիկյան ընկերության]] գործունեության շնորհիվ, որը [[18-րդ դար|18]]-[[19-րդ դար]]երում զբաղվում էր կալանների խնամությամբ և Կալիֆորնիայում հիմնել են կալիֆորնիական կալանի որսորդությամբ զբաղվող ռուս-ալեուտյան [[Ֆորտ-Ռոս]] բնակավայրը, կորյակերեն «կալան» բառը սկսվեց օգտագործվել նաև անգլերեն լեզվում ({{lang-en|kalan}}), բայց պահպանվեց մինչև [[19-րդ դար]]ի վերջը<ref name="Кусто1983">''Кусто Ж. И., Паккале И.'' Лососи, бобры, каланы, Гидрометеоиздат, Ленинград, 1983</ref><ref name="OED">The Oxford English dictionary.
2nd edition, Oxford University Press, New York, 1989 ISBN 0-19-861186-2</ref>։ Ներկա ժամանակներում անգլերենում, ինչպես և այլ Եվրոպական լեզուներում, կալանին անվանում են «ծովային ջրասամույր»({{lang-en|sea otter}})։

== Նկարագրություն ==
=== Չափերը, կյանքի տևողությունը ===
Կալանը համեմատաբար խոշոր կենդանի է․ նրա երկարությունը հասնում է մեկուկես մետրի, զանգվածը՝ 45 կգ։ Արուները էգերից խոշոր են․ նրանք, սովորաբար, ծանր են 35 %-ով և 10 % երկար են։ Հասուն արուները ունեն 22-45 կգ զանգված, հասնում են 120-150 սմ երկարության։ Կալիֆորնիական կալանի հասուն էգերը ունեն 14-36 կգ քաշ, երկարությունը հասնում է 100-140 սմ<ref name="Барабаш1968">''Барабаш-Никифоров И. И., Мараков С. В., Николаев А. М.'' Калан (морская выдра), Издательство «Наука», Ленинград, 1968</ref><ref name=marinebio>{{cite web|url=http://marinebio.org/species.asp?id=157|title=Sea Otter, Enhydra lutris at MarineBio.org|accessdate=2007 թ․ նոյեմբերի 23|format=|work=|archiveurl=https://www.webcitation.org/612FklGlG?url=http://marinebio.org/species.asp?id=157|archivedate=2011 թ․ օգոստոսի 18|url-status=live}}</ref>։

Ձագերը ծնվում են մոտ 1,5 կգ քաշով և մոտ 55 սմ երկարությամբ (պոչը ներառյալ)։ Մեկուկես ամյա կենդանին արդեն ունենում է 110-115 սմ երկարությունև կշռում է մինչև 11 կգ<ref name="Барабаш1968"/>։ Հասուն առանձնյակի չափերի կալանը հասնում է հետագա երեք տարիների ընթացքում։ Կալանները ապրում են միջինում 9-11 տարի, հազվադեպ՝ մինչև 23 տարի։ Անազատության մեջ, որոշ դեպքերում, ապրել են 20 տարուց ավել<ref name=marinebio/>։

=== Մարմնի կառուցվաքը ===
Գլխի ձևով և ընդհանուր կազմվածքով կալանը հիշեցնում է [[Ջրասամույր|գետի ջրասամույր]]ին։ Սակայն կալանները ունեն առավել ձգված և զգալիորեն զագվածեղ գլանաձև իրան։ Կալանների պարանոցը կարճ է, հաստ, գլուխը կլորավուն, ոչ մեծ ականջներով և երկար [[վիբրիսներ]]ով։ Նրանց մորթին նման է պարկի, ունի բազմաթիվ ծալվածքներ։

==== Գլուխը ====
Կալանների գլուխը կլորավուն է, դունչը մի քիչ տափակած է երևում մեծ քթի և լավ զարգացած վերին շրթունքի պատճառով։ Շատ առանձնյակների մոտ գլխի երանգը տարիքի հետ գորշից փոխվում է մինչև բաց-հարդագույն կամ գրեթե սպիտակ։ Վիբրիսները կալանների մոտ համարվում է շոշափելիքի կարևոր օրգան։ Նրանք ունեն սպիտակ գունավորում և տեղավորված են այտերի վրա, վերին շրթունքին և աչքերի տակ։ Վիբրիսի երկարությունը վերին շրթունքի վրա կազմում է 50-70 մմ, աչքերի տակ 30 մմ<ref name="Барабаш1968"/>։ Ծոծրակը գրեթե միշտ պահպանում է մուգ-գորշավուն երանգը։ Կալանի ծնոտները հզոր են, ձևավորված են ուժեղ մկաններից և կարճացած են սեղման ուժը մեծացնելու նպատակով։ Նախատեսված են պինդ սնունդը կծելու և մանրացնելու համար։ [[Գլխուղեղ]]ը լավ է զարգացած, ուղեղային մակերեսի զարգացվածության ցուցանիշը 5,80 (ջրասամույրի մոտ՝ 4,63)<ref name="Нгуен1964">''Нгуен Ню Хиен'' Биолого-морфологический анализ особенностей черепа хищных млекопитающих семейства [[куньи]]х. Автореферат кандидатской диссертации, Москва, 1964</ref>:

{|class="graytable" style="text-align:center"
 |+ Կալանների գլխի արտաքին տեսքը<br /><span class="subcaption">Կալիֆորնիական կալանի օրինակով({{lang-la|Enhydra lutris nereis}})</span>
|width="65%" rowspan=5|[[Պատկեր:Kalan's head.jpg|338px|մինի|կենտրոն]]
|width="22%"|'''Քիթը'''
|width="22%"|'''Ականջը'''
|-
|[[Պատկեր:Kalan's nose.jpg|90px|մինի|կենտրոն]]
|[[Պատկեր:Kalan's ear.jpg|90px|մինի|կենտրոն]]
|-
| 
| 
|-
|'''Աչքը'''
|'''Բերանը և ատամները'''
|-
|[[Պատկեր:Kalan's eye.jpg|90px|մինի|կենտրոն]]
|[[Պատկեր:Kalan's mouth.jpg|90px|մինի|կենտրոն]]
|}

* Քիթը մազերից զուրկ է, ունի սև գունավորում։ Քթացքները ունեն ծուռ կտրվածք, ճեղքավոր են։ Ջրի մեջ սուզվելու ժամանակ քթանցքների շարժական պատերը սեղմվում են, և ջուրը չի թափանցում քթի մեջ<ref name="Барабаш1947"/>։
* [[Ականջախեցի]]ն հիշեցնում է ականջավոր փոկերի ականջախեցուն ({{lang-la|Otariidae}})։ Այն խիստ ռեդուկցված է, արտաքին մասում սեղմվում են, իսկ ներքին մասում միանում են փողին, որը հասնում է [[լսողական անցուղի]]։ Ջրի մեջ սուզվելու ժամանակ կալանի ականջախեցու էլաստիկ պատերը սեղմվում են, ինչը արգելակում է ջրի հոսքը կենդանու ականջ<ref name="Барабаш1947"/>։
* Աչքերը մեծ չեն, որպես կանոն, երիտասարդ առանձնյակների մոտ բաց-գորշավուն երանգ ունեն, հասուն կալանների մոտ մուգ-շագանակագույն են։ Կալանները կաթնասունների մեջ կիսաջրային միջավայրում օժտված են յուրահատուկ [[Տեսողական վերլուծիչ|տեսողական ապարատ]]ով։ Դրա շնորհիվ կալանը կարողանում է հայացքը կենտրոնացնել ինչպես ջրային, այպես էլ ցամաքային օբյեկտների վրա և օժտված է էմետրոպիկ տեսողությամբ ՝ ցամաքում և ջրում։ Դրա հետ մեկտեղ, կալանը ի տարբերություն այլ ջրասամույրների, ավելի լավ տեսնում է ստորին տեսադաշտում գտնվող իրերը, ինչը բնորոշ է ցամաքային կզաքիսին<ref name="Барабаш1968"/>։
* Կալանների ատամների կառուցվածքը նման չէ կզաքիսանմաններին և այլ գիշատիչ կաթնասուններին։ Կալանները ունեն միայն երկու զոյգ ստորին կտրիչներ<ref name=adw/> (ատամի բանաձևը՝ <math> \begin{matrix} \frac{3}{2} \end{matrix}</math>), որը նման է մաշկոտանիների մեծ մասին, իսկ մնացած գիշատիչների մոտ <math> \begin{matrix} \frac{3}{3} \end{matrix}</math><ref name="Барабаш1947"/> է։ Կալանները ծնվում են արդեն դուրս եկած 26 ատամներով՝ <math>i\ \frac{3}{2}\ c\ \frac{1}{1}\ pm\ \frac{3}{3} =26</math>: Հասուն կալանի ատամի բանաձևն է <math>i\ \frac{3}{2}\ c\ \frac{1}{1}\ pm\ \frac{3}{3}\ m\ \frac{1}{2}=32</math><ref name="Барабаш1968"/>, թեպետ արձանագրված են դեպքեր, երբ կալանի ատամների թիվը հասնում է 34-ի<ref name="Steller1751"/>։ Նրանց լայն սեղանատամները ավելի շուտ նախատեսված են պինդ խեցիների և [[խաչափառներ]]ի պատյանը մանրացնելու համար, քան ճկուն ձկները բերանում պահելու համար, ինչը բնորոշ է այլ ջրասամույրներին<ref name="Барабаш1968"/>։

==== Վերջույթները և պոչը ====
Առջևի վերջույթները խիստ կարճացած են։ Առջևի թաթերը նման են շան թաթերին։ Առջևի վերջույթների ստորին հատվածը բաժանված չէ նախադաստակի և մատների, այլ իրենից ներկայացնում է համատարած սև, փքված տարածք։ Առջևի թաթի ճանկերը քաշվող են, հասնում են մինչև 10 մմ, բայց հասուն կալանների մոտ խիստ բթացած են, իսկ երիտասարդ կալանների մոտ նրանք սուր են և դեպի ներս խիստ պարուրված են։ Առջևի վերջույթների թաթերի բարձիկները (վիբրիսների հետ միասին) համարվում են շոշափելիքի կարևոր օրգան։

Կալանի հետին վերջույթները խիստ ետ քաշված են, մատերը մինչև վերջին ֆալանգը միաձուլված են, ինչը հետին վերջույթները վեր է ածում թիերի։ Հետին վերջույթների արտաքին մատը կալանների մոտ ամենաերկարն է, մնացածը աստիճանաբար փոքրանում են դեպի ներքին մատը՝ ամենակարճը։ Կալանի մատների այսպիսի հարաբերակցությունը էականորեն տարբերվում է այլ կաթնասուններից, որոնց հինգերորդ ([[ճկույթ]]) մատը ամենակարճն է։ Հետին թաթերի ճանկերը հասնում են 12 մմ երկարության և մեծ առանձնյակների մոտ նույնպես բթացած են<ref name="Барабаш1947"/>։

{|class="graytable" style="text-align:center"
 |+ Կալանների վերջույթները<br /><span class="subcaption"> կալիֆորնիական կալանի օրինակով ({{lang-la|Enhydra lutris nereis}})</span>
|width="25%"|[[Պատկեր:Kalan's hand.jpg|152px|մինի|կենտրոն]]
|width="35%"|[[Պատկեր:Kalan's foot.jpg|220px|մինի|կենտրոն]]
|Առջևի թաթը ('''ձախից''') և հետին թաթը ('''աջից''')։ Երկու վերջույթների վրա էլ մատները միացված են, ընդ որում հետին վերջույթում միացումը կատարվում է ընդհուպ մինչև վերջին ֆալանգը՝ այդ կերպ ստորին վերջույթները նմանվում են թիերի։ Հետին վերջույթի մատների փոփոխությունը կատարվում է մյուս կաթնասունների հետ համեմատած հակառակ հաջորդականությամբ, աստիճանաբար փոքրանալով հինգերորդ մատից մինչև առաջինը։
|}

Կալանի պոչը համեմատաբար կարճ է, հաստ և մկանուտ։ Նրա երկարությունը սովորաբար հասնում է 30-36 սմ, լայնությունը 6-7 սմ, հաստությունը 4-5 սմ։ Լողալու ընթացքում ղեկի դեր է կատարում։

==== Կմախքը ====
[[Պատկեր:Otter skeleton (HY).svg|մինի|394x394փքս|Կալանի կմախքը]]
Կալանի [[կմախք]]ը ադապտացված է այնպես, որ կենդանին կարողանա ցուցադրել մեծ ճկունություն։ [[Ողնաշար]]ը կազմված է 50-51 ողերից, որոնցից 7-ը պարանոցային են, 14՝ կրծքային, 6՝ գոտկային, 3՝ սրբանային և 20-21 պոչային։ Գոտկային ողերի միջև առկա են կորացած փշային ելուններ, ինչը կալանին ապահովում է լրացուցիչ ճկունություն։ [[Կրծքավանդակ]]ը կազմված է 14 զույգ կողերից, որոնցից 10-ը շարժական միացած են [[կրծոսկր]]ին։ Վերջույթների կմախքը նույնպես ապահովում են կենդանու ճկունությունը։ Զարգացած ազդոսկրը հզոր է, մեծ սրունքը հաստ է, իսկ բարակ սրունքը շատ բարակ է։ Մատների ֆալանգները տափակած են։ ընդհանուր առմամբ կալանի ոսկրերը ավելի առանձգական են, քան ջրասամույրի մոտ։ Երբեմն կալանի ոսկրերը ներկվում են բաց մանուշակագույն, ինչը [[ծովոզնիներ]] ուտելու հետ է կապված<ref name="Барабаш1947"/>։

Կալանի [[գանգ]]ը կարճացած է, դիմային մասը «կտրատված», զարգացած այտոսկրի աղեղով, ծոծրակային և երկայնակի թիերով։ Քթի խեցիները շատ խոշոր են և օժտված են բարդ կառուցվածքով, ինչը կապված է սուզման ժամանակ շնչառության առանձնահատկությունների հետ<ref name="Нгуен1964"/>։

==== Ներքին օրգանները ====
Կալանի ներքին օրգանները նույնպես հարմարված են նրա գոյության միջավայրին․ որոշ օրգաններ խոշորացված են այլ կաթնասունների հետ համեմատած (մարմնի զանգվածի հետ տոկոսային հարաբերությամբ)։ [[Ստամոքս]]ը մեծ է և պատերի վրա առկա են բազմաթիվ ծալքեր։ [[Բարակ աղիք|Աղիներ]]ը շատ երկար են և մարմնի երկարությունը գերազանցում է 10 անգամ։ Մարսողական ուղիների ընդհանուր զանգվածը կազմում է մարմնի զանգվածի 15,5 %-ը։ [[Լյարդ]]ը կազմված է 5-6 բլթերից, հսկայական է (կենդանու զանգվածի 8 %) և ունի [[լեղապարկ]]։ Մեծ է նաև [[ենթաստամոքսային գեղձ]]ը, որը նույնպես բաժանված է մի քանի թիերի։ Այսպես, մարսողական օրգանները կառուցվածքով ավելի նման են ամենակեր կենդանիներին, քան տիպիկ գիշատիչների համապատասխան օրգաններին<ref name="Барабаш1968"/>։ Կալանի [[երիկամներ]]ը նույնպես խոշոր են (մարմնի զանգվածի 2,8 %), որոնք կալանին թույլ են տալիս խմել ծովի ջուրը<ref name="Кусто1983"/>։ Կալանի [[թոքեր]]ի ծավալը 2-4 անգամ գերազանցում է [[մաշկոտանիներ]]ի թոքերի հարաբերական ծավալը, ինչը նրանց թույլ է տալիս, մի կողմից սուզվել մեծ խորություններում, իսկ մյուս կողմից ազատ պահել իրեն ջրում (համաձայն [[Արքիմեդի օրենք]]ի), թոքերում պահելով զգալի քանակությամբ օդ։ Կալանի թոքերը կազմում են մարմնի զանգվածի 6 %-ը, սակայն տեղավորվում են կրծքավանդակում, քանի որ կալանները ունեն թեք դիաֆրագմա (կրծքավանդակի մեջքային մասը մեծացած է և գերազանցում է դիմայինը)։ Կալանների [[սիրտ]]ը սովորական չափերի է (մարմնի զանգվածի 1 %), խիստ զարգացած փորոքներով։ [[Միզապարկ]]ը մեծ չէ։ Կալանների մոտ բացակայում են [[քրտնագեղձեր]]ը, որոնք նախատեսված են իդենտիֆիկացիայի և տարածքի նշման համար։

=== Մորթի ===

==== Կառուցվածք ====
Կալանի մորթին բացառապես խիտ է։ Նրա խտությունը կազմում է մինչև 45 հազար մազ 1 սմ², ինչը ապահովում է օդային միջնաշերտի առկայություն և կենդանուն պաշտպանում է ցրտից<ref name="Барабаш1968"/>։ Կալանները, ի տարբերություն մյուս ջրային կաթնասունների, օրինակ [[փոկեր]]ի և [[կետեր]]ի, օժտված է ենթամաշկային ճարպի հաստ շերտով (վորվան), և այդ պատճառով ջերմության պահպանման հարցը կախված է միայն իր մորթուց։ Կալանի մորթին կենդանու վրա ազատ «նստած» է, առաջացնում է բազմաթիվ ծալքեր։ Օրինակ, ամեն առջևի թաթի վրա կան ծալքեր, որոնք երկար սուզումների ժամանակ հայթայթած կերի լավ պահուստ են։

Կալանի մորթին կազմված է առանցքային (ընդհանուր քանակի 1 %) և բմբուլե մազերից։ Կալանը կանոնավոր կերպով պահում է առանցքային մազերի մաքրությունը, ասես սանրվում է, ինչը թույլ է տալիս բմբուլե մազերը չոր պահել՝ ապահովելով օդային միջնաշերտ։ Կալանները ունեն նաև մեծ քանակությամբ սկվալենային ճարպագեղձեր, որոնք նույնպես ապահովում են բմբուլե մազերի չորությունը։ Առանցքայի մազերը ուղիղ են, նրանք ունեն 15-45 մմ երկարություն։ Բմբուլե մազերը ոլորվում են, ունեն 8-30 մմ երկարություն, 5-19 մմ հաստություն<ref name="Барабаш1968"/>։

Մորթու խտությունը թեթևակիորեն տատանվում է ամառային և ձմեռային ժամանակներում, բայց կալանները չունեն վառ արտահայտված մազափոխման շրջան՝ մազերի փոփոխությունը կատարվում է կլոր տարի, գարուն-ամառ շրջանում ինտենսիվությունը մի փոքր մեծանում է։ Բացի այդ իրանի մորթե ծածկույթը ավելի խիտ է, քան մարմնի այլ մասերում, ինչը ավելի լավ երևում է երիտասարդ առանձնյակների վրա, որոնց իրանային մորթին շարժման ժամանակ դեռ չի շփվել քարերի հետ։ Էգերի մորթին տարբերվում է արուների մորթուց և համարվում է ավելի փափուկ<ref name="Барабаш1947"/>։

Մորթու բացառիկ խտությունը նպաստել է նրան, որ կալանի բուրդը մորթու արտադրությունում ուներ մեծ պահանջարկ, ինչը պատճառ դարձավ տեսակի զանգվածային ոչնչացմանը 18-19-րդ դարերում։

==== Գույնը ====
Կալանի գունավորումը տատնվում է շեկից գրեթե սև՝ մուգ գորշ երանգի գերակայությամբ, սակայն մարմնի առանձին մասեր, հատկապես գլուխը, առանձնյակի տարիքի հետ «ճերմակում» են։ Հազվադեպ հանդիպում են ամբողջությամբ սպիտակ՝ [[ալբինոս]] առանձնյակներ<ref name="Steller1751"/><ref name="Лех1907"/>, և ավելի հազվադեպ մելանիստներ, այսինքն ամբողջությամբ սև գույնի առանձնյակներ<ref name="Барабаш1968"/>։ Ընդհանուր առմամբ, կալանի մորթու այն մասերը, որոնք չեն «ճերմակում», տարիքի հետ մգանում են՝ սովորաբար շեկավուն երանգներից մինչև մուգ շագանակագույն և սև, իսկ այն մասերը որոնք ենթակա են «ծերացման», հատկապես գլուխը, ընդհակառակը՝ բացանում են։ Այսպիսով, տարիքի հետ կալանի մոտ երանգների կոնտրաստը մեծանում է։ Հետազոտողները տարբեր սեռերի կալանների երանգավորման մեջ տարբերություններ չեն հայտնաբերել։ Սովորական կալանների մոտ ամառային շրջանում նկատվում է մազերի արևայրուք (կարմրագորշանում են)։

{|class="graytable" style="text-align:center"
 |+ Կալանների գունավորման տարբերակները<br /><span class="subcaption"> Կալիֆորնիական կալանի օրինակով ({{lang-la|Enhydra lutris nereis}})</span>
|width="40%"|[[Պատկեր:Kalan (dark).jpg|180px|մինի|կենտրոն]]
|width="44%"|[[Պատկեր:Kalan (brownish).jpg|180px|մինի|կենտրոն]]
|[[Պատկեր:Kalan (gray).jpg|180px|մինի|կենտրոն]]
|}

== Տարածումը ==
=== Պատմական տարածում ===
[[18–րդ դար|18]]-[[19-րդ դար]]երի ճանապարհորդների բազմաթիվ վկայությունների հիման վրա<ref name="Steller1751"/><ref name="Лех1907"/><ref name="Snow1910">''Snow H.I.'' In forbidden seas; recollection of Sea-Otter Hunting in the Kurils. London, 1910</ref><ref name="Крашенинников1786">''Крашенинников С.'' Описание земли Камчатки, Санкт-Петербург, 1786</ref> հետազոտողները ենթադրում են, որ ի սկզբանե կալանները բնակվում էին [[Խաղաղ օվկիանոս]]ի հյուսիսային ափերին՝ [[Մեքսիկա]]յի [[Ստորին Կալիֆորնիա թերակղզի|Ստորին Կալիֆորնիա թերակղզ]]ուց (հյուսիսային լայնության 27°) սկսած, հետո հյուսիս՝ Կանադայի և ԱՄՆ-ի արևմտյան ափեր, որից հետո հ․ լ․ 60°-ին զուգահեռ՝ Ալյասկայի հարավային ափերի երկայնքով, [[Ալեուտյան լեռնաշղթա]]յի և Կոմանդորյան կղզիների երկայնքով, այնուհետև Կամչատկայի արևելյան ափերի երկայնքով, Կուրիլյան կղզիների լեռնապարով մինչև [[Հոնսո կղզի|Հոնսո]] ճապոնական կղզու հյուսիսային մաս<ref name="Барабаш1947"/><ref name="Марголина2007">''Марголина А.'' [http://nkj.ru/archive/articles/11377/ Куда исчезают каланы?] // [[Наука и жизнь]], № 8, 2007</ref>։

Պատմականորեն որոշ աշխարհագրական տարածքներ անվանվել են ի պատիվ կալանների։ Օրինակ, Կամչատկայում գտնվող Կրոնոցի ծոցը առաջ կոչվում էր «Կուղբերի ծով», Կամչատկա գետը առաջ կրում էր «Կալանկա» անվանումը, Մեդնի կղզու խութը մինչև հիմա կրում է «Կուղբերի սյուն» անունը, իսկ Կուրիլյան կղզիներից մեկը, որը այժմ պատկանում է Ռուսաստանին՝ [[Ուրուպ]]ը, ճապոներենում առաջ կոչվում էր «Rakkoshima», այսինքն «կալանների կղզի»<ref name="Барабаш1947"/>։

Կալանների զանգվածային կոտորածի պատճառով, որը շարունակվում էր [[17-րդ դար]]ի կեսերից սկսած, [[20-րդ դար]]ում բնակության նախկին անխախտ գիծը վեր ածվեց փոքր կտրված հատվածի, գլխավոր առմամբ այն շրջաններում, որոնք դժվարհասանելի էին մարդկանց համար։ Ըստ տարբեր գնահատումների, մինչ զանգվածային կոտորածի սկիզբը աշխարհում ապրում էին մի քանի հարյուր հազարից մինչև միլիոն կալաններ, սակայն 20-րդ դարասկզբում աշխարհում հաշվվում էր մոտ 2000 առանձնյակ<ref name=marinebio/><ref name=defenders>{{cite web|url=http://www.defenders.org/wildlife_and_habitat/wildlife/sea_otter.php|title=Sea Otter, Enhydra lutris at Defenders of Wildlife|accessdate=2007 թ․ դեկտեմբերի 1|format=|work=|archiveurl=https://www.webcitation.org/612Flg9UG?url=http://www.defenders.org/wildlife_and_habitat/wildlife/sea_otter.php|archivedate=2011 թ․ օգոստոսի 18|url-status=live}}</ref>։

=== Ներկայիս տեղաբաշխումը ===
Ներկա ժամանակներում, կապված կալանի որսի արգելման հետ, կալանի պոպուլյացիան [[20-րդ դար]]ի հետ համեմատած զգալի աճել է։ Բացի այդ, և [[ԽՍՀՄ]]-ում, և [[ԱՄՆ]]-ում ու [[Կանադա]]յում [[1950]]-[[1960]]-ականներին մեծ ջանքեր են գործադրվել, որպեսզի կալաններին վերաբնակեցնեն այն վայրերում, որտեղ նրանք առաջ տարածված էին։ Այդ ջանքերը ունեին միայն մասնակի հաջողություն, կալանի բնակության շրջանը մնում էր ընդհատ, որոշ վայրերում հատուկենտ։ Կալանները, այդուհանդերձ, պահպանվել են ռուսական [[Հեռավոր Արևելք]]ում, Ալյասկայի և Կալիֆորնիայի ափերին։ [[2006]] թվականի տվյալներով Ռուսաստանում հաշվվում էր մոտ 15000 առանձնյակ, Ալյասկայում, [[Բրիտանական Կոլումբիա]]յում և [[Վաշինգտոն (նահանգ)|Վաշինգտոն նահանգ]]ում՝ մոտ 70000 առանձնյակ, [[Կալիֆորնիա]]յի ափերին՝ 2500 կալան, տասնյակ կալաններ նկատվում են նաև [[Ճապոնիա]]յում<ref name="Марголина2007"/><ref name=autogenerated1>{{cite web|url=http://www.defenders.org/wildlife_and_habitat/wildlife/sea_otter.php|title=Sea Otter|publisher=Defenders of Wildlife|accessdate=2007 թ․ նոյեմբերի 23|archiveurl=https://www.webcitation.org/612Flg9UG?url=http://www.defenders.org/wildlife_and_habitat/wildlife/sea_otter.php|archivedate=2011 թ․ օգոստոսի 18|url-status=live}}</ref>։ Այսպիսով ամբողջ աշխարհում այժմ բնակվում է մոտ 88000 կալան, ինչը կազմում է [[18-րդ դար]]ասկզբի քանակի 20 %-ը։

=== Կալանները անազատության մեջ ===
[[Պատկեր:Sea otter Monterey Bay aquarium.jpg|200px|մինի|ձախից|Կալանը ակվարիումում՝ Մոնտերեա, Կալիֆորնիա]]
[[20-րդ դար]]ի սկզբին ԽՍՀՄ-ում ձեռնարկվում էին կալաններին անազատության մեջ պահելու փորձեր, որոնք ուղղված էին մորթու արտադրությունը արդյունաբերական հիմքերի վրա դնել։ Երեսունականների սկզբնական փորձերը անհաջող անցան․ օրակարգի խախտումը, ջրի մաքրության չպահպանությունը կենդանիների մոտ տանում էին մի շարք մահացու հիվանդությունների առաջացմանը՝ տարբեր աղիքային հիվանդություններից մինչև [[թոքաբորբ]]<ref name="Барабаш1947"/>։

Քառասունական թվականներին գիտնականները հաշվի առնելով հավաքված փորձը, կարողացան մեծավանդակները սարքել այնպես, որ ապահովեն հոսուն ծովի ջուր, ինչպես նաև կազմել կենդանու ճիշտ օրակարգ<ref name="Решеткин1947">''Решеткин В. В. Шидловская Н. Н.''Акклиматизация морской выдры или калана // «Калан», Издательство Главного управления по заповедникам при Совете Министров РСФСР, Москва, 1947</ref><ref name="Шидловская1947">''Шидловская Н. Н.'' Инструкция по кормлению самца калана и уходу за ним // «Калан», Издательство Главного управления по заповедникам при Совете Министров РСФСР, Москва, 1947</ref>։ [[1938]]-[[1941]] թվականներին մի քանի կալաններ բարեհաջող կերպով ապրեցին այդպիսի մեծավանդակում, սակայն [[Մեծ հայրենական պատերազմ|Մեծ Հայրենական]]ի տարիներին մեծավանդակը ստիպված փակվեց և կալաններին բաց թողեցին։ Միառժամանակ պարզ դարձավ, որ կալաններին անազատության մեջ պահելու համար անհրաժեշտ են մեծ ջանքեր և միջոցներ, ինչը հարցականի տակ դրեց կենդանու բազմացման տնտեսական շահավետութոյւնը։

Ներկա ժամանակներում կալանները անազատության մեջ պահվում են հետազոտման նպատակով, ինչպես նաև [[Հյուսիսային Ամերիկա]]յի, Ճապոնիայի և Եվրոպայի որոշ գազանանոցներում(ակվարիում) ցուցադրության համար։ Մանավորապպես կալանների կարելի է տեսնել [[Սիեթլ]]ի, [[Վանկուվեր]]ի, [[Չիկագո]]յի, [[Նյուպորտ]]ի, [[Մոնտերեա]]յի, [[Նյու Յորք]]ի, [[Լիսաբոն]]ի, [[Օսակա]]յի, [[Անտվերպեն]]ի և այլ քաղաքների ակվարիումներում։

== Կալանների վարքը ==

=== Ապրելակերպ === 
[[Պատկեր:Enhydra lutris sea otter animal on coast.jpg|200px|մինի|աջից|Կալանը ծովի ափին]]
Կալանները վարում են գերազանցապես ցերեկային ապրելակերպ՝ օրվա մեծ մասը անցկացնելով ջրում։ Հավանական է, որ մինչ [[18-րդ դար]]ի մասսայական ոչնչացումը կալանները զգալի չափով հաճախ էին դուրս գալիս ցամաք, քան հիմա։ Ներկա պահին կալանները, որոնք ապրում են մարդկանց համար դժվարհասանելի տարածքներում, օրինակ [[Մեդնիյ կղզի|Մեդնիյ կղզ]]ում, մինչև հիմա գիշերում են ցամաքում՝ ջրից 10-15 մետր հեռավորության վրա, հատկապես ամպրոպային եղանակներին։ Ծովի ուժեղ ալիքների ժամանակ ծեր և հիվանդ կենդանիները դուրս են գալիս ցամաք, քանզի նրանց մոտ ուժերը չեն բավականացնում տեղատվությանը հանդիմանալու համար։ Բացի այդ, հյուսիսային կալնների էգերը ձագերին ծնում են ցամաքի վրա՝ ափին կամ էլ մերձափյա քարերի մոտ<ref name="Барабаш1947"/>։ Մյուս կողմից, կալանները, որոնք ապրում են մարդկային բնակավայրերին կից, օրինակ, կալիֆորնիական կալանները, շատ հազվադեպ են դուրս գալիս ջրից։ Կալանների մարմնի կառուցվածքը նրանց թույլ է տալիս ջրի մեջ հեշտությամբ քնել մեջքի վրա, քանի որ կենդանու թոքերը ունեն մեծացված չափեր և կարողանում են պահել այնքան քանակությամբ օդ, որ կենդանին պահի իր լողունակությունը։ Բայց և այնպես, հենց ջրային միջավայրն է համարվում կալանի համար բնականը և անվտանգը։ Կալանները ավելի հարմարված են ջրային միջավայրում տեղաշարժմանը, քան ցամաքում, հենց ջրում են կենդանիները նախընտրում ուտել բռնած որսը։ Հանգիստ եղանակի պայմաններում կալանները ափերից հեռանում են մինչև 25 կմ, փոթորիկների ժամանակ գերադասում են մնալ ծանծաղուտներում։ Գիտնականները, որոնք ուսումնասիրությունների և մեծավանդակների համար որսում են կալաններ, հավաստիացնում են, որ դեպի ջուրը ճանապարհի փակումը կալանի մոտ առաջացնում է խոր հոգեկան վնասվածք<ref name="Барабаш1968"/>։ Կալանները շատ հազվադեպ են ափից 15-20 մետր հեռու գնում։

[[Պատկեր:Enhydra lutris asleep 1.jpg|200px|մինի|աջից|Կալանը մեջքի վրա լողալիս]]
Կալանները բացառապես ընկերասեր կենդանիներ են, ինչպես միմյանց նկատմամբ, այնպես էլ շրջապատի կենդանիների նկատմամբ, բացի այն կենդանիներից, որոնք մտնում են նրանց ռացիոնի մեջ։ Կալանները լիովին հանգիստ համաբնակվում են [[ծովակատուներ]]ի, [[երկարականջ փոկեր]]ի, [[փոկեր]]ի հետ<ref name="Барабаш1947"/>։ Այս կենդանիների միջև կռիվը հազվագյուտ երևույթ է։ Մրցակցությունը հիմնականում առաջանում է տերետորիալ արուների միջև, սակայն մեծ մասամբ կրում է ձևական բնույթ։ Կալանները ի սկզբանե ընկերասիրությամբ վերաբերվում էին նաև մարդկանց, ինչը նրանց զանգվածային կոտորածի ժամանակ հեշտ զոհ դարձրեց։ 18-19-րդ դարերում մարդը, մոտենալով ափի մոտ կուտակված կալաններին, նրանց մոտ անհանգստություն չէր առաջացնում<ref name="Steller1751"/><ref name="Кусто1983"/>։ Կալանների խաղաղասիրությունը, ինչպես ենթադրում են գիտնականները, կապված է այն հանգամանքից, որ մաշկի վրա նույնիսկ փոքր վնասվածքը կալանների մոտ տանում են մորթու լուրջ վնասվածքի, բմբուլե մազերի թրջման և, որպես հետևանք, ցրտահարումից կենդանու մահվան<ref name="Барабаш1968"/>։

Կալանները երբեմն բնակվում են միայնակ, բայց հաճախ ոչ մեծ խմբերով՝ առանց որևէ հիեարխիայի։ Թեպետ ավելի վաղ ուսումնասիրությունները հաստատում էին հակառակը<ref name="Steller1751"/>, այժմ գիտնականները համամիտ են, որ խիստ արտահայտված ղեկավարներ այդ խմբերում չկան<ref name="Барабаш1968"/>։ Հատուկենտ կենդանիներ երբեմն լքում են խմբերը, երբեմն միանում են նորեկներ, ընդ որում նորեկներին մյուս առանձնյակները դիմավորում են բարեսրտորեն, այլ ոչ թշնամաբար, ինչպես լինում է մեծ քանակությամբ այլ կաթնասունների մոտ։ Այդ խմբերը, որպես կանոն, ձևավորվում են սեգրեգատիվ կերպով և կազմված են կամ արուներից, կամ միայն էգերից, կամ էլ էգերից և ձագերից։ Կալանների այսպիսի խմբերի տեղաշարժման մեջ որևէ կանոնակարգում չի նկատվել։ Օրվա ընթացքում կալանների խումբը լողում է 5,5 կմ² տարածքում, ընդ որում առանձին առանձնյակներ օրվա ընթացքում լողում են 2 կմ-ից ավելի։ Կալանների մոտ ինչ-որ սեզոնային միգրացիաները բացակայում են<ref name="Кусто1983"/><ref name="Барабаш1968"/>։ Քանի որ կալանների էգերը ավելի քիչ են կապված որևէ տեղանքին, քան տերետորիալ արուները, խմբերը կենդանիների կազմով խիստ հաստատուն չեն համարվում։ Խմբերի ձևավորումը տեղի է ունենում այն տարածքներում, որտեղ հարմար է հանգստանալ, սովորաբար համեմատաբար խիտ [[գորշ ջրիմուռներ]]ի շրջանում։ Որոշ միայնակ արուներ հաղթահարում են զգալի տարածություններ։ Դեռևս անհայտ է նշում են արդյոք կալանները իրենց տարածքները։

Կալանի տիպիկ օրակարգը կազմված է 6 փուլերից<ref name="Кусто1983"/>․
1․ Արևածագի հետ վեր կաց և անհապաղ կոմպլեքս, որը բաղկացած է մի քանի սուզումներից և սննդի հայթայթումից, այդ ընթացքում ընդմիջումներով նաև սնվում է, և մորթու սանրումից։ Այս փուլը շարունակվում է մինչև ժամը 11:00-12:00-ն։
2․ Ցերեկային առաջին քուն, որը տևում է 30-45 րոպե։
3․ Հերթական ակտիվ փուլը, որը կազմված է սնունդ հայթայթելու սուզումներից և մազերի սանրումից։ Բացի այդ, հենց այս ժամանակ կալանները զբաղված են տարբեր խաղերով, այդ թվում նաև սեռական։ Այս փուլը շարունակվում է մինչև ժամը 15:00-16:00-ն։
4․ Ցերեկային երկրորդ քունը, որը սովորաբար ձգվում է մոտ 1 ժամ։
5․ Օրվա վերջին ակտիվ փուլը, իր բնույթով նման է նախորդ երկու փուլերին՝ սնունդ, սանրում, սեռական խաղեր։
6․ Մայրամուտի հետ խոր քուն, մինչև առավոտ։ Որոշ կալաններ այս փուլը անց են կացնում ցամաքում, սակայն որոշ առանձնյակներ նույնիսկ գիշերային փուլն են անցկացնում ջրում։

Առանցքային մազերի իդեալական մաքրության համար կանոնակարգված սանրումները պարտադիր երևույթ են։ Այս մասերի կեղտոտումը կարող է տանել կենդանու մաշկի ուղղակի շփմանը ջրի հետ, ինչը կտանի սառցահարման։

{|class="graytable" style="text-align:center"
 |+ Կալանների քունը ջրի մեջ<br /><span class="subcaption"> Կալիֆորնիական կալանի օրինակով ({{lang-la|Enhydra lutris nereis}})</span>
|width="45%"|[[Պատկեր:Sea otters holding hands.jpg|289px|մինի|կենտրոն]]
|[[Պատկեր:Oceanarium at Parque das Nações (5968241426).jpg|289px|մինի|կենտրոն]]
|-
|'''Կալանները քնում են առջևի թաթերը բռնած'''
|'''Կալանը [[ջրիմուռներ]]ի մեջ'''
|-
|colspan=2|Տարածված է մի կարծիք, որ կալանները քնում են թաթերը բռնած կամ էլ ջրիմուռներում փաթաթված, որպեսի հոսանքը նրանց չքշի դեպի բաց ծով(կամ էլ ափի մոտ)<ref name="Кусто1983"/>։
|}

Թեև կալանները, հիմնականում, ցերեկային կենդանիներ են, գիտնականները հազվադեպ նկատել են գիշերային լուսնի տակ վազվզող կալաններ, բացի այդ, մասսայական ոչնչացման տարիներին որսորդները նրանց ցանցերի մեջ հայտնաբերում էին նաև գիշերվա ժամերին։ Այդուհանդերձ, կալանի գիշերային ակտիվությունը հազվագյուտ երևույթ է<ref name="Барабаш1968"/>։

=== Տեղաշարժում ===
Կա զգալի տարբերություն կալանի ցամաքային և ջրային տեղաշարժման մեջ։ Ցամաքում, որպես կանոն, կենդանին ծանրաշարժ է, զգացվում է, որ նա դժվար է շարժվում, իսկ ջրային միջավայրում կալանը գտնվում է տարերքի մեջ, հեշտ լողում է, հաճույքով և շատ շարժվում է, խաղում է<ref name="Steller1751"/><ref name="Барабаш1947"/>։

Կալանների մոտ առկա է ցամաքում շարժվելու երկու բացարձակ տարբեր եղանակ։ Հիմնական ձևը հիշեցնում է ծանրաշարժ սողում․ կալանի իրանը քսվում է գետնին։ Այսպիսի տեղաշարժումը բավական դանդաղ է, և դրա հետ մեկտեղ կենդանին որպես հետք թողնում է ոչ խորը, կիսակլոր ակոս։ Սակայն, անհրաժեշտության դեպքում, կալանները կարող են տեղաշարժվել նաև արագ՝ երկրորդ եղանակով։ Դրա համար կենդանին մեջքը շատ ուժեղ ձգում է վեր՝ իրար մոտեցնելով առջևի և հետին վերջույթները և արագ տեղաշարժվում է, գրեթե վազում, սրընթացորեն թաթերը շարժելով գետնի վրա։ Կալանները տեղաշարժման այսպիսի տիպը օգտագործում են վտանգի դեպքում, երբ անհրաժեշտ է արագ վերադառնալ ջրի մեջ, սակայն այսպիսի ակտիվ տեղաշարժը կենդանուն ուժասպառ է անում։ Կալանները այս եղանակով մի քանի րոպեից ավել չեն կարող տեղաշարժվել<ref name="Барабаш1968"/>։

Ծովի ջրում կալանները իրենց շատ վստահ են զգում։ Կալանը համեմատաբար արագ է լողում։ Կերի հայթայթման ժամանակ շաևժվում է 5-6 կմ/ժ արագությամբ, իսկ առավելագույն արագությունը կազմում է 12-16 կմ/ժ<ref>''Гептнер В. Г., Наумов Н. П., Юргенсон П. Б., Слудский А. А., Чиркова А. Ф., Банников А. Г.'' Млекопитающие Советского Союза. В 3 т. Т.2, Ч.1. Морские коровы и хищные. М.: Высшая школа, 1967, С.901.</ref>։ Կարող է սուզվել մինչև 50 մետր<ref name="Марголина2007"/>, սակայն սուզման բացարաձակ ռեկորդը հավանաբար ավելի մեծ է<ref>''Кусто Ж. И., Паккале И.'' Лососи, бобры, каланы. - Л.: Гидрометеоиздат, 1983, С.216.</ref>։ Որպես կանոն, կերի հետևից սուզվում են ծանծաղուտներում, սուզված մնալով մոտ 40 վայրկյան, սակայն սոված ժամանակ և վտանգի պայմաններում կարող են ջրի տակ անցկացնել 5-8 րոպե։ Կալանները կարողանում են լողալ ինչպես փորի, այնպես էլ մեջքի վրա։ Ցերեկային ժամերին կենդանին շատ ակտիվ է, հաճախակի սուզվում է, խայտում։

Թեպետ ձուկը չի համարվում հիմնական ուտելիք, նրանք հաճախակի ձուկ են որսում, հատկապես ամռանը։ Բայց կալանների մոտ ձկներին հետապնդման ձևերը տարբերվում են այս ջրասամույրներից, որոնք ավելի են հարմարված այդպիսի որսին։ Տեսողական ապարատը կալանների մոտ կազմված է այնպես, որ նրանք տեսնում են ներքև և կոխք, ի տարբերություն ջրասամույրների, որոնք առջևն են տեսնում։ Այդ պատճառով հետևելով ձկանը, կալանը վերջին պահին, ձկանը բռնելու համար ստիպված է ջրի տակ շրջվել մեջքի վրա, այդպիսով դանդաղեցնելով իր տեմպը<ref name="Барабаш1968"/>։ Բացի այդ, կալանների համար դժվար է բերանում պահել որսած ձուկը։ Սովորաբար, նրանք ստիպված են դրա համար օգտագործել և ատամները, և երկու թաթերը։

Գիշատչի հայտնվելու դեպքում (օրինակ [[խոյադելֆին]]ի) կալանները, ջրում գտնվելու ժամանակ, որպես կանոն, քարանում են, փորձելով աննկատ մնալ, իսկ եթե դա չի հաջողվում, փորձում են դուրս գալ ցամաք։ Նկատվում են դեպքեր, երբ փախչող կալանների հետևից խոյադելֆինները ցատկում են ցամաք<ref name="Барабаш1947"/>։

=== Զգայական օրգաններ ===
Կալանները օժըված են միջին զարգացվածության լսողությամբ և համեմատաբար վատ զարգացած հոտառությամբ, այդ պատճառով նրանք ավելի շատ հույսները դնում են լավ զարգացած շոշափելիքի և տեսողական օրգանների վրա։ Շոշափելիքի օրգանները կալանի մոտ այնքան լավ են զարգացած, որ նույնիսկ կուրացած առանձնյակները կարողանում են սնվել, կերը հայտնաբերում են առջևի թաթերի զգայուն բարձիկների միջոցով և տարբերակում են վիբրիսներով<ref name="Барабаш1968"/>։ Բայց և այնպես, շոշափելիքի օրգանները պիտանի չեն ցամաքում վտանգը զգալու համար։ Ցամաքում կալանները տեսնում են միայն իրենց շրջակայքը՝ փոքր շառավղով, իսկ հոտառությունը և լսողությունը այս նպատակի համար թերզարգացած են։

=== Ձայնային ազդանշաններ ===
Կալանները արձակում են տարաբնույթ ձայներ, որոնցից շատերը ավելի շատ նման են ծվոցի։ Այսպիսի ձայները կալանները օգտագործում են միմյանց վտանգի մասին զգուշացնելու, սեռական խաղերի, սերնդի դաստիարակման ժամանակ։ Վտանգի և նախազգուշացման ձայները տարբերվում են և ավելի շուտ հիշեցնում են գռմռոց և ֆշշոց։

=== Սնունդը ===
[[Պատկեր:Sea otter with sea urchin.jpg|250px|մինի|աջից|Կալանը որսած ծովավոզնին ձեռքին]]
Կալանները վարում են ակտիվ կենսակերպ, բացի այդ, մարմնի ջերմաստիճանը (38&nbsp;°C) պահելու համար ծախսում են մեծ քանակությամբ էներգիա, ջրում երկար ժամանակ անցկացնելով։ Դրա հետ կապված կալաններին անհրաժեշտ է ընդունել մարմնի զանգվածի 20-25 % քանակով սնունդ։ Կալանների նյութափոխանակությունը 8 անգամ փոքր է, քան նույն չափի ցամաքային այլ կաթնասունների մոտ։ Այսպիսով, կալանները ուտում են շատ և հաճախ։

Կալանների սննդի օրաբաժինը կախված է բնակության միջավայրից, բայց միշտ գլխավոր կերպով կազմված է [[ծովոզնիներ]]ից, [[փափկամորթներ]]ից և [[խաչափառներ]]ից։ Սովորաբար կալանները զոհի հետևից սուզվում են ծանծաղուտներում և ավարը պահում են յուրահատուկ գրպաններում, որոնք ձևավորվում են ձախ թաթի վրա՝ մաշկային ծալքերից (այդպիսի գրպան առկա է նաև աջ ձեռքի վրա, բայց կալանները դրանից չեն օգտվում, քանի որ, ըստ դիտարկումների, նրանք բոլորը աջլիկ են)<ref name="Барабаш1968"/>։ Մի քանի էքզեմպլյար բռնելուց հետո, կալանները պառկում են մեջքի վրա և ընտրողական հերթականությամբ, գրպանից հանում են մեկական էքզեմպլյար, բացում և կրծում են այն, այնուհետև կուլ են տալիս։ Ժամանակ առ ժամանակ կալանը ջրի մեջ շրջվում է 360° աստիճանի տակ, որպեսզի մաքրի փորի վրայի սննդի մնացորդները, ընդ որում այդ ընթացքում գրպանը չի դատարկվում։ Այսպիսի գործողությունը կարևոր է մորթին մաքուր պահելու գործընթացում։

Զարմանալի հատկությամբ օժտված է կալիֆորնիական կալանը․ նրանք օգտագործում են քարեր (մինչև 3,5 կգ)՝ [[փափկամարմիններ]]ի խեցին բացելու համար։ Կալանները քարը դնում են փորի վրա և վայրկյանում 3 հարվածով խփում են փափկամարմնին այնքան ժամանակ, մինչև այն չի բացվում։ Կալանները նույն քարը օգտագործում են մի քանի անգամ՝ այն պահելով մորթու ծալքերում։ Այս հանգամանքը կալաններին դարձնում է կզաքիսանմնանների ընտանիքի միակ ներկայացուցիչը, որը օգտագործում է գործիք, և այն քիչ քանակով ոչ պրիմատ կենդանիներից մեկը, ով օժտված է այդ ունակությամբ<ref name="Hall1964"/>։ Երկար ժամանակ կարծում էին, որ կալանը միակ ջրային կենդանին է, որ օգտագործում է գործիքներ<ref name="Hall1964"/>։ Սակայն ներկա ժամանակներում առկա է մի ենթադրություն, որ [[աֆալինա]]ները որսի ժամանակ օգտագործում են [[սպունգներ]]<ref>{{գիրք|հեղինակ =R. Smolker, A. Richards, R. Connor, J. Mann, P. Berggre |մաս = |վերնագիր = Sponge carrying by dolphins (Delphinidae, Tursiops sp.): A foraging specialization involving tool use? |բնօրինակ = |հղում = |պատասխանատու = |հրատարակություն =Ethology |վայր =Berlin, Hamburg |հրատարակչություն = |թվական =1997 |հատոր = |էջեր =454-465 |էջերի թիվ = |սերիա = |isbn = }}</ref>։ Թեպետ բնական միջավայրում կալիֆորնիական կալանները համարվում են միակ գործիք օգտագործողները, սակայն ազատության մեջ այլ կալանները հեշտությամբ սովորում են փափկամարմինների սնման այդ եղանակը։ Օրինակ, Վանկուվերի գազանանոցում հյուսիսային կալանը երեք օր հետո կարողանում էր քարով բացել փափկամարմիները՝ կալիֆորնիական կալանի հետ «շփվելուց» հետո<ref name="Hall1964"/>։

Մարսողական համակարգի ունիվերսալ կառուցվածքը կալանին թույլ է տալիս սնվել բազմապիսի սննդով։ Եվ իրոք, սոված ժամանակ կալանները ստիպված են որսալ նաև առափնյա թռչուններին, երբեմն նաև, ըստ որսորդների դիտարկումների, սնվել սատկած կենդանիների մսով<ref name="Steller1751"/>, հատկապես [[արկտիկական աղվես]]ով։

Կալանները խմում են ծովի ջուրը, ընդ որում ավելի մեծ քանակով, քան այլ ջրային կենդանիները, ինչը, հավանաբար, կապված է նրանց ռացիոնի հետ, որը պարունակում է մեծ քանակությամբ սպիտակուց։

Եթե կալանին հանդիպում է մեծ զոհ, որին նա չի կարող մեկ նստելում ուտել, օրինակ, մեծ ծովային խաչափառը, ապա կալանը սննդի մնացած մասը պահում է փորի վրա և ուտում է քնից հետո։

Կալանի ռացիոնի մեջ ընդհանուր առմամբ մտնում են ավելի քան 40 տեսակի ջրային կենդանիներ՝ ծովաոզնիներ և խաչափառներ, [[գլխոտանիներ]] և [[փորոտանիներ]], [[միդիաներ]], [[հալիոտներ]], [[ծովասանրեր]], [[խիտոններ]], մի քանի տեսակի ձկներ։ Մասնաորապես հյուսիսային կալանները ուտում են [[ութոտնուկներ]], սակայն խուսաթելով նրանց գլուխները ուտելուց։

=== Բազմացում ===
Կալանները չունեն արտահայտված ամուսնական շրջաններ, այդ պատճառով բազմացումը և ձագերի ծնումը տեղի է ունենում կլոր տարի։ Որոշ գիտնականներ նշում են, այդուհանդերձ, արեալի որոշ շրջաններում բազմացման ավելի բարձր հաճախականություն դիտվում է գարնանը։

==== Խնամք ====
[[Պատկեր:Sea otter with injured nose.JPG|200px|մինի|աջից|Բեղմնավորումից հետո էգը՝ վնասված քթով]]
Կալաների արուները սեռական հասունացման հասնում են 5-6 տարեկանում (խաչասերման ունակությունը պահպանում են մինչև կյանքի վերջ), էգերը՝ սովորաբար 4 տարեկանում, հազվադեպ 2-3 տարեկանում։ Կալանների մոտ խնամքը անցնում է շատ ժիր և շարժուն։ Արուն և էգը երկար ժամանակի ընթացքում լողում և սուզվում են իրար հետևից այնքան, մինչև չի սկսվում բեղմնավորման բուն պրոցեսը։ Բեղմնավորումը միշտ կատարվում է ջրում, բայց տարբեր բնակության միջավայրում տարբեր դիրքերով, սակայն գրեթե ամենուրեք բնորոշ համարվում է այն, որ արուն բերանով անպայման բռնում է էգի քթից, ընդ որում բեղմնավորումը ավարտվում է բավական ցավոտ կծոցով։ Դրա հետ կապված, բեղմնավորման փորձ ունեցող էգերի քթի վրա առկա են սպիներ։ Եվ խնամակալության, և բեղմնավորման ընթացքում արուն ջրում դիրքավորվում է դունչը ներքև, երբեմն էգին պահելով ջրի տակ (էգը սովորաբար դիմադրում է)։ Դրա հետ կապված, որոշ դեպքերում բեղմնավորումը կարող է լետալ ավարտ ունենալ էգերի համար՝ կծոցներից և ճանկերից ստացած վնասվածքների կամ էլ խեղդելու հետևանքով։ [[2000]]-[[2003]] թվականներին հետազոտված դիակների դեպքում 11 % մահվան պատճառը բեղմնավորման ժամանակ ստացված վնասվածքներն էին։ Հայտնի են կալանների կողմից փոկերի ձագերի բռնաբարման բազում դեպքեր, որոնց հետևանքով վերջիններս մահացել են։ Որոշ դեպքերում կալանները շարունակում են փոկեր ձագերի դիակների հետ մի քանի օր զուգավորվել<ref name="discovery">{{cite web|url=http://news.discovery.com/animals/the-other-side-of-otters.htm|title=The Other Side of Otters : Discovery News|accessdate=2013 թ․ ապրիլի 23|archiveurl=https://www.webcitation.org/6GCp55zfA?url=http://news.discovery.com/animals/the-other-side-of-otters.htm|archivedate=2013 թ․ ապրիլի 28|url-status=live}}</ref>։ Կալանները պոլիգամ են, այսինքն կալանը կարող է միանգամից բեղմնավորել մի քանի էգերի։ Արուն էգի հետ մնում է 3-5 օրվա ընթացքում և այդ ընթացքում նրան պաշտպանում է մրցակիցներից, սակայն արուների միջև մրցացությունը չի վերածվում կռվի և ավարտվում է սպառնացող դիրքերի ցուցադրմամբ։

==== Հղիությունը և ծննդաբերությունը ====
[[Պատկեր:Sea otter nursing02.jpg|200px|մինի|ձախից|Փոքրիկ կալանը մոր կրծքին պառկած]]
Էգերի մոտ հղիությունը ուշացած է սկսվում, էմբրիոնը սկզբից անցնում է լատենտային փուլը, որը տևում է 2-3 ամիս, որի ընթացքում այն չի կպնում [[արգանդ]]ին (այսպիսի յուրահատկությամբ օժտված են մոտ 100 տարբեր տեսակի կաթնասուններ․ սա մայրական օրգանիզմին թույլ է տալիս նյութափոխանակության առումով ընտրել հղիության համար առավել հարմար շրջանը)։ Հենց հղիությունը տևում է մոտ 6 ամիս (հյուսիսային կալանների մոտ 7-8 ամիս)։

Ծննդաբերությունը շատ տեսակների մոտ տեղի է ունենում մերձափյա քարերի վրա կամ ցամաքում։ 99 % դեպքերում ծնվում է 1 ձագ։ Հազվադեպ ծնվում են երկվորյակներ, այն էլ բնական պայմաններում գոյատևում է միայն մեկը։ Ձագերը ծնվում են դեղնա-շագանակավուն գույնի, 1,5 կգ քաշով, ծածկված մանկական աղվամազով։ Կալանների մոտ տարածված է այլ ձագերի որդեգրումը, այդ պատճառով զույգերից մեկը նույնպես կարող է ողջ մնալ, եթե նրան որդեգրի այն էգը, որը ձագ է կորցրել։

==== Սերնդի խնամքը ====
Նորածին կալանները մի քանի ամիսների ընթացքում չեն կարող միայնակ գոյատևել և լիովին կախված են մայրերից։ Արուները չեն մասնակցում սերնդի դաստիարակությանը և էգին լքում են բեղմնավորումից երկու-երեք օր անց։ Սկզբի ամբողջ ամիսների ընթացքում մայրը ձագին պահում է փորի վրա, կերակրում է, սովորեցնում և սանրում է, հազվադեպ նրան թողնելով մերձափյա քարերի վրա կամ ջրում, երբ սուզվում է իր համար կեր հայթայթելու։ Այդ ընթացքում փոքրիկ կալանը տագնապալի ծվծվում է, սպասելով մոր վերադարձին։ Նոր ծնված կալանը կարող է ինքնուրույն ջրի մեջ մնալ մեջքի վրա, ինչպես [[լոգա]]ն, սակայն ի վիճակի չէ լողալ, իր համար կեր հայթայթել և չի կարողանում սանրվել։ Կալանները մորից լիովին կախված են 5-15 ամիս (միջինում 6 ամիս), մանկական մահը բավական մեծ տոկոս է կազմում․ ձագերի մոտ 30 %-ը սատկում է կյանքի առաջին տարվա ընթացքում։

Առաջին մեկ ամսվա ընթացքում մայրը ձագին կերակրում է բացառապես կաթով, որը իր բաղադրությամբ ավելի նման է այլ ջրային կաթնասուններին, քան այլ կզաքիսների կաթին, և պարունակում է 23 % [[ճարպ]]եր, 13 % [[սպիտակուց]] և միայն 1 % [[լակտոզ]]։ Դրանից հետո նա սկսում է ձագին կերակրել «մեծերի սնունդ»։ Մայրը աստիճանաբար ձագին սովորեցնում է որսի տարբեր եղանակներ, սննդի ճիշտ ընտրություն, մազերի սանրում և այլ հմտություններ։

Մայրերը բացառիկ կերպով կապված են իրենց ձագերի հետ։ Վտանգի դեպքում մայրը առաջին հերթին ապահովում է ձագի անվտանգությունը։ Այս հանգամանքը շատ ժամանակ օգտագործում էին որսորդները՝ զանգվածային կոտորածի ժամանակ․ մայրերից և ձագերից կազմված խումբը դառնում էր հեշտ զոհ։ Ահա, թե ինչպես է նկարագրում Ստելերը․

Իրենց սերնդի նկատմամբ սերը այնքան մեծ է, որ նրանք հանուն դրա պատրաստ են բացահայտ մահացու վտանգի ենթարկվել։ Ձագերից զրկվելու ժամանակ նրանք ամբողջ ձայնով լացում են, ինչպես փոքր երեխաներ և տանջվում են այն աստիճանի, որ տասից տասնչորս օրվա ընթացքում դառնում են նիհար, ինչպես կմախքները, հիվանդանում են, թուլանում և չեն ցանկանում հեռանալ ծովի ափից։ Փախուստի ժամանակ փոքրերին պահում են ատամներով, իսկ ավելի մեծ ձագերին իրենցից առաջ են քշում<ref name="Steller1751"/>։

Նմանատիպ տպավորություններով է կիսվում Կամչատկայի երկրորդ էքսպեդիցիայի որսորդ [[Սվեն Վակսել]]ը․

Իրենց ձագերի հետ շատ են կապված, և եթե մեզ հաջողվում էր ցամաքի վրա հանդիպել մորը՝ ձագի հետ, ապա մեզ հաջողվում էր նրանց երկուսին միանգամից սպանել։ Էգը երբեք իր ձագին չի լքում, այլ փորձում է ատամներով քարշ տալ մինչև ջուրը, իսկ մյուս դեպքում ձագը այնքան մեծ է, որ նա հազիվ է վեր բարձրացնում, իսկ հենց ձագը ինքն իրեն ոչմի բանով չի օգնում, ինչի հետևանքով նրանք երկուսն էլ շատ դանդաղ են մոտենում ջրին, այդ պատճառով, ինչպես նշվեց վերևում, անպայման երկուսն էլ հայտնվում են որսորդի ձեռքում<ref name="Ваксель1940">''Ваксель Свен'' Вторая Камчатская экспедиция [[Վիտուս Բերինգ|Витуса Беринга]], Издательство «Главсевморпуть», Москва, 1940</ref>։

Կալանների էգերը նրբորեն շոյում են իրենց ձագերին, իսկ չլսելու դեպքում ապտակում են։ Հետևողները ձագերի դաստիարակման մեջ միաձայն օգտագործում են անթրոպոմորֆ տերմինալոգիան՝ մարդկային վարքի հետ բազմաթիվ նմանությունների պատճառով<ref name="Барабаш1947"/>։

== Էկոլոգիական ասպեկտներ ==

=== Բնակության բնական միջավայրը, դերը բնության մեջ ===
[[Պատկեր:Gull attacking sea otter.jpg|250px|մինի|աջից|Ճայը հարձակվում է կալանի վրա]]
Կալանները մեծ դեր են կատարում ծովերի էկոլոգիայում, հսկելով ծովոզնիների քանակը։ Այս ծովային անողնաշարավորների անկառավարելի բազմացումը տանում է ծովային [[ջրիմուռներ]]ի ոչնչացմանը, ինչը իր հերթին ջրային էկոհամակարգի համար ունի կասկադային անվերադարձելի էֆեկտ<ref name=adw/>։ Կալաններին Բրիտանիական Կոլումբիա (որտեղ առաջ բնակվում էին, բայց ոչնչացվել էին) տեղափոխելու հաջողված փորձի շնորհիվ մերձափյա էկոհամակարգը զգալիորեն բարելավվեց<ref name=dfo>{{cite web|url=http://www.dfo-mpo.gc.ca/species-especes/species/species_seaOtter_e.asp|title=Aquatic Species at Risk - Species Profile - Sea Otter|publisher=[[Fisheries and Oceans Canada]]|accessdate=2007 թ․ նոյեմբերի 29|archiveurl=https://web.archive.org/web/20040930032919/http://www.dfo-mpo.gc.ca/species-especes/species/species_seaOtter_e.asp|archivedate=2004 թ․ սեպտեմբերի 30|url-status=dead}}</ref>։

Կալանները ընկերական հարաբերություններ են հաստատում այլ ջրային կենդանիների հետ՝ ծովակատվի, [[ակիբա]]յի, [[լարգա]]յի, [[փոկեր]]ի և երկարականջ փոկերի հետ։ Թեպետ կալանը մրցակցություններում հաղթում է նաև հյուսիսային ծովակատվին, որը չափերով և զանգվածով գրեթե երկու անգամ գերազանցում է կալաններին, սովորական բնական պայմաններում ընդհարումներ տեղի չեն ունենում (18-19-րդ դարերի որսորդները թողել են մի շարք վկայություններ ծովակատվի նկատմամբ կալանի հաղթանակի մասին, երբ նրանք միասին ընկնում էին նույն որսորդական ցանցի մեջ)<ref name="Барабаш1947"/>։ Կալանների իրական թշնամիները համարվում են երեք տեսակի կենդանիները՝ [[խոյադելֆին]]ը՝ կալանների հիմնական որսորդը, [[բևեռային շնաձուկ]]ը ({{lang-la|Somniousus microcephalus Bl.}})<ref name="Snow1910"/> և որոշ շրջաններում գորշ արջերը<ref name="Корнев1986">'' Корнев С. И., Бурканов В. Н., Бедных А. М.'' Хищничество бурых медведей на лежбищах каланов // Тезисы докладов IX Всесоюзного совещания по изучению, охране и рациональному использованию морских млекопитающих. Архангельск, 1986</ref><ref name="Корнев1987">''Корнев С. И.'' Хищничество бурых медведей на лежбищах каланов // Современное состояние, перспективы изучения, охраны и хозяйственного использования популяции калана Камчатской области. Материалы I зонального совещания, Петропавловск-Камчатский, 1987</ref>, ընդ որում բևեռային շնաձուկը վերջին ժամանակներում Խաղաղ օվկիանոսում չի հանդիպում։

Կալաններ հիմնական սննդային մրցակիցը լարգան է, ժամանակավոր մրցակիցները՝ որոշ ջրային թռչուններ և ձողաձուկը։ Ճայերը երբեմն հադես են գալիս կալանների «ճաշվորներ», հավաքելով նրանց կողմից հայթայթած և մանրացված փափկամարմինները, ծովոզնիների և խաչափառների մնացորդները։ Ծեր և հիվանդ կալանները հաճախ դուրս են գալիս ափ, այդ պատճառով նրանց դիակները գտնվում են ցամաքի վրա։ Բնական միջավայրում հավաքարարները, ովքեր սնվում են կալանների լեշերով, համարվում են [[արկտիկական աղվես]]ը և [[արջ]]ը<ref name="Барабаш1947"/>։

=== 18-19-րդ դարերի զանգվածային ոչնչացումը ===
Պատմական [[Ցարական Ռուսաստան]]ը ակտիվորեն մասնակցում էր մուշտակեղենի առևտրում։ Դեռևս [[Կիևյան Ռուսիա]]ում ապագա [[Մոսկվայի մեծ իշխանություն|Մոսկվայի մեծ իշխանության]] շրջանում ապրում էին [[Արևելյան սլավոններ]],որոնք մասնագիտացված էին կենդանիների որսի մեջ, ինչը կապված էր տեղանքի բնական առանձնահատկություններով։ [[16-րդ դար]]ից սկսած՝ [[Եվրոպա]]յի հետ առևտրական կապերի հետ առաջացման շնորհիվ, գանձարանի գլխավոր եկամուտներից մեկը դարձավ մորթիների արտադրությունը։ Դրա հետ կապված ռուսական կառավարությունը ընդունեց դեպի արևելք ընդարձակման կանոնակարգված և նպատակաուղղված ծրագրեր։ Որսի արեալը մեծացվում էր այն կենդանիների համար, որոնք ունեին յուրահատուկ մորթի։ [[18-րդ դար]]ի կեսերին Կամչատկայի միացումից հետո, ծովային սպաներ [[Վիտուս Բերինգ]]ը և [[Ալեքսեյ Չիրիկով]]ը ստացան Կամչատկայի արևելյան ափերը քարտեզագրելու և դեպի Ճապոնիա և ԱՄՆ ծովային ուղիների հայտնաբերման հրաման։ [[1740 թվական]]ին Կամչատկայի երկրորդ էքսպեդիցիայի ժամանակ Բերինգի նավը կործանվեց Կոմանդորյան կղզիներից մեկում, և նավի անձնակազմը ստիպված էր ձմեռը անցկացնել այդ կղզում։ Ձմեռելու ընթացքում նավաստիները որսում էին «ջրային կուղբ»՝ կալան, որը այդ ժամանակ բացարձակ վստահաբար և սիրալիր էր վերաբրվում մարդկանց և դառնում էր հեշտ զոհ։ Էքսպեդիցիան մեկ տարի անց [[Սանկտ-Պետերբուրգ]] հասցրեց կալանի 900-ից ավել մորթի, որոնք ձեռք էին բերվել Բերինգի կղզում։ Կալանի մորթին, որը հայտնվեց [[Լոնդոն]]ի աուկցիոններում, իր հիանալի հատկանիշների շնորհիվ Եվրոպայում շատ բարձր գնահատվեց և վաճառված մորթիները ողջ էքսպեդիցիայի ծախսերը փոխհատուցեցին։ Այդ պահից բնակեցման բոլոր շրջաններում սկսվեց կալանների անկանոն և զանգվածային որսը՝ Կոմանդորյան կղզիներում, Կամչատկայում, Կուրիլյան կղզիներում և Ալյասկայում։ [[1799]] թվականին մորթու արտադրության ընդլայնման և պետական եկամտի կարգավորման նպատակով ստեղծվեց Ռուս-ամերիկյան ընկերությունը, որը մասնագիտանում էր մորթեղենի ձեռք բերման մեջ։ Ընկերությունը որպես հողաբաժին ստացավ Ալեուտյան կղզիներից մինչև Կալիֆորնիա, ինչպես նաև որսի համար նախատեսված Եվրոպայի արևելյան ափերը։ Ռուս-ամերիկյան ընկերությունը որսի համար բարենպաստ շրջաններում կառուցեց նավահանգիստներ և սկսեց մորթիներ արտահանել [[Եվրոպա]], [[Ասիա]] և Ռուսաստան<ref name="Тихменев1863">'' Тихменев П.'' Исторический обзор Российско-Американской компании и действия её до настоящего времени, Санкт-Петербург, 1861-1863</ref>։

Մյուս կողմից, [[Ջեյմս Կուկ]]ի 3-րդ էքսպեդիցիան, որը հետազոտում էր Ալյասկան՝ Խաղաղ օվկիանոսից դեպի [[Ատլանտյան օվկիանոս]] հյուսիսային ուղու հայտնաբերման համար, [[1778]] հայթայթել է կալանների մի քանի մորթի։ Վերադարձի ճանապարհին, [[1779]] թվականին, Կուկը զոհվեց [[Հավայան կղզիներ]]ում, սակայն նրա թիմը, մտնելով չինական [[Կանտոն նավահանգիստ]], պարզեց, որ չինացիները պատրաստ են կալանի մորթու համար վճարել մեծ գումարներ<ref name=adw/>։ Այս լուրի տարածումից հետո որսին միացան անգլիացիները և ամերիկացիները։

Ռուսները, ամերիկացիները, անգլիացիները և ճապոնացիները հարյուր տարվա դաժան պայքարից հետո բառացիորեն դատարկեցին տեսակի արեալը։ [[19-րդ դար]]ի վերջում Կամչատկայում, օրինակ, չէին կարողանում կալան գտնել, կամչատկայի Կուղբերի ծով, Կալանկա գետ և այլ տեղանունները մոռացվել էին։ [[20–րդ դար|20-րդ]] դարասկզբում կալանների քանակը այնքան էր նվազել, որ նրա ձեռք բերումը համարվում էր շատ դժվարին։ Օրինակ ճապոնացիները, 20-րդ դարի սկզբում օգտագործում էին կենդանու որսալու բացառապես հուսահատ միջոցներ, ջրի մեծ տարածքներ լցնելով [[նավթ]], [[կերոսին]] և [[կրեոզոտ]], այդ կերպ կալաններին քշելով դեպի գցված ցանցերը։ Կալանները պահպանվում էին միայն այն մասերում, որոնք դժվար հասանելի էին մարդկանց համար՝ եղանակային և ծովագնացության անհարմար պայմանների պատճառով։ 20-րդ դարի սկզբում կալանների ամենամեծ պոպուլյացիան պահպանվում էր դժվարհասանելի, ժայռոտ և անմարդաբնակ Մեդնի կղզում<ref name="Барабаш1947"/>։

{|class="graytable" style="text-align:center"
 |+ Կալանի արդյունահանման ծավալների փոփոխությունը՝ կապված 19-20-րդ դարերում քանակի նվազման հետ
|width="40%"|
[[Պատկեր:Sea Otter killings on Commander Islands 1870-1924.svg|մինի|կենտրոն]]
|width="5%"|
|[[Պատկեր:London Sea Otter pelt sales 1871-1910.svg|մինի|կենտրոն]]
|-
|'''Կալանների որսը''' [[Կոմանդորյան կղզիներ]]ում 1870-1924 թվականների ընթացքում, քանակը միավորներով (ըստ Կոմանդորյան արխիվի տվյալների<ref name="Барабаш1947"/>)։
|
|'''Լոնդոնի աուկցիոն բերված մորթիների քանակը''' 1871-1910 թվականների ընթացքում, քանակը հազարներով (ըստ բորսաների տվյալների<ref name="Brass1911">''Brass E.'' Aus dem Reiche der Pelze, Bd III, Berlin, 1911</ref>)։
|}

130 տարվա ընթացքում կալանների զանգվածային ոչնչացման պատճառով [[20-րդ դար]]ում կենդանու պոպուլյացիան մի քանի հարյուր հազարից կրճատվել էր մինչև 2000-ից քիչ առանձնյակի, որոնք փոքր խմբերով ցրված էին հսկայական տարածքում<ref name=marinebio/>։

=== Կալանների պահպանությունը ===
[[Պատկեր:Otter1.jpg|250px|մինի|աջից| Ներկա պայմաններում մայրը և ձագը  Cannery Row-ում, Մոնտերեյ, Կալիֆորնիա]]
[[1911]] թվականին, երբ «մեծ որսի» բոլոր մասնակիցներին պարզ դարձավ, որ կալանների վիճակը ծայրահեղ է, ստորագրվեց առաջին միջազգային փաստաթուղթը, որը արգելում էր կալանների որսը ({{lang-en|Fur Seal Treaty}})։ [[1913]] թվականին կալանների բնակության միջավայրի պահպանման համար ստեղծվել է առաջին արգելանոցը (Ալեուտյան կղզիներ, ԱՄՆ)։ ԽՍՀՄ-ում կալանի որսը արգելվեց [[1926]] թվականին, Ճապոնիայում՝ վերջնականապես [[1946]] թվականին։ [[1972]] թվականի ընդունվեց Ջրային կաթնասունների պահպանման մասին միջազգային օրենքը, որը ավելի խստացրեց այս հարցը։ Այս կերպ կալանների որսը աշխարհի բոլոր շրջաններում արգելվեց։ Կատարված միջոցառումների շնորհիվ, [[20-րդ դար]]ի կեսերին կալանների պոպուլյացիան ամեն տարին տարի աժում 15 %-ով, [[1996]] թվականին հասնելով սկզբնական քանակի հինգերորդ մասին։ [[1990]]-[[2007]] թվականներին պոպևլյացիայի աճ գրեթե չի գրանցվել<ref name="Марголина2007"/>։

=== Ներկայիս էկոլոգիական խնդիրները ===
Չնայած միջոցառումներին, որոնք կիրառվում են որսի արգելման համար, ներկա պահին կալանների պոպուլյացիան դադարել է աճել։ Դրա պատճառը, գիտնականների կարծիքով, համարվում են մի շարք էկոլոգիական խնդիրները։ Կալանների բնակության շրջաններում մարդկանց խտությունը անընդհատ աճում է, մեծանում է տեխնոգեն վտանգների թիվը։

==== Նավթի հոսք ====
[[Պատկեր:OilSheenFromValdezSpill.jpg|250px|մինի|ձախից|Ալյասկայի ափին Էքսոն նավթայի ընկերության տանկերի վթարից աղտոտված ջրային ավազան]]
Նավթի հոսքը, որը սովորաբար առաջանում է տանկերների վթարներից, կալանների համար բացառիկ վտանգ են ներկայացնում։ Ջրում նավթի նույնիսկ չնչին քանակությունը տանում է նրան, որ կալանի մորթու առանցքային մազերը կպչում են իրար, ներքին բմբուլե շերտը թրջվում է և կենդանին մահանում է սառցահարումից։ Բացի այդ, նավթի հոսքերը ունեն նաև այլ բացասական հետևանքներ և առաջ են բերում կալանի կերի թունավորումներ, ունեն ուղիղ բացասական հետևանքներ կենդանու լյարդի, երիկամների, աչքերի վրա։

Օրինակ, [[1989]] թվականին Ալյասկայի ափին Էքսոն նավթայի ընկերության [[տանկեր]]ի վթարից աղտոտվել է հյուսիսային կալանների ամենամեծաքանակ պոպուլյացիայի բնակության միջավայրը՝ մոտ 4000 առանձնյակ։ Մոտ հազար կալաններ միանգամից էին սատկել, մնացածին մեծաքանակ կամավորներ փորձում էին փրկել, ձեռքով մաքրելով նավթի մնացորդները, ինչպես նաև նրանց տալով [[վիտամիններ]] և դեղեր, նրանց պաշտպանելով [[գրիպ]]ից։ Սակայն, չնայած գործադրած հսկայակ ջանքերի, այս վթարից հետո 4000-ից միայն հատուկենտները ողջ մնացին։ Այս հեղեղի հետևանքները մինչև հիմա բացասաբար են անդրադառնում տեղանքի պոպուլյացիայի համար<ref name="Марголина2007"/>։

==== Շրջակա միջավայրի աղտոտումը և հիվանդություններ ====
[[Պատկեր:Oiled sea otter.jpg|250px|մինի|աջից|Միջավայրի աղտոտման հետևանքով սատկած կալան]]
Շրջակա միջավայրի շարունակվող աղտոտումը իր ինչպես անմիջական, այնպես էլ անուղակի ազդեցությունն է թողնում կալանների վրա, կեղտոտելով և ոչնչացնելով նրանց սնունդը։ Բացի այդ, կալանների բազմացման առանձնահատկությունները, որի ժամանակ էգերի քթի վրա առաջանում են վնասվածքներ, տանում է նրան, որ կալանները հեշտությամբ վարակվում են տարբեր ինֆեկցիոն հիվանդություններով, եթե նրանք ընկնում է ծովի ջրի մեջ։ [[1992]]-[[2002]] թվականներին կալանների 40 %-ը մահացել էին տարբեր վարակներից։ Այդպիսի վարակի հարուցիչներ ջրի մեջ փոխանցվում են տնային կատուների կոնցետրացիայի մեծացման հետևանքով։ Կատուները իրենց հետ տանում են [[Տոքսոպլազմա|{{lang-la2|Toxoplasma gondii}}]] մակաբուծող միկրոօրգանիզմը, որոնք ջրի մեջ են ընկնում կատուների արտաթորանքի հետ, իսկ որոշ կալանների համար այս միկրոօրգանիզմը մահացու վտանգավոր է<ref name="Марголина2007"/>։

==== Գենետիկական բազմազանության խնդիր ====
Մյուս ֆակտորներից մեկը, որը ըստ գիտնականների, կարող է լինել պոպուլյացիաների կրճատման հետևանք, դա գենետիկական բազմազանության փոքրացման խնդիրն է, ինչը կապված է 18-19-րդ դարերում կատարված զանգվածային կոտորածի հետ։ Հետազոտողները եկել են այն եզրահանգման, որ ժամանակակից կալանների որոշ գեներ ունեն միայն մի քանի ալելներ, իսկ 300 տարի առաջ միևնույն գեները ունեին տասնյակ ալելներ<ref name="Марголина2007"/><ref name="Long1996">''Long J.A., Larson S.E., Wasser S.K.'' Safeguarding Diversity: Challenges in Developing a Genome Resource Bank for the California Sea Otter // Endangered Species Updated, Vol. 13, No 12, 1996 [http://www.otterproject.org/site/pp.asp?c=8pIKIYMIG&b=278048 Электронная версия (англ.)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080102035604/http://www.otterproject.org/site/pp.asp?c=8pIKIYMIG&b=278048 |date=2008-01-02 }}</ref>։ Գենետիկական բազմազանության փոքրացումը թուլացնում է կալանների [[իմունիտետ]]ը և բացասական գործոնների պատասխան ռեակցիա դրսևորելը։

Գիտնականները նկատել են, որ մի շարք գաղութներ կոտորածից հետո վերականգնվել են ընդամենը մի քանի առանձնյակից։ Ասյպես, օրինակ, ամբողջ կալիֆորնիական կալանի ենթատեսակը համարվում էր վերացած դեռևս [[19-րդ դար]]ի վերջին, սակայն [[1938]] թվականին մարդիկ այդ կալաններին հանկարծակի հայտնաբերեցին Կալիֆորնիայում<ref name="Fischer1939">''Fischer E.M.'' Habits of the southern sea otter // Journal of Mammalogy v. 20, 1939</ref>։ Գիտնականները ենթադրում են, որ ընդամենը 20-րդ դարում պահպանվել էին 2000-ից քիչ առանձնյակ։

==== Այլ խնդիրներ ====
Թեպետ այդպիսի ջանքերը երբեմն հաջող էին անցնում, շատ փորձեր (հատկապես 20-րդ դարի յոթանասունականներին և ութսունականներին) կալանների արհեստական վերաբնակեցումը նախկին վայրեր, որտեղ նրանք մինչ այդ ոչնչացել են, բերում էին կենդանիների մասսայական ոչնչացման։ Էկոլոգները միանգամից չհաջողվեց կենդանիների տեղափոխման անվտանգ միջոցներ գտնել, ինչպես նաև նոր վայրերում կալանների կենսունակության վերաբերյալ ճիշտ գնահատական տալ<ref name="Марголина2007"/>։

Կալանները տուժել են նաև Ալյասկայում կատարվող ատոմային փորձարկումներից, որոնք իրականացնում էր ԱՄՆ-ը [[Ամչիտկա կղզի|Ամչիտկա կղզ]]ում (Ալեուտյան կղզիներից մեկը) {{coord|51|21|N|178|37|E|nocat=1}} и {{coord|51|39|N|179|29|E|nocat=1}} շրջանում, 20-րդ դարի 60-ականներին և 70-ականներին։ Յուրաքանչյուր փորձարկումից հետո տարածքում կալանների մահացությունների թիվը կտրուկ աճում էր, այն կենդանիների մոտ, ովքեր մահանում էին ատոմային պայթյուններից, վնասված էին թոքերը, սիրտը, գլխուղեղը։

== Կալանները մարդկանց մշակույթի մեջ ==
[[Կամաչադալ]], [[ալեուտ]], և [[այնա]] ցեղերը, որոնք բնակվում էին կալանների տարածման շրջաններում, այս կենդանիներին ներգրավում էին իրենց մշակույթի և [[Ավանդավեպ|ֆոլկլոր]]ի մեջ, հաճախ կալաններին վերագրելով մարդկային ծագում։ Օրինակ, ալուտյան ավանդազրույցներում կա երկու սիրահարների մասին լեգենդ, ովքեր ծովն են նետվում և դիմում են կալաններին։ Նույնիսկ հիշատակվում են անցյալում գոյություն ունեցող կալանի պաշտանմուքով հյուսիսային ցեղեր<ref name="Murie1940">''Murie O.'' Notes on the sea otter // Journal of Mammalogy, vol. 21, № 2, 1940</ref>։ Գիտնականները դա կապում են այն հանգամանքի հետ, որ կալանների վարքի մեջ կան մի շարք առանձնահատկություններ, որոնցով նրանք նմանվում են մարդկանց<ref name="Барабаш1968"/>։ Որոշ հետազոտողներ կալանների նկարագրման համար օգտագործում են անթրոպոմորֆ տերմինոլոգիան<ref name="Барабаш1947"/>։ Օրինակ, կալանները «ալարկոտ են», «թաթերով մերսում են կուրծքը», «քորում են ծոծրակը», «աղիողորմ ծվծվում են», «սանրվում են» և այլն։ Այստեղ մեծ դեր է խաղում այն հանգամանքը, որ կալանները ի սկզբանե չէին վախենում մարդկանցից և բացառապես սիրալիր էին նրանց վերաբերվում, ինչպես նաև նրանց մոտ զարգացած է փոխօգնությունը, որը հատկապես լավ է արտահայտվում սերնդի խնամքի ժամանակ։

{|class="graytable" style="text-align:center"
 |+ Հյուսիսային ազգերի կողմից կալանների պատկերման օրինակներ։
|width="15%" rowspan=4|
[[Պատկեր:AleutKalan1.jpg|80px|մինի|կենտրոն]]
|width="5%"|
|width="75%"|
|
|-
|
|
[[Պատկեր:AleutKalan2.jpg|450px|մինի|կենտրոն]]
|
|-
|
|
|
|-
|
|'''Ձախից''' - Ալեուտյան համայիլ մայր կալանի և ձագի պատկերով։ '''Վերևից''' - Ալեուտյան որսորդների մասնակցությամբ որս․ պատկերը կատարված է որսորդական նիզակի կոթի վրա։ Կալանների պատկերներին ալեուտները վերագրում էին կախարդական հատկանիշներ։ Երկու ցուցանմուշներն էլ պահվում են Ռուսաստանի գիտության ակադեմիայի [[Կունստկամերա]]յում<ref name="Ляпунова1963">''Ляпунова Р. Г.'' Музейные материалы по алеутам. // Сборник [[Կունստկամերա|Музея антропологии и этнографии АН СССР]], том XXI, 1963</ref>։
|
|}
Կալանների զանգվածային կոտորածի ժամանակ (18-19 դարեր) մարդկային մշակույթի մեջ մտնում էր միայն կենդանու մորթին և դրանից պատրաստված գործվածքները։ Օրինակ, [[Եկատերինա II]]-ի հայտնի թիկնոցը կալանի մորթուց էր, [[Եվգենի Օնեգին (օպերա)|Եվգենի Օնեգին]]ը [[Պուշկին Ալեքսանդր|Պուշկին]]ի պոեմում, օգտվում էր մի հագուստից, որը հավանական է, կալանի մորթուց էր կարված․ «Ցրտի փոշուց պսպղում է Նրա կղբենու օձիքը»<ref name="Марголина2007"/>։

[[20-րդ դար]]ի կեսերին կալանները, հիմնականում արևմտյան մշակույթում, դարձել են մի շարք մանկական ստեղծագործությունների հերոս։

== Ծանոթագրություններ ==
{{ծանցանկ|2}}

== Գրականություն ==
*{{Cite book|last1=Heptner|first1=V. G.|last2=Sludskii|first2=A. A.|url=https://archive.org/details/mammalsofsov212001gept|title=Mammals of the Soviet Union. Vol. II, part 1b, Carnivores (Mustelidae and Procyonidae)|publisher=Washington, D.C. : Smithsonian Institution Libraries and National Science Foundation|year=2002|isbn=90-04-08876-8|postscript=<!--None-->}}
* {{cite book | title=The Sea Otter in the Eastern Pacific Ocean | url=https://archive.org/details/seaotterineaster0068keny | last=Kenyon |first=Karl W.|
year=1969|publisher=U.S. Bureau of Sport Fisheries and Wildlife|location=Washington, D.C. | isbn=0-486-21346-3}}
* {{cite book |title= Sea Otters|url= https://archive.org/details/seaotters0000love|last= Love|first=John A. |authorlink= |year= 1992|publisher=Fulcrum Publishing|location=Golden, Colorado |isbn=1-55591-123-4 |oclc= 25747993}}
* {{cite book | title= Sea Otters, a Natural History and Guide | url= https://archive.org/details/seaottersnatural0000nick | last=Nickerson |first=Roy|
year=1989|publisher=Chronicle Books|location=San Francisco, CA|isbn=0-87701-567-8 | oclc= 18414247}}
* {{cite book |title= The Sea Otter|url= https://archive.org/details/seaotterendanger00alvi|last= Silverstein |first= Alvin|authorlink= |author2=Silverstein, Virginia and Robert |year= 1995|publisher= The Millbrook Press, Inc. |location= Brookfield, Connecticut|isbn=1-56294-418-5 |oclc= 30436543}}
* {{cite book | title= California Academy of Science's Member Newsletter October/November 2001 Maritime Activities And Their Perception Today|last=Middleton |first=John |year=2001|publisher=California Academy of Science |location=San Francisco,California |issn=15312224}} 
* {{cite book |title=Mains'l Haul, a Journal of Pacific Maritime History, Vol 43|last=Farris |first=Glenn|year=2007|publisher=Maritime Museum of San Diego |location=San Diego, California| issn=1540-3386}}
* {{cite book |title=The Russian-Mexican Frontier |url=https://archive.org/details/russianmexicanfr0000wmic |last=Mathes |first=Michael|year=2008|publisher=Fort Ross Interpretive Association, Inc.|location=Jenner, California|isbn=978-1-60643-951-7}}
* {{cite book | title=Sea Otters| url=https://archive.org/details/seaotters0000vanb|year=2001|last=VanBlaricom|first=Glenn R.|publisher=Voyageur Press Inc.|location=Stillwater, MN|isbn=0-89658-562-X | oclc=46393741}}
* Жизнь животных.Հատոր 6. Млекопитающие или звери. Под редакцией С. П. Наумова и А. П. Кузякина. - М.: «Просвещение», 1971.
* Барабаш-Никифоров И. И. Калан (Enhydra lutris L.), его биология и вопросы хозяйства // Калан. - М.: Изд-во Главного управления по заповедникам при Совмине РСФСР, 1947.
* Барабаш-Никифоров И. И., Мараков С. В., Николаев А. М. Калан (морская выдра). - Л.: «Наука», 1968.
* Кусто Ж. И., Паккале И. Лососи, бобры, каланы. - Л.: Гидрометеоиздат, 1983.
* Дёжкин В. В., Мараков С. В. Каланы возвращаются на берег. - М.: «Мысль», 1968.

== Արտաքին հղումներ ==
* [http://www.sevin.ru/vertebrates/index.html?Mammals/238.html Позвоночные животные России: Калан] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180721124030/http://www.sevin.ru/vertebrates/index.html?Mammals%2F238.html |date=2018-07-21 }}
* [http://www.ferret.ru/page-137.html Описание каланов на сайте Ferret.Ru] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171109012905/http://www.ferret.ru/page-137.html |date=2017-11-09 }}
*[http://www.montereybaycam.com/ Live HD Web Cam of Sea Otters in the wild.]
* [http://otterproject.org/ The Otter Project] – Nonprofit organization
* [http://www.seaotters.org/ Friends of the Sea Otter] - Nonprofit organization
* [http://otter501.com/ Otter 501] – Documentary film
* {{dmoz|Science/Biology/Flora_and_Fauna/Animalia/Chordata/Mammalia/Carnivora/Mustelidae/Otters/Sea_Otters/|Sea otters}}
* [http://digitalcommons.unl.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1019&context=libraryscience Field notes by Georg Wilhelm Steller, 1742] (PDF)
* [http://www.montereybayaquarium.org/efc/efc_otter/otter_cam.asp Live sea otter webcam&nbsp;– Monterey Bay Aquarium] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081015203923/http://montereybayaquarium.org/efc/efc_otter/otter_cam.asp |date=2008-10-15 }}
* [http://www.vanaqua.org/ottercam/ Live sea otter webcam&nbsp;– Vancouver Aquarium] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081011185924/http://www.vanaqua.org/ottercam |date=2008-10-11 }}
* [https://www.youtube.com/watch?v=epUk3T2Kfno Otters holding hands]&nbsp;– The popular YouTube video
* [http://online.wr.usgs.gov/outreach/otter/ Precipice of Survival: The Southern Sea Otter] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080422033215/http://online.wr.usgs.gov/outreach/otter/ |date=2008-04-22 }} (video)
*[http://www.mnh.si.edu/mna/image_info.cfm?species_id=85 Smithsonian Institution – North American Mammals: Enhydra lutris]
{{Օրվա հոդված նախագծի մասնակից}}
{{Արտաքին հղումներ}}

[[Կատեգորիա:Կենդանիներ այբբենական կարգով]]
[[Կատեգորիա:Ծովային կաթնասուններ]]