Դիտել Կաղնի էջի վիքիկոդը

{{Տաքսոտուփ2|Վիքիդատա=այո}}'''Կաղնի''' ({{lang-la|''Quércus''}}), [[հաճարազգիներ]]ի ընտանիքի մշտադալար կամ տերևաթափ ծառերի, հազվադեպ՝ թփերի առանձին ցեղ է։
Հայտնի են 500 (այլ տվյալներով՝ 600) տեսակ<ref name="TPL">[[The Plant List]]: [http://www.theplantlist.org/1.1/browse/A/Fagaceae/Quercus/ ''Quercus''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170814223228/http://www.theplantlist.org/1.1/browse/A/Fagaceae/Quercus/ |date=2017-08-14 }}</ref>։

== Անվանում ==
[[Պատկեր:Illustration Quercus robur0 clean.jpg|մինի|ձախից|Կաղնի։ Բուսաբանական նկարազարդում Օ. Վ. Թոմի «''Flora von Deutschland, Österreich und der Schweiz''» գրքից, 1885]]
Ցեղի անունը լատիներեն ''Verkus'' բառն է, որը նշանակում է ''գեղեցիկ ծառ''։ [[Հին Հունաստան]]ում այն նվիրված էր գիտության, արևի և արվեստի աստված [[Ապոլլոն]]ին։ Կաղնու ճյուղը համարվում էր հզորության նշանաբան, այն պարգևում էին մարդկանց կյանքը փրկողներին, զինվորական սխրանքներ գործողներին և այլն։ Հռոմեացիների մոտ այն նվիրված էր [[Յուպիտեր]]ին։ Պլինիոս ավագը հիացած այս ծառով, գրել է.
{{քաղվածք|''Կաղինները… դարերից անձեռնմխելի, տիեզերքի հետ հասակակից, հիացնում են իրենց գրեթե անմեռ կացությամբ, որպես աշխարհի վեհագույն հրաշք''։}} 
Սլավոնները կաղնին համարել են սուրբ ծառ. այն նվիրված է եղել կայծակի և որոտի աստված Պերունին, իսկ հնդիկները ծառն անվանել են «տևադարա», որը բառացի նշանակում է «աստվածածառ»։

== Կենսաբանական նկարագիր ==
Միատուն ծառ է, բարձրությունը՝ 40-50 մ։ Տերևները հերթադիր են, կոշտ, կաշենման, բլթակավոր կամ ամբողջական, ատամնաեզր, կարճ կոթուններով, թավոտ կամ մերկ։ Ծաղիկները միասեռ են, մանր։ Ծաղկում է ապրիլ-մայիսին։ Պտուղը միասերմ կաղին է։ Պարունակում է աղաղանյութեր (տանիդներ), վիտամին C, օսլա և այլն։
Տարածված է կաղնու 6 հիմնական տեսակ՝ արևելյան կամ խոշորառէջ, արաքսյան, վրացական, ծակոտիավոր և այլն։ Առաջին 80 տարում կաղնին աճում է դեպի վեր՝ հասնելով մինչև 50 մ բարձրության, իսկ հետո ողջ կյանքի ընթացքում շարունակում է աճել լայնքով (հաստությամբ)։ [[Պտուղ]]ը միասերմ կաղին է՝ հաճախ ամփոփված բաժականման փայտե պտղակալում։ 
Կաղնին ապրում է 500-600 (երբեմն՝ մինչև 1000 և ավելի) տարի։

Ծաղկի բանաձև՝ {{Nobr|[[Պատկեր:Male black symbol.svg|12px|link=]]<math>\ast  P_{(6-8)} \; A_{6-10} \;  G_0</math>}} և {{Nobr|[[Պատկեր:Venus symbol.svg|15px|link=]]<math>\ast P_{3+3} \;  A_0 \;  G_{(\underline3)}</math>}}<ref name="Andreeva">{{Ռուսերեն գիրք |автор=Андреева И. И., Родман Л. С. |заглавие=Ботаника |год=2005 |издание=3-е, перераб. и доп |место=М. |издательство=Колос |страницы=407 |страниц=528 |isbn=5-9532-0114-1}}</ref>. [[Պատկեր:Venus symbol.svg|15px|link=]]<math>\ast P_{3+3} \;  A_0 \;  G_{(\underline3)}</math><ref name="Andreeva"/>։

Կաղնին լուսասեր է, որոշ տեսակներ երաշտակայուն են, ցրտադիմացկուն, հողի նկատմամբ՝ քիչ պահանջկոտ։

== Տարածում ==
{{Կենսաֆոտո|Quercus ilex rotundifolia.jpg|[[Կաղնի քարային]] [[Իսպանիա]]յի դաշտերում|ш=205|color=#90ee90}}
{{Կենսաֆոտո|Oak leaves.jpg|Ճահճային կաղնու տերևները (''[[Quercus palustris]]'').|ш=225|color=#90ee90}}
Հյուսիսային կիսագնդի բարեխառն, արևադարձային և մերձարևադարձային գոտիներում աճում է կաղնու 500 (այլ տվյալներով՝ 600) տեսակ։

=== Հայաստանում ===
[[Հայաստան]]ում տարածված է [[Լոռու մարզ|Լոռու]], [[Կոտայքի մարզ|Կոտայքի]], [[Տավուշի մարզ|Տավուշի]], [[Գեղարքունիքի մարզ|Գեղարքունիքի]], [[Վայոց ձորի մարզ|Վայոց ձորի]], [[Սյունիքի մարզ|Սյունիքի]] և այլ մարզերում, առաջացնում է ինքնուրույն և խառնանտառներ (հաճարենու, հացենու, բոխու) հետ։
Կաղնուտները Հայաստանում զբաղեցնում են շուրջ 116 հազար հա։

* [[Կաղնի հայկական]] – (լատ.Quércus Armenica)-տարածված է սկսած Արևմտյան Հայաստանից մինչև Աբխազիա։ Կոչվում է նաև պոնտական կամ համշենյան կաղնի։
* [[Կաղնի խոշորառէջ]] – տարածված է Հայաստանի անտառային բոլոր շրջաններում՝ աճելով ծովի մակարդակից 1200-1400 մ-ից մինչև 2400-2600 մ բարձրությունների վրա։ Լուսասեր է խոնավասեր, ցրտադիմացկուն, հողի նկատմամբ պահանջկոտ։ 
* [[Կաղնի վրացական]] – տարածված է հյուսիսային անտառային շրջաններում և Զանգեզուրում՝ ծովի մակարդակից 550-ից մինչև 1200-1400 մ բարձրությունների վրա։ Լուսասեր է, միջին չորադիմացկուն, ջերմասեր, գերադասում է հզոր, սննդանյութերով հարուստ հողեր։ 
* [[Կաղնի արաքսյան]] – տարածված է Մեղրու և Կապանի շրջաններում` անտառի ստորին գոտում, մինչև 900 մ բարձրության վրա։ Ջերմասեր է, լուսասեր, չորադիմացկուն, հողի նկատմամբ ոչ այնքան պահանջկոտ։ 
* [[Կաղնի գետափնյա]] – առանձին ծառերով կամ փոքր խմբերով հանդիպում է Դեբեդ, Հախում, Աղստև, Ողջի գետերի ափերին մինչև 1000 մ բարձրության վրա։ Ջերմասեր, խոնավասեր և հողի նկատմամբ պահանջկոտ է։ 
* [[Կաղնի ոսկեփայլ]] – հանդիպում է հյուսիսային Հայաստանում առանձին ծառերի ձևով՝ վրացական կաղնուց կազմավորված ծառուտներում<ref>{{Cite web |title=Կաղնու մասին Հայանտառ կայքի բառարանում |url=http://hayantar.am/glossary |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150502172553/http://hayantar.am/glossary |archive-date=2015 թ․ մայիսի 2 |accessdate=2015 թ․ փետրվարի 25}}</ref>։

== Առավել հայտնի տեսակներ ==
Տարածված է կաղնու 6 հիմնական տեսակ՝ արևելյան կամ խոշորառէջ, արաքսյան, վրացական, ծակոտիավոր և այլն։ Միատուն ծառ է, բարձրությունը՝ 40-50 մ։ Առաջին 80 տարում կաղնին աճում է դեպի վեր՝ հասնելով մինչև 50 մ բարձրության, իսկ հետո ողջ կյանքի ընթացքում շարունակում է աճել լայնքով (հաստությամբ)։
Կաղնու միակ տարածքը համարվում է Հյուսիսային կիսագունդը։ Հայաստանում՝ 6 տեսակ՝
*կաղնի արևելյան կամ խոշորառէջ (''Q.macranthera''), 
* կաղնի արաքսյան (''Q.araxina''), 
* կաղնի ոսկեզօծ (''Q. hypochrysa''),. 
* կաղնի վրացական (''Q. iberica'') և այլն։

== Քիմիական կազմ ==
Մատղաշ ճյուղերի կեղևը պարունակում է 10-20 % պիրոգալոլային խմբի դաբաղանյութեր, [[գալաթթու]], էլլագաթթու, պենտոզան, պեկտին, կվերցետին, կվերցիտ, լևուլին, [[օսլա]], լորձ, ֆլոբաֆեն, պտուղները՝ մինչև 40 % օսլա, 5-8 % դաբաղանյութեր, մինչև 5 % ճարպայուղ, [[շաքար]] և [[սպիտակուց]]ային նյութեր, տերևները՝ կվերցիտրին, կվերցետին, դաբաղանյութեր և պենտոզան, բնափայտը՝ 4-6 % տանին։

== Օգտակարություն ==
Կաղնին առաջացնում է մաքուր և խառնանտառներ (հաճարենու, հացենու, բոխու հետ)։ Կաղնու անտառներն ունեն հողապաշտպան, ջրհավաք և ջրակարգավորիչ նշանակություն։

== Կիրառություններ ==
Բուժման նպատակով հիմնականում օգտագործում են երիտասարդ բնի ([[տրամագիծ]]ը 10 սմ-ից ոչ ավելի) և ճյուղերի հարթ կեղևը, որոշ դեպքերում նաև պտուղները և տերևները։ Կեղևը հանում են ապրիլից մինչև հունիս, կատարելով մոտ 30 սմ իրարից հեռու, օղակաձև կտրվածքներ, որոնք հետո ուղիղ գծով իրար են միացնում և անջատում կեղևը։ Այն չորացնում են անմիջապես արևի և միջանցիկ քամու տակ։ Պատրաստի հումքը պահում են պարկերի մեջ։ Պտուղները հավաքում են լրիվ հասունանալուց հետո, չորացնում արևի տակ։ Չորացած կեղևը դրսից գորշ մոխրագույն է կամ գորշավուն, ներսից՝ դեղնավուն կամ գորշ կարմրավուն, անհոտ, ուժեղ տտիպ համով։

===== Երաժշտություն =====
Կախարդական ֆլեյտան Վ. Ա. Մացարտի օպերայում փորագրված է հազաամյա կաղնու փայտին։

===== Կաղնու սուրճ =====
Պտուղներից պատրաստել են մինչև հիմա էլ իր նշանակությունը չկորցրած կաղնու սուրճ, որը ոչ միայն համեղ է, այլև բուժիչ։ Վերջինս հաճախ համեմում են եղերդակի ու տատրակի արմատներով և օգտագործում կաթի ու մեղրի հետ։ Կաղնու պտուղները հիանալի կեր են ընտանի և վայրի կենդանիների ու թռչունների համար։ Պտուղներից ստանում են օսլա։

===== Կեղև =====
{{Կենսաֆոտո|Cork oak trunk section.jpg|Լայնակի կտրվածքը ''Quercus suber''.|ш=225|color=#90ee90}}
[[Լեհաստան]]ում կաղնու կեղևը համարվում է որպես արդյունավետ մածող միջոց և կիրառվում է միզուղիների հիվանդությունների, արգանդային արյունահոսությունների, [[թութք]]ի և վերքերի բուժման նպատակով։ [[Բուլղարիա]]յում կաղնու կեղևը հանրահայտ է որպես ստամոքսաղիքային տրակտի կատարի, դիզենտերիայի, մաշկային որոշ հիվանդությունների, լնդերի բորբոքումների, վերքերի, արյունահոսող թութքի, կանանց սպիտակաթորանքի, անգինայի, բերանի վատ հոտի և ցրտահարված վերջույթների բուժման հուսալի միջոց։ Կեղևի եփուկը՝ խառնելով կարմիր գինու հետ, տալիս են արյունահոսությունների, դիսպեպսիաների, առատ դաշտանի, միզապարկի բորբոքման, սուսանակի ժամանակ և այլն։
[[Պատկեր:Charpente eglise Saint-Girons Monein.jpg|մինի|ձախից|Կաղնու փայտից պատրաստված շինություն]]
Ռուսական ժողովրդական բժշկության մեջ կեղևի եփուկը լայնորեն կիրառվել է արյունային լուծի, [[խոլերա]]յի, ստամոքսային և աղիքային արյունահոսությունների, առատ դաշտանի, լնդախտի, ռախիտի, սնկային և ծանր մետաղների աղերով թունավորումների, լյարդի և փայծաղի հիվանդությունների, հատկապես պառկելախոցերի ժամանակ և այլն։ [[Միջին Ասիա]]յի ժողովրդական բժշկության մեջ դեղաբույսի պատրաստուկները հայտնի են որպես ջերմ իջեցնող, ատամնացավը և լուծը դադարեցնող միջոց։ Ն. Պ. Իորիշի ցիտումով, ըստ Կ. Ապինիսի, կաղնու տերևներից և պտուղներից մեղրով թեյը հիանալի միջոց է թոքերի, ստամոքսի և [[լյարդ]]ի մի շարք հիվանդությունների դեպքում։ Նույն ցիտումով, ըստ Էրտելի և Բաուերի, կաղնու պտուղներից և կեղևից պատրաստված մեղրով թեյը օգտակար միջոց է գեղձախտով հիվանդներին։ Ն. Գ. Կովալևան կաղնու կեղևը առաջարկում է նևրալգիաների և տրիխոմոնադային կոլպիտների բուժման համար։ Որոշ տեղերում կեղևի եփուկով բուժում են գլխի ճարպային սեբորեան։ Ժողովրդական բժշկության մեջ բուժական լայն կիրառում ունի կաղնու պտուղներից պատրաստված սուրճը, որը նշանակվում է գեղձախտի և նյարդային ցնցումների ժամանակ։

=== Դեկորատիվ ===
Շագանակատերև կաղնին գեղազարդիչ նպատակներով աճեցվում է այգիներում և պուրակներում։ [[Երևան]]ի շրջակայքի անտառաշերտերում կան կաղնու ներմուծված տեսակներ։

=== Շինարարություն ===
Բնափայտն ամուր է, դիմացկուն, նախշավոր, կիրառվում է [[նավաշինություն|նավաշինության]], [[ատաղձագործություն|ատաղձագործության]]՝ կահույքի և մանրատախտակի արտադրության, տակառների պատրաստման և այլ բնագավառներում, խցանակաղնու կեղևից պատրաստում են խցան։

=== Բժշկություն ===
Կաղնու բնափայտը և կեղևը պարունակում են դաբաղանյութեր, [[վիտամին C]], [[օսլա]] և այլն։ Բժշկության մեջ կեղևի պատրաստուկներն օգտագործվում են որպես կապող և հականեխիչ միջոց։
Կաղնին որպես դեղամիջոց ունի կիրառման շատ հին պատմություն։ Հնդկական բժշկության մեջ այն կիրառվել է որպես օրգանիզմի ուժերը խթանող և [[էկզեմա]]ն բուժող միջոց, իսկ արաբական բժշկության մեջ հիմնականում օգտագործվել է [[Արմատ (բուսաբանություն)|արմատի]] կեղևը՝ [[դիզենտերիա]]յի ժամանակ։ Կեղևաթուրմը փայլ է տալիս [[մազեր]]ին և ներկում սև գույնի։
Հայկական հին բժշկարաններում նշվում է, որ եթե պտուղը ծեծվի և դրվի թունավոր միջատների և [[սողուն]]ների կծածին, ապա վերանում է այտուցը։ Այն օգտակար է նաև բույսերից առաջ եկած թունավորումների և լնդերի բորբոքումների ժամանակ։ Պտուղն ունի փորը կապելու և աղիների խոցերը բուժելու հատկություն, իսկ տերևները եփուկի ձևով, բուժում են [[ստամոքս]]ի հիվանդությունները, ծեծված վիճակում դնում են վերքերի վրա։
Բույսի [[տերև]]ներն ունեն արտահայտված ֆիտոնցիդային հատկություն, հատկապես [[տիֆ]]ի, դիզենտերիայի և [[պալարախտ]]ի հարուցիչների նկատմամբ<ref>Հայաստանի դեղաբույսեր, Ա․ Թորոսյան, Հայաստան հրատարակչություն, Երևան-1983</ref>։

== Հետաքրքիր փաստեր ==
* Արաքսյան և ծակոտիկավոր կաղնիները գրանցված են [[Հայաստանի Կարմիր գիրք|Հայաստանի Կարմիր գրքում]]։
* Կաղնին հայոց մեջ ընկալվել է նաև որպես սրբազան ծառ, երկարակեցության, ուժի և հզորության խորհրդանիշ<ref>Դպրոցական Մեծ Հանրագիտարան</ref>։
* Կաղնին պատկերված է շատ երկրների և քաղաքների դրոշների վրա։

== Զինանիշագիտություն ==
Կաղնու նկարները հանդիպում են հետևյալ [[քաղաք]]ների [[զինանշան]]ների վրա։
<gallery>
Герб города Цивильска.gif|[[Ցիվիլսկի զինանշանը]], 
DEU Looft COA.svg|Լոֆտի զինանշանը [[Գերմանիա]]
Wappen Langen (Hessen).png|Լանգհենի զինզնշանը, [[Գերմանիա]]
Escudo de Bizkaia 2007.svg|Բիսկայի զինզնշան, [[Իսպանիա]]
Coat of arms of Dubna.svg|Դուբնա քաղաքի զինանշանը, [[Ռուսաստան]]
Coat_of_arms_of_Dubovsky_district_2007_01.png|Դուբովսկի շրջան, [[Ռուսաստանի Դաշնություն]]
Dubovka_coat_of_arms_(Volgograd_region).png |Դուբովկա քաղաքի զինանշան, [[Ռուսաստանի Դաշնություն]] 
Wappen Eichwalde.svg|Էչիվալդի զինանշանը, [[Գերմանիա]]
Kandava gerb.png|Կանդավայի զինանշան, [[Լատվիա]]
LVA Sēmes pagasts COA.png|Սեմեսի զինանշան, [[Լատվիա]]
LVA Medumu pagasts COA.png|Մեդումուի զինանշան, [[Լատվիա]]
LVA Mazozolu pagasts COA.png|Մազոզոլուի զինանշան, [[Լատվիա]]
Coat of arms of Tomsk Oblast, Russia.svg|[[Տոմսկ մարզ]]ի զինանշան 
</gallery>

== Ծանոթագրություններ ==
{{ծանցանկ}}

{{ՀՍՀ|հատոր=5|էջ=195}}
{{վիքիբառարան}}
{{Արտաքին հղումներ}}

{{Տաքսոնի նավարկում}}

[[Կատեգորիա:Հաճարազգիներ]]