Դիտել Կոկաին էջի վիքիկոդը

{{Ընտրյալ հոդված}}
{{Տեղեկաքարտ Նյութ
 | պատկեր 3D = 3dModel Cocaine.gif
 | պատկեր 2 = Cocaine-from-xtal-1983-3D-balls.png
 | քիմիական անվանում = մեթիլ(1R,2R,3S,5S)-3-(բենզոիլօքսի)-8-մեթիլ-8-ազաբիցիկլո-[3.2.1]օկտան-2-կարբօքսիլատ
 | ավանդական անվանում = կոկաին, Էկգոնիլբենզոատ
 | էմպիրիկ բանաձև = C 67,31 %, H 6,98 %, N 4,62 %, O 21,1 %
 | վիճակ = պինդ, սպիտակ, բյուրեղային նյութ
 | հալման ջերմ. = հիմք` 98 °C<br />հիդրոքլորիդ` 197
 | լուծելիություն = հիդրոքլորիդ` 180
 | լուծելիություն1 = 142.85
 | նյութ1 = քլորոֆորմ
 | լուծելիություն2 = 15.38
 | նյութ2 = էթանոլ
 | լուծելիություն3 = 28.57
 | նյութ3 = դիէթիլ սպիրտ
 | ՄԲ = 13 մգ/կգ (շներ, ներերակային), <br /> 31 մգ/կգ (ծովախոզեր, ներմաշկային), <br /> 59 մգ/կգ (մկներ, ներքին)
 | թունավորություն = վտանգավոր է
 | H-արժեքներ = H301,H311,H317,H319,H331
 | P-արժեքներ = P301, P305, P310, P311, P338, P351
 | ԳՀՀ= {{ԳՀՀ պատկերագրեր|գանգ}}
 | NFPA = վտանգավոր է 
}}
'''Կոկաին''', բենզոիլմեթիլէկգոնինի մեթիլէսթեր, էկգոնինի ածանցյալ, տրոպանային շարքի [[ալկալոիդ]], ունի տեղային անզգայնացնող և հոգեներգործուն ազդեցություն։ Այլ [[ալկալոիդ]]ների հետ միասին պարունակվում է ''Erythroxylum'' ցեղին պատկանող բույսերում ({{lang-la|''Erythroxylum laetevirens'', ''Erythroxylum novogranatense'', ''Erythroxylum recurrens'', ''Erythroxylum steyermarkii'', ''Erythroxylum coca''}} ([[կոկայի թուփ]])), որոնք տարածված են [[Հարավային Ամերիկա]]յի արևադարձային շրջաններում<ref>[http://www.sciencedirect.com/science/article/B6T8D-4H74M4C-2/2/f03e44371d2c0c310ee36bcd9ed58148  Bieri Stefan, Anne Brachet, Jean-Luc Veuthey, Philippe Christen: Cocaine distribution in wild Erythroxylum species]{{Չաշխատող արտաքին հղում|bot=InternetArchiveBot }}</ref><ref>[http://aob.oxfordjournals.org/cgi/content/abstract/51/5/641  T. PLOWMAN, L. RIVIER: Cocaine and Cinnamoylcocaine Content of Erythroxylum Species 1983]</ref>։

Իրենց ցավազրկող և թմրեցնող հատկությունների շնորհիվ՝ կոկայի տերևները ({{lang-la|''Erythroxylum coca'' var. ''coca''}}) երկար ժամանակ օգտագործվել են [[Հարավային Ամերիկա]]յի բնիկ հնդկացիների կողմից։ [[19-րդ դար]]ի կեսերին կոկայի տերևներից մաքուր կոկաին ստանալու եղանակը տարածվել է [[Եվրոպա]]յում և [[ԱՄՆ]]-ում։ Սկզբնապես այն օգտագործվել էր [[Բժշկություն|բժշկության]] մեջ, սակայն [[20-րդ դար]]ում նոր միջոցների հայտնաբերման պատճառով ամբողջովին դուրս է մղվել դեղամիջոցների շարքից։

Կոկաինն [[օփիոիդներ]]ից հետո՝ [[մեթամֆետամին]]ի և [[ամֆետամին]]ի<ref>[http://www.emcdda.europa.eu/publications/literature-review/2014/levels-of-harm The levels of use of opioids, amphetamines and cocaine and associated levels of harm: summary of scientific evidence]. EMCDDA, Lisbon, March 2014 (անգլերեն)</ref> հետ միասին, երկրորդ «խնդրահարույց թմրամիջոցն» է ([[թմրամիջոց]]ներ, որոնց գործածումն առաջ է բերում ոչ միայն առողջական, այլև սոցիալ-հոգեբանական լուրջ խնդիրներ<ref>[http://www.emcdda.europa.eu/activities/hrdu High-risk drug use key epidemiological indicator] (անգլերեն)</ref>)։ Կոկայի թփի մշակման և քիմիապես մաքուր կոկաինի արտադրության շրջանների աշխարհագրական մոտ դասավորությամբ պայմանավորված՝ կոկաինի գործածումը առավելապես տարածված է [[Հարավային Ամերիկա|Հարավային]] և [[Հյուսիսային Ամերիկա]]ներում. նրանց բաժին է ընկնում կոկաինի համաշխարհային սպառման շուրջ 70%-ը, իսկ 22%-ը բաժին է ընկնում [[Արևմտյան Եվրոպա]]յին<ref>Спектор С. И., Богданов С. И.: Наркомании в Свердловской области. История, современное состояние, прогноз: Екатеринбург Урал 2003</ref>։

Կոկաինն ունի բազմաթիվ ժարգոնային անվանումներ, օրինակ՝ ''ջանկոյ'', ''կոկս'', ''մարաֆետ'', ''կոկոս'', ''թանկ'', ''առաջին'', ''սպիտակ ձի'', ''կոկա'', ''ձյուն'', ''օրտ'', ''կորս'', ''սի'', ''ընկույզ'', ''չարլի'', ''կեկս'', ''ապակի''<ref name="сленгер">[http://slanger.ru/?mode=library&r_id=7 Сленг наркоманов]</ref>, ''փքված'', ''ալյուր'', ''թարմ'', ''խոնավ'', ''արագացուցիչ'', ''էներգիա''<ref name="LSD">[http://www.christianstvo.org.ua/wp-content/uploads/2008/01/lsd.pdf Данилин А. Г: LSD: галлюциногены, психоделия и феномен зависимости: Москва:ЗАО Изд-во Центрполиграф 2001]</ref> և այլն։

== Պատմություն ==
Որպես հոգեմետ միջոց՝ կոկաինը հայտնի էր դեռևս [[մ.թ.ա. 3-րդ դար]]ում [[Հարավային Ամերիկա]]յի հնդկացիների շրջանում<ref name="eurolab"/><ref name="Растительные галлюциногены"/> :
[[Պատկեր:Folha de coca.jpg|250px|մինի|Կոկայի տերևը]]
[[Ինկեր]]ի կայսրությունում կոկայի տերևներ ծամելը տարածված էր քահանաների և իշխանավորների շրջանում<ref name="Растительные галлюциногены"/>։ Դրանից օգտվում էին նաև կայսրության կառավարական մարմինների անդամները<ref name="Растительные галлюциногены"/>։ Ինկերը չունեին ձիեր ու այլ փոխադրամիջոցներ և բոլոր կարևոր տեղեկությունները փոխանցում էին սուրհանդակների միջոցով, ովքեր հոգնածության վերացման և դիմացկունության բարձրացման համար իրենց հետ վերցնում էին կոկայի չորացրած տերևներ<ref name="Растительные галлюциногены"/>։ Մարտիկներին հարձակումից առաջ նույնպես տրվում էր կոկաինի չափաբաժին, ինչը թույլ էր տալիս արագացնել առաջխաղացումը և հաղթահարել մեծ հեռավորություններ<ref name="eurolab">[http://www.eurolab.ua/encyclopedia/narcology/8914/ : Кокаин. История. Способы употребления. Механизмы действия кокаина. Психическая и физическая зависимость]</ref><ref name="Растительные галлюциногены">Марлин Добкин де Риос: Растительные галлюциногены 1997</ref><ref name="нарк Веселовская история">Веселовская Н. В., Коваленко А. Е.: Наркотики. Свойства, Действие, Фармакокинетика, Метаболизм. Пособие для работников наркологических больниц, наркодиспансеров, химико-токсикологических и судебно-химических лабораторий 2000</ref>։ Կոկայի տերևներ ծամելն այնքան էր մտել հնդկացիների առօրյա կյանք, որ նույնիսկ դարձել էր [[Երկարություն|երկարության]] և [[ժամանակ]]ի չափման յուրօրինակ միավոր։

Ինկերի կողմից տերևները օգտագործվում էին կրոնական և բժշկական նպատակներով, ինչպես նաև սովի և հոգնածության զգացումների վերացման համար։ Մարդիկ կարծում էին, որ աշխարհի ու հոգիների միջև կապը հաստատվում էր կոկայի տերևների միջոցով, և դրա շնորհիվ կոփվում էին մարմինն ու հոգին։ Կոկայի բերքահավաքից առաջ հնդկացին գիշերն անց էր կացնում իր կնոջ հետ, որպեսզի «Կոկա մայրը» դրական տրամադրվեր։ Ընդ որում, բույսից պատրաստված հյութը լցնում էին արական սեռական օրգանի վրա՝ պոտենցիայի ուժեղացման և հաճույքի զգացման երկարացման նպատակով<ref name="abc">[http://www.a1b2c3.com/ The History Of Cocaine. www.a1b2c3.com.]</ref>։

[[16-րդ դար]]ում [[իսպանացի]]ները, գրավելով ինկերի կայսրության տարածքը, արգելեցին ժողովրդին օգտագործել կոկա, սակայն համընդհանուր դժգոհությունների պատճառով արգելքը վերացվեց։ [[1575]] թվականից եվրոպացիները ամբողջությամբ սկսեցին կառավարել կոկաինի առևտուրը։ Այդ ժամանակ [[Պերու]]ում բնակվող եվրոպացիների 82%-ը զբաղված էր կոկայի մշակմամբ<ref name="timeline"/>։ [[1567]] թվականին [[Լիմա]]յի Երկրորդ ժողովը ընդունեց մի կանոն, որով արգելվում էր կոկայի օգտագործումը, քանի որ այն որակավորվում էր որպես հեթանոսական ծիսակարգ։ Նույն թվականին հայտնի իրավաբան Խուան դե Մատենսոն հայտարարեց.

{{քաղվածք|Չլինի կոկան, չի լինի Պերուն<ref>Juan de Matienzo de Peralta. «Gobierno de Perú»</ref>։|}}

Այս հայտարարությունն արվեց, քանի որ կոկան Պերուի, համապատասխանաբար նաև [[Իսպանիա]]յի եկամտի կարևորագույն աղբյուրներից մեկն էր։

Պերուի մասին իր զեկույցում Դիեգո դե Ռոբլեսը ([[1570|1570-ական]] թվականներ) ասել է.

{{քաղվածք|Կոկա Անդը շատ վտանգավոր է հնդկացիների համար... Դրա պատճառով բազմաթիվ մարդիկ են մահացել։|}}

Նա նկատի ուներ կոկայի բերքի հավաքման անբարենպաստ պայմաններից ծագած համաճարակը, որից մահացան շատ մարդիկ<ref>Coleccion de Documentos ineditos de Indias. Tomo XI. - Мадрид, 1869, стр. 40</ref>։ Այդ մասին [[Իսպանիա]]յի արքային ուղղված իր զեկույցում ասել է պաշտոնյա Ֆերնանդո Սանտիլյան<ref>{{Cite web |author=Fernando de Santillan. |title=Relacion del origen, descendencia, politica y gobierno de los inca (1555) |url=http://kuprienko.info/tres-relaciones-de-antiguedades-peruanas/ |url-status=live |archiveurl=https://archive.today/20120710143359/http://kuprienko.info/tres-relaciones-de-antiguedades-peruanas/ |archivedate=2012 թ․ հուլիսի 10 |accessdate=2009 թ․ նոյեմբերի 2}}</ref>։ Նա ասում էր, որ հնում կոկա օգտագործում էր միայն վերին խավը, և հենց [[կոնկիստա]]յի պատճառով է, որ այն այդքան մեծ տարածում է գտել հասարակ բնակչության շրջանում։

[[Պատկեր:Erythroxylum coca 001.JPG|250px|մինի|Erythroxylum]]

Այն բանից հետո, երբ Պերուում իսպանական իշխանությունների կողմից պաշտոնապես թույլատրվեց կոկայի օգտագործումը, ամեն օր աշխատավորներին 3-4 անգամ տրվում էր կոկայի տերևներ կարճ ընդմիջումներին օգտագործելու նպատակով<ref name="abc"/>։ Շահույթը կառավարում էր [[կաթոլիկ եկեղեցի]]ն<ref name="timeline">{{Cite web |title=Cocaine Timeline |url=http://www.myaddiction.com/categories/cocaine_timeline.html |url-status=dead |archiveurl=https://www.webcitation.org/60qqSe1HZ?url=http://www.myaddiction.com/categories/cocaine_timeline.html |archivedate=2011 թ․ օգոստոսի 11 |accessdate=2010 թ․ ապրիլի 8 |publisher=www.myaddiction.com}}</ref>։ [[1539]] թվականին եպիսկոպոս Կուսկոն կոկայի յուրաքանչյուր բերքհավաքի համար սահմանեց 10% հարկ<ref name="independent_history">{{Cite news |date=2006 <!--2006-03-02--> |title=Drug that spans the ages: The history of cocaine |url=http://www.independent.co.uk/news/uk/this-britain/drug-that-spans-the-ages-the-history-of-cocaine-468286.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100228194626/http://www.independent.co.uk/news/uk/this-britain/drug-that-spans-the-ages-the-history-of-cocaine-468286.html |archive-date=2010 թ․ փետրվարի 28 |access-date=2015 թ․ փետրվարի 22 |publisher=The Independent (UK)}}</ref>։ Այդ ժամանակ նոր կառավարությունը թույլատրեց գրավել 15-րդ դարում ինկերի ստեղծած կոկայի բոլոր դաշտերը<ref name="timeline"/>։

=== Կոկայի տարածվածությունը ===
Կոկայի տերևները առաջին անգամ [[Եվրոպա]] է բերել [[Ամերիգո Վեսպուչի]]ն<ref>{{Cite web |title=Կոկաին:Ընդհանուր բնութագիր |url=http://tor4ru.net/phpBB/page.php?p=502 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150319080348/http://tor4ru.net/phpBB/page.php?p=502 |archive-date=2015 թ․ մարտի 19 |accessdate=2015 թ․ փետրվարի 28}}</ref>։ Իսպանացիներն սկզբում ուշադրություն չէին դարձնում հնդկացիների սովորույթներին և կոկայի տերևների օգտագործումը դիտարկում էին որպես կրոնական ծիսակարգ։ Սակայն այդ կարծիքը փոխվեց. իսպանացիներն սկսեցին կոկան անվանել «կյանքի բուժահեղուկ»<ref name="abc"/>։ [[1569]] թվականին Նիկոլա Մոնդարդեսը կոկայի օգտագործումից հետո ունեցած զգացումը անվանեց «գերագույն հաճույք»` նշելով, որ բույսը օգտագործվում է տեղաբնիկների կողմից «խելագարության վիճակի» անցնելու համար<ref name="monardes">{{Cite book |last=Monardes |first=Nicholas |title=Joyfull Newes out of the Newe Founde Worlde |publisher=Alfred Knopf |others=Translated into English by J. Frampton |year=1925 |location=New York, NY}}</ref>։ Հայտնաբերվեցին կոկայի բուժիչ հատկությունները։ Որպես կոտրվածքների և թարախակալած վերքերի վերականգնման միջոց կոկայի օգտագործման վերաբերյալ [[1609]] թվականին փաստել է [[Հիսուսի միաբանություն|ճիզվիտ]] Բլաս Վալերա պադրեն<ref>{{Cite web |title=Drugs Quotes |url=http://www.scholarisland.org/drugs.htm |accessdate=2010 թ․ ապրիլի 8 |publisher=www.scholarisland.org}}</ref>.
{{քաղվածք|Կոկան ծառ է, որը չափերով հիշեցնում է խաղողի որթ, այն քիչ ճյուղեր ունի, իսկ դրանց վրա կան շատ նուրբ տերևներ, բութ մատի հաստությամբ և այդ նույն մատի կես երկարությամբ։ Ունի հաճելի, բայց միևնույն ժամանակ թույլ բուրմունք։ Այս բույսը իսպանացիները և հնդկացիներն անվանում են կուկա։ Հնդկացիներին այնքան է դուր գալիս կուկան, որ այն գերադասում են և՛ ոսկուց, և՛ արծաթից, և՛ թանկարժեք քարերից, քանի որ հավաքում են իրենց ձեռքերով. չորացնում են արևի տակ և օգտագործում չոր վիճակում, սակայն կուլ չեն տալիս, այլ վայելում են նրա անուշ հոտը, խմում՝ հյութը։ Կուկայի բուժիչ և աշխուժացնող հատկությունների մասին է վկայում հնդկացիների մեծ աշխատունակությունը։ Կուկային հասնելու համար նրանք կարող են օրերով աշխատել և չսնվել։ Կուկան պաշտպանում է մարմինը բազմաթիվ հիվանդություններից, և մեր թշնամիներն օգտվում են դրանից՝ վերածելով այն փոշու և օգտագործելով վերքերի բուժման, ոսկրերը ամրացնելու, խոցերի կանխարգելման, որդերի ոչնչացման համար։ Եվ, այսպիսով, եթե այն կարողացել է պաշտպանել մարմինն արտաքին հիվանդություններից, ապա մի՞թե այն չի ավելի բուժիչ չէ, քան այսօր առկա դեղամիջոցները։ Կուկան նաև ատամների համար է բուժիչ<ref>{{Cite web |author=Инка Гарсиласо де ла Вега. |title=История государства Инков. |url=http://www.vostlit.info/haupt-Dateien/index-Dateien/V.phtml |url-status=live |archiveurl=https://www.webcitation.org/60qqSzDmc?url=http://www.vostlit.info/haupt-Dateien/index-Dateien/V.phtml |archivedate=2011 թ․ օգոստոսի 11 |accessdate=2009 թ․ սեպտեմբերի 28 |publisher=www.vostlit.info (Восточная литература)}}</ref>։|}}
Գիտական աշխատություններում կոկայի առաջին հիշատակումը վերագրվում է [[1708]] թվականին և պատկանում է Գերման Բուրգավեին («Institutions Medicae»)<ref name="timeline"/>:

Ամբողջ [[18-րդ դար]]ի ընթացքում կոկայի նկատմամբ հետաքրքրությունը Եվրոպայում անընդհատ աճում էր։ [[1814]] թվականին բրիտանական ''«The Gentleman's Magazine»'' թերթը հորդորեց գիտնականներին լրջությամբ հետազոտել բույսը, որպեսզի.
{{քաղվածք|Մարդը կարողանա սննդի մեջ օգտագործել բույսը, և անհրաժեշտության դեպքում 1 ամիս կարողանա չօգտագործել սնունդ<ref name="abc"/>։|}}

[[1821]] թվականին այն բանից հետո, երբ Պերուի նախագահ և բժիշկ Իպոլիտո Ունանուեն [[Նյու Յորք]]ում կարդաց իր զեկույցը, կոկայի մասին իմացան նաև ԱՄՆ-ում<ref name="www.lamolina.edu.pe">{{Cite web |title=Cocachasqui - Cronología Cocachasqui coca Perú Peru coke cocaine drugs drogas cocaina drug peace |url=http://www.lamolina.edu.pe/cocachasqui/Cochask08.htm |url-status=dead |archiveurl=https://www.webcitation.org/60qqTUvI2?url=http://www.lamolina.edu.pe/cocachasqui/Cochask08.htm |archivedate=2011 թ․ օգոստոսի 11 |accessdate=2010 թ․ հունվարի 4 |lang=es}}</ref>։ Եվրոպայում մինչև [[1850]] թվականը կոկայի օգտագործումը սահմանափակված էր օրենքով<ref name="eurolab"/><ref name="нарк Веселовская история"/>։

Շատ եվրոպացի գիտնականներ պայքարում էին կոկայի ակտիվ ալկալոիդի առանձնացման համար։ Առաջին անգամ [[1855]] թվականին դա հաջողվեց գերմանացի քիմիկոս [[Ֆրիդրիխ Գեդկե]]ին։ Ստացված ալկալոիդը՝ <math>C_{32}H_{20}NO_8</math>, անվանելով էրիթրօքսիլին ({{lang-lat|erythroxyline}})՝ նա հրապարակեց այդ նյութի մասին տեղեկությունները ''«Archiv der Pharmazie»'' ամսագրում<ref>{{Cite journal |author=F. Gaedcke |year=1855 |title=Ueber das Erythroxylin, dargestellt aus den Blattern des in Sudamerika cultivirten Strauches Erythroxylon Coca |journal=Archiv der Pharmazie |volume=132 |issue=2 |pages=141–150 |doi=10.1002/ardp.18551320208}}</ref>։

=== Կոկաինի առաջացումը և տարածումը ===
[[1856]] թվականին բժիշկ [[Կարլ Շերցեր]]ը ''«Novara»'' նավով կատարել է շուրջերկյա ճանապարհորդություն և [[Վոլյեր]]ի լաբորատորիայի հանձնարարությամբ [[1859]] թվականին Պերուից բերել է կոկայի տերևներ, որոնք փոխանցվել են քիմիկոս [[Ալբերտ Նիման]]ին<ref name="Яды – вчера и сегодня"/>։ Զարգացնելով ալկալոիդի մաքրման տեխնիկան<ref name="nie1860">{{Cite journal |author=Albert Niemann |year=1860 |title=Ueber eine neue organische Base in den Cocablattern |journal=Archiv der Pharmazie |volume=153 |issue=2 |pages=129–256 |doi=10.1002/ardp.18601530202}}</ref>՝ նա անվանել է այդ նյութը ''կոկաին''<ref name="eurolab"/><ref name="нарк Веселовская история"/><ref name="Орехов история кокаин"/>։ Ստացվել է նաև ''կոկաինի մեղրամոմը''՝ <math>C_{66}H_{66}O_4</math>, և մի շարք այլ միացություններ։ Նիմանը իր կատարած գործողությունները քայլ առ քայլ նկարագրել է «Նոր օրգանական միացություներ, որոնք մտնում են կոկայի տերևի բաղադրության մեջ» ({{lang-de|Über eine neue organische Base in den Cocablattern}}) աշխատության մեջ։ Վերջինս հրապարակվել է [[1860]] թվականին, որի համար Նիմանն ստացել է դոկտորի աստիճան<ref name=nie1860/>։ Նիմանը մահացել է՝ անավարտ թողնելով իր աշխատանքը։ Մայշ և Վիլյամ Լեսսենների հետազոտությունները թույլ տվեցին ճշգրիտ իմանալ նյութի բանաձևը՝ <math>C_{17}H_{21}NO_4</math>: Կոկաինի ամբողջական սինթեզը հաջողվեց [[1897]] թվականին Ռիխարդ Վիլշտետերին Այնխորնա լաբորատորիայում<ref name="Орехов хим св">Орехов А. П. Химия алкалоидов / Родионов В. М. - 2-е, дополненное и переработанное. - Москва: Издательство Академии наук СССР, 1955. - С. 154-160. - 860 с.</ref><ref>{{Cite journal |author=Humphrey AJ, O'Hagan D |year=2001 |title=Tropane alkaloid biosynthesis. A century old problem unresolved |journal=Nat Prod Rep |volume=18 |issue=5 |pages=494–502 |doi=10.1039/b001713m |pmid=11699882}}</ref>։

[[1879]] թվականից սկսած՝ Վ.Կ. Անրեպի հետազոտություններից հետո<ref name="jj">{{Cite web |author=Hurtado J. |title=History of cocaine. Cocaine the Legend |url=http://www.cocamuseum.com/htm/historycocaine.htm |url-status=dead |archiveurl=https://www.webcitation.org/60qqTboSN?url=http://www.cocamuseum.com/htm/historycocaine.htm |archivedate=2011 թ․ օգոստոսի 11 |accessdate=2010 թ․ ապրիլի 8 |lang=en}}</ref>, սկսվեց կոկաինի անզգայնացնող հատկությունների հիման վրա նոր ցավազրկող միջոցներ հայտնաբերելու աշխատանքը։ [[Կարլ Կոլեր]]ը առաջին անգամ կոկաինն օգտագործեց ակնաբուժության մեջ, իսկ [[Հենրիխ Կվինկե]]ն այն օգտագործեց ողնաշարի բուժման համար՝ որպես տեղային անզգայացնող միջոց<ref name="Яды – вчера и сегодня"/><ref name="stolyarenko"/>։

[[1859]] թվականին իտալացի բժիշկ Պաոլո Մանտեգացը, կոկայի տերևներով վերադառնալով Պերուից, սկսեց դրանք փորձարկել իր վրա և արդյունքները հրապարակեց ''«Կոկայի հիգիենիկ և բժշկական յուրահատկությունները»'' գրքում։ Հեղինակը առաջարկեց օգտագործել այն ատամները սպիտակեցնելու համար<ref name="Яды – вчера и сегодня"/>։

[[1863]] թվականին Մանտենգացի հրապարակումից ոգեշնչված [[Անջելո Մարիանի]]ն սկսեց «Մարիանի գինի» ({{lang-en|Mariani Wine}}) անվանմամբ խմիչքի արտադրությունը։ Ըմպելիքն ալկոհոլի և կոկայի տերևների յուրատեսակ խառնուրդ էր, որում ալկոհոլը լուծիչ էր՝ միջինում 6 մգ կոկայի տերև, 1 ունցիա ալկոհոլ հարաբերությամբ<ref name="100Most" />։ [[Լևոն 13-րդ]] [[Հռոմի պապ]]ը իր հետ ամեն տեղ տանում էր կոկաինային «Մարիանի» գինին։ Խմիչքի համար Հռոմի պապը Անջելո Մարիանիին պարգևատրել է Վատիկանյան ոսկե աստղով<ref name="leo">{{Cite web |title=Leo XIII on coke |url=http://www.cocaine.org/popecoke.htm |url-status=live |archiveurl=https://www.webcitation.org/60qvnvgH2?url=http://www.cocaine.org/popecoke.htm |archivedate=2011 թ․ օգոստոսի 11 |accessdate=2010 թ․ ապրիլի 8 |publisher=www.cocaine.org}}</ref>։ Մարիանին հավատեցնում էր, որ կարող է օգտագործողների շնորհակալագրերից հրատարակել 13 հատորանոց գիրք, որոնք տրվել են տարբեր պաշտոնյաներից, դերասաններից և Եվրոպայի արքաներին սպասարկող համարյա բոլոր բժիշկներից<ref name="st_james_1"/>։
[[Պատկեր:Mariani pope.jpg|250px|մինի|Կոկաինային գինի]]
[[1883]] թվականին Թեոդոր Աշենբրանտը խորհուրդ տվեց կառավարությանը օգտագործել կոկաինը զինուժում, բացատրելով, որ կոկաինն բարձրացնում է զորքի տոկունությունը և արագացնում արշավները։ Այդ հայտարարությունը շատ բժիշկների ներգրավեց կոկաինի ուսումնասիրության գործում, այդ թվում նաև [[Զիգմունդ Ֆրոյդ]]ին<ref name="abc_medical_use">{{Cite web |title=History of cocaine. Medical use |url=http://drugs/coc03.htm |url-status=unknown-host |accessdate=2010 թ․ ապրիլի 8 |publisher=www.a1b2c3.com |lang=en}}{{Չաշխատող արտաքին հղում|bot=InternetArchiveBot }}</ref>։ [[1884]] թվականին Ֆրոյդը սկսեց ուսումնասիրել կոկաինի հոգեներգործուն հատկությունները՝ իր վրա փորձարկելով նյութը։ Նա հրատարակեց հոդված ({{lang-de|«Über Coca»}}), որում կոկաինը ներկայացնում էր որպես դեպրեսիայի, տարբեր նյարդային հիվանդությունների, սիֆիլիսի, ալկոհոլիզմի, մորֆիական կախվածության դեմ դեղամիջոց և սկսեց ակտիվորեն օգտագործել այն իր հոգեբուժական պրակտիկայում։ Հետագայում նա կոկաինի առաջացրած զգացումի մասին գրել է.
{{քաղվածք|... Հոգու մաքրում և էյֆորիայի երկարացում, ինչը ոչնչով չի տարբերվում նորմալ մարդու էյֆորիայից։ Դուք զգում եք ուժերի վերականգնում, աշխատունակության բարձրացում։ Այլ կերպ ասած, մնում եք սովորական մարդ և այլևս չեք հիշում, որ օգտվել եք դեղամիջոցից... Կարող եք կատարել երկարատև ֆիզիկական և մտավոր աշխատանք, առանց հոգնածություն զգալու։ Բացարձակապես ոչ մի կախվածություն չի առաջանում ոչ առաջին և ոչ էլ երկարատև օգտագործումից<ref>{{Cite web |title=Freudian slips. Cocaine |url=http://www.heretical.com/freudian/coca1884.html |url-status=dead |archiveurl=https://www.webcitation.org/60qqTlr7f?url=http://www.heretical.com/freudian/coca1884.html |archivedate=2011 թ․ օգոստոսի 11 |accessdate=2010 թ․ ապրիլի 8 |publisher=www.heretical.com}}</ref>։
{{oq|de|Die psychische Wirkung des Cocainum mur. in Dosen von 0,05 bis 0,10 Gramm besteht in einer Aufheiterung und anhaltenden Euphorie, die sich von der normalen Euphorie des gesunden Menschen in gar nichts unterscheidet. Es fehlt gänzlich das Alterationsgefühl, das die Aufheiterung durch Alkohol begleitet, es fehlt auch der für die Alkoholwirkung charakteristische Drang zur sofortigen Betätigung. Man fühlt eine Zunahme der Selbstbeherrschung, fühlt sich lebenskräftiger und arbeitsfähiger; aber wenn man arbeitet, vermisst man auch die durch Alkohol, Tee oder Kaffee hervorgerufene edle Excitation und Steigerung der geistigen Kräfte. Man ist eben einfach normal und hat bald Mühe, sich zu glauben, dass man unter irgend welcher Einwirkung steht}}}}
Այս և մի քանի այլ հոդվածներից հետո եվրոպական մտավորականությունը սկսեց օգտագործել կոկաին<ref name="eurolab"/>։

[[1869]] թվականին կոկան ներթափանցեց [[Նյու Յորք]], «Կյու Գարդենս» շուկայում հայտնվեցին առաջին սերմերը<ref name="timeline"/>։ [[1876]] թվականին կոկայի տերևները դարձան սպորտային դոպինգ, նույնիսկ [[1885]] թվականին Եվրոպայում սպորտային քայլքի ժամանակ մարզիկները ծամում էին կոկայի տերևներ<ref name="timeline"/>։

[[Պատկեր:AmericanDruggist22Oct1900CocaColaAd.jpg|250px|մինի|Կոկաինով Կոկա-Կոլայի գովազդը 1900 թվականին]]

[[1885]] թվականին շուկա ներգործեց Ջոն Պեմբերտոնի հայտնագործությունը՝ [[Կոկա Կոլա]]ն, որը պարունակում էր կոկաին։ Այս ըմպելիքի կազմի մեջ մտնում էին կոկայի տերևները և կոլայի ընկույզները, ինչով էլ պայմանավորված էր ըմպելիքի անվանումը։ [[1906]] թվականին ԱՄՆ-ի «Մաքուր սնունդ և դեղորայք» ({{lang-en|Pure Food and Drug Act}}) որոշման ընդունումից հետո կոկաինն ամբողջությամբ հանվեց ըմպելիքի բաղադրությունից, և որպես փոխարինող միջոց օգտագործվեց [[կոֆեին]]ը<ref>{{Cite web |title=«Кока-Кола» - история успеха |url=http://www.festu.khv.ru/content/view/571/297/ |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100413174738/http://www.festu.khv.ru/content/view/571/297/ |archivedate=2010 թ․ ապրիլի 13 |accessdate=2009 թ․ հոկտեմբերի 31}}</ref>։ [[1885]] թվականին ամերիկյան ''Parke-Davis'' ընկերությունը սկսեց կոկաինը վաճառել տարբեր ձևերով, այդ թվում՝ հեղուկացված՝ ներերակային ընդունման համար, որի հետ տրվում էր նաև հատուկ ասեղ<ref>{{Cite web |title=Parke-Davis injection kit |url=http://www.cocaine.org/parkedavis-works.htm |url-status=dead |archiveurl=https://www.webcitation.org/60qqTt8ij?url=http://www.cocaine.org/parkedavis-works.htm |archivedate=2011 թ․ օգոստոսի 11 |accessdate=2010 թ․ ապրիլի 8 |publisher=www.cocaine.org |lang=en}}</ref>։ Գովազդում ասվում էր.
{{քաղվածք|Կփոխարինի ձեր սնունդը, վախկոտին կդարձնի քաջ, անխոսին՝ հռետոր... տանջվողին անզգա ցավի նկատմամբ<ref name="abc_medical_use"/>։}}

[[Մոսկվա]]յում գերմանական կոկաինը վաճառվում էր դեղատներում 1 ռուբլի արժողությամբ<ref name="eurolab"/>։ Նույն պատկերն էր նաև [[ԱՄՆ|ԱՄՆ-ում]]։ [[Մեմֆիս (Եգիպտոս)|Մեմֆիսում]], [[Թեննեսի]]ում [[20-րդ դար]]ի սկզբին [[Միսիսիպի]]ի աշխատավորները կոկաինը օգտագործում էին որպես խթանիչներ, ընդ որում՝ սպիտակամորթներն արգելում էին սևամորթներին օգտվել կոկաինից<ref name= barlow>Barlow, William. ''«Looking Up At Down»: The Emergence of Blues Culture''. Temple University Press (1989), p. 207. ISBN 0-87722-583-4.</ref>։ Ռոնալդ Զիգելը գրում էր.
{{քաղվածք|Նրա խթանող և հաճույքաբեր գործառույթը բերում է ամերիկյան հասարակության աշխատունակության բարձրացման, մտավոր աշխատանքի արդյունավետության և անսահմանափակ լավատեսության<ref name="st_james_1">{{Cite web |author=Bernardo Alexander Attias |date=2002 |title=Cocaine |url=http://findarticles.com/p/articles/mi_g1epc/is_tov/ai_2419100264/ |accessdate=2010 թ․ ապրիլի 8 |publisher=St. James Encyclopedia of Pop Culture}}</ref>։}}

[[Հոկտեմբերյան հեղափոխություն|Հոկտեմբերյան հեղափոխության]] ժամանակ շատ էր խոսվում «բալթյան թեյի» մասին, որն օգտագործում էին հեղափոխականները։ Այն կոկաինի լուծույթն էր [[էթիլ սպիրտ]]ում կամ այլ [[ալկոհոլ]]ում։ Լուծույթն ունենում էր ավելի երկարատև ազդեցություն, քանի որ նրանում առաջանում էր կոկաէթիլեն, որն ավելի լավ էր յուրացվում օրգանիզմի կողմից, քան կոկաինը։

=== «Կոկաինի պանիկա» և արգելում ===
1880-ական թվականներին առաջին անգամ առաջ քաշվեց տեսակետ, որ կոկաինն ունի կախվածություն առաջացնող հատկություն։ Սակայն [[ԱՄՆ]]-ի հասարակությանը դա մտահոգեց միայն [[20-րդ դար]]ում։ Երկիրը պատեց «Կոկաինային պանիկան»<ref name="st_james_1"/>։ [[1900]] թվականից ստեղծվեցին հակակոկաինային ընկերություններ։ 3 տարի անց ''Journal of Pharmacy'' թերթը ներկայացավ անհիմն հայտարարությամբ.
{{քաղվածք|Կոկաին օգտագործողների մեծամասնությունը խաղամոլներ, մարմնավաճառներ, բռնաբարներ, գողեր, առանց որոշակի աշխատանքի վարձու բանվորներ են<ref name="st_james_1"/>։}} 
Այս ամենը չազդեց [[թմրամիջոց]]ի ինտենսիվ արտադրության վրա։ [[1910]] թվականին [[Ամստերդամ]]ում հիմնական արտադրող ընկերությունների՝ ''Merck'', ''Sandoz'' և ''Hoffmann–La Roche'' կողմից ստորագրվեց պատմության մեջ առաջին կոկաինային համաձայնագիրը, որը կրում էր ''Cocaine Manufacturers Syndicate''<ref name="abc"/> անվանումը, ընդ որում՝ դրա առկայությունը գաղտնի էր պահվում։ Մի քանի տարի անց [[Ճավա]] կղզու կոկայի հոլանդական հողատարածքների տերը ստեղծեց հակամետ [[սինդիկատ]]։

Այդ ժամանակ ամերիկյան մամուլում հակակոկաինային ընկերությունները հեղինակություն էին ձեռք բերում։ [[1914]] թվականին դոկտոր Քրիստոֆեր Կոխը հայտարարեց.
{{քաղվածք|Հարավում սպիտակամորթ կանանց վրա հարձակումների պատճառը կոկաինի ցնորող ազդեցությունն է սևամորթների ուղեղի վրա<ref name="st_james_1"/>։}}
Դ. Մուստոն ասում էր.
{{քաղվածք|Սպիտակամորթները վախենում էին սևամորթների ապստամբությունից և կոկաինին վերագրում էին գերբնական հատկություններ և թույլ չէին տալիս սևամորթներին օգտագործել այն, ինչը վախեցնում էր սևամորթներին<ref name="st_james_1"/>։}}
[[1912]] թվականին կոկաինը դասվում էր թմրամիջոցների շարքին<ref name="www.lamolina.edu.pe"/>։ Պարզվեց, որ այն մահաբեր նյութ է. այդ շրջանում ԱՄՆ-ում գրանցվել էր 5 հազար մահացության դեպք՝ պայմանավորված կոկաինի օգտագործմամբ<ref name="timeline"/>։ [[1914]] թվականին ԱՄՆ-ում Հարիսոնի ({{lang-en|Harrison Narcotics Tax Act}}) կողմից ընդունվեց թմրամիջոցների հարկերին վերաբերող օրենքը, ինչն արգելակեց կոկաինի տարածումը։ Կոկաինը [[1922]] թվականին պաշտոնապես գրանցվեց որպես [[թմրամիջոց]]<ref name="st_james_2">{{Cite web |author=Bernardo Alexander Attias |date=2002 |title=Cocaine. Page 2 |url=http://findarticles.com/p/articles/mi_g1epc/is_tov/ai_2419100264/pg_2/ |accessdate=2010 թ․ ապրիլի 8 |publisher=St. James Encyclopedia of Pop Culture}}</ref>։

Կոկաինի քիմիական բաղադրության բացահայտումը զարկ տվեց քիմիային, հնարավորություն ընձեռնվեց սինթեզել տեղային անզգայնացնող դեղամիջոցներ, օրինակ՝ [[անեսթեզին]], [[նովոկաին]] և այլն։ Այդ միջոցների հայտնագործմամբ [[20-րդ դար]]ում կոկաինը լիովին դուրս մղվեց բժշկական պրակտիկայից<ref name="eurolab"/>։ Սակայն մինչև պատերազմյան տարիները կոկաինի արտադրությունը նույն տեմպերով շարունակում էր զարգանալ<ref name="timeline"/>, ընդ որում՝ գերիշխող դիրք էր գրավել [[Ճապոնիա]]ն, որին [[1930]] թվականին բաժին էր ընկնում համաշխարհային արտադրության 23.3%-ը, [[ԱՄՆ]]-ին՝ 21.3%-ը, [[Գերմանիա]]յին՝ 15%-ը, [[Մեծ Բրիտանիա]]յին՝ 9.9%-ը, [[Ֆրանսիա]]յին 8.3%-ը։

=== Նորագույն ժամանակներ ===
[[1963]] թվականին կոկան և կոկաինը [[ՄԱԿ]]-ի կողմից որակավորվեցին որպես արգելված միջոցներ։ Սակայն թմրամիջոցի օգտագործումը տարբեր ձևերով շարունակում էր աճել։ [[1970]]-ական թվականներին մամուլում խոսվում էր [[Հարավային Ամերիկա]]յում ''«կոկաինային համաճարակի»'' մասին։ Այստեղ լայն կիրառում էր ստացել թմրամիջոցի այն ձևը, որն օգտագործվում էր շնչառական ճանապարհով և կոչվում էր ''«բազուկո»''։ Առաջին անգամ նրա վտանգավորության մասին խոսում էին պերուական դեղագետները, հայտնվեց տեղեկատվություն (ինչը սկզբնական շրջանում անտեսված էր ԱՄՆ-ում) թմրամոլների մասին ({{lang-es|basuco pastaleros}}), որոնք անընդհատ ծխելով հասնում էին ցնորության, երբեմն էլ՝ մահվան<ref name="st_james_2"/>։

[[1976]]-[[1980]] թվականներին կոկաինի ներկրման ծավալը ԱՄՆ-ում կրկնապատկվեց։ Դրա գինը կտրուկ ընկավ [[Բոլիվիայի հեղափոխություն|Բոլիվիայի հեղափոխության]] պատճառով։ [[1982]] թվականի հոկտեմբերին նախագահ [[Ռոնալդ Ռեյգան]]ը պաշտոնապես պատերազմ սկսեց կոկաինի դեմ՝ հայտարարելով. «Անել ամեն ինչ, որպեսզի կասեցվի թմրամիջոցի վտանգը»<ref name="st_james_2"/>։ Շոշափելի արդյունքներ չդիտվեցին։ [[1988]] թվականին [[ԱՄՆ]]-ում 300 հազար նորածիններ ծնվեցին կոկաինային կախվածությամբ<ref name="statistics">{{Cite web |title=Cocaine statistics |url=http://www.myaddiction.com/education/articles/cocaine_statistics.html |url-status=dead |archiveurl=https://www.webcitation.org/60qqYj9In?url=http://www.myaddiction.com/education/articles/cocaine_statistics.html |archivedate=2011 թ․ օգոստոսի 11 |accessdate=2010 թ․ ապրիլի 8 |publisher=www.myaddiction.com}}</ref>։

[[2000]] թվականին [[Հարավային Ամերիկա]]յի երկրները արտահանել են 1000 տոննա կոկաին<ref name="abc"/>։ [[ԱՄՆ]]-ում ([[2005]] թվականի տվյալներով) կոկաինի շուկայի շահույթը կազմել է 50 միլիարդ դոլլար<ref>{{Cite web |title=Cocaine Market |url=http://www.havocscope.com/Drugs/cocaine.htm |url-status=live |archiveurl=https://www.webcitation.org/60qqZ0qhu?url=http://www.havocscope.com/black-market/drug-trafficking/cocaine/ |archivedate=2011 թ․ օգոստոսի 11 |accessdate=2010 թ․ մարտի 9 |publisher=Havocscope.com}}</ref>։ [[2009]] թվականի տվյալներով 12 տարեկանից բարձր 34 միլիոն ամերիկացի գոնե մեկ անգամ փորձել է կոկաին։ ԱՄՆ-ում տարեկան մահանում են 15 հազար մարդ, որոնց մահը կապված է կոկաինի հետ<ref name="statistics"/>։

Ամերիկացիների մոտ 2%-ը օգտագործում են կոկաին ամեն օր։ Այդ նիշին հասել է նաև [[Մեծ Բրիտանիա]]ն, որտեղ կոկաինը ամենահայտնի թմրամիջոցն է<ref name="independent_history"/>։ [[2008]] թվականին այստեղ դիտվել է 25%-անոց աճ. [[2009]] թվականի տվյալներով 1 միլիոն բրիտանացի ամեն օր օգտագործում են կոկաին<ref name="indep_rise">{{Cite web |author=Michael Savage |title=Cocaine Britain: 25 per cent rise in the last year |url=http://www.independent.co.uk/news/uk/crime/cocaine-britain-25-per-cent-rise-in-the-last-year-1759267.html |url-status=live |archiveurl=https://www.webcitation.org/60qqZHgIk?url=http://www.independent.co.uk/news/uk/crime/cocaine-britain-25-per-cent-rise-in-the-last-year-1759267.html |archivedate=2011 թ․ օգոստոսի 11 |accessdate=2010 թ․ ապրիլի 8 |publisher=www.independent.co.uk}}</ref>։ Ամբողջ աշխարհի չափահաս բնակչության 6.8%-ը երբևէ օգտագործել է կոկաին։ Այդ ցուցանիշն ամենաբարձրը [[Եվրոպա]]յում է ([[Իսպանիա]]յում՝ 4.9%)։ Ի դեպ, վերջին 15 տարիների ընթացքում [[Մեծ Բրիտանիա]]յում թմրամոլների թիվը աճել է շուրջ 3 անգամ<ref name="indep_rise"/>։

== Ֆիզիկական հատկությունները ==
* ''Կոկաին''. մոլային զանգվածը՝ 303,3529 ± 0,0165 գ/մոլ, ցնդում է 90&nbsp;°C ջերմաստիճանում, մեկ գրամը լուծվում է 600 մլ ջրում, 270 մլ ջրում 80&nbsp;°C-ում, 0.7 մլ [[քլորոֆորմ]]ում, 6.5 մլ [[էթանոլ]]ում, 3.5 մլ [[դիէթիլային եթեր|դիէթիլ եթեր]]ում, ինչպես նաև [[էթիլացետատ]]ում, [[ծծմբածխածին|ծծմբածխածն]]ում, [[ացետոն]]ում։
* ''Կոկաինի հիդրոքլորիդ (''<math>C_{17}H_{21}NO_4 \cdot HCl</math>). մոլային զանգվածը՝ 339.8 գ/մոլ, ունի անգույն ասեղանման [[բյուրեղ]]ների կամ սպիտակ բյուրեղային փոշու տեսք, անհոտ է, ունի թունդ համ, լեզվի վրա հայտնվելու դեպքում առաջացնում է համրության նշաններ<ref name="фармакопея СССР">Государственная Фармакопея СССР М.: "Медицина" 1968</ref>։ Մեկ գրամը լուծվում է 0.4 մլ ջրում, 3.2 մլ սառը և 2 մլ տաք էթանոլում, 12.5 մլ քլորոֆորմում, լուծվում է նաև [[գլիցերին]]ում և ացետոնում, անլուծելի է դիէթիլ եթերում և յուղերում, լուծույթների պատրաստման ժամանակ պետք է խուսափել տաքացումից, որպեսզի այն չքայքայվի<ref name="МВД России">В.И.Сорокин.Использование экспресс-тестов при исследовании наркотических средств и сильнодействующих веществ 1997</ref>։ Նյութի դեղաբանական դուրս գրման ձևը փոշին է<ref name="фармакопея СССР" /><ref>{{Cite web |author=Dr Anne Claustre |date=2004 թ․ հուլիսի 9 |title=Cocaine (PIM 139) |url=http://www.inchem.org/documents/pims/pharm/pim139e.htm#SectionTitle:3.3%20%20Physical%20properties |url-status=dead |archiveurl=https://www.webcitation.org/615lGOJVq?url=http://www.inchem.org/documents/pims/pharm/pim139e.htm#SectionTitle:3.3%20%20Physical%20properties |archivedate=2011 թ․ օգոստոսի 21 |accessdate=2009 թ․ նոյեմբերի 1 |lang=en}}</ref>։

== Քիմիական հատկություններ ==
[[Պատկեր:Ecgonin - Ecgonine.svg|250px|մինի|[[Էկգոնին]]]]
Կոկաինը, ինչպես [[ցինամիլոկաին]]ը և [[ռուկսիլին]]ը, իրենից ներկայացնում է բենզոիլէկգոնինի մեթիլէսթեր։ Բոլոր թվարկված ալկալոիդները [[հիդրոլիզ]]ի ժամանակ քայքայվում են մինչև էկգոնին, այսինքն՝ այս նյութը հանդիսանում է այդ երեք նյութերի կմախքը։

=== Որակական վերլուծություն ===
Նմուշը, որում ենթադրաբար գտնվում է կոկաին, մշակում են կոբալտի ռոդանիդի լուծույթով։ Կոկաինի առկայության մասին վկայում է կապույտ գունավորումը<ref name="Орехов хим св" />։

Որակական վերլուծության համար կարելի է կիրառել նաև ջրային բաղնիքի վրա կոկաինի հիդրոքլորիդի և [[Ծծմբական թթու|ծծմբական թթ]]վի տաքացումը, որի ընթացքում առաջանում է [[մեթիլբենզոատ]], որի հոտը վկայում է ռեակցիայի մասին։

Կոկաինի հիդրոքլորիդի զանազանման համար օգտագործում են [[կալիումի պերմանգանատ]]ի հետ ընթացող ռեակցիան, որի արդյունքում գոյանում են բնութագրական բյուրեղներ, որոնք տեսանելի են մանրադիտակի տակ։

Պաշտոնապես հաստատված և նախընտրելի եղանակը Էրլիխի ռեակցիան է։ Նմուշը ենթարկվում է կաթիլային վերլուծության նախապես պատրաստված ռեակտիվի միջոցով, որը ստացվում է 0.5 գ պ-դիմեթիլամինոբենզալդեհիդի լուծումից 3:2 հարաբերությամբ (ըստ ծավալի) [[էթանոլ]] և խիտ ծծմբական թթու պարունակող 50 մլ լուծույթում։ Փորձերի անցկացման ժամանակ լուծույթին ավելացվում են [[Հայտածիչ նյութեր|հայտածիչ նյութ]]ի կաթիլներ, ապա լուծույթը տեղափոխում են մութ վայր, որից հետո խառնուրդը տաքացնում են մինչև 100&nbsp;°C ջերմաստիճան և այդ ջերմաստիճանում պահում երեք րոպե։ Կարմիր գունավորումը վկայում է կոկաինի առկայության մասին<ref name="Экспертное">Экспертное исследование кокаина. Методические рекомендации (УТВ. ПОСТОЯННЫМ КОМИТЕТОМ ПО КОНТРОЛЮ НАРКОТИКОВ, ПРОТОКОЛ ОТ 07.02.1996 N 45) Федеральное законодательство 1996</ref>։

=== Կենսասինթեզ ===
Կոկաինի և այլ տրոպանային ալկալոիդների կենսաքիմիական հիմքը [[օրնիտին]] [[ամինաթթու]]ն է։

Կենսասինթեզի առաջին փուլը N-մեթիլ-Δ<sub>1</sub>-պիրոլինային կատիոնի առաջացումն է, ինչը հանդիսանում է ընդհանուր բոլոր տրոպանային և պիրոլիդինային ալկալոիդների համար։ [[Վիտամին B6|Պիրիդօքսալֆոսֆատի]] (PLP) ազդեցությամբ ընթանում է օրնիտինի դեկարբօքսիլացման ռեակցիան, որի հետևանքով առաջանում է պուտրեսցին, որը հետագայում S-ադենոզիլմեթիոնինի (SAM) առկայությամբ մեթիլացվում է՝ առաջացնելով N-մեթիլպուտրեսցին։ Դիամինոօքսիդազի մասնակցությամբ N-մեթիլպուտրեսցինը ենթարկվում է օքսիդիչ դեզամինացման՝ առաջացնելով [[Ալդեհիդներ|ալդեհիդ]], որը հետագայում ենթարկվում է ներմոլեկուլային ցիկլացման՝ առաջացնելով Շիֆի հիմք<ref>[https://books.google.am/books?id=A4zptjOJfKQC&pg=PA292#v=onepage&q=&f=false Paul M Dewick Medicinal Natural Products. A Biosynthetic Approach. Second Edition 2002]</ref><ref>Племенков В. В.: Введение в химию природных соединений 2001 Казань</ref>։

[[Պատկեր:Կոկաինի կենսասինթեզ 1.png|900x900px|կենտրոն]]

N-մեթիլացված կատիոնը ացետիլկոֆերմենտ A-ի ([[ացետիլ-CoA]]) հետ մասնակցում է Մանիխի ռեակցիային։ Ռեակցիայի ընթացքում առաջանում են R- և S- էնանտիոմերներ. կոկաինի առաջացմանը մասնակցում է միայն S-էնանտիոմերը. այն ենթարկվում է [[Կլայզենի կոնդենսացում|Կլայզենի կոնդենսացման]] ևս մեկ ացետիլ -CoA մոլեկուլի հետ։ Ստացված միացությունը օքսիդացվում է մինչև նոր N-մեթիլպիրոլինային կատիոնի ստացումը, որը նորից մասնակցում է Մանիխի ռեակցիային (ներմոլեկուլային), որի շնորհիվ ձևավորվում է տրոպանային կմախքը։ Մեթիլէկգոնին առաջանում է SAM-ի և [[նիկոտինամիդադենինդինուկլեոտիդ]] (ՆԱԴ) վերակագնիչի ազդեցությամբ, որին հաջորդում է էսթերի առաջացումը բենզոիլ-CoA-ի հետ<ref>[https://books.google.am/books?id=A4zptjOJfKQC&pg=PA292#v=onepage&q=&f=false Paul M Dewick: Medicinal Natural Products. A Biosynthetic Approach. Second Edition 2002  Wiley]</ref>։

[[Պատկեր:Կոկաինի կենսասինթեզ.png|900x900px|կենտրոն]]

=== Ստացման եղանակներ ===
[[Պատկեր:Տրոպանային ալկալոիդներ.png|thumb|Տրոպանային ալկալոիդներ|400x400px]]

Կոկաինի հիմնական աղբյուր հանդիսանում է կոկայի թուփը։ Անմշակ թփերը պարունակում են 1% կոկաին։ Կոկայի թուփը պարունակում է հետևյալ ալկալոիդները<ref name="Орехов хим св"/>.
* Կոկաին
* Ցինամիլկոկաին
* α- և β- տրուկսիլին
* Բենզոիլէկգոնին
* Էկգոնինի մեթիլէսթեր
* Նորէկգոնին
* Տրոպակոկաին
* Գիգրին
* Կուսկգիգրին
* Էկգոլիդինի մեթիլէսթեր

Այս ալկալոիդներից կոկաինն ունի ցավազրկող և հոգեմետ հատկություններ, իսկ ցինամիլկոկաինի դեպքում դրանք ավելի թույլ են արտահայտված։ Կոկաինի հումքի մշակումից ստացված մաքուր նյութի ելքը կազմում է 1%։ Ընդ որում՝ առաջացած հավելանյութերը չեն կարող օգտագործվել առանց վերամշակման<ref name="Орехов хим св"/>։

Այս խնդիրը լուծվեց 1890-ական թվականներին, երբ ապացուցվեց, որ կոկայի բոլոր տրոպանային ալկալոիդների հիմքը էկգոնինն է։ Այդ հայտնագործությունից հետո պարզ դարձավ, որ կարելի է ավելի շատ կոկաին արտադրել, եթե կոկայի բոլոր ալկալոիդները ճեղքվեն մինչև էկգոնին և վերջինից էլ սինթեզվի կոկաին<ref name="Орехов хим св"/>։

Առաջնային մշակումից մնացած հումքը ենթարկվում է հիդրոլիզի՝ թթվի հետ տաքացման պայմաններում, ինչի արդյունքում ալկալոիդները ճեղքվում են մինչև էկգոնին։ Առաջած էկգոնինից կոկաին կարելի է ստանալ երկու եղանակով<ref name="Орехов хим св"/>.

*Մեթիլ սպիրտում գազանման [[Աղաթթու|աղաթթվի]] առկայությամբ էկգոնինի էսթերացմամբ։ Ապա ստացված նյութը բենզոացվում է բենզոիլքլորիդի կամ բենզոյական թթվի՝ [[ֆոսֆոր]]ի օքսիքլորիդի (POCl<sub>3</sub>) հետ տաքացմամբ։
*Բենզոացման եղանակով՝ էկգոնինի և բենզոյական թթվի անհիդրիդի խառնուրդից, հաջորդող մեթիլյոդիդի կամ դիմեթիլսուլֆատի [[Մեթիլացում|մեթիլացմամբ]]։

Տրոպինի և պսևդոտրոպինի ամբողջական սինթեզն առաջին անգամ կատարել է [[Ռիխարդ Վիլշտետեր]]ը [[1903]] թվականին<ref>R. Willstatter, Annalen., 1903, 317, 204</ref>։ Հետագայում Ռոբերտ Ռոբինսոնի կողմից հայտնագործվել է սինթեզի ավելի ռացիոնալ մեթոդ<ref name="Орехов хим св"/><ref>R. Robinson, J. Chem. Soc. Trans., 1917, 111, 762</ref>։

== Հանդիպող ձևեր ==
[[Պատկեր:Cocaine3.jpg|250px|մինի|Փոշու տեսքով կոկաինի հիդրոքլորիդ]]
=== Կոկայի մածուկ ===
Մատչելի արտադրանք, որն ստացվում է կոկայի տերևների առաջնային էկստրակցիայից։ Սպիտակավուն կամ մարմնագույն փոշի է, հիմնականում խոնավ, կազմված է մատի ճնշման դեպքում հեշտությամբ քայքայվող մասնիկներից։ Բացի կոկաինը պարունակում է նաև էկստրակցիայի համար օգտագործված նյութեր, օրինակ՝ [[մանգանի կարբոնատ]]։ Կոկաինի պարունակությունը տատանվում է 40-90% միջակայքում<ref name="формы выпуска веселовская">Веселовская Н. В., Коваленко А. Е. Наркотики. Свойства, Действие, Фармакокинетика, Метаболизм. Пособие для работников наркологических больниц, наркодиспансеров, химико-токсикологических и судебно-химических лабораторий. - Москва: Триада-Х, 2000. - С. 76-79. - 196 с.</ref>։

=== Կոկաինի հիդրոքլորիդ ===
[[Պատկեր:CocaineHCl.jpg|250px|մինի|Կոկաինի հիդրոքլորիդ]]
Կոկաինի աղն ամենատարածված ձևն է։ Կոկաինային բժշկական միջոցները նույնպես իրենցից ներկայացնում են կոկաինի հիդրոքլորիդի լուծույթներ<ref name="осн положения Маркова">Маркова И. В. Клиническая токсикология детей и подростков. - Санкт-Петербург: Интермедика, 1998. - Т. 1-й. - С. 147. - 394 с.</ref>։ Սպիտակ, մի փոքր դեղնավուն կամ մարմնագույն փոշի է, պարունակում է պինդ թափանցիկ բյուրեղիկներ<ref name="формы выпуска веселовская"/><ref name="nark kok">{{Cite web |title=Что такое кокаин? |url=http://www.narkotiki.ru/iftrouble_5389.html |url-status=dead |archiveurl=https://www.webcitation.org/60qqaaZzL?url=http://www.narkotiki.ru/iftrouble_5389.html |archivedate=2011 թ․ օգոստոսի 11 |accessdate=2009 թ․ սեպտեմբերի 29}}</ref>։

Նյութը, որը ձեռք է բերվում անմիջապես արտադրողից կամ փորձառու վաճառականից, շատ մաքուր, 80-95% կոկաին և շատ քիչ այլ ալկալոիդներ պարունակող արտադրանք է։ Որպես բալաստային նյութեր կարող են օգտագործվել օրգանական հավելումներ, օրինակ՝ [[ամֆետամին]], [[կոֆեին]] և այլն<ref name="формы выпуска веселовская"/><ref name="осн положения Маркова"/><ref name="nark kok"/>։

Այդպիսի գործընթացը թույլ է տալիս 2-3 անգամ մեծացնել չափաբաժինը, ինչը դժվար նկատելի է գնորդի համար։ Օգտագործվում են նաև ավելի էժան բալաստային նյութեր՝ շաքարի փոշի, չոր կաթ, որոնք նվազեցնում են կոկաինի հարաբերական պարունակությունը, բայց թույլ են տալիս առաջին չափաբաժնից ստանալ երկրորդային 5-6 չափաբաժին<ref name="формы выпуска веселовская"/><ref name="осн положения Маркова"/>։

=== Կրեկ ===
[[Պատկեր:Rocks of crack cocaine.jpg|250px|մինի|Կրեկ, կոկաինի բյուրեղային ձևն է, որն իրենից ներկայացնում է կոկաինի [[աղ]]երի խառնուրդ սննդային [[սոդա]]յի (նատրիումի բիկարբոնատ) կամ այլ քիմիական [[հիմքեր]]ի հետ:]]
Կրեկը ({{lang-en|Crack}}) կոկաինի ավելի էժան տարբերակն է, նախատեսված է ծխելու համար։ Իրենից ներկայացնում է ազատ հիմք ({{lang-en|free base}}, ունի չպրոտոնացված ամինախումբ), որը ստացվում է լուծիչների (եթեր) ալկալային էկստրակցիայի ճանապարհով։ Քանի որ կոկաինի հիդրոքլորիդը թանկ էր և քայքայվում էր բարձր ջերմաստիճանում, 1970-ական թվականների կրեկը մեծ տարածում գտավ։ Ավելի բարձր քայքայման ջերմաստիճանի շնորհիվ այս միջոցը հնարավոր էր օգտագործել ծխելու եղանակով։ 20-րդ դարի վերջին կոկաինի այս տեսակը տարածվեց [[ԱՄՆ]]-ում և [[Լատինական Ամերիկա]]յում։ Իր անվանումը ստացել է ծխելու ժամանակ արձակած յուրօրինակ ձայնի շնորհիվ, ինչը պայմանվորված է բյուրեղների քայքայմամբ։ Կրեկի հալման ջերմաստիճանը 98&nbsp;°C է, ինչի շնորհիվ այն առանց թմրամիջոցի կորստի հեշտությամբ հնարավոր է ծխել։ Կրեկն օգտագործվում է նաև տաքացված միջոցի տեսքով, այսպես կոչված՝ հերոինային մեթոդ, որի էությունը թեյի գդալով տաքացման և ընդունման մեջ է։ Դա այսպես կոչված կոկսերն է<ref name="формы выпуска веселовская"/><ref>{{Cite web |title=Кокаин (крэк, спидбол): признаки/способы употребления/действие на организм/последствия/передозировка |url=http://www.domtest.ru/narko/cocain.php |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100102125431/http://www.domtest.ru/narko/cocain.php |archive-date=2010 թ․ հունվարի 2 |accessdate=2010 թ․ հունվարի 1}}</ref>։

=== Սպիդբոլ ===
{{main|Սպիդբոլ}}
Սպիդբոլը ({{lang-en|Speedball}}) կրեկի և [[հերոին]]ի խառնուրդ է, հանդիսանում է կոկաինի ամենավտանգավոր տարատեսակը։ Առողջության համար մեծ վնաս ներկայացնելը կապված է օփիոիդային թմրամիջոց [[հերոին]]ի և հոգեմետ կոկաինի միջև առաջացած կապի հետ։ Այսպիսի միացությունը կարող է լուրջ խնդիրներ առաջացնել սրտանոթային համակարգում՝ առաջացած կախվածության հետևանքով<ref name="формы выпуска веселовская"/>։

== Ազդեցության մեխանիզմ ==
Կոկաինն ազդում է նյարդային համակարգի երեք կենտրոնական շրջանների վրա՝ [[դոֆամին]]ային, [[նորադրենալին]]ային և [[սերոտոնին]]ային։ Կապելով [[մոնոամիններ]]ի փոխադրիչները՝ կոկաինը խախտում է [[նախասինապսային թաղանթ]]ի կողմից [[նեյրոմեդիատոր]]ների հետադարձ նեյրոնային կլանումը։ Այդպիսով, նեյրոմեդիատորը մնում է սինապսային ճեղքում և [[նյարդային ազդակ]]ի յուրաքանչյուր փոխանցումից մեծանում է նրա կոնցենտրացիան ենթասինապսային թաղանթում։ Միաժամանակ սպառվում է նեյրոմեդիատորային պաշարը աքսոնային հաստուկում։ Այս երևույթն ավելի արտահայտված է կոկաինի շարունակական օգտագործման դեպքում։ Յուրաքանչյուր նյարդային ազդակի հետ անջատվում է ավելի քիչ նեյրոմեդիատոր և, հակադարձաբար, աճում է ընկալիչների քանակը ենթասինապսային թաղանթում . այս երևույթը ավելի նկատելի է դոֆամինային ընկալիչների դեպքում<ref name="мех действ Маркова">Маркова И.В. Клиническая токсикология детей и подростков. - Санкт-Петербург: Интермедика, 1998. - Т. 1-й. - С. 148-149. - 394 с.</ref><ref name="мех действ Katzung">[https://books.google.am/books?id=srRLpM5miGYC&lpg=PT536&pg=PT536#v=onepage&q=&f=false Bertram G. Katzung: Basic & clinical pharmacology 2009]{{Չաշխատող արտաքին հղում|bot=InternetArchiveBot }}</ref>։

Կոկաինի կողմից առաջացրած հիվանդագին հաճույքը և հոգեկան կախվածությունը կապված են [[կենտրոնական նյարդային համակարգ]]ում դոֆամինային փոխադրիչների ({{lang-en|Dopamine transporter}}- DAT) արգելակմամբ։ [[Նորադրենալին]]ի փոխանակության խանգարումները հիմնականում դիտվում են [[սիմպաթիկ նյարդային համակարգ]]ում՝ թողնելով ազդեցություն այն օրգանների վրա, որոնցում նորադրենալինային ընկալիչների թիվը գերակշռող է։ Կոկաինն ազդում է նաև սերոտոնինային փոխանակության վրա, և նույնիսկ մեկանգամյա օգտագործման դեպքում հանգեցնում է [[սինապս]]ային ճեղքում [[սերոտոնին]]ի կոնցենտրացիայի մեծացման, որը հանգեցնում է կոկաինին հատուկ կենտրոնական ազդեցության<ref name="мех действ Маркова"/><ref name="мех действ Katzung"/>։

Լաբորատորիայի կենդանիների մոտ մեկանգամյա գործածման դեպքում դոֆամինային ընկալիչների կոնցենտրացիան ենթասինապսային թաղանթի վրա աճում է միջինը 37 %-ով, կրկնակի ներարկման դեպքում խտությունը շարունակում է մեծանալ։ Կապված [[դոֆամին]]ի փոխանակության ծանրացման հետ՝ կարող է զարգանալ սպեցիֆիկ հոգեկան խանգարում, որն իր ընթացքով նման է [[շիզոֆրենիա]]յին<ref name="мех действ Маркова"/>։

Կոկաինի տեղային անզգայնացնող հատկությունը կապված է <math>Na^+</math> իոնի արգելակմամբ։ Կենտրոնական նյարդային համակարգի անզգայնացման համար անհրաժեշտ է կոկաինի մեծ քանակություն, որը մոտավորապես հավասար է մահացու չափաբաժնին<ref name="мех действ Маркова"/><ref name="мех действ Katzung"/>։

== Ֆարմակոկինետիկա ==
Ոչ պարբերաբար կոկաին գործածող մարդու համար նախատեսված չափաբաժիններն ունեն հետևյալ տեսքը<ref name="веселовская кок нарк"/>.
* Կլինիկական չափաբաժին՝ 1,5 մգ/կգ մաքուր նյութ
* Միանգամյա օգտագործման չափաբաժին՝ 15-60 մգ
* Թունավորման չափաբաժին՝ 500 մգ
* Մահացու չափաբաժին՝ 1,2 գ. կախված օրգանիզմի հնարավորություններից՝ սկսած 20 մգ-ից։

Տարբեր տեսակների կիսատրոհման պարբերությունը <math>T_{1/2}</math> է<ref name="веселовская кок нарк"/>. 
* Կոկաին՝ 38-67 րոպե
* Բենզիլէկգոնին՝ 4-6 ժամ
* Մեթիլէկգոնին՝ 2,5-7,6 ժամ

Կենսամատչելիությունը %-ներով տարբեր ձևերի համար<ref name="веселовская кок нарк"/>.
* Ծամելու եղանակով՝ 20-40 %
* Ներշնչման եղանակով՝ 20-40 %
* Ծխելու եղանակով՝ 6-32 %
* Ներարկման եղանակով՝ 100%

== Նյութափոխանակություն ==
Կոկաինը, ներթափանցելով օրգանիզմ, արագորեն բաշխվում է շրջանառվող արյան ամբողջ ծավալով և լյարդային էսթերազայի ազդեցությամբ փոխակերպվում է բենզոիլէկգոնինի և էկգոնինի։ Այս գործընթացում գերակշիռ դեր ունի պսևդոխոլինէսթերազան։ Կոկաինի փոխարկման արագության վրա ազդում են բազմաթիվ գործոններ, օրինակ՝ լյարդի արյունամատակարարման ճնշումը։ Կոկաինի և ֆոսֆորային օրգանական միացությունների համատեղ օգտագործումը բերում է կոկաինի կոնցենտրացիայի մեծացման՝ պսևդոխոլինէսթերազայի լրիվ կամ մասնակի ապաակտիվացման պատճառով<ref name="взаимод кокаин Маркова">Маркова И.В. Клиническая токсикология детей и подростков. - Санкт-Петербург: Интермедика, 1998. - Т. 1-й. - С. 148. - 394 с.</ref>։

[[Պատկեր:Long-term-effects-of-cocaine-on-the-heart-assessed-by-cardiovascular-magnetic-resonance-at-3T-1532-429X-16-26-S3.ogv|400px|մինի|աջից|Կոկաինային կախվածություն ունեցող մարդու սրտի աշխատանքը]]
Կոկաինը, ներթափանցելով մարդու օրգանիզմ, անցնում է փոխարկումների հետևյալ շղթայով<ref name="нарк Веселовская метаболизм">Веселовская Н. В., Коваленко А. Е. Наркотики. Свойства, Действие, Фармакокинетика, Метаболизм. Пособие для работников наркологических больниц, наркодиспансеров, химико-токсикологических и судебно-химических лабораторий. - Москва: Триада-Х, 2000. - С. 94-95. - 196 с.</ref>.
#Ֆերմենտային հիդրոլիզի և խոլինէսթերազայի ազդեցությամբ կոկաինից անջատվում է բենզոիլային խումբ և առաջանում է մեթիլէկգոնին։ Բենզոիլէկգոնինը խոլինէսթերազայի ազդեցությամբ չի ենթարկվում փոխարկման։
# Հիդրոլիզի գործընթացի ժամանակ առաջացած կոկաինը և մեթիլկոկաինը ճեղքվում են համապատասխանաբար մինչև բենզոիլէկգոնին և էկգոնին<ref name="нарк Веселовская метаболизм"/>։

Ֆիզոլոգիական ''pH'' միջավայրում մեթիլէկգոնինը, ի տարբերություն բենզոիլէկգոնինի, չի լուծվում արյան մեջ<ref name="нарк Веселовская метаболизм"/>։

Օրգանիզմից կոկաինի արտանետման 80 %-ը կատարվում է երիկամների միջոցով՝ բենզոիլէկգոնինի և էկգոնինի տեսքով։ Հարկ է նշել, որ էթանոլի և կոկաինի համատեղ օգտագործման դեպքում առաջանում է կոկաէթանոլ, ինչը բերում է կոկաինային նյութերի կիսատրոհման պարբերության մեծացմանը<ref name="взаимод кокаин Маркова"/>։

2-3 օրվա ընթացքում կոկաինի չափաբաժնի 90-95 %-ը դուրս է գալիս օրգանիզմից հետևյալ հարաբերակցությամբ<ref name="нарк Веселовская выведение">Веселовская Н. В., Коваленко А. Е. Наркотики. Свойства, Действие, Фармакокинетика, Метаболизм. Пособие для работников наркологических больниц, наркодиспансеров, химико-токсикологических и судебно-химических лабораторий. - Москва: Триада-Х, 2000. - С. 91-93. - 196 с.</ref>.
* Չփոխակերպված կոկաին՝ 1-9 %,
* Բենզոիլէկգոնին՝ 35-60 %,
* Մեթիլէկգոնին՝ 32-49 %,
* Էկգոնին՝ 1-8 %,
* Նորկոկաին և հիդրօքսիլացված մեթաբոլիտներ՝ 10 %:

Մեթաբոլիտների հարաբերակցությունը մեծապես կախված է [[թմրամիջոց]]ի ընդունման եղանակից։

== Կլինիկական ազդեցություններ ==
[[Պատկեր:The-Angular-Interval-between-the-Direction-of-Progression-and-Body-Orientation-in-Normal-Alcohol-pone.0076257.s005.ogv|400px|մինի|Կոկաինով արբեցած ճանճի շարժման հետագիծը]]

Կոկաինի թողած ազդեցությունը կարելի է բաժանել երկու տեսակի՝ կենտրոնական և ծայրամասային (պերիֆերիկ)։ Առանձնացվում են նաև կոկաինի ընդունման եղանակի հետ կապված բարդությունները<ref name="клин эффекты">Веселовская Н.В. Коваленко А.Е. Наркотики. Свойства, Действие, Фармакокинетика, Метаболизм. Пособие для работников наркологических больниц, наркодиспанцеров, химико-токсилогических и судебно-химических лабораторий. - Москва: Триада-Х, 2000. - С. 78-82. - 196 с.</ref>։

=== Կենտրոնական ազդեցություններ ===
Պայմանավորված են [[գլխուղեղ]]ում [[նեյրոմեդիատորներ]]ի ([[նեյրոմոդուլյատորներ]]) փոխանակության վրա թողած ազդեցությամբ, այդ թվում<ref name="клин эффекты"/>.
* Զգացմունքային վերելք, հիվանդագին բարձր տրամադրություն
* Էներգիայի ներհոսքի զգացում
* Մտավոր ակտիվության ուժեղացում
* [[Քուն|Քնի]] տևողության նվազեցում
* [[Ախորժակ]]ի անկում
* Ֆիզիկական դիմացկունության բարձրացում

=== Ծայրամասային ազդեցություններ ===
Պայմանավորված են [[ծայրամասային նյարդային համակարգ]]ում նեյրոմեդիատորների փոխանակության վրա թողած ազդեցությամբ, այդ թվում<ref name="клин эффекты"/>.
* Սրտի ռիթմի արագացում
* [[Հեղձուկ]]
* [[Զարկերակային ճնշում|Զարկերակային ճնշման]] բարձրացում
* Մարմնի ջերմաստիճանի բարձրացում
* Հիպերհիդրոզ (քրտնարտադրության ինտենսիվացում)
* Միդրիազ (բբերի լայնացում)

=== Երկարատև օգտագործման հետևանքներ ===
Հետևյալ կողմնակի ազդեցություններն առաջանում են երկարատև օգտագործման դեպքում, երբ օրգանիզմը և նեյրոմեդիատորներն առանց թմրամիջոցի չեն կարողանում նորմալ աշխատել<ref name="клин эффекты"/>.
* Քնի խանգարում, [[անքնություն]]
* [[Գլխացավ]]
* [[Սրտխառնոց]]
* Հոգնածություն, հիշողության և ուշադրության կորուստ
* [[Հարբուխ]], հաճախակի քթային արյունահոսություններ, հնարավոր է քթային միջնապատի [[նեկրոզ]] (բջիջների մահ)
* Դյուրագրգռություն, ագրեսիվ պահվածք
* Տրեմոր, ցնցումային վիճակ, հնարավոր են էպիլեպսիկ ցնցումներ
* [[Դեպրեսիա]]
* Հոգեկան խանգարումներ, խելացնորություն, զառանցագին մտքերի առաջացում
* Հալյուցինացիաներ՝ շոշափական, տեսողական, ձայնային։ Ավելի բնութագրական է մաշկի տակ մանր միջատների առկայության զգացումը։ Դրա հետ կապված մարմնի վրա կարող են քերծվածքներ և կտրվածքներ արվել՝ նրանց հեռացնելու նպատակով։ 
* Շնչառական գործառույթի խախտում
* Գլխուղեղային [[կաթված]]
* [[Առիթմիա]], [[ստենոկարդիա]], սրտամկանի կաթված
* Տեսողության վատացման միտումներ

Երկարատև օգտագործման ժամանակ մարմնի քաշի անկումը կապված չէ ախորժակի բացակայության հետ։ Դա պայմանավորված է նյութափոխանակության ընթացքում ճարպերի քայքայմամբ։ Կոկաինից հրաժարվելու դեպքում ախորժակի բարելավումը բերում է քաշի կտրուկ աճի<ref>{{Cite web |author=Megan Brooks |date=2013 թ․ օգոստոսի 14 |title=Cocaine Use Linked to 'Profound' Metabolic Change |url=http://www.medscape.com/viewarticle/809417 |accessdate=2013 թ․ օգոստոսի 27–ին |work=Medscape Medical News > Psychiatry |publisher=WebMD, LLC}}</ref><ref>{{Cite journal |author=Karen D. Erschea et al. |date=2013 թ․ դեկտեմբեր |title=The skinny on cocaine: Insights into eating behavior and body weight in cocaine-dependent men |url=http://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0195666313003401 |journal=Appetite |volume=71 |issue=1 |pages=75–80}}</ref>։

== Կիրառություն ==
[[Պատկեր:Cocaine hydrochloride CII for medicinal use.jpg|200px|մինի|Կոկաինի հիդրոքլորիդի 4%-անոց լուծույթ, որն ունի կիրառություն բժշկական պրակտիկայում]]

=== Բժշկական ===
Կոկաինի բժշկական կիրառման սկիզբը կարելի է համարել [[1859]] թվականը, երբ Նիմանն առաջին անգամ ստացավ կոկաին կոկայի տերևներից։ Նոր նյութը անմիջապես հետաքրքրեց բժշկական հասարակարգին։

Առաջին անզգայնացնող միջոցը ստացավ ռուս քիմիկոս, [[Սանկտ Պետերբուրգ]]ի կլինիկական ինստիտուտի պրոֆեսոր Վասիլի Կոնստանտինովիչ ֆոն Անրեպը։ Ապագա բժիշկը, վերապատրաստվելով [[Վյուրցբուրգ]]ի համալսարանում<ref name="kk">{{Cite web |author=Jorge Hurtado |title=HISTORY OF COCAINE. Cocaine the Legend |url=http://www.cocamuseum.com/htm/historycocaine.htm |url-status=dead |archiveurl=https://www.webcitation.org/60qqTboSN?url=http://www.cocamuseum.com/htm/historycocaine.htm |archivedate=2011 թ․ օգոստոսի 11 |accessdate=2010 թ․ ապրիլի 8}}</ref>, սկսեց ներարկել իր մաշկի տակ կոկաին և եկավ եզրահանգման, որ այն անզգայություն է առաջացնում ասեղնածակոցների նկատմամբ։ [[1879]] թվականին Անրեպը կատարեց փորձ գորտի վրա, որով ապացուցվեց ալկալոիդի ցավազրկող հատկությունը<ref name="stolyarenko">{{Cite web |author=П. Ю. Столяренко |title=История обезболивания в стоматологии |url=http://www.critical.ru/actual/stolyarenko/stom_anest_2.htm |url-status=dead |archiveurl=https://www.webcitation.org/60qqckfMX?url=http://www.critical.ru/actual/stolyarenko/stom_anest_2.htm |archivedate=2011 թ․ օգոստոսի 11 |accessdate=2010 թ․ ապրիլի 8 |publisher=www.critical.ru}}</ref><ref name="anrep_frog">{{Cite journal |author=Yentis SM, Vlassakov KV |year=1999 |title=Vassily von Anrep, forgotten pioneer of regional anesthesia |url=https://archive.org/details/sim_anesthesiology_1999-03_90_3/page/890 |journal=Anesthesiology |volume=90 |issue=3 |pages=890–5 |doi=10.1097/00000542-199903000-00033 |pmid=10078692}}</ref>, ինչի մասին հրապարակեց «Պլյուֆգերի արխիվ» թերթը «Կոկաինի ֆիզիոլոգիական հատկությունները» հոդվածով։ Անրեպն ասում էր.

{{քաղվածք|Գորտերի մոտ կոկաինն անզգայնացնում է նյարդային վերջույթները և կենտրոնները, ընդ որում՝ ծայրամասային նյարդերը առաջին հերթին... Փոքր չափաբաժիններն ուժեղացնում են ռեֆլեքսները, իսկ մեծերը՝ նվազեցնում (տաքարյունների մոտ)<ref name="stolyarenko"/>։}}

Կարլ Կոլլերն առաջին անգամ օգտագործեց կոկաինի 1%-անոց լուծույթը ակնաբուժության ոլորտում։ Նրա նպատակը բբի լայնացումը և տեղային անզգայնացումն էր<ref>{{Cite web |author=П.Ю. Столяренко, И.М. Федяев, Т.И. Столяренко |title=МАЛОИЗВЕСТНЫЕ СТРАНИЦЫ ИЗ ИСТОРИИ МЕСТНОЙ АНЕСТЕЗИИ |url=http://www.rusanesth.com/publ/st_pain14.htm |url-status=dead |archiveurl=https://www.webcitation.org/60qqdP32t?url=http://www.rusanesth.com/publ/st_pain14.htm |archivedate=2011 թ․ օգոստոսի 11 |accessdate=2010 թ․ հունվարի 1 |publisher=Самарский государственный медицинский университет}}</ref>։ 1884 թվականին Կոլլերի՝ կոկաինի տեղային անզգայնացնող հատկությունների մասին զեկույցից հետո կոկաինն սկսվեց օգտագործվել ակնաբուժության մեջ<ref name="Яды – вчера и сегодня">{{Cite web |author=Ида Гадаскина |title=Яды - вчера и сегодня |url=http://n-t.ru/ri/gd/yd15.htm |url-status=dead |archiveurl=https://www.webcitation.org/60qqdfqYj?url=http://n-t.ru/ri/gd/yd15.htm |archivedate=2011 թ․ օգոստոսի 11 |accessdate=2009 թ․ հոկտեմբերի 13}}</ref><ref name="зоупотр лек кокаин">{{Cite web |title=Злоупотребление лекарствами: Кокаин |url=http://medafarm.ru/php/content.php?id=3191 |url-status=dead |archiveurl=https://www.webcitation.org/60qqe8Eg9?url=http://medafarm.ru/php/content.php?id=3191 |archivedate=2011 թ․ օգոստոսի 11 |accessdate=2009 թ․ հոկտեմբերի 13}}</ref>։ Մեկ տարի անց Ուիլյամ Հալստեդը նկարագրեց ալկալոիդների նյարդաչեզոքացնող հատկությունը<ref>{{Cite journal |author=Halsted W |year=1885 |title=Practical comments on the use and abuse of cocaine |journal=New York Medical Journal |volume=42 |pages=294–295}}</ref>։ 1898 թվականին Հենրիխ Քվինկեն օգտագործեց կոկաինը [[ողնաշար]]ը ցավազրկելու համար։ Կոկաինի տարածման գործում մեծ դեր է ունեցել վիրաբույժ Կարլ Լյուդվիգ Շլեյխը, ով սեփական օրգանիզմի վրա բազմաթիվ փորձերից հետո սկսեց օգտագործել այն վիրաբուժության ոլորտում՝ որպես տեղային անզգայացնող միջոց<ref name="Яды – вчера и сегодня"/><ref name="stolyarenko"/>։

Կոկաին պարունակող հարյուրավոր դեղամիջոցներ հայտնվեցին շուկայում, դրանք սկսեցին օգտագործվել [[վնասվածքաբանություն|վնասվածքաբանության]], [[գինեկոլոգիա]]յի և այլ ճյուղերում։ Կոկաինը գովազդվում էր որպես դեղամիջոց, որը բուժում է բոլոր հիվանդությունները, որոնք կապված են ցավի հետ<ref name="Орехов история кокаин">Орехов А. П. Химия алкалоидов / Родионов В. М. - 2-е, дополненное и переработанное. - Москва: Издательство Академии наук СССР, 1955. - С. 153-154. - 860 с.</ref>։ Կոկաինի արտադրությամբ զբաղվում էին խոշոր դեղագործական ընկերություններ՝ ''Merck'', ''Le Pharmacie Centrale de France'', ''Parke-Davis'': 1900 թվականին ԱՄՆ-ում կոկաինը մտավ ամենաշատ վաճառված դեղամիջոցների հնգյակի մեջ<ref name="100Most">Myers R. L. The 100 Most Important Chemical Compounds: a reference guide. - London: Greenwood Press, 2007. - P. 88-91. - ISBN 978-0-313-33758-1.</ref>։

20-րդ դարի սկզբում վիրաբույժների հետաքրքրությունը կոկաինի նկատմամբ վերացավ նրա թերությունների պատճառով։ [[1911]] թվականին սինթեզվեց [[նովոկաին]]ը, որը կոկաինը դուրս մղեց մրցակցությունից։ Մինչև 1920-ական թվականները կոկաինը վաճառվում էր որպես հարբուխի դեմ դեղամիջոց՝ կաթիլների ձևով։ 1912 թվականին [[Ազգերի լիգա]]յի կողմից քննարկվող Կոնվենցիան ընդունվեց 1920 թվականին, որում արգելվում էր թմրամիջոցների տարածումը։ Այդ պատճառով կոկաին պարունակող միջոցների պաշտոնական վաճառքը սահմանափակվեց<ref>{{Cite web |author=Федулов А. В. |title=Международное сотрудничество в сфере контроля над оборотом наркотиков: социально-политические аспекты |url=http://www.rags.ru/files/dissertation/317.doc |url-status=dead |archiveurl=https://www.webcitation.org/60qqfJqlQ?url=http://www.rags.ru/files/dissertation/317.doc |archivedate=2011 թ․ օգոստոսի 11 |accessdate=2009 թ․ հոկտեմբերի 13 |publisher=Автореферат диссертации на соискание ученой степени кандидата политических наук |format=doc}}</ref>։

Ներկայումս բժշկության մեջ գործնականորեն կոկաին չի օգտագործվում։ Գոյություն ունեն մի քանի գրական աշխատանքներ, որոնցում խոսվում է ակնաբուժության մեջ կոկաինի օգտագործման մասին, սակայն այդ մեխանիզմի անհայտության, կոկաին պարունակող միջոցների դժվարամատչելիության և թմրամիջոցային կախվածություն առաջացնելու պատճառով այդ մեթոդները չեն օգտագործվում<ref name="Яды – вчера и сегодня"/><ref name="зоупотр лек кокаин"/>։

=== Որպես թմրամիջոց ===
Ներկայումս կոկաինը հիմնականում գործածվում է որպես թմրամիջոց։ Այս թմրամիջոցը հայտնի է իր խթանիչ հատկության շնորհիվ, ինչը բարձրացնում է մարդու տրամադրությունը և աշխատունակությունը։ Կոկաինը չունի համ և հոտ, այդ հատկությունները այն ստանում է խառնուրդների շնորհիվ<ref name="веселовская кок нарк">Веселовская Н. В., Коваленко А. Е. Наркотики. Свойства, Действие, Фармакокинетика, Метаболизм. Пособие для работников наркологических больниц, наркодиспансеров, химико-токсикологических и судебно-химических лабораторий. - Москва: Триада-Х, 2000. - С. 83-87. - 196 с.</ref>։

Կոկաինի համաշխարհային օգտագործումը փորձագետների կողմից գնահատվում է մոտ 750 տոննա տարեկան չափաքանակով, ընդ որում՝ մեկ երրորդը բաժին է ընկնում ԱՄՆ-ին, որը հանդիսանում է կոկաինի սպառման հիմնական շրջանը<ref name="100Most" />։

=== Գործածման եղանակներ ===
[[Պատկեր:Cocaine lines 2.jpg|250px|մինի|Կոկաինի փոշին(այսպես կոչված՝ «արահետները») շնչառական ընդունման համար]]
Քանի որ կոկաինն ավելի լավ է ներծծվում լորձաթաղանթի միջոցով, դրա այդ հատկությունն օգտագործվում է գործածման ամենատարածված եղանակների դեպքում։ Կոկաինն օրգանիզմ ներթափանցում է նաև դեղամիջոցների ընդունման ավանդական այլ ճանապարհներով։ Առավել լայն տարածում ունեն հետևյալ մեթոդները<ref name="веселовская кок нарк"/>.
* '''Ներքթային եղանակ.''' այս մեթոդի ժամանակ հարթ մակերևույթի վրա լցվում է ոչ մեծ քանակությամբ փոշի, այնուհետև խոշոր մասնիկները զգուշորեն մանրացվում են և բաշխվում գծային տեսքով, ինչը իրենից ներկայացնում 5-10 սմ երկարությամբ և 2-3 մմ հաստությամբ գիծ։ Թղթից պատրաստվում է կոնի տեսքով գլանակ և նեղ ծայրը դրվում է «արահետի» սկզբին, իսկ լայնը՝ քթանցքին։ Կատարվում է ներշնչում և գլանակը տեղաշարժվում է գծի երկայնքով։ Այս մեթոդի համար օգտագործվում են կոկաինի հիդրոքլորիդի տարբեր պարունակությամբ խառնուրդներ։ Կլինիկական ազդեցություններն առաջանում են 5-15 րոպեից, ազդեցությունը գագաթնակետին հասնում է 15-20 րոպեների միջակայքում։ Կլինիկական ազդեցությունը տևում է 60-90 րոպե<ref name="веселовская кок вв интранозально">Веселовская Н. В., Коваленко А. Е. Наркотики. Свойства, Действие, Фармакокинетика, Метаболизм. Пособие для работников наркологических больниц, наркодиспансеров, химико-токсикологических и судебно-химических лабораторий. - Москва: Триада-Х, 2000. - С. 90. - 196 с.</ref>։
* '''Ինհալիացիոն (ներշնչման) եղանակ.''' կատարվում է գոլորշու ներշնչման միջոցով, որից հետո տեղի է ունենում կոկաինի ներծծում բրոնխներում։ 6,5 % կոկաինը թոքեր է ներթափանցում գոլորշու միջոցով, մնացածը՝ [[Աերոզոլներ|աէրոզոլային]] եղանակով։ Այսպիսի եղանակով կարող է օգտագործվել միայն կրեկը, կոկաինի հիդրոքլորիդը քայքայվում է ծխելու ժամանակ։ Կրեկը օգտագործվում է խառնուրդների միջոցով։ Կլինիկական ազդեցությունը զարգանում է համարյա ակնթարթորեն՝ 8-10 վայրկյանում, արյան պլազմայում 5 րոպե անց դիտվում է կոկաինի կոնցենտրացիայի գագաթնակետը, ազդեցության գագաթնակետը վրա է հասնում 6-8 րոպեում և տևում է 10-20 րոպե<ref name="веселовская кок нарк"/>։
* '''Ծամելու եղանակ.''' նյութը, որը պարունակում է կոկաին, կուլ են տալիս և այն ներծծվում է [[ստամոքս]]ում ու աղիներում։ Այս եղանակով կարելի է օգտագործել կոկաին ցանկացած ձևով՝ սկսած կոկայի տերևներից, մինչև կոկաինի հիդրոքլորիդ։ Կլինիկական ազդեցությունները համարյա համընկնում են ներքթայինի հետ, սակայն նույն չափաբաժնի դեպքում ավելի թույլ են արտահայտված<ref name="веселовская кок нарк"/>։
* '''Ներարկման եղանակ '''(ներերակային, ներմկանային, ենթամաշկային). ներարկման համար օգտագործվում է ջրի (որոշ դեպքերում 0,9%-անոց <math>NaCl</math>-ի լուծույթ) և կոկաինի հիդրոքլորիդի կամ [[սպիդբոլ]]ի լուծույթը։ Ներարկման եղանակից և ազդման ժամանակահատվածից կախված կան որոշ տարբերություններ։ Ամենաարագ ներգործումը դիտվում է ներերակային ներարկման դեպքում, բայց ազդեցության մարումը նույնպես շատ արագ է տեղի ունենում։ Կլինիկական ազդեցությունը դիտվում է 0,5-2 րոպե հետո, կոկաինն [[արյան պլազմա]]յում իր ամենամեծ կոնցենտրացիային հասնում է 5 րոպե անց։ Ամենաուշ ընկալվող և ամենաերկարատև միջոցը ենթամաշկային ընդունման ձն է։ Կոկաինի ամենաբարձր կոնցենտրացիայի արժեքը դիտվում է 30 րոպե անց և 1-2 ժամ հետո սկսում է նվազել<ref name="веселовская кок нарк"/>։
* '''Բերանի միջոցով (պերօրալ) գործածման եղանակ'''. կոկաին պարունակող նյութը կուլ են տալիս, և այն ներծծվում է ստամոքսի և աղիքների լորձաթաղանթի միջոցով։ Այս եղանակով կարող է գործածվել կոկաինի ցանկացած ձև՝ սկսած կոկայի տերևներից մինչև կոկաինի հիդրոքլորիդ։ Ազդեցության տևողությունը և կլինիկական հետևանքների առաջացումը գրեթե համընկնում են ներքթային եղանակի հետ, սակայն կլինիկական հետևանքները նույն դեղաչափերի դեպքում ավելի թույլ են արտահայտված<ref name="веселовская кок нарк"/>։ 
* '''Ենթալեզվային գործածման եղանակ'''. նյութը, որը պարունակում է կոկաին, դրվում է լնդի վրա կամ լեզվի տակ, որտեղ բերանի խոռոչի գեղձերի միջոցով տեղի է ունենում ներծծում։ Այս մեթոդը տարածված է կոկայի տերևի և մածուկի ընդունման դեպքում։ Կլինիկական ազդեցությամբ նման է ծամելու եղանակին<ref name="веселовская кок нарк"/>։
* '''Անալ կամ վագինալ տեղադրման եղանակ'''. պատրաստվում է մոմիկ, որն իրենից ներկայացնում է յուղային հիմք, որը խառնվում է կոկաինի հետ։ Ստացված մոմիկը տեղադրվում է [[հեշտոց]]ի կամ [[ուղիղ աղիք]]ի մեջ։ Ազդեցության տևողությունը և կլինիկական հետևանքների առաջացումը հիմնականում համընկնում են բերանի միջոցով գործածման եղանակին<ref name="веселовская кок нарк"/>։

Հարկ է նշել, որ կոկաինի և [[ալկոհոլ]]ի համատեղ գործածումը բերում է կոկաինի կիսատրոհման ժամանակի դանդաղեցմանը, քանի որ առաջանում է էթիլկոկաին (կոկաէթիլեն)<ref name="взаимод кокаин Маркова"/><ref name="взаимод кокаин Маркова"/>։ Հետևաբար, ի տարբերություն բենզիլէկգոնինի և էկգոնինի՝ կոկաինն ավելի հեշտությամբ է հաղթահարում հեմատոէնցեֆալիտային արգելքը<ref name="веселовская кок нарк"/>։

=== Զրկանքի համախտանիշ ===
{{Հիմնական|Զրկանքի համախտանիշ}}
Կոկաինի հանդեպ հակվածությունը կախված է ընդունման եղանակից։ Ամենաարագ արդյունքը դիտվում է ծխելու և ներերակային ներարկման եղանակների ժամանակ։ Նյութի ներծծման դեպքում գործընթացն ավելի սահուն է ընթանում։ Կոկաինի հանդեպ առաջանում է ուժեղ կախվածություն, որն առաջին հայացքից դիտվում է որպես հոգեբանական կախվածություն, սակայն դրա հիմքում ընկած են ֆիզիոլոգիական գործոնները։ Կոկաինից հրաժարվելու դեպքում դիտվում է բնավորության բացասական փոփոխություն։ Գլխավոր կլինիկական ախտանիշը դիսֆորիան (էյֆորիայի հակառակ բնույթը) է, որն արտահայտվում է հետևյալ ձևերով<ref name="нарк Веселовская см отмены">Веселовская Н. В., Коваленко А. Е. Наркотики. Свойства, Действие, Фармакокинетика, Метаболизм. Пособие для работников наркологических больниц, наркодиспансеров, химико-токсикологических и судебно-химических лабораторий. - Москва: Триада-Х, 2000. - С. 83. - 196 с.</ref>.
* Անհանգստություն, դյուրագրգռություն, անհանդուրժողականություն
* Հոգնածություն, ուժազրկում
* [[Դեպրեսիա]]
* [[Անքնություն]]

Մի շարք հեղինակներ կարծում են, որ այս ախտանիշները պայմանավորված են միայն հոգեբանական գործոններով<ref name="нарк Веселовская см отмены"/>։

== Գերդոզավորում ==
[[Պատկեր:At-What-Stage-of-Neural-Processing-Does-Cocaine-Act-to-Boost-Pursuit-of-Rewards?-pone.0015081.s001.ogv|400px|մինի|[[Նյարդային համակարգ]]ի վիճակը, որի դեպքում կոկաինի ընդունումը թողնում է առավելագույն ազդեցություն]]

Մեծ քանակությամբ կոկաին օգտագործելու դեպքում լուրջ խնդիրներ են ծագում կապված [[կենտրոնական նյարդային համակարգ]]ի հետ։ Ազդեցությունները զարգանում են անկանոն հերթականությամբ։ Առաջին հերթին խախտվում են մեծ կիսագնդերի կեղևի ֆունկցիոնալ գործառույթները։ Առաջանում է հիվանդագին հաճույք, անհանգստություն, հոգեկան խանգարումներ, թուլանում է սովի և հոգնածության զգացումը, հնարավոր են հալյուցինացիաներ։ Կոկաինը խթանում է երկարավուն ուղեղի ֆունկցիաները (շնչառական, անոթամղիչ, փղսման), հնարավոր են ցնցումներ։ Եթե կոկաինի չափաքանակը շատ մեծ է, ապա ԿՆՀ-ի գրգռումը վերածվում է դրա ընկճվածության։ Այդ դեպքում երկարավուն ուղեղի վնասման պատճառով հնարավոր է մահ։

Գերդոզավորման առաջին նշանները ի հայտ են գալիս ընդունման պահից մի քանի րոպե անց, կախված օգտագործման ձևից՝ կարող են զգացվել մի քանի ժամ անց<ref name="маркова клин токса призн передоз"/>։ Մարդու համար թունավոր չափաքանակ է հանդիսանում 500 մգ մաքուր նյութը։ Մահացու չափաբաժինը 1.2 գ է, կախված օրգանիզմի հնարավորություններից՝ մահացու կարող է հանդիսանալ նաև 20 մգ-ը։ Կոկաինը ճնշում է գործադրում [[Սիրտ|սրտի]] վրա և հենց այդ պատճառով էլ, [[սիրտանոթային համակարգ]]ի հետ խնդիրներ ունեցող մարդիկ ավելի մեծ վտանգի տակ են։ Մարդիկ, ովքեր նկատել են թմրամիջոցային հարբեցման երևույթը, սկզբնական շրջանում հիմնականում չեն դիմում բժշկի, այլ դիմում են վերջին փուլերում, օրինակ՝ արյունահազության, միոկարդում արյան մատակարման լրիվ կամ մասնակի արգելակման ժամանակ<ref name="маркова клин токса призн передоз">Маркова И. В. Клиническая токсикология детей и подростков. - Санкт-Петербург: Интермедика, 1998. - Т. 1-й. - С. 149-150. - 394 с.</ref>։

Տուժածների մոտ հիմնական գանգատը կրծքային հատվածում ցավերի առկայությունն է։ Մնացած կլինիկական ազդեցությունները վերանում են<ref name="маркова клин токса призн передоз"/>։

Թունավորման թեթև աստիճանի դեպքում տուժողը դեռևս [[էյֆորիա]]յի մեջ է, գրգռված, մտածողությունը արագացված, և հնարվոր են հոգեկան ընկճվածություններ (ավելի հաճախ կոկաինի և էթանոլի համատեղ օգտագործումից)։ Դիտվում են զարկերակային հիպերտենզիա, միդրիազ, հիպերհիդրոզ, [[տախիկարդիա]]<ref name="маркова клин токса призн передоз"/>։

Միջին աստիճանի թունավորման դեպքում դիտվում է ադրէներգիական հոգեկան խախտում, ինչը պայմանավորված է անոթազարկի հաճախության խանգարումով։ Կոկաինը հանգեցնում է նաև կաթվածի, մահացու առիթմիայի, ուղեղային արյունազեղման, թոքերի արյունահոսության, ցնցումների<ref name="маркова клин токса призн передоз"/>։

Սուր թունավորման պարագայում տուժողը գտնվում է կոմայում, դիտվում են արյան շրջանառության խախտումներ<ref name="маркова клин токса призн передоз"/>։

Թունավորման փուլում մահվան ամենհաճախակի հանդիպող պատճառներից են<ref name="маркова клин токса призн передоз"/>.
* [[Առիթմիա]]
* Ներգանգային արյունազեղում
* [[Էպիլեպսիա|Էպիլեպսիկ վիճակ]]
* Չարորակ հիպերթերմիա

Սովորական վիճակում մահվան հիմնական պատճառներն են<ref name="маркова клин токса призн передоз"/>.
* Երիկամային անբավարություն
* Կոագուլացիա
* Օրգանային անբավարարություններ

Պետք է նշել, որ [[թմրամիջոց]]ի թունավոր չափաքանակը խիստ կախված է ընդունման պարբերականությունից։ Պարբերաբար կոկաին գործածող մարդը կարող է ընդունել մահացու չափաբաժինը գերազանցող չափաքանակներ, սակայն երկարատև դադարից հետո նույն չափաքանակի ընդունման դեպքում տվյալ անձը կարող է մահանալ։ Պարբերաբար մեծ չափաքանակների գործածումը բերում է թունավորման կամ մահվան<ref name="маркова клин токса призн передоз"/>։

== Կոկաինային թունավորման և թմրամոլության բուժման սկզբունքներ ==
=== Թունավորման բուժման սկզբունքներ ===
Սուր կոկաինային թունավորման դեպքում թերապիան պետք է ներառի հետևյալ պարտադիր գործողությունները<ref name="лечение Маркова">Маркова И. В. Клиническая токсикология детей и подростков. - Санкт-Петербург: Интермедика, 1998. - Т. 1-й. - С. 152-154. - 394 с.</ref>.
* [[Թոք]]երի բավարար օդափոխության ապահովում,
* Արյան շրջանառության դինամիկայի (հեմոդինամիկա) համարժեք պարամետրերի ապահովում,
* Զարկերակային ճնշման կարգավորում,
* Առիթմիայի վերացում,
* Ցնցումների արգելակում,
* Փսիխոզի վերացում,
* Միոկարդի արյունազրկման դեմ պայքար։

Առաջնահերթ նախապայմանները բավարարելուց հետո պետք է կարգավորել [[Սիրտանոթային համակարգ|սրտանոթային համակարգի]] գործունեությունը<ref name="лечение Маркова"/>։

Հիպերտենզիայի բուժման համար ավելի անվտանգ է օգտվել բենզոդիազեպինային շարքին պատկանող նյութերից<ref>[http://www.lvrach.ru/2008/05/5157614/ Բենզոդիազեպին]</ref>։ Հաստատված է, որ այն միջոցները, որոնք ավանդաբար օգտագործվում են այլընտրանքային վիճակներում, ավելի մեծ հավանականությամբ կարող են բերել կողմնակի ազդեցությունների<ref name="лечение Маркова"/>։

[[Զարկերակային ճնշում|Զարկերակային ճնշման]] նորմալացման համար ավելի ընդունված է [[նիտրոգլիցերին]]ի և [[նատրիում]]ի նիտրոպրուսիդի ընդունումը։ Միջոցները ընդունվում են ներերակային ճանապարհով։ Նյութից պատրաստվում է 400 մլ 5%-անոց [[գլյուկոզա]]յի և 0,9%-անոց <math>NaCl</math>-ի լուծույթ։ Բոլոր միջոցները ներմուծվում են դանդաղ՝ սրտային և զարկերակային ճնշման վերահսկողական տիտրման միջոցով<ref name="лечение Маркова"/>։

Առիթմիայի վերացման համար օգտագործվում է [[լիդոկաին]] կամ [[մագնեզիումի սուլֆատ]], նրանց անզորության դեպքում պետք է օգտվել անապրիլինից (պրոպրանոլոլ)։ Սակայն վերջինիս օգտագործման դեպքում պետք է հաշվի առնել դրա հետ կապված բարդությունները։ Այն ազդում է միոկարդի վրա և կարող է բերել ստենոկարդիայի ու կաթվածի։ Կոկաինային թունավորման դեպքում β-արգելակիչների օգտագործումն արգելվում է, քանի որ դրանք ուժեղացնում են [[Սիրտանոթային համակարգ|սրտանոթային համակարգի]] ճնշումը, հետևաբար, մոտեցնում են մահը<ref name="лечение Маркова"/>։

Այլընտրանքային բենզոդիազեպին կարող է հանդիսանալ ամինոստիգմինը։ Սակայն այս միջոցը բերում է ցնցումային կարգավիճակի սրման և խախտում է միոկարդի թափանցելիությունը։ Այդ պատճառով խորհուրդ է տրվում դեղամիջոցը օգտագործել էլեկտրոկարդիոգրաֆիայի առկայությամբ։

Հակափսիխոտիկ դեղամիջոցների օգտագործման ժամանակ պետք է խիստ զգույշ լինել, քանի որ դրանք կարող են բերել կոլապսի, սրտի ռիթմի և ջերմակարգավորման խանգարումների։

Կարևոր նշանակություն ունի նաև կոկաինի դուրս բերումը օրգանիզմից։ Կոկաինով թունավորման ժամանակ տուժողի մոտ փսխումներ չեն առաջանում, նշանակվում են էնթերոսորբենտներ և թուլացուցիչներ։ Տուժողը պետք է թունավորման պահից սկսած 24-36 ժամ գտնվի հսկողության տակ. դա դա պայմանավորված է այն հանգամանքով, որ այդ ընթացքում կարող են առաջանալ կոկաինային փսիխոզներ։ Հարկ է նշել, որ թունավորումը վերացնելուց հետո անհրաժեշտ է, որ անձը գտնվի հոգեբույժի հսկողության տակ։ Դա պայմանավորված է ինքնասպանության հակումները կանխելու անհրաժեշտությամբ, քանի որ թունավորման հաղթահարումից հետո առաջ է գալիս [[զրկանքի համախտանիշ]]<ref name="лечение Маркова"/>։

=== Կոկաինային թմրամոլության բուժման սկզբունքներ ===
Կոկաինային թմրամոլության բուժումը ներառում է հետևյալ միջոցառումները<ref name="nodrugs.ru">{{Cite web |date=4 сентября 2009 |title=Кокаин - Проект «Без наркотиков» - Nodrugs.ru |url=http://www.nodrugs.ru/drugs-cocain |url-status=dead |archiveurl=https://www.webcitation.org/60qqfhnIV?url=http://www.nodrugs.ru/drugs-cocain |archivedate=2011 թ․ օգոստոսի 11 |accessdate=2009 թ․ հոկտեմբերի 31}}</ref>.
# Կտրուկ հրաժարում կոկաինից,
# Հոգեբուժական թերապիա՝ ուղղված թմրամիջոցի գործածման պատճառի վերացմանը,
# Սոցիալական միջավայրի և շփման տիրույթի փոփոխություն,
# Հոսպիտալացում և ստացիոնար հոգեթերապիա, իսկ սուր արտահայտված դիսֆորիայի դեպքում հնարավոր է դեղորայքային թերապիայի կիրառում։

Ընդհանրապես պետք է նշել, որ կոկաինային թմրամոլությունը չունի բուժման յուրահատուկ մոտեցումներ։ [[Թմրամիջոց]]ի գերդոզավորման սուր հետևանքների վերացումից հետո առաջ եկող [[զրկանքի համախտանիշ]]ն իր ընթացքով գրեթե չի տարբերվում այլ խթանիչների չարաշահման հետևանքներից<ref name="nodrugs.ru"/><ref name="течение зависимости">Пятницкая И. Н. Общая и частная наркология: Руководство для врачей. - Издательство «Медицина», 2008. - С. 309-310. - 640 с.</ref>։

== Իրավական կարգավիճակ ==
Տարբեր երկրներում, այդ թվում՝ նաև [[Հայաստան]]ում, գոյություն ունի թմրամիջոցների, այդ թվում՝ կոկաինի շրջանառությունը սահմանափակող օրենսդրություն։ [[ԱՄՆ|ԱՄՆ-ում]] արաջնահերթ խնդիրը թմրամիջոցի անօրինական շրջանառության կանխումն է։ [[Եվրոպա]]յում առաջնահերթ է բացասական սոցիալական հետևանքների, մասնավորապես, հանցագործությունների և [[ՄԻԱՎ]] վարակակիրների թվի կրճատումը, իսկ ահա [[թմրամիջոց]]ների տարածման հարցը երկրորդական է<ref name="зак заруб">{{Cite web |title=Справка «Законодательство зарубежных стран» (НИИ наркологии МЗ РФ) |url=http://www.narkotiki.ru/jcomments_262.html |url-status=dead |archiveurl=https://www.webcitation.org/60qqinSZb?url=http://www.narkotiki.ru/jcomments_262.html |archivedate=2011 թ․ օգոստոսի 11 |accessdate=2009 թ․ հուլիսի 31 |lang=ru}}</ref>։

Պատժի խստությունը տարբերվում է կախված երկրից։ Օրինակ՝ [[Եվրոպա]]յում թմրամիջոցների տարածման և վաճառքի համար կարելի է ստանալ ազատազրկման հետևյալ ժամկետները<ref name="зак заруб"/>.
* [[Մեծ Բրիտանիա]] և [[Հունաստան]]՝ ընդհուպ մինչև ցմահ ազատազրկում,
* [[Ավստրիա]], [[Ֆրանսիա]] և [[Շվեյցարիա]]՝ մինչև 20 տարի,
* [[Դանիա]] և [[Գերմանիա]]՝ մինչև 15 տարի,
* [[Շվեդիա]]՝ մինչև 10 տարի,
* [[Հունգարիա]]՝ մինչև 8 տարի,
* [[Լեհաստան]]՝ մինչև 7.5 տարի։

[[Մերձավոր Արևելք]]ի և [[Աֆրիկա]]յի ու [[Ասիա]]յի որոշ երկրներում թմրամիջոցների տարածման համար նախատեսված է մահապատիժ. օրինակ՝ [[Իրան]]ում, ընդ որում՝ «Թմրամիջոցների դեմ պայքարի» օրենքի 4-րդ հոդվածով նախատեսված է մահապատժի իրագործում հասարակական վայրում։ Արաբական երկրներում մահապատիժն իրագործվում է գլխատման, ֆրանսիական նախկին գաղութներում՝ գնդակահարման, բրիտանական գաղութներում՝ կախաղանի միջոցով<ref name="зак заруб"/>։

Հարկ է նշել, որ որոշ երկրներում պատասխանատվության են ենթարկվում նաև թմրամիջոց գործածողները. օրինակ՝ [[Հունաստան]]ում նրանք ազատազրկվում են 2-5 տարի ժամկետով<ref name="зак заруб"/><ref>{{Cite web |title=Незаконное потребление наркотиков и законодательство стран-членов ЕС |url=http://www.narkotiki.ru/jcomments_1531.html |url-status=dead |archiveurl=https://www.webcitation.org/60qqjeFpK?url=http://www.narkotiki.ru/jcomments_1531.html |archivedate=2011 թ․ օգոստոսի 11 |accessdate=2009 թ․ հուլիսի 31 |lang=ru}}</ref>։

Գոյություն ունեն միջազգային տարբեր համաձայնագրեր, որոնցում սահմանվում են թմրամիջոցների տեսակները։ Հիմնական փաստաթուղթը [[ՄԱԿ|ՄԱԿ-ի]] [[1961]] թվականի «Թմրամիջոցների մասին միասնական» կոնվենցիան է ([[Նյու-Յորք]], [[1961]] թվականի [[մարտի 30]], խմբագրվել է [[1972]] թվականի [[մարտի 25]]-ին), որում նշված են թմրամիջոցների շարքին դասվող միջոցների և նյութերի անունները, դրանց դեմ պայքարի միջոցները, դասակարգումը, ձևավորված է թմրամիջոցների արտադրման և տարածման դեմ միջազգային պայքարի մեխանիզմ։ Այս կոնվեկցիան կրում է խորհդատվական բնույթ, սակայն, այդուհանդերձ, հանդիսանում է թմրամիջոցների դեմ պայքարի միջազգային համագործակցության գլխավոր փաստաթուղթը<ref>{{Cite web |title=Единая конвенция о наркотических средствах (с изменениями от 25 марта 1972 г.) |url=http://www.narkotiki.ru/jworld_43.html |url-status=dead |archiveurl=https://www.webcitation.org/60qqkUMQQ?url=http://www.narkotiki.ru/jworld_43.html |archivedate=2011 թ․ օգոստոսի 11 |accessdate=2009 թ․ հուլիսի 31 |lang=ru}}</ref>։

== Հայտնաբերման եղանակներ ==
Ներկայումս, կոկաինի տարածվածությամբ պայմանավորված, հայտնաբերվում են մեթոդներ, որոնք թույլ են տալիս որոշել կոկաինի օգտագործման փաստը։ Արտաքին միջավայրում դրա հայտնաբերման միջոցառումներն ուղղված են մաքսանենգության կանխարգելմանը։ Մարդու օրգանիզմում կոկաինի հայտնաբերումն ուղղված է թմրամիջոցային թունավորման փաստի հաստատմանը և ժամանակին բուժօգնություն ցուցաբերմանը։

=== Արտաքին միջավայրում ===
[[Թմրամիջոց]]ների փոխադրումները կանխարգելելու համար օգտագործում են վարժեցված շների, որոնք ուժեղ [[Հոտառություն|հոտառության]] շնորհիվ կարող են զգալ կոկաինի առկայությունն օդում։

[[Պատկեր:Drugwipe Kokain.jpg|250px|մինի|աջից|Կոկաին հայտնաբերող միջոցի փաթեթավորումը]]
Ներկայումս իրականացվում են աշխատանքներ կոկաին հայտնաբերող ոչ հպումային միջոցների ստեղծման գծով, որոնք կարող են աշխատել, օրինակ, ատոմային քառագնդային ռեզոնանսի նախատիպով։ Մեթոդի էությունն այն է, որ բյուրեղային կոկաինի բոլոր բյուրեղիկներն ունեն որոշակի ռեզոնանսային հաճախություն, այսինքն՝ այն հաճախությունը, որի դեպքում տեղի է ունենում էլեկտրամագնիսական էներգիայի ռեզոնանսային կլանում։ Համեմատելով չափանմուշի հետ՝ կարելի է իմանալ յուրաքանչյուր խառնուրդում կոկաինի առկայությունը։ Սակայն այս մեթոդը անօգուտ է գազերի և հեղուկների դեպքում<ref>{{Cite web |title=Бесконтактные способы выявления взрывчатки и наркотических веществ. |url=http://st.ess.ru/publications/6_2000/shelkov/shelkov.htm |url-status=dead |archiveurl=https://www.webcitation.org/60qqlPvHV?url=http://st.ess.ru/publications/6_2000/shelkov/shelkov.htm |archivedate=2011 թ․ օգոստոսի 11 |accessdate=2009 թ․ հուլիսի 31 |publisher=Журнал Специальная Техника №6 2000 |lang=ru}}</ref>։

Որպեսզի պարզվի՝ փորձանմուշը պարունակում է կոկաին, թե ոչ, օգտվում են հետևյալ մեթոդներից.
* ''Բարակաշերտային քրոմատոգրաֆիա.'' հետազոտության ժամանակ կոկաինի էկստրակցիան կատարում են քլորոֆորմում՝ [[ամոնիակ]]ի ավելացումով։
Օգտագործվում է Դրագենդորֆի ռեակտիվը, որը նախատեսված է հեքսան-քլորոֆորմ-եռէթիլամին խառնուրդի լուծման համար։ Կոկաինի առկայության մասին վկայում է քրոմատոգրաֆը՝ շագանակագույն ներկված հատվածով։
* ''Հեղուկագազային քրոմատոգրաֆիա.'' [[ալկալոիդներ]]ի բացահայտման բազմաթիվ և հուսալի շատ մեթոդներ կան, օրինակ՝ Վարիանի գործիքի վրա մեզից քլորոֆորմի էկստրակցիայով<ref>[http://www.clinchem.org/cgi/reprint/19/3/340.pdf «Simple Gas-Liquid Chromatographic Method for Confirmingthe Presence of Alkaloids in Urine»]</ref>։
* ''Զանգվածաքրոմատոսպեկտրաչափություն.'' նախ կոկաին պարունակող խառնուրդը բաժանվում է բաղադրամասերի կվարցային կաթիլային աշտարակում։ Այդ դեպքում զանգված սպեկտրը ունենում է հետևյալ հիմնական իոնները. 82, 182, 94, 105, 42, 303 զ/լ ([[Ռուսերեն|ռուս.]]՝ ''м/з'')։
* ''Ինֆրակարմիր սպեկտրոսկոպիա.'' այս մեթոդը թույլ է տալիս նույնականացնել միանման նյութերը, դրա համար փորձն սկսելուց առաջ պետք է նախապատրաստել խառնուրդը, ինչը կատարվում է էկստրակցիայի միջոցով<ref>Ю. Н. Баранов, П. А. Иванов, Т. В. Попова, А. Г. Звонарев. Криминалистическое исследование наркотических средств, психотропных и сильнодействующих веществ. - ИМЦ ГУК МВД России, 2004. - С. 72-83.</ref>։

=== Մարդու օրգանիզմում ===
Մարդու օրգանիզմում կոկաինի առկայության բացահայտումը կատարվում է երկու ձևով՝ անմիջականորեն ազդող նյութի հայտնաբերում կամ նրա մետաբոլիտների հայտնաբերում։

Տարբերակվում են երկու մեթոդներ՝ կանխարգելող և հաստատող։

'''Կանխարգելող մեթոդներն են.'''
* Իմունոքրոմատոգրաֆիական վերլուծություն,
* Իմունոֆերմենտային վերլուծություն,
* Բևեռացված ֆլուորոիմունովերլուծություն,
* Բարակաշերտային քրոմատոգրաֆիա։

Մեկ մեթոդի դրական պատասխանի դեպքում պետք է կատարել նաև մյուս հետազոտությունները կոկաինի առկայությունը հաստատելու համար։

'''Հաստատող մեթոդներն են.'''
* Բարակաշերտային քրոմատոգրաֆիայի վրա հիմնված հետազոտություններ,
* Հեղուկագազային քրոմատոգրաֆիա,
* Բարձրարդյունավետ հեղուկային քրոմատոգրաֆիա,
* Քրոմատոզանգվածային սպեկտրոսկոպիա։

Հաստատող մեթոդներից մեկով ստուգելու դեպքում կարելի է հաստատել [[թմրամիջոց]]ի առկայությունը։

== Կոկաինի անօրինական շրջանառությունը և արտադրությունը աշխարհում ==
[[Պատկեր:Drugpackscorpion.png|250px|մինի|Արտադրող կարտելի «ապրանքանշանը» կրող կոկաինի բրիկետներ, որոնք պատրաստվել են փոխադրման համար]]
[[ՄԱԿ]]-ի թմրամիջոցների և հանցավորության դեմ պայքարի գրասենյակի ([[անգլ.]]՝ ''UNODC'') [[2009]] թվականի զեկույցի համաձայն՝ [[օփիոիդներ]]Ի, կոկաինի և կաննաբիսի համաշխարհային շուկաները գտնվում են հանգիստ վիճակում, նույնիսկ պասիվացել են։ Կոկաինի հիմնական արտադրողներն են հարավամերիկյան պետությունները՝ [[Պերու]]ն, [[Կոլումբիա]]ն և [[Բոլիվիա]]ն։ Կոլումբիայում է գտնվում կոկաինի ամբողջ քանակության 48 %-ը, Պերուում՝ 33 %-ը, Բոլիվիայում՝ 18 %-ը։ Մնացած ամերիկյան երկրներում կոկաինի արտադրության քանակը քիչ է<ref>{{Cite web |title=World Drug Report 2009 |url=http://www.unodc.org/documents/wdr/WDR_2009/WDR2009_Coca_Cocain_Market.pdf |url-status=live |archiveurl=https://www.webcitation.org/60qqnDlA0?url=http://www.unodc.org/documents/wdr/WDR_2009/WDR2009_Coca_Cocain_Market.pdf |archivedate=2011 թ․ օգոստոսի 11 |accessdate=2009 թ․ հուլիսի 31 |lang=en |format=pdf}}</ref>։

Կոկաինի արտադրությունն իրենից ներկայացնում է ուղղահայաց խորը ինտեգրացիա. ամբողջ արտադրական ցիկլը ղեկավարվում է մի [[կարտել]]ի կողմից, որն իրենից ներկայացնում է միջազգային և լավ կազմակերպված հանցավոր խմբավորում։ Այն ունի բրգային դաժան կառուցվածք և ազդեցության բազմաթիվ ոլորտներ։ Անհրաժեշտության դեպքում դրանք կարող են միավորվել ժամանակավոր դաշինքով<ref name="произ кокаин">{{Cite web |title=Наркоситуация в мире и транснациональный наркобизнес |url=http://www.jourclub.ru/5/404/4 |url-status=dead |archiveurl=https://www.webcitation.org/60qqnvywi?url=http://www.jourclub.ru/5/404/4 |archivedate=2011 թ․ օգոստոսի 11 |accessdate=2009 թ․ հուլիսի 31 |lang=ru}}</ref>։ Հանցագործները սկսած [[20-րդ դար]]ի 90-ական թվականներից սկսել են օգտագործել բարձր տեխնոլոգիական միջոցներ, որոնք թույլ են տալիս պայքարել օրինապահ մարմինների դեմ<ref>{{Cite web |title=Колумбийские наркокартели активно используют ИТ |url=http://www.stars.ru/news/it/news/02/07/05_003.htm |url-status=dead |archiveurl=https://www.webcitation.org/60qqo5FpR?url=http://www.stars.ru/news/it/news/02/07/05_003.htm |archivedate=2011 թ․ օգոստոսի 11 |accessdate=2010 թ․ ապրիլի 27 |lang=ru}}</ref>։

Նարկոբիզնեսի տնտեսական զարգացումը կարելի է բաժանել երեք փուլի։ [[1970]]-[[1990]] թվականներին շուկայում գերակշիռ դեր ուներ Մեդելյան նարկոկազմակերպությունը։ Այն ղեկավարվում էր [[Պաբլո Էսկոբար]]ի, Օչոա եղբայրների, Լեդրայի և Հաջայի կողմից, 1970-ական թվականներին ղեկավարում էր կոկաինի արտադրության և սպառման բոլոր ծավալները։ Հենց այս կազմակերպության միջոցով է Կոլումբիան դառնում թմրամիջոցների արտադրության միջազգային կենտրոն։ Գնալով մեծանում է նրա ազդեցությունը պետական մարմինների վրա։ Այսպիսի իրավիճակը շահավետ չէր ԱՄՆ-ի համար, և [[1984]] թվականին սկսվում է ակտիվ գործունեություն կազմակերպության դեմ, որը նպատակուղղված վերացվում է. [[1984]]-[[1990]] թվականները հայտնի են նաև կոկաինային պատերազմ անվամբ։ [[1990]] թվականին Մեդելյան նարկոկազմակերպությունը պարտություն կրեց, նրա բոլոր ղեկավարները ձերբակալավեցին կամ սպանվեցին, և կազմակերպությունը կորցրեց իր դիրքերը շուկայում։ Պատերազմի ընթացքում [[ԱՄՆ]] ներկրվող կոկաինը մոտ 5 անգամ էժանացավ, 1 կգ արժեր 60 հազար դոլար, մինչ այդ այդպիսի քանակությունը հնարավոր էր ձեռք բերել 300 հազար դոլարով<ref name="Криминальная глобализация экономики">{{հոդված
 |հեղինակ = Латов Ю. В.
 |վերնագիր = Криминальная глобализация экономики. Часть I. Контрабанда - ведущий международный криминальный промысел
 |հղում = http://corruption.rsuh.ru/magazine/5-1/n5-15.html
 |հրատարակություն = "Экономическая теория преступлений и наказаний" 
 |թվական = 2002
 |հատոր = 5
 |էջերի թիվ = 1
}}</ref>։

Մեդելյան նարկոկազմակերպության անկումից հետո ի հայտ եկավ Կալի կազմակերպությունը, որը ղեկավարվում էր Ռոդրիգես եղբայրների կողմից։ 1990-ական թվականների կեսերից [[կարտել]]ը կառավարում էր [[ԱՄՆ]] արտահանվող կոկաինի 80 %-ը, իսկ [[Արևմտյան Եվրոպա]] արտահանվողի՝ 90 %-ը։ Դասեր քաղելով Մեդելյան կազմակերպության պատմությունից՝ նրանք սկսեցին ֆինանսավորել պետական մարմինները՝ այդպիսով ապահովագրելով իրենց գործունեությունը։ [[1996]] թվականին Կոլումբիայի նախագահը հայտարարել է, որ [[1994]] թվականի նախընտրական քարոզարշավի համար կազմակերպությունն իրեն հատկացրել է 6 միլիոն դոլար։ Բացի այդ, Ռոդրիգես եղբայրները զբաղվում էին նաև օրինական բիզնեսով՝ նրանց էին պատկանում դեղագործական լաբորատորիաներ, խանութների ցանց և այլ եկամուտներ։ [[1995]] թվականին Կալի կազմակերպությանը հարված հասցվեց, նրա ղեկավարները ձերբակալվեցին։ Քլինթոնյան կառավարությունը արգելեց [[ԱՄՆ]] քաղաքացիներին գործ ունենալ կարտելի օրինական ձեռնարկությունների արտադրանքների հետ։ Երրորդ փուլը ընդգրկում է մինչև [[21-րդ դար]]ի սկիզբը ընկած ժամանակաշրջանը։ Ինչպես փորձը ցույց է տալիս, նույնիսկ ամենալավ կազմակերպված կազմակերպությունը չի կարող դիմադրել մի քանի երկրների, սակայն կարտելների վերացմամբ չեն կրճատվում կոկաինի արտադրության ծավալները<ref name="Криминальная глобализация экономики"/>։

Կոկայի թփի մշակման և մաքուր կոկաինի ստացման կենտրոնները հիմնականում տեղակայված են Կոլումբիայում։ Կոլումբիական նարկոկարտելները ի զորու են տարեկան արտադրել մոտավորապես 350 տոննա կոկաին։ Ըստ որոշ տվյալների՝ կոկաինից ստացված եկամուտը կազմում է [[Կոլումբիա]]յի, [[Պերու]]ի և [[Բոլիվիա]]յի [[ՀՆԱ|ՀՆԱ-ի]] 20-30 %-ը։

Կոկայի տերևում կոկաինի պարունակությունը 1 % է, ինչով և պայմանավորված է առաջնային մշակման իրականացումը հենց տեղում։ 100 կգ թարմ տերևից ստացվում է մոտ 1 կգ կոկայի մածուկ, ինչը մեծ քանակությամբ տրոպանային ալկալոիդներից կազմված խառնուրդ է։ Այս նյութը հանդիսանում է կոկաինի արտադրության հումք<ref name="нац без произв коки"/>։

Մածուկը հավաքվում է և անցնում արտադրական հետևյալ ցիկլով. մոտավորապես 2.5 կգ-ից ստացվում է 1 կգ կրեկ կամ կոկաին՝ կախված արտադրության կազմակերպվածության որակից և տեխնիկական ապահովվածությունից։ Խոշոր կազմակերպությունները իրենց արտադրանքի վրա փակցնում են կենդանիների նկարներ, ինչը հանդիսանում է իրենց ապրանքանշանը<ref name="нац без произв коки">{{Cite web |title=Производство кокаина и крэка в Южной Америке |url=http://www.nationalsecurity.ru/maps/cocaineroute1.htm |url-status=dead |archiveurl=https://www.webcitation.org/60qqqFi59?url=http://www.nationalsecurity.ru/maps/cocaineroute1.htm |archivedate=2011 թ․ օգոստոսի 11 |accessdate=2009 թ․ հուլիսի 31 |lang=ru}}</ref>։

Համաձայն ''«Matrix Knowledge Group»-ի'' և Լոնդոնյան տնտեսական դպրոցի՝ կոկաինի տարածման համար բանտարկվածների շրջանում կատարված հարցումները ցույց են տալիս, որ [[Անգլիա]]յում ակտիվորեն օգտագործում են օրինական բիզնեսի քողի տակ թմրամիջոցների տարածման ձևը։ Նրանք սահմանում են աշխատավարձեր, հստակեցնում են կանոնադրությունը և հաշվարկում են ռիսկի գործոնը։ Յուրաքանչյուր դիլլերի տարեկան եկամուտը մոտ 100 հազար ֆունտ ստերլինգ է։ Այս նույն հետոզոտության արդյունքում պարզվել է, որ կոկաինի արժեքը մոտ 160 անգամ մեծանում է փոխադրման և սպառման ժամանակ։ Կոկաինի կիլոգրամի ինքնարժեքը 225 ֆունտ ստերլինգ է, իսկ [[Մեծ Բրիտանիա]]յում այն վաճառվում է 30 600 ֆունտ ստերլինգ տարբերությամբ<ref>{{Cite web |title=Анатомия наркобизнеса Торговцы наркотиками дали тюремные интервью |url=http://www.lenta.ru/articles/2007/11/21/narko/ |url-status=live |archiveurl=https://www.webcitation.org/60qqqVSrD?url=http://www.lenta.ru/articles/2007/11/21/narko/ |archivedate=2011 թ․ օգոստոսի 11 |accessdate=2009 թ․ նոյեմբերի 2 |lang=ru}}</ref>։

Կոկաինի տեղափոխման ավանդական մեթոդներից բացի մեծ նարկոկազմակերպությունները դիմում են նաև այլ քայլերի. օրինակ՝ [[2010]] թվականին [[Էկվադոր]]ում հայտնաբերվել է դիզել-էլեկտրական սուզանավ, որի երկարությունը 31 մետր էր և այն կարող էր տեղափոխել մինչև 1 տոննա բեռ<ref>{{Cite web |title=Эквадорская полиция конфисковала у наркоторговцев подлодку |url=http://www.lenta.ru/news/2010/07/04/submarine/ |url-status=live |archiveurl=https://www.webcitation.org/60qqrABL5?url=http://www.lenta.ru/news/2010/07/04/submarine/ |archivedate=2011 թ․ օգոստոսի 11 |accessdate=2010 թ․ հունիսի 25}}</ref>։

== Կոկաինն արվեստում ==
=== Երաժշտություն ===
Կոկաինն իր ներգործող հատկությամբ մեծ ազդեցություն է թողել ներկայիս երաժշտության վրա։ 1960-ական թվականներին ռոք-երգիչներն առավել ակտիվ էին օգտագործում կոկաին, օրինակ՝ [[Քիթ Ռիչարդս]]ը, [[Նիլ Յանգ]]ը։ 1970-ական թվականներից սկսած կոկաինը դարձավ ռոք երաժշտության ազատ կիրառվող և անբաժանելի մասը<ref name="listverse">{{Cite web |title=Top 10 Cocaine Songs |url=http://listverse.com/2008/07/03/top-10-cocaine-songs-of-all-time/ |url-status=dead |archiveurl=https://www.webcitation.org/60qqrkpth?url=http://listverse.com/2008/07/03/top-10-cocaine-songs-of-all-time/ |archivedate=2011 թ․ օգոստոսի 11 |accessdate=2010 թ․ ապրիլի 8 |publisher=listverse.com}}</ref>։

Կոկաինի ([[հերոին]]ի հետ համակցված) գերդոզավորումից մահացել է [[Ջիմ Մորիսոն]]ը<ref name="исп знам нарк"/>։ [[Էլվիս Պրեսլի]]ի մահը կապվում է նրան տրվող հոգեմետ դեղերի չափաբաժնի գերազանցման հետ, ենթադրվում է, որ նրանց կազմում կար կոկաին։ [[Ջոն Էնտվիլս]]ը մահացել է սրտի կաթվածից, ինչի պատճառն էր կոկաինի օգտագործումը<ref>{{Cite web |title=Cocaine stopped Entwistle's heart |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/2565557.stm |url-status=live |archiveurl=https://www.webcitation.org/60qqvr85g?url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/2565557.stm |archivedate=2011 թ․ օգոստոսի 11 |accessdate=2010 թ․ ապրիլի 8 |publisher=news.bbc.co.uk}}</ref>։ [[Deep Purple]] խմբի կիթառահար [[Թոմի Բոլին]]ը մահացել է [[1976]] թվականի [[Դեկտեմբերի 4|դեկտեմբերի 4-ին]] կոկաինի և այլ թմրամիջոցների գերդոզավորման հետևանքով։ Կոկաինից կախվածության մեջ էին բազմաթիվ ռոք աստղեր՝ [[Էրիկ Կլեպտոն]]ը<ref>{{Cite web |title=What Drugs Was Eric Clapton Addicted To And How Did He Take Them? |url=http://www.bobtellsall.com/what-drugs-was-eric-clapton-addicted-to-and-how-did-he-take-them/ |url-status=dead |archiveurl=https://www.webcitation.org/60qqwT73r?url=http://www.bobtellsall.com/what-drugs-was-eric-clapton-addicted-to-and-how-did-he-take-them/ |archivedate=2011 թ․ օգոստոսի 11 |accessdate=2010 թ․ ապրիլի 8 |publisher=www.bobtellsall.com}}</ref>, [[Օզզի Օսբորն]]ը<ref>{{Cite web |title=Ozzy Osbourne Talks About Getting Hooked On Cocaine |url=http://snarkerati.com/celebrity-gossip/ozzy-osbourne-talks-about-getting-hooked-on-cocaine/ |url-status=dead |archiveurl=https://www.webcitation.org/60qqxl5IB?url=http://snarkerati.com/celebrity-gossip/ozzy-osbourne-talks-about-getting-hooked-on-cocaine/ |archivedate=2011 թ․ օգոստոսի 11 |accessdate=2010 թ․ ապրիլի 8 |publisher=snarkerati.com}}</ref>, Ջիմմի Փեյջը<ref>{{Cite web |title=Rock Star fined in Cocaine case |url=http://news.google.com/newspapers?nid=1817&dat=19841106&id=PzUdAAAAIBAJ&sjid=pqUEAAAAIBAJ&pg=4806,1388450 |accessdate=2010 թ․ ապրիլի 8 |publisher=news.google.com}}</ref>, Փոլ Դի'Աննոն<ref>{{Cite web |author=Джон Хоттен |date=2004 |title=Пол Ди’Анно. Попойки, кокаин, драки, избиение женщин, опустошенность, отчаяние... |url=http://rock.samaratoday.ru/articles/i01-07.asp |url-status=dead |archiveurl=https://www.webcitation.org/60qqy8Sz1?url=http://rock.samaratoday.ru/articles/i01-07.asp |archivedate=2011 թ․ օգոստոսի 11 |accessdate=2010 թ․ հունվարի 1 |publisher=Classic Rock – Russia |lang=ru}}</ref>, [[Էլթոն Ջոն]]ը<ref>{{Cite web |title=Elton John tells TV show of his cocaine struggle |url=http://breakingnews.iol.ie/entertainment/?jp=mhcwsncweyey |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20081224070634/http://breakingnews.iol.ie/entertainment/?jp=mhcwsncweyey |archivedate=2008 թ․ դեկտեմբերի 24 |accessdate=2010 թ․ ապրիլի 8 |publisher=breakingnews.iol.ie}}</ref>, [[Քորտնի Լավ]]ը<ref name="all_experts">{{Cite web |title=List of celebrity cocaine addicts |url=http://en.allexperts.com/e/l/li/list_of_celebrity_cocaine_addicts.htm |url-status=dead |archiveurl=https://www.webcitation.org/60qvrxiJg?url=http://www.associatepublisher.com/e/l/li/list_of_celebrity_cocaine_addicts.htm |archivedate=2011 թ․ օգոստոսի 11 |accessdate=2010 թ․ ապրիլի 8 |publisher=en.allexperts.com}}</ref>, Դեվիդ Բոուին<ref name="all_experts"/>, [[Ջեյմս Բրաուն]]ը, Փիթ Դոերտին, [[Ուիթնի Հյուսթոն]]ը<ref name="all_experts"/>, Նոել և Լիամ Գալլահերները, Բրայան, Կարլ և Դեննիս Ուիլսոն եղբայրները<ref name="all_experts"/>, [[Ռոբբի Վիլիամս]]ը<ref>{{Cite web |title=Robbie Williams. Me & My Monkey |url=http://www.bbc.co.uk/stoke/robbie/discography/monkey.shtml |url-status=live |archiveurl=https://www.webcitation.org/60qr0wbFY?url=http://www.bbc.co.uk/stoke/robbie/discography/monkey.shtml |archivedate=2011 թ․ օգոստոսի 11 |accessdate=2010 թ․ ապրիլի 8 |publisher=www.bbc.co.uk}}</ref>։

==== Հայտնի երգեր կոկաինի մասին ====
* ''«[[:en:Cocaine Blues|Cocaine Blues]]»''՝ ժողովրդական երգ, սկզբնապես հայտնի էր ''«Transfusion Blues»'' անվանմամբ։ Հայտնի է դարձել Ջոննի Կեշի կողմից (հնչել է նաև այլոց կատարմամբ, օրինակ՝ Հենկ Ուիլյամսի և Խոակին Ֆենիքսի), երգում արծածվում է մի մարդու ողբերգական պատմություն, ով կոկաինի ազդեցության տակ սպանում է իր կնոջը<ref name="listverse"/>։
* ''«Cocaine Blues»'' երգի բառերը, որոնք հայտնի են դարձել [[Բոբ Դիլան]]ի կատարմամբ, գրվել են Գարի Դեվիսի կողմից։ Երգում նկարագրվում են կոկաինի օգտագործմամբ պայմանավորված մի քանի հետազդեցություններ, մասնավորապես, «մառախուղ գլխում», ինչը սկզբից խանգարում է հերոսին «տարբերել Սալիին Սյուից», ապա առաջացնում է փղձկում և բերում այն եզրահանգման, որ «կոկաինը ձիերի համար է, այլ՝ ոչ մարդկանց»<ref name="listverse"/>։
* ''«[[:en:Cocaine (song)|Cocaine]]»''՝ Ջեյ Ջեյ Քեյլի կոմպոզիցիան է, հայտնի է նաև [[Էրիկ Կլեպտոն|Էրիկ Քլեփթոն]]ի (Մարկ Նոպֆլերի հետ զուգերգով) և ''Nazareth-ի'' կատարմամբ։ Քլեփթոնը նշում էր, որ երգը «հակակոկաինային» է՝ հիմք ընդունելով երգի մեջ առկա՝ «ուզու՞մ ես ընկնել, ընկնե՞լ անդունդը, ընդունի՛ր կոկաին» արտահայտությունը, ինչին ոչ ոք լուրջ չվերաբերվեց։
* ''«Cocaine Decisions»''՝ Ֆրենկ Զապպայի ''[[The Man from Utopia]]'' ժողովածուում զետեղված երգն է։ Ի տարբերություն Քեյլի երգի՝ այն իսկապես կրում էր կոկաին օգտագործող երաժիշտներին ուղղված քննադատական բնույթ։
* ''«Snowblind»''՝ երգ ''[[Black Sabbath, Vol. 4]]'' ժողովածուից։ Նրա նախնական տարբերակը ստիպված էին վերաձայնագրել. [[Օզզի Օսբորն]]ն ամեն տան վերջում գոչում էր ''«կոկաին»''։ Սակայն երգիչը իր բոլոր համերգներին նորից արտաբերում էր այդ բառը։
* ''«[[Hotel California (երգ)|Hotel California]]»''՝ [[Eagles|The Eagles-ի]] ''[[Hotel California]]'' ([[1976]]) ժողովածուի երգ է։ Կա տեսակետ, որ երգում նկարագրվում են կոկաինային կախվածության առաջացումը և հետևանքները<ref name="drug_ref">{{Cite web |title=Drug References In Popular Music |url=http://www.popculturemadness.com/Music/Drug-References.html |url-status=dead |archiveurl=https://www.webcitation.org/60qqsclbL?url=http://www.popculturemadness.com/Music/Drug-References.html |archivedate=2011 թ․ օգոստոսի 11 |accessdate=2010 թ․ ապրիլի 8 |publisher=www.popculturemadness.com}}</ref>։ Այդ ժամանակրջանի մեկ այլ խումբ իր ''«Life in the Fast Lane»'' երգով ավելի ընդգծված է շոշափում կոկաինային կախվածության թեման։
* ''«[[:en:Casey Jones (song)|Casey Jones]]»''՝ [[Grateful Dead]]-ի ([[1971]]) կոմպոզիցիան է, որում ներառվում է [[Քեյսի Ջոնս]]ի կոկաինի օգտագործման պատմությունը, որը հավանաբար դարձել [[1900]] թվականի [[Վոգան]]ի ([[Միսսիսիպի շրջան (Միսսուրի)|Միսսիսիպի նահանգ]]) աղետի պատճառը<ref>{{Cite web |title=Casey Jones lyrics |url=http://artsites.ucsc.edu/GDead/agdl/kcj.html |url-status=dead |archiveurl=https://www.webcitation.org/60qqspkmj?url=http://artsites.ucsc.edu/GDead/agdl/kcj.html |archivedate=2011 թ․ օգոստոսի 11 |accessdate=2010 թ․ ապրիլի 8 |publisher=artsites.ucsc.edu}}</ref><ref>{{Cite web |title=Casey Jones |url=http://www.songfacts.com/detail.php?id=5726 |url-status=live |archiveurl=https://www.webcitation.org/60qqswpu5?url=http://www.songfacts.com/detail.php?id=5726 |archivedate=2011 թ․ օգոստոսի 11 |accessdate=2010 թ․ ապրիլի 8 |publisher=www.songfacts.com}}</ref>։

Կոկաինի մասին այլ հայտնի երգեր են՝ ''«Wacky Dust»'' ([[Էլլա Ֆիցջերալդ]])<ref>{{Cite web |title=Waky Dust |url=http://everything2.com/title/Wacky+Dust |url-status=live |archiveurl=https://www.webcitation.org/60qqtYgac?url=http://everything2.com/title/Wacky+Dust |archivedate=2011 թ․ օգոստոսի 11 |accessdate=2010 թ․ ապրիլի 8 |publisher=everything2.com}}</ref>, ''«No Thing On Me»'' ([[Քուրտիս Մեյֆիլդ]]), ''«What A Waster»'' ([[The Libertines]]), ''«Dr. Feelgood»'' ([[Motley Crue]]), ''«Picture»'' ([[Kid Rock]]), ''«The Perfect Drug»'' ([[Nine Inch Nails]]), ''«This Cocaine Makes Me Feel Like I’m on This Song»'' ([[System of a Down]]), ''«Cocaine and Toupees»'' ([[Mindless Self Indulgence]]), ''«Kokain»'' ([[Rammstein]]), ''«Mutter, der Mann mit dem Koks ist da»'' ([[Falco]], T»MA մականվան տակ), ''«Perfecte Droge»'' ([[Megaherz]]), ''«Tender Sugar»'' [[Akira Yamaoka]], ''«Bales of Cocaine»'' ([[The Reverend Horton Heat]]), ''«Never Change»'' ([[Jay-Z]]), ''«Cocaine»'' ([[Noisuf-X]]), ''«Cocaine Muzik»'' ([[Յո Գոտի]]), ''«Cocaine»'' ([[Nomy]]), ''«Ghetto Cocaine»'' ([[KDD]]), ''«The Girl You Lost To Cocaine»'' ([[Սիա Ֆուրլեր]]), ''«Cocaine»'' ([[The Game (ռեփեր)|The Game]]), ''«Brain Bypass»'' ([[Combichrist]])։

=== Կոկաինը գեղարվեստական գրականության մեջ ===
Կոկայի մասին անգլիական գրականության մեջ առաջին հիշատակումը վերագրվում է [[1662]] թվականին, երբ Աբրահամ Կաուլին հրատարակեց ''«The Legend of Coca»''<ref name="timeline"/> ստեղծագործությունը։ [[19-րդ դար]]ում՝ կոկաինի զանգվածային տարածման շրջանում, այն սկսեցին օգտագործել բազմաթիվ գրողներ։ Նրանցից մեկը Ռոբերտ Լուիս Սթիվենսոնն է։ «Դոկտոր Ջեհիլի և միստեր Հայդի տարօրինակ պատմություն» ստեղծագործությունը, ըստ որոշ աղբյուրների, գրվել է վեց օր և գիշեր անդադար աշխատանքի հետևանքով՝ կոկաինի ազդեցության տակ<ref name="исп знам нарк">{{Cite web |title=Famous Drug Users |url=http://www.soveriegn.freeservers.com/drugs.htm |url-status=dead |archiveurl=https://www.webcitation.org/60qr1F63U?url=http://www.soveriegn.freeservers.com/drugs.htm |archivedate=2011 թ․ օգոստոսի 11 |accessdate=2010 թ․ հունվարի 1 |lang=rn}}</ref>։
Նրա կինը՝ Ֆեննին, գրել է.
{{քաղվածք|Այն, որ իմ հաշմանդամ ամուսինը իր ներկայիս առողջական վիճակում կարողացել է 60 հազար բառ գրել, ինչն ինքնին մեծ աշխատանք է, ինձ անհավանական է թվում։|}}

Կոկաին օգտագործող հեղինակների թվին են պատկանում [[Էմիլ Զոլա]]ն, [[Էդգար Ալան Պո]]ն և [[Արթուր Կոնան Դոյլ]]ը։ Վերջինս այդ սովորույթով շնորհեց նաև իր ամենահայտնի հերոսին՝ [[Շերլոկ Հոլմս]]ին<ref name="erowid"/>։ Չնայած արգելքներին՝ կոկաինը [[20-րդ դար]]ում նույնպես պահպանեց իր դերը գրականության մեջ։

* Մշտապես կոկաինի ազդեցության տակ աշխատում էր [[Ալիսթեր Կրոուլի]]ն։ Նա գրել է «Կոկաին» հոդվածը, որում գովաբանում էր կոկաինը և կոչ անում բոլորին օգտագործել այն։
* Ուիլյամ Բերոուզը նշում էր, որ կոկաինը «ամենաթարմացնող թմրամիջոցն» է, որն ինքն օգտագործել է<ref>{{Cite web |title=William Burroughs letters |url=http://www.lucaspickford.com/burrletters.htm |url-status=dead |archiveurl=https://www.webcitation.org/60qr1UP0p?url=http://www.lucaspickford.com/burrletters.htm |archivedate=2011 թ․ օգոստոսի 11 |accessdate=2011 թ․ հունվարի 8 |publisher=www.lucaspickford.com}}</ref>։ 
* Կոկաին օգտագործել և նշել են այդ մասին 20-րդ դարի վերջի և 21-րդ դարի սկզբի ստեղծագործող հեղինակներ՝ [[Բրետ Իսթոն էլիս|Բրետ Իսթոն Էլիսը]]<ref>{{Cite web |title=Lunar Park by Bret Easton Ellis |url=http://contemporarylit.about.com/od/fiction/fr/lunarPark.htm |url-status=dead |archiveurl=https://www.webcitation.org/60qr1ZkEi?url=http://contemporarylit.about.com/od/fiction/fr/lunarPark.htm |archivedate=2011 թ․ օգոստոսի 11 |accessdate=2010 թ․ ապրիլի 8 |publisher=contemporarylit.about.com}}</ref>, [[Չակ Պալանիկ]]ը, [[Իրվին Ուելշ]]ը<ref>{{Cite web |title=Reheated Cabbage |url=http://www.irvinewelsh.com/index.php |url-status=dead |archiveurl=https://www.webcitation.org/60qr1j7pU?url=http://www.irvinewelsh.com/index.php |archivedate=2011 թ․ օգոստոսի 11 |accessdate=2010 թ․ ապրիլի 8 |publisher=www.irvinewelsh.com}}</ref>։
* [[Սթիվեն Քինգ]]ը ակտիվորեն օգտագործել է կոկաին [[1979]]-[[1987]] թվականներին<ref>King, Stephen. On Writing. Scribner 2000</ref><ref>{{Cite web |title=A sad face behind the scary mask |url=http://www.theage.com.au/news/books/a-sad-face-behind-the-scary-mask/2006/11/23/1163871548220.html?page=4 |url-status=live |archiveurl=https://www.webcitation.org/60qr2uw8z?url=http://www.theage.com.au/news/books/a-sad-face-behind-the-scary-mask/2006/11/23/1163871548220.html?page=4 |archivedate=2011 թ․ օգոստոսի 11 |accessdate=2010 թ․ ապրիլի 8 |publisher=www.theage.com.au}}</ref>. նա ասում էր, որ կոկաինի ազդեցության տակ գրված իր երկու գրքերը նա ընդհանրապես չի հիշում։ Քինգը նշում էր, որ կոկաինը օգնել է նրան ազատվել ալկոհոլիզմից և վաղաժամ մահից («Եթե չլիներ կոկան, ես կշարունակեի խմել դեռ 55 տարի»)։ Հետագայում ''New York Times'' թերթում կհայտնվի այս երկտողը՝ «կաթվածից վախճանվել է գրող Սթիվեն Քինգը»)<ref>{{Cite web |title=Famous Drug Users |url=http://www.thegooddrugsguide.com/articles/famous_users/cocaine.htm |url-status=dead |archiveurl=https://www.webcitation.org/60qr3c6SF?url=http://www.thegooddrugsguide.com/articles/famous_users/cocaine.htm |archivedate=2011 թ․ օգոստոսի 11 |accessdate=2010 թ․ ապրիլի 8 |publisher=www.thegooddrugsguide.com}}</ref>։
* [[Ռյու Մուրակամի]]ն գրել է «Մենախոսություններ հաճույքի, անտարբերության և մահվան մասին» եռերգությունը, որում պատմվում է թմրամիջոցների մասին, մասնավորապես, կոկաինի և մարդու օրգանիզմի վրա նրա ազդեցության մասին։
* [[Միխայիլ Բուլգակով|Մ.Ա.Բուլգակովն]] իր «Մորֆին» պատմվածքում նկարագրում է, թե հերոսն ինչպես է ապարդյուն փորձում ազատվել [[մորֆին]]ի կախվածությունից կոկաինի միջոցով.
{{քաղվածք|Ես՝ ապաբախտ բժիշկ Պոլյակովը, փետրվարին հիվանդանալով մորֆինամոլությամբ, նախազգուշացնում եմ բոլորին, ում բաժին կընկնի այսպիսի ճակատագիր, չփորձե՛ք փոխարինել մորֆինը կոկաինով։ Կոկաինն ամենանենգ և դաժան թույնն է<ref>Михаил Булгаков «Морфий»</ref>։}}
* Բուլգակովը իր «Զոյկինյան բնակարան» պիեսում նկարագրում է կոկաինի առևտուրը. 
{{քաղվածք|Ամեստիստով։ Կոկաին բերեցի՞ր... Ճիշտն ասա, ասպիրին խառնե՞լ ես<ref>{{Cite web |author=Михаил Булгаков |title=Зойкина квартира |url=http://lib.ru/BULGAKOW/zoj_flat.txt |url-status=live |archiveurl=https://www.webcitation.org/60qr4C4tO?url=http://lib.ru/BULGAKOW/zoj_flat.txt |archivedate=2011 թ․ օգոստոսի 11 |accessdate=2015 թ․ փետրվարի 22}}</ref>։}}
* Բուլգակովը հաճախակի հիշատակել է կոկաինը «[[Սպիտակ գվարդիա]]» վեպում. «Ծխախոտային ծխից շողում էին մարմնավաճառողուհիների սպիտակ ոչ երկրային գեղեցիկ, տանջված, կոկաինացված դեմքերը»։ «Դարմանի՛ր ինձ, Տե՛ր, մոռացի՛ր այն մասին, ինչ ես գրել եմ կոկաինի ազդեցության տակ... Օգնի՛ր ինձ, ազատի՛ր կոկաինից»<ref>Միխայիլ Բուլգակով [[s:Սպիտակ գվարդիա|Սպիտակ գվարդիա]]</ref>։
* [[Կոնստանտին Վագինով]]ն իր «Գարպագոնիանա» վեպում պատմում է մի հանցագործի մասին, ով վաճառում էր կոկաին. «Նրա բարձի տակ՝ փաթեթների մեջ, պահվում էր աստվածային կոկաինը, որի համար տալիս էին նույնիսկ մատանիներ, ... գողանում և բերում էին ոսկու գին ունեցող հացեր... Օգնականները ... փորձում էին մաքրամաքուր փոշին...»<ref>{{Cite web |author=Константин Вагинов |title=Гарпагониана |url=http://az.lib.ru/w/waginow_k_k/text_0040.shtml |url-status=live |archiveurl=https://www.webcitation.org/60qr4YtkL?url=http://az.lib.ru/w/waginow_k_k/text_0040.shtml |archivedate=2011 թ․ օգոստոսի 11 |accessdate=2015 թ․ փետրվարի 22}}</ref>:
* Մարկ Ագեևը [[1934]] թվականին գրել է [http://www.lib.ru/AGEEV/kokain.txt «Սիրավեպ կոկաինի հետ»] վեպը (հրատարակվել է [[Փարիզ]]ում Մ. Ագեև մականվան տակ)։
* [[Վիկտոր Պալեվին]]ի [http://pelevin.nov.ru/rass/pe-khrus/1.html «Հախճապակյա աշխարհ»] պատմվածքում, կոկաին օգտագործում է յունկերը, ով հերթապահում էր [[Պետրոգրադ]]ում [[Հոկտեմբերյան հեղափոխություն|Հոկտեմբերյան հեղափոխության]] նախաշեմին։
* Պալեվինի [http://pelevin.nov.ru/rass/pe-taut/1.html «Թայմ-աութ կամ Երեկոյան Մոսկվա»] պատմվածքում, հանցագործը ամսական երեք րոպե նստում էր թաք թավայի վրա հանուն կոկաինի չափաբաժնի<ref>{{Cite web |author=Виктор Пелевин |title=Тайм-аут или Вечерняя Москва |url=http://pelevin.nov.ru/rass/pe-taut/1.html |url-status=dead |archiveurl=https://www.webcitation.org/60qr53nrB?url=http://pelevin.nov.ru/rass/pe-taut/1.html |archivedate=2011 թ․ օգոստոսի 11 |accessdate=2010 թ․ հունիսի 15 |publisher=pelevin.nov.ru}}</ref>։
* Վիկտոր Պալեվինի [http://pelevin.nov.ru/romans/pe-pust/index.html «Չապաևը և դատարկությունը»] ստեղծագործությունում նկարագրվում էր նավաստի-բոլշևիկը, ով օգտագործում էր «բալթյան թեյ»՝ [[Օղի|օղու]] և կոկաինի խառնուրդ։
* Պալեվինի [http://pelevin.nov.ru/romans/pe-genp/index.html «Generation P»] վեպում գլխավոր հերոս Տատարսկին ներքաշում էր կոկաինը զուգարանում<ref>{{Cite web |author=Виктор Пелевин |title=Generation P |url=http://pelevin.nov.ru/romans/pe-genp/5.html |url-status=dead |archiveurl=https://www.webcitation.org/60qr5ix7U?url=http://pelevin.nov.ru/romans/pe-genp/5.html |archivedate=2011 թ․ օգոստոսի 11 |accessdate=2010 թ․ հունիսի 15 |publisher=pelevin.nov.ru}}</ref>, Ազադովսկու սենյակում օգտագործում է գորգի վրա թափված կոկաինը<ref>{{Cite web |author=Виктор Пелевин |title=Generation P |url=http://pelevin.nov.ru/romans/pe-genp/11.html |url-status=dead |archiveurl=https://www.webcitation.org/60qr6Hbf3?url=http://pelevin.nov.ru/romans/pe-genp/11.html |archivedate=2011 թ․ օգոստոսի 11 |accessdate=2010 թ․ հունիսի 15 |publisher=pelevin.nov.ru}}</ref>։
* Սերգեյ Մինաևի գրքերի հերոսները պարբերաբար օգտագործել են կոկաին։
* «99 ֆրանկ» վեպում գլխավոր հերոս Օկտավը օգտագործում էր վերը նշված թմրամիջոցը։
* Թոնի Սանչեսի «Ես թմրավաճառ Ռոլինգ Սթոունզն էի» գրքում պատմվում է կոկաինային կախվածություն ունեցող խմբավորումների մասին։
* Բիլ Քլեգի ստեղծագործություններում պատմվում է կրեկից կախվածության մասին<ref>{{գիրք|հեղինակ =Բիլ Քլեգ |մաս = |վերնագիր =Թմրամոլի դիմանկարը երիտասարդ տարիներին |բնօրինակ =PORTRAIT OF AN ADDICT AS A YOUNG MAN. A Memoir By Bill Clegg |հղում=http://www.nytimes.com/2010/06/16/books/16book.html?8dpc|պատասխանատու = |հրատարակություն = |վայր = |հրատարակչություն =Little, Brown and Company |թվական =2010 |հատոր = |էջեր = |էջերի թիվ =222 |սերիա = |isbn = |տպաքանակ = }}</ref>։

=== Կոկաինը ֆիլմարտադրության մեջ ===
Կոկաինը դեռևս համր ֆիլմերի շրջանից հոլիվուդյան աստղերի կյանքի անբաժան մասն էր<ref name="hollywood_coke">{{Cite web |title=Hollywood and Cocaine |url=http://www.cocainerehabtreatment.com/hollywood-celebrities-cocaine |url-status=dead |archiveurl=https://www.webcitation.org/60qr6rChX?url=http://www.cocainerehabtreatment.com/hollywood-celebrities-cocaine |archivedate=2011 թ․ օգոստոսի 11 |accessdate=2010 թ․ ապրիլի 8 |lang=en}}</ref>։ 1980-ական թվականներին այս [[թմրամիջոց]]ն աճ գրանցեց ֆրիբեյզ-կոկաինի (կրեկի նախնին) ի հայտ գալու հետ մեկտեղ<ref name="timeline"/>։ Կոկաինի ([[հերոին]]ի հետ միասին) գերդոզավորումից մահացել են Ռիվեր Ֆենիքսը<ref name="erowid"/> և Ջոն Բելուշը<ref name="hollywood_coke"/><ref>{{Cite web |title=John Belushi Dies at the Chateau Marmont |url=http://www.franksreelreviews.com/shorttakes/morbid.htm |url-status=live |archiveurl=https://www.webcitation.org/60qr7CSZr?url=http://www.franksreelreviews.com/shorttakes/morbid.htm |archivedate=2011 թ․ օգոստոսի 11 |accessdate=2010 թ․ ապրիլի 8 |publisher=www.franksreelreviews.com}}</ref>։ Կոկաինի հետ կապված խնդիրներ ունեցել են [[Ժան Կլոդ Վան Դամ]]ը<ref name="all_experts"/>, Տատում Օ՛Նիլը, Ջեյմս Կաանը<ref name="all_experts"/>, Նիկ Նոլթին<ref name="all_experts"/>, [[Ռոբին Ուիլյամս]]ը<ref>{{Cite web |title=http://www.wewritereviews.com/top-five-most-famous-cocaine-users/ |url=http://www.wewritereviews.com/top-five-most-famous-cocaine-users/ |url-status=dead |archiveurl=https://www.webcitation.org/60qr7q25M?url=http://www.wewritereviews.com/top-five-most-famous-cocaine-users/ |archivedate=2011 թ․ օգոստոսի 11 |accessdate=2010 թ․ ապրիլի 8 |publisher=www.wewritereviews.com}}</ref>, Հելեբն Միրենը<ref>{{Cite web |date=01.09.2008 |title=Dame Helen in cocaine admission |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/7591142.stm |url-status=live |archiveurl=https://www.webcitation.org/60qr873ta?url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/7591142.stm |archivedate=2011 թ․ օգոստոսի 11 |accessdate=2010 թ․ հունվարի 1 |publisher=[[BBC]] |lang=en}}</ref>, [[Ռոբերտ Դաունի Կրտսեր|Ռոբերտ Դաունի կրտսերը]]<ref name="erowid">{{Cite web |title=Famous People' Drug Use |url=http://www.erowid.org/culture/characters/characters_drug_use.shtml |url-status=dead |archiveurl=https://www.webcitation.org/60qr8onK0?url=http://www.erowid.org/culture/characters/characters_drug_use.shtml |archivedate=2011 թ․ օգոստոսի 11 |accessdate=2010 թ․ ապրիլի 8 |publisher=www.erowid.org}}</ref>, [[Պամելա Անդերսոն]]ը<ref>{{Cite web |date=18.11.2009 |title=Pamela Anderson has confessed to taking cocaine. |url=http://www.boston.com/ae/celebrity/articles/2009/11/18/pamela_andersons_cocaine_confession/ |accessdate=2010 թ․ հունվարի 1 |publisher=www.boston.com |lang=en}}</ref>, [[Լինդսի Լոհան]]ը<ref>{{Cite web |title=Lohan in Cocaine Scandal |url=http://www.hollywood.com/news/Lohan_in_Cocaine_Scandal/3690411 |url-status=live |archiveurl=https://www.webcitation.org/60qvjqOUB?url=http://www.hollywood.com/news/Lohan_in_Cocaine_Scandal/3690411 |archivedate=2011 թ․ օգոստոսի 11 |accessdate=2010 թ․ ապրիլի 8 |publisher=www.hollywood.com}}</ref> և այլք։

2000-ական թվականներին [[Հոլիվուդ]]ում կոկաինը տարածման երկրորդ տեմպ ստացավ. դա հիմնականում պայմանավորված էր դրա բազմապիսի համային խառնուրդների ստեղծմամբ (մասնավորապես «ելակային»)<ref>{{Cite web |date=2006 |title=Hollywood's New Fruit Addiction |url=http://www.tmz.com/2006/09/24/hollywoods-new-fruit-addiction/ |url-status=dead |archiveurl=https://www.webcitation.org/60qvk7Gfi?url=http://www.tmz.com/2006/09/24/hollywoods-new-fruit-addiction/ |archivedate=2011 թ․ օգոստոսի 11 |accessdate=2010 թ․ ապրիլի 8 |publisher=www.tmz.com}}</ref>։ [[2007]] թվականին [[Մեգան Ֆոքս]]ն ասել է, որ կոկաինը արդեն [[Հոլիվուդ]]ում է, և նա գիտի միայն 5 հոգու, ովքեր չեն օգտագործում կոկաին, և ինքը նրանցից մեկն է<ref>{{Cite web |title=Megan Fox Says All Of Hollywood Is On Cocaine |url=http://sveb.wordpress.com/2007/07/11/megan-fox-says-all-of-hollywood-is-on-cocaine/ |url-status=dead |archiveurl=https://www.webcitation.org/60qvkdvSP?url=http://sveb.wordpress.com/2007/07/11/megan-fox-says-all-of-hollywood-is-on-cocaine/ |archivedate=2011 թ․ օգոստոսի 11 |accessdate=2010 թ․ ապրիլի 8 |publisher=sveb.wordpress.com}}</ref>։

Կոկաինի թեման շոշափվում է նաև հայտնի ֆիլմերում, օրինակ՝ [[Սպիով դեմքը (ֆիլմ, 1983)|«Սպիով դեմքը»]], «99 ֆրանկ», [[Քրեական ընթերցվածք|«Քրեական ընթերցվածք»]], [[Ջիա (ֆիլմ)|«Ջիա»]], «Թրաֆիկ», «Վախ և նախանձ Լաս-Վեգասում», «Հարցազրույց», «Լոնդոն», «Ճարպիկը», «Կոկաին», «Իսկական սեր», [[Ռեքվիեմ երազանքի համար (ֆիլմ)|«Ռեքվիեմ երազանքի համար»]], «Սև կատվիկ, սպիտակ կատու», [[Ուոլ սթրիթի գայլը (ֆիլմ, 2013)|«Ուոլ սթրիթի գայլը»]], «Նոր ժամանակներ», «Կարմիր ջերմություն», «Զինագործ բարոնը», [[Հիմնական բնազդ|«Հիմնական բնազդ»]], «Գիշներ բուգի ոճով», «Էննի Հոլ»<ref name="hollywood_coke"/>։

=== Հայտնի մարդիկ, ովքեր օգտագործել են կոկաին ===
Ավանդաբար կոկաինը համարվում է երկնային, աստվածային թմրամիջոց<ref>{{Cite web |author=Джонатан Даффи |title=Знаменитости предпочитают кокаин |url=http://news.bbc.co.uk/hi/russian/life/newsid_4327000/4327788.stm |url-status=live |archiveurl=https://www.webcitation.org/60qvlAX7m?url=http://news.bbc.co.uk/hi/russian/life/newsid_4327000/4327788.stm |archivedate=2011 թ․ օգոստոսի 11 |accessdate=2010 թ․ հունվարի 1 |publisher=BBC |lang=ru}}</ref><ref>{{Cite web |author=Роман Уколов |title=Русские яппи любят "кокс" |url=http://www.ng.ru/events/2002-02-28/7_koks.html |url-status=live |archiveurl=https://www.webcitation.org/60qvlhVPT?url=http://www.ng.ru/events/2002-02-28/7_koks.html |archivedate=2011 թ․ օգոստոսի 11 |accessdate=2010 թ․ հունվարի 1 |publisher=Независимая газета}}</ref>, այն օգտագործել են 19-րդ և 20-րդ դարերի բազմաթիվ հայտնի մարդիկ։ Չնայած նրան, որ վիկտորյան դարաշրջանի վերջում կոկաին օգտագործողները հասարակության համար արատավոր էին, կան տեղեկություններ որ [[Վիկտորյա թագուհի]]ն ևս օգտագործել է կոկաին<ref>{{Cite web |title=The Pleasures of Cocaine |url=https://books.google.am/books?id=Jy6sNN-0ccMC&pg=PA13&dq=queen+victoria+cocaine&hl=en&ei=Q0YjTIihO8aqlAfH2tBM&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=6&ved=0CEEQ6AEwBQ#v=onepage&q=queen%20victoria%20cocaine&f=false |accessdate=2010 թ․ հունիսի 19}}</ref>։ Այս հարցում նրա հետևորդն էր [[Ուինսթոն Չերչիլ]]ը<ref>{{Cite web |title=Coca Tooth |url=http://cocaine.org/cocatooth.htm |url-status=dead |archiveurl=https://www.webcitation.org/60qvo4K6p?url=http://cocaine.org/cocatooth.htm |archivedate=2011 թ․ օգոստոսի 11 |accessdate=2010 թ․ ապրիլի 8 |publisher=cocaine.org}}</ref>։ Ուլիսս Ս. Գրանտն աշխատանքային ժամերին օգտագործում էր «կոկաինային գինի»<ref name="st_james_1"/>։ [[1884]] թվականին [[Զիգմունդ Ֆրոյդ]]ը սկսեց իր վրա փորձեր կատարել՝ ուսումնասիրելով կոկաինի հետազդեցությունները<ref>{{Cite web |title=Freud and Cocaine |url=http://www.artandpopularculture.com/Freud_and_cocaine |url-status=dead |archiveurl=https://www.webcitation.org/60qvoGRja?url=http://www.artandpopularculture.com/Freud_and_cocaine |archivedate=2011 թ․ օգոստոսի 11 |accessdate=2010 թ․ ապրիլի 8 |publisher=www.artandpopularculture.com}}</ref>։ Նա հիացմունքով էր խոսում կոկաինից ստացվող հաճույքի մասին, սակայն կտրուկ փոխեց իր պատկերացումները, երբ ընկերը մահացավ գերդոզավորումից<ref name="famous_users">{{Cite web |title=Famous Users |url=http://www.thegooddrugsguide.com/articles/famous_users/cocaine.htm |url-status=dead |archiveurl=https://www.webcitation.org/60qr3c6SF?url=http://www.thegooddrugsguide.com/articles/famous_users/cocaine.htm |archivedate=2011 թ․ օգոստոսի 11 |accessdate=2010 թ․ ապրիլի 8 |publisher=www.thegooddrugsguide.com}}</ref>։

[[Ջորջ Բուշ կրտսեր]]ը, ում լրագրողները բազմիցս մեղադրել են կոկաին օգտագործելու համար, հարցազրույցում խոստովանել է, որ կոկաին օգտագործելն իր սխալն է եղել<ref>{{Cite web |date=07.09.2004 |title=О Буше написали еще одну биографию, припомнив ему кокаин и спиртное |url=http://lenta.ru/world/2004/09/07/book/ |url-status=live |archiveurl=https://www.webcitation.org/60qvotoEw?url=http://lenta.ru/world/2004/09/07/book/ |archivedate=2011 թ․ օգոստոսի 11 |accessdate=2010 թ․ հունվարի 1 |publisher=Lenta.ru |lang=ru}}</ref>։ [[Դիեգո Մարադոնա]]ն որակազրկվել է կոկաին օգտագործելու համար, նրա դեմ քրեական գործ է հարուցվել՝ կոկաին պահելու մեղադրանքով<ref>{{Cite web |date=22 сентября 1996 |title=Viaje al fondo de Maradona |url=http://www.elmundo.es/papel/hemeroteca/1996/09/22/cronica/243902.html |url-status=live |archiveurl=https://www.webcitation.org/60qvpXpJ3?url=http://documenta.elmundo.orbyt.es/ |archivedate=2011 թ․ օգոստոսի 11 |accessdate=2009 թ․ դեկտեմբերի 26–ին |publisher=elmundo.es |lang=es}}</ref><ref>{{Cite web |date=2007 թ․ մարտի 29 |title=Diego Maradona sale de otro round en la dura pelea contra la adicción y el fantasma de la muerte |url=http://www.perfil.com/contenidos/2007/03/29/noticia_0035.html |url-status=dead |archiveurl=https://www.webcitation.org/5w9uzEzM4?url=http://www.perfil.com/contenidos/2007/03/29/noticia_0035.html |archivedate=2011 թ․ հունվարի 31 |accessdate=2010 թ․ ապրիլի 13 |publisher=perfil.com |lang=es}}</ref><ref name="Спорт-экспресс">{{Cite web |date=30 августа 1997 |title=Марадона третий раз попался на допинге |url=http://www.sport-express.ru/newspaper/1997-08-30/5_1/ |url-status=live |archiveurl=https://www.webcitation.org/5w9wOCb3m?url=http://www.sport-express.ru/newspaper/1997-08-30/5_1/ |archivedate=2011 թ․ փետրվարի 1 |accessdate=2010 թ․ ապրիլի 13 |publisher=Спорт-экспресс |lang=ru}}</ref><ref name="Clarin">{{Cite web |title=Dio positivo el control antidoping a Diego Maradona |url=http://www.clarin.com/diario/1997/08/29/r-05001d.htm |url-status=live |archiveurl=https://www.webcitation.org/60qvqSCql?url=http://edant.clarin.com/diario/1997/08/29/r-05001d.htm |archivedate=2011 թ․ օգոստոսի 11 |accessdate=2010 թ․ ապրիլի 13 |publisher=Clarin |lang=es}}</ref>։

== Ծանոթագրություններ ==
<div class="references" style="height: 250px; overflow: auto; padding: 3px" >{{ծանցանկ|2}}</div>

== Գրականություն ==
*{{Գիրք
 |հեղինակ = Steven B. Karch
 |վերնագիր = A Brief History of Cocaine
 |հղում = https://books.google.am/books?id=EL30bVA3orkC
 |հրատարակչություն = CRC Press
 |հրատարակություն= Second Edition
 |թվական = 2005
 |էջերի թիվ = 224
 |isbn = 978-0849397752
}}
*{{հոդված
 |հեղինակ = The Matrix Knowledge Group
 |վերնագիր = The illicit drug trade in the United Kingdom
 |հղում = http://www.homeoffice.gov.uk/rds/pdfs07/rdsolr2007.pdf
 |թվական = 2007
}}
*{{գիրք|հեղինակ = |մաս = |վերնագիր = Մարդու ֆիզիոլագիա Compendium|բնօրինակ = |հղում = |պատասխանատու = Բ. Ի. Տկաչենկո և Վ. Ֆ. Պյատինա|հրատարակություն = |վայր = |հրատարակչություն = Самарский дом|թվական = 2002|հատոր = |էջեր = |էջերի թիվ = 416|սերիա = |isbn = 5-7350-0335-6|տպաքանակ = }}
*{{գիրք|հեղինակ = Ի. Ն. Պյատնիցկայա|մաս = |վերնագիր = Ընդհանուր և մասնակի թմրագիտություն։ Ուղեցույց բժիշկենրի համար|բնօրինակ = |հղում = |պատասխանատու = |հրատարակություն = |վայր = |հրատարակչություն = «Медицина»|թվական = 2008|հատոր = |էջեր = |էջերի թիվ = 640|սերիա = |isbn = 5-225-03329-6|տպաքանակ = }}
*{{գիրք|հեղինակ = Ն. Վ. Վեսելյովսկայա, Ա. Ե. Կովալենկո|մաս = |վերնագիր = Թմրանյութեր. Հատկությունները, Գործառույթը, Ֆարմակոկինետիկան, Նյութափոխանակությունը|բնօրինակ = |հղում = |պատասխանատու = |հրատարակություն = |վայր = |հրատարակչություն = Триада-Х|թվական = 200|հատոր = |էջեր = |էջերի թիվ = 196|սերիա = |isbn = |տպաքանակ = }}
*{{գիրք|հեղինակ =  Ա. Պ. Օրեխով|մաս = |վերնագիր = Ալկալոիդների քիմիան|բնօրինակ = |հղում = |պատասխանատու = Վ. Մ. Ռոդիոնով|հրատարակություն = |վայր = |հրատարակչություն = ԽՍՀՄ-ի ԳԱ|թվական = 1955|հատոր = |էջեր = |էջերի թիվ = 860|սերիա = |isbn = |տպաքանակ = }}
*{{գիրք|հեղինակ = Ի. Վ. Մարկովա
|մաս = |վերնագիր = Երեխաների և պատանիների կլինիկական թունաբանություն|բնօրինակ = |հղում = |պատասխանատու = |հրատարակություն = |վայր = |հրատարակչություն = Интермедика|թվական = 1998|հատոր = 1|էջեր = |էջերի թիվ = 394|սերիա = |isbn = 5-89720-006-8|տպաքանակ = }}
*{{գիրք|հեղինակ = Ս. Ի. Սպեկտոր, Ս. Ի. Բոգդանով|մաս = |վերնագիր = Սվերդովլյան շրջանի թմրամոլությունը։ Ներկայիս կարգավիճակը, կանխատեսումներ|բնօրինակ = |հղում = |պատասխանատու = |հրատարակություն = |վայր = Եկատերինբուրգ|հրատարակչություն = Урал|թվական = 2003|հատոր = |էջեր = |էջերի թիվ = 300|սերիա = |isbn = 5-86037-057-1|տպաքանակ = }}

== Արտաքին հղումներ ==
* [http://www.emcdda.europa.eu/?nnodeid=25482 EMCDDA drugs profile: Cocaine (2007)]
* [http://www.erowid.org/chemicals/cocaine/cocaine.shtml Կոկաինի մասին ընդհնաուր տեղեկություններ]
* [http://sun.ars-grin.gov:8080/npgspub/xsql/duke/chemdisp.xsql?chemical=COCAINE Կոկաին պարունակող բույսեր] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20041107170238/http://sun.ars-grin.gov:8080/npgspub/xsql/duke/chemdisp.xsql?chemical=COCAINE |date=2004-11-07 }}
* [http://parentingteens.about.com/cs/cocainecrack/l/blsldiccocaine.htm «Կոկաինային» ժարգոնը] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091125185238/http://parentingteens.about.com/cs/cocainecrack/l/blsldiccocaine.htm |date=2009-11-25 }}
* [http://www.narkotiki.ru/5_5389.htm Կոկաին։ Տարատեսակները։ Կրեկ]
{{Արտաքին հղումներ}}

{{Ընտրյալ հոդված/Կատեգորիա|2015}}
{{Օրվա հոդված նախագծի մասնակից}}
{{ՀՍՀ|հատոր=5|էջ=525}}

[[Կատեգորիա:Ալկալոիդներ]]
[[Կատեգորիա:Գրգռիչներ]]
[[Կատեգորիա:Դեղամիջոցներ այբբենական կարգով]]
[[Կատեգորիա:Կարբոնաթթուների էսթերներ]]
[[Կատեգորիա:Կոկաին]]
[[Կատեգորիա:Տեղական անզգայացման դեղամիջոցներ]]