Դիտել Կորեա էջի վիքիկոդը

{{Տեղեկաքարտ Աշխքարտ}}
'''Կորեա''', տարածաշրջան [[Արևելյան Ասիա]]յում։ Ներառում է [[Կորեական թերակղզի]]ն, [[Ջեջու կղզի]]ն և մի շարք փոքր կղզիներ թերակղզու մոտ։ Կորեան 1948 թվականից [[Կորեայի բաժանում|բաժանված]] է երկու ինքնիշխան պատությունների՝ [[Հյուսիսային Կորեա]] և [[Հարավային Կորեա]]։ Կորեան հյուսիս-արևելքից սահմանակցում է [[Ռուսաստան]]ին, հյուսիս-արևմուտքից՝ [[Չինաստան]]ին և արևելքում [[Կորեական նեղուց]]ով ու [[Ճապոնական ծով]]ով անջատված է [[Ճապոնիա]]յից։

1-ին հազարամյակի առաջին կեսին Կորեան բաժանված էր երեք մրցակից պետությունների միջև՝ [[Գոգուրեո]], [[Պեկչե]] և [[Սիլլա]], որոնք միասին կոչվում էին «[[Կորեայի երեք թագավորություններ]]»։ 1-ին հազարամյակի երկրորդ կեսին Սիլլան պարտության մատնեց և նվաճեց Պեկչեն և Գոգուրեոն, և սկսվեց «[[Միացյալ Սիլլա]]»-յի ժամանակաշրջանը։ Այնուամենայնիվ հյուսիսում նախկին Գոգուրեոյի տարածքում ձևավորվեց [[Բոհայ]] պետությունը։ Միացյալ Սիլլան փլուզվեց քաղաքացիական պատերազմի արդյունքում և ձևավորվեց [[Ուշ երեք կորեական թագավորություններ]]ը։ 1-ին հազարմյակի վերջում [[Գոգուրեո]]ն վերաձևավորվեց որպես [[Գորյո]] և պարտության մատնեց մյուս երկու պետություններին և միավորեց [[Կորեական թերակղզի]]ն որպես միացյալ անկախ պետություն։ Նույն ժամանակ Բոհայը փլուզվեց և նրա վերջին թագաժառանգ արքայազնը փախավ հարավ դեպի Գորյո։ Գորյոն, որի անվանումը տառադրաձվեց ժամանակակից Կորեայի, բարձր մշակութային պետություն էր<ref name="print_a">{{cite encyclopedia|title=Korean Metal Movable Type|encyclopedia=World Treasures: Beginnings|url=https://www.loc.gov/exhibits/world/world-record.html#obj152|publisher=Library of Congress|accessdate=2018 թ․ դեկտեմբերի 19}}</ref><ref name="print_b">{{cite encyclopedia|title=Korean Classics|encyclopedia=Library of Congress Asian Collections: 2007 Illustrated Guide|url=https://www.loc.gov/rr/asian/guide2007/guide-korean.html|year=2007|publisher=Library of Congress|accessdate=2018 թ․ դեկտեմբերի 19}}</ref><ref name="print_c">{{cite web|title=Gutenberg Bible|url=http://www.bl.uk/learning/timeline/item100565.html|website=British Library|publisher=The British Library Board|accessdate=2016 թ․ օգոստոսի 19|archive-date=2016 թ․ հոկտեմբերի 25|archive-url=https://web.archive.org/web/20161025033159/http://www.bl.uk/learning/timeline/item100565.html|url-status=dead}}</ref><ref name="print_d">{{cite web|title=Korea, 1000–1400 A.D. {{!}} Chronology {{!}} Heilbrunn Timeline of Art History {{!}} The Metropolitan Museum of Art|url=http://www.metmuseum.org/toah/ht/07/eak.html|website=The Met's Heilbrunn Timeline of Art History|publisher=The Metropolitan Museum of Art|accessdate=2016 թ․ օգոստոսի 19}}</ref><ref name="print_e">{{Cite encyclopedia|title=Movable type|url=http://www.oxfordreference.com/view/10.1093/oi/authority.20110803100213284|encyclopedia=Oxford Reference|publisher=Oxford University Press|accessdate=2018 թ․ դեկտեմբերի 19}}</ref><ref name="print_f">{{cite book|last1=Ebrey|first1=Patricia Buckley|last2=Walthall|first2=Anne|title=East Asia: A Cultural, Social, and Political History|publisher=Cengage Learning|isbn=978-1285528670|url=https://books.google.com/books?id=QfkWAAAAQBAJ&q=%22Korea+led+the+world+in+inventing+metal+movable-type+printing+in+1234%22#v=snippet&q=%22Korea%20led%20the%20world%20in%20inventing%20metal%20movable-type%20printing%20in%201234%22|accessdate=2018 թ․ դեկտեմբերի 19|language=en|date=2013 թ․ հունվարի 1}}</ref>։ Սակայն մոնղոլների բազմակի արշավանքները 13-րդ դարում զգալի թուլացրեցին երկիրը և մի քանի տասնամյակ պայքարից հետո համաձայնվեցին դառնալ վասալ պետություն։ [[Գոնմին Արքա]]յի ռազմական ապստամբությամբ վերջ դրվեց մոնղոլների քաղաքական ազդեցությունը Գորյոյում և դրան հաջորդեց քաղաքական պայքար և Գորյոն դարձավ գեներալ [[Տհեջո]]յի հեղաշրջման զոհը, ով հիմնադրեց [[Չոսոն]] պետությունը 1392 թվականի հուլիսի 17-ին։

Չոսոնի ժամանակաշրջանի առաջին 200 տարին համեմատաբար խաղաղ էր։ Այս ընթացքում [[Սեջոնգ Մեծ]] ստեղծեց կորեերեն այբուբենը 15-րդ դարում և մեծացրեց [[Կոնֆուցիականություն|Կոնֆուցիականության]] ազդեցությունը։ Տոհմի կառավարմեն հետագա տարիներին Կորեան իր մեկուսական քաղաքականության պատճառով Արևմուտքի կողմից ստացավ «Լքյալ թագավորություն» մականունը։ 19-րդ դարի վերջին Կորեան դարձավ կայսերական Ճապոնիայի գլխավոր նպատակներից մեկը։ [[Առաջին սինո-ճապոնական պատերազմ]]ից հետո 1910 թվականին Կորեան բռնակցվեց Ճապոնիային և մնաց նրա տիրապետության տակ մինչև [[Երկրորդ համաշխարհային պատերազմ]]ի ավարտը։

1945 թվականին [[ԽՍՀՄ]]-ը և [[Միացյալ Նահանգներ]]ը Ճապոնիայի կապիտուլյացիայից հետո համաձայնվեցին բաժանել Կորեան 38-րդ զուգահեռականով։ Հյուսիսը գտնվում էր ԽՍՀՄ-ի վերահսկողության տակ, իսկ հարավը՝ ԱՄՆ-ի։ Հետագայում այս երկու տարածքներում ձևավորվեցին երկու առանձին անկախ պատություններ՝ Հյուսիսային Կորեան և Հարավային Կորեան։

== Աշխարհագրություն ==

=== Բնակչություն ===
[[Պատկեր:강화 정수사 법당 02.jpg|մինի|ձախից|Բուդդայական տաճար Կորեայում]]
Կորեան միատարր երկիր է։ Բնակչության 99% ից ավելին կորեացիներ են։ Դավանում են [[բուդդայականություն]]։ Կան փոքրաթիվ [[քրիստոնյա]]ներ։ Պաշտոնական տոմարը Գրիգորյանն է, հարավում՝ նաև տեղականը, ըստ որի տոմարը սկսվում է Կորեայի առասպելական հիմնադիր [[Տանգուն]]ի ծննդյան տարեթվից (մ.թ.ա. 2333)։

=== Բնություն ===
[[Պատկեր:Landscape with Mountains in North Korea.JPG|մինի|աջից|Բնապատկեր Հյուսիսային Կորեայում]]
Կորեական թերակղզու արևելյան ափերը լեռնոտ են, արևմուտքը՝ հարթ, կտրտված։ Նավագնացության համար հարմար ծովախորշերը գտնվում են նրա հյուսիսային և հարավային մասերում։ Արևմուտքում նավագնացությունը դժվարանում է [[մակընթացություն|մակընթացության]] ուժեղ ալիքների պատճառով։ Հարավային և արևմտյան ափերի երկայնքով տարածված են բազմաթիվ կղզիներ (Կոջեդո, Չեջուդո, Չինդո և այլն)։

=== Ռելիեֆ ===
[[Պատկեր:North Korea 1996 CIA map.jpg|մինի|ձախից|Հյուսիսային Կորեայի քարտեզ]]
Ռելիեֆը լեռնային է։ Հյուսիսում՝ [[Հյուսիս-Կորեական լեռներ|Հյուսիս-Կորեական]], արևելքում [[Արևելա-Կորեական լեռներ|Արևելա-Կորեական]] լեռներն են (մինչև 2744 մ բարձրությամբ), հարավում՝ [[Սոբեկ]] և [[Նորյոն]] լեռնաճյուղերը, որոնք հյուսիսային լայնության 36°-ից հարավ կոչվում են Հարավ-Կորեական լեռներ։ Դաշտավայրերն ու հարթավայրերը գրավում են Կորեայի տարածքի մոտ 25 % ը և գերազանցապես գտնվում են թերակղզու արևմտյան ափի շրջանում։ Կորեական թերակղզին տեղադրված է [[Չին-Կորեական պլատֆորմ]]ի արևելյան մասում։ Կազմված է մինչքեմբրյան գրանիտներից, գնեյսներից և մետամորֆային թերթաքարերից, պլատֆորմի նստվածքային ծածկոցը՝ պրոտերոզոյան նստվածքներից, որը ծալքավորությամբ ձևափոխվել է և տեղ-տեղ պատռվել մեզոզոյան ինտրուզիաներով։ Կան [[երկաթ]]ի (մոտ 100 հանքավայր), բազմամետաղների, [[պղինձ|պղնձի]], [[վոլֆրամ]]ի, [[քրոմ]]ի, [[կոբալտ]]ի, [[ոսկի|ոսկու]], [[արծաթ]]ի, [[գրաֆիտ]]ի, [[մագնեզիտ]]ի, [[քարածուխ|քարածխի]], [[գորշ ածուխ|գորշ ածխի]] հանքավայրեր։

=== Կլիմա ===
Կլիման ծովային է, մուսսոնային։ Ձմեռային ցամաքային մուսսոնները բերում են չոր և սառը օդ։ [[Հունվար]]ի միջին ջերմաստիճանը հյուսիսում —21&nbsp;°C է, հարավում՝ մինչև 4&nbsp;°C։ Հյուսիսային լեռներում սառնամանիքները հասնում են — 30&nbsp;°C-ից —40&nbsp;°C-ի։ Ամենատաք ամսվա միջին ջերմաստիճանը հյուսիսում 22&nbsp;°C է, հարավում՝ 26&nbsp;°C։ Տարեկան տեղումները՝ 700—1500 մմ։ Ձնածածկույթ լինում է միայն հյուսիսային լեռներում։

=== Գետային ցանց ===
[[Պատկեր:River in Korea.jpg|մինի|Հարավային Կորեայի գետերը]]
Գետային ցանցը խիտ է, սնումը՝ անձրևային, ձնաանձրևային։ [[Ամնոկկան]] (Յալուցզյան), [[Տեդոնգան]], [[Հանգան]], [[Տումանգան]] (Տումինցզյան), Նակթոնգան խոշոր գետերն օգտագործվում են ոռոգման, նավարկության և էլեկտրաէներգիա ստանալու համար։ Գետերի վրա կառուցված են ջրամբարներ։

=== Հողաբուսական ծածկույթ ===
Հողաբուսական ծածկույթում գերակշռում են գորշ անտառային, գորշ լեռնային, հյուսիսում՝ լեռնա-պոդզոլային, հարավում՝ կարմրագորշ անտառային, խոնավ-մերձարևադարձային շրջաններում՝ կարմրահողերն ու դեղնահողերը, դաշտավայրերում և գետահովիտներում՝ բերրի ալյուվիալ հողերը։

=== Բուսականություն և Կենդանիներ ===
[[Պատկեր:포천 직두리 부부송 02.JPG|մինի|ձախից|Բունուսոնգ ծառը Կորեայում]]
Բուսականությունը և կենդանական աշխարհը հարուստ է, բազմազան։ Տարածված են [[Սիբիր]]ի, [[Հյուսիս-Արևելյան Չինաստան|Հյուսիս-Արևելյան]] և [[Արևելյան Չինաստան]]ի ու [[Ճապոնիա]]յի ֆլորայի ներկայացուցիչները։ Տարածության 75% ը անտառապատ է, բայց սաղարթախիտ անտառի մի մասը նման է տայգայի։ Հարթավայրերում անտառները հատված են և ամբողջությամբ հերկված։ Կենդանիներից կան սիբիրյան անվանումով ամուրյան [[վագր]]եր, [[ընձառյուծ]], [[արջ]]եր, [[լուսան]], [[բծավոր եղջերու]], [[մարալ]], [[մշկայծյամ]] և այլն։ Շատ են թռչունները։ Ձկներն ունեն արդյունագործական նշանակություն։

== Կորեան մինչև 1948 թվականը. Պատմական ակնարկ ==
[[Պատկեր:KoreanWar recover Seoul.jpg|մինի|Ավերված Սեուլը 1950 թվականին՝ Կորեական պատերազմի ժամանակ]]
Մարդու բնակության հնագույն հետքերը վերագրում են ուշ պալեոլիթին։ [[Մ. թ. ա. 5-րդ դար|Մ. թ. ա. 5]]-[[Մ. թ. ա. 6-րդ դար|6]]-րդ դարերում Կորեայի տարածքում ամենախոշոր ստրկատիրական պետությունը Չոսոնն էր։ [[Մ. թ. ա. 109 թվական]]ին չինական Հան կայսրությունը նվաճեց Չոսոնը։ Մ.թ. սկզբին առաջացան վաղ ֆեոդալական պետություններ՝ Կոգուրյոն, Պեկչեն, Սիլլան։ [[4-րդ դար|4]]-[[6-րդ դար|6-րդ]] դարերում տարածվեցին [[կոնֆուցիականություն]]ը և [[բուդդայականություն]]ը։ [[19-րդ դար]]ում Կորեայում ֆեոդալական մասնատվածության շրջան էր։ [[935]] թվականին երկիրը միավորել է '''Կորյո''' պետության (հիմնադրվել է [[918]] թվականին, ըստ ավանդության՝ Կորյո անունից առաջացել է երկրի եվրոպական անվանումը) հիմնադիր [[Վան Գոն]]ը։ [[1231]] թվականին Կորեա ներխուժեցին մոնղոլները։ [[1392]] թվականին Կորյոյի զորահրամանատարներից Լի Սոն Գեն հռչակվել է թագավոր և հիմնել Լի դինաստիան ([[1392]]—[[1910]])։

Կորեան ապրել է տնտեսական և մշակութային վերելք։ Երկրի վիճակը ծանրացել է ճապոնական ([[16-րդ դար]]ի վերջին) և մանջուրական ([[16-րդ դար]]ի 1-ին կեսին) նվաճողների ներխուժման հետևանքով։ [[17-րդ դար|17]]-[[18-րդ դար|18-րդ]] դարերում Կորեան ապրել է սոցիալ-տնտեսական առաջընթաց, զարգացել են ապրանքա-դրամական հարաբերությունները, ուժեղացել է ֆեոդալական շահագործումը։ [[18-րդ դար]]ի վերջին նկատվել են ֆեոդալական հարաբերությունների քայքայման նշաններ։ [[19-րդ դար]]ում կառավարությունը, փորձելով պահպանել ֆեոդալական հարաբերությունները, ձգտել է Կորեան մեկուսացնել արտաքին աշխարհից, կորեական զորքերը ետ են մղել [[Ֆրանսիա]]յի ([[1866]]), [[ԱՄՆ]]-ի ([[1871]]) ռազմանավերի հարձակումը, որոնք ուզում էին ուժով բացել Կորեայի նավահանգիստները։ [[19-րդ դար]]ի 2-րդ կեսին Կորեան հարկադրված էր առևտրական անիրավահավասար պայմանագրեր կնքել [[Ճապոնիա]]յի, [[ԱՄՆ]]-ի, [[Մեծ Բրիտանիա]]յի, [[Գերմանիա]]յի, [[Ռուսաստան]]ի, [[Ֆրանսիա]]յի և այլ երկրների հետ։

[[1882]] թվականի [[հուլիսի 23|հուլիսի 23-ին]] [[Սեուլ]]ում բռնկեց զինվորների և քաղաքացիների հակաճապոնական և հակակառավարական ապստամբություն, որը ճնշվեց Չինաստանի օգնությամբ։ [[1885]] թվականի ապրիլին Ճապոնիան և Չինաստանը կնքեցին պայմանագիր, որով հավասարվեցին Կորեայի նկատմամբ երկու կողմերի հավակնությունները։ Կորեան դարձավ կիսագաղութային երկիր։ Օտարերկրացիների ներխուժումը, [[ֆեոդալական շահագործում]]ը առաջ բերեցին գյուղացիական խոշոր ապստամբություն ([[1893]]—[[1894]])։ Չինաստանը, ապա Ճապոնիան զորք մտցրին Կորեա, սկսվեց ճապոնա-չինական պատերազմը։ [[19-րդ դար]]ի վերջին սրվեցին ռուս-ճապոնական հակասությունները Կորեայում։ [[1896]] թվականին Ռուսաստանի և Ճապոնիայի միջև կնքված համաձայնագրով Կորեան ճանաչվեց անկախ, սակայն երկու երկրների համար վերապահվեցին համապատասխան արտոնություններ Կորեայում։ 19-րդ դարի 90-ական թվականների 2-րդ կեսին Կորեան կոնցեսիաներ տրամադրեց ԱՄՆ-ին, Ճապոնիային, Մեծ Բրիտանիային, Ֆրանսիային, Գերմանիային և Ռուսաստանին։ [[1904]]—[[1905]] թվականների [[ռուս-ճապոնական պատերազմ]]ի ժամանակ Ճապոնիան օկուպացրեց Կորեան, իսկ պատերազմի ավարտից հետո փաստորեն գրավեց այն։

Ռուս-ճապոնական պատերազմը և [[1905]]—[[1907]] թվականների ռուսական հեղափոխությունը նոր թափ հաղորդեցին ազզային-ազատագրական շարժմանը։ Տարածվեցին ազգային վերածնության բուրժուա-դեմոկրատական գաղափարներ։ [[1910]] թվականի օգոստոսին Ճապոնիան անեքսիայի ենթարկեց Կորեային։ [[Հոկտեմբերյան Հեղափոխություն|Հոկտեմբերյան սոցիալիստական մեծ հեղափոխությունը]] մեծ ազդեցություն ունեցավ Կորեայի ազգային-ազատագրական շարժման վրա։ [[1919]] թվականի մարտ-ապրիլին տեղի ունեցավ համազգային ապստամբություն, որը պարտություն կրեց։ [[1920]] թվականին կազմավորվեց առաջին համազգային բանվորական կազմակերպությունը։ 20-ական թվականների սկզբին ստեղծվեցին արհմիություններ և այլ մասսայական կազմակերպություններ։ Արդյունաբերական կենտրոններում առաջացան մարքսիզմ-լենինիզմը ուսումնասիրող խմբակներ։ [[1925]] թվականի [[ապրիլի 17|ապրիլի 17-ին]] ստեղծվեց Կորեայի կոմունիստական կուսակցությունը (ԿԿԿ)։ [[1930]]-ական թվականներին [[Մանջուրիա]]յում (ուր ապրում էր մոտ 1 միլիոն կորեացի) և Կորեայի հյուսիսային շրջաններում ծավալվեց հակաճապոնական պարտիզանական շարժում, որը ղեկավարում էին կոմունիստները։ [[1932]] թվականին [[Կիմ Իր Սեն]]ը կազմակերպեց պարտիզանական ջոկատ, որը հետագայում վերաճեց Կորեայի ժողովրդա-հեղափոխական բանակի։

[[1936]] թվականին ստեղծվեց [[Հայրենիքի վերածննդի ընկերություն]] կամ Հայրենիքի վերածննդի լիգա կազմակերպությունը, որի նպատակն էր ճապոնական տիրապետության վերացումը, անկախ, դեմոկրատական կորեական պետության, ժողովրդական կառավարության ստեղծումը ևն։ [[Երկրորդ համաշխարհային պատերազմ]]ի ժամանակ Կորեայում մեծ չափեր ընդունեց դիմադրության շարժումը։ Սովետական բանակի և Կորեայի հեղափոխական բանակի կողմից Կորեայի ազատագրվելուց հետո ([[1945]] թվականի օգոստոս) վերստեղծվեց կոմունիստական կուսակցությունը։ [[1945]] թվականի օգոստոս-սեպտեմբերին ստեղծվեցին ժողովրդավարական իշխանության օրգաններ՝ քաղաքական ժողովրդական կոմիտեներ և պետական իշխանության նախապատրաստման կոմիտեներ։ 1945 թվականի սեպտեմբերին Հարավային Կորեա մտած ԱՄՆ-ի զորքերը, դաշնակցային պայմանագրերի հիման վրա ([[Յալթա]], [[1945]] թվականի փետրվար, Պոտսդամ, [[1945]] թվականի հուլիս-օգոստոս և այլն), Հարավային Կորեայում, ինչպես սովետական զորքերը Հյուսիսային Կորեայում, պետք է ընդունեին ճապոնական զորքերի կապիտուլյացիան և աջակցեին դեմոկրատական ուժերին՝ ստեղծելու անկախ, դեմոկրատական պետություն։ Սակայն ամերիկյան իշխանությունները ձգտում էին խոչընդոտ հարուցել Հարավային Կորեայում սկսված ժողովրդա-դեմոկրատական հեղափոխությանը։ Հեղափոխությունը հաջողությամբ զարգանում էր Հյուսիսային Կորեայում։ [[1945]] թվականի [[հոկտեմբերի 10|հոկտեմբերի 10-ին]] ստեղծվեց Կորեայի հյուսիսային կորեական Կազմբյուրո։ [[1946]] թվականի փետրվարին ստեղծվեց Հյուսիսային Կորեայի ժողովրդական ժամանակավոր կոմիտե՝ ժողովրդական իշխանության բարձրագույն մարմինը։ [[1946]] թվականի [[մարտի 23|մարտի 23-ին]] հրատարակվեց կոմկուսի քաղաքական ծրագիրը՝ 20 կետից։ Կարճ ժամանակում իրականացվեցին արմատական դեմոկրատական վերափոխումներ. անցկացվեց հողային ռեֆորմ, ոչնչացվեց կալվածատիրական հողատիրությունը, ազգայնացվեց արդյունաբերությունը են։ [[1946]] թվականին ստեղծվեց Միասնական դեմոկրատական ազգային ճակատ (ՄԴԱՃ)։

[[1946]] թվականի օգոստոսին կոմկուսի և Նոր ժողովրդական կուսակցության (հիմնվել էր [[1946]] թվականի փետրվարին) միավորման հետևանքով կազմվեց Հյուսիսային Կորեայի աշխատանքային կուսակցությունը։ [[1948]] թվականի փետրվարին կազմավորվեց Կորեական ժողովրդական բանակը։ Կոմունիստական ուժերը միասնական, «դեմոկրատական» Կորեա ստեղծելու համար մղվող պայքարում հենվում էին [[ԽՍՀՄ]] բազմակողմանի օգնության վրա։ [[1948]] թվականի մայիսին, ի հեճուկս հյուսիսի, Հարավային Կորեայում անցկացվեցին ընտրություններ, օգոստոսին ստեղծվեց, այսպես կոչված, [[Կորեական Հանրապետություն]]ը, որի գլուխ կանգնեցին հակակոմունիստական տարրերը՝ [[Լի Սին Ման]]ի գլխավորությամբ։ [[1948]] թվականի օգոստոսին տեղի ունեցան Գերագույն ժողովրդական ժողովի ընտրություններ։ Գերագույն ժողովրդական ժողովը մշակեց ժողովրդա-դեմոկրատական պետության սահմանադրություն, հռչակեց [[Հյուսիսային Կորեա|Կորեայի ժողովրդա-Դեմոկրատական Հանրապետության]] (ԿԺԴՀ) ստեղծումը ([[1948]] թվականի [[սեպտեմբերի 9]])։ Կազմվեց կառավարություն՝ Կիմ Իր Սենի գլխավորությամբ։ ԿԺԴՀ-ի կառավարությունը իր ամենակարևոր խնդիրն է համարում երկրի խաղաղ միավորումը՝ դեմոկրատական սկզբունքների հիման վրա։

=== Գիտություն և գիտական հիմնարկներ ===
Կորեան Արևելքի հնագույն քաղաքակիրթ երկրներից է։ Հնուց ի վեր Կորեայում զբաղվել են աստղագիտական և օդերևութաբանական դիտումներով, զարգացել է շինարարական տեխնիկան։ [[632]]-[[647]] թվականներին Սիլլա պետության մայրաքաղաք Կյոնջուի մոտակայքում կառուցվել է Արևելյան Ասիայի հնագույն աստղադիտարանը (Չխոմսոնդե աշտարակը)։ [[718]] թվականին Կորեայում ստեղծվել է ջրի ժամացույցը։ [[682]] թվականին Միլլայում բացվել է «Կուկխակ» պետական ուսումնարանը, որտեղ [[717]] թվականից դասավանդվել է բժշկագիտություն և մաթեմատիկա, իսկ [[794]] թվականից՝ աստղագիտություն։ [[11-րդ դար|11]]-[[13-րդ դար|13-րդ]] դարերում Կորեայում լայն տարածում է գտել ճենապակե իրերի արտադրությունը։ [[1234]]-[[1241]] թվականներին սկսել են կիրառել մետաղե տպատառեր, որոնք կատարելագործվել են [[1434]] թվականին։ [[15-րդ դար]]ի 2-րդ կեսին սկսել են զարգանալ կիրառական գիտությունները։ «Գիրք հողագործության մասին» աշխատությունում կորեացի գիտնականներն ընդհանրացրել են իրենց ժամանակի գյուղատնտեսական գիտելիքները։ Օդերևութաբանական դիտումների համար [[1441]] թվականից օգտագործվել է անձրևաչափը։ [[Յան Մոն Ջի]]ն և ուրիշներ կազմել են Կորեայի աշխարհագրական քարտեզը ([[1451]])։ Զարգացել է նաև բժշկագիտությունը, [[1445]] թվականին հրատարակվել է բժշկական հանրագիտարան։ [[15-րդ դար|15]]-17-րդ դարերում ստեղծվել են բնագիտական կարևոր աշխատություններ, որոնցից է 55 գրքով հրատարակված հանրագիտարանը՝ նվիրված Արևելյան պետության տեսարժան վայրերին (1487)։ [[15-րդ դար|15]]-[[16-րդ դար|16-րդ]] դարերում Կորեայում խոշոր հաջողությունների հասավ ռազմական տեխնիկան։ Ռազմանավերի և հրետանային զենքի կառուցվածքի կատարելագործմամբ աչքի ընկավ ծովապետ [[Լի Մուն Սի]]ն ([[16-րդ դար]])։ Նրա նախագծով կառուցվել է թնդանոթով և զանազան հարմարանքներով զինված մարտական նավ։ Արտաքին քաղաքական մեկուսացումը ([[17-րդ դար|17]]-[[19-րդ դար|19-րդ]] դարերի 2-րդ կես) որոշ չափով արգելակեց Կորեայի տնտեսական և մշակութային զարգացումը, սակայն նույնիսկ այդ շրջանում շարունակվում էին բնագիտական և տեխնիկական հետազոտությունները։ [[19-րդ դար]]ի 2-րդ կեսին բնագիտական միտքը Կորեայում նորից աշխուժացում ապրեց։ Ճանաչում ստացան Նամ Բյոն Գիլի և Նամ Բյոն Չհոլի աշխատությունները մաթեմատիկայի և աստղագիտության բնագավառում, [[Կիմ Ջոն Հոյ]]ի հետազոտություններն աշխարհագրության վերաբերյալ։ Վերջինս կազմեց Կորեայի մանրամասն քարտեզը([[1861]])։ Բնագիտության զարգացման համար մեծ նշանակություն ունեցան Հոն Դե Ցոնայի, Լի Սուն Գվանի և այլոց աշխատանքները, որոնք վերաբերում էին բազմազան խնդիրների և հիմնականում հանրագիտական բնույթ ունեին։ Կորեայի ազատագրումից ([[1945]]) հետո Հյուսիսային Կորեայում բարենպաստ պայմաններ ստեղծվեցին գիտության զարգացման համար։ [[1946]] թվականին [[Փխենյան]]ում բացվեց Կիմ Իր Սենի անվան պետական համալսարանը։ [[1947]] թվականին աշխատանքն սկսեցին գիտական առաջին հիմնարկները։

=== Փիլիսոփայություն ===
[[Պատկեր:Jwaong Yun Tchi-ho.png|մինի|աջից|Կորեացի փիլիսոփա Յուանգ Յուն Չի-հոն]]
Կորեայի փիլիսոփայությունը միահյուսված է եղել կրոնական մտածողության հետ և ընդհուպ մինչև [[15-րդ դար]]ում զարգացել է [[Բուդդայականություն|բուդդայականության]], [[կոնֆուցիականություն|կոնֆուցիականության]], [[դաոսիզմ]]ի պատմական տարբեր ձևերում։ 16-17-րդ դարերում ձևավորվել է Կորեայի ամենախոշոր իդեալիստական՝ Չժու Սիի հետևորդների դպրոցը՝ սոննիհակը կամ լիհակը (Լի Խվան, Լի Ի, Կիմ Ին, Խու)։ Մատերիալիստական ավանդույթների ներկայացուցիչներն էին Կիմ Սի Սիպը և Սո Գյոն Դոկը։ [[17-րդ դար]]ում չին փիլիսոփա Վան Յան Մինի կորեական հետևորդները հակադրվել են նեոկոնֆուցիականությանը։ Իմ Սոն Ջուն ([[18-րդ դար]]) արտահայտել է «կի» նյութական նախահիմքի առաջնության գաղափարը, նրա ուսմունքը շարունակել է Չխվե Խան Գին ([[19-րդ դար]])։ [[17-րդ դար|17]]-[[19-րդ դար|19-րդ]] դարերում հասարակական մտքի մատերիալիստական ավանդույթների զարգացման բնագավառում նշանակալի ներդրում են ունեցել սիրխակ փիլիսոփայական և սոցիոլոգիական շարժման ներկայացուցիչները։ [[18-րդ դար]]ի վերջին -[[19-րդ դար]]ի սկզբի կեսին փորձ է կատարվել ամրապնդել նեոկոնֆուցիականությունը (Կի Ջոն Ջին)։ Տոնխակի աղանդի կրոնական ուսմունքը բովանդակում էր պանթեիստական տարրեր և մարդկանց համընդհանուր հավասարության իդեալը։ Արտասահմանի հետ կապեր հաստատելու ընթացքում Կորեա են թափանցում Արևմուտքի սոցիալ-քաղաքական ուսմունքները։ [[1919]] թվականի ապստամբությունից հետո տարածվել են [[մարքսիզմ]]-[[լենինիզմ]]ի գաղափարները։ Ճապոնական գաղութային տիրապետությունից Կորեայի ազատագրումից հետո մարքսիզմլենինիզմի գաղափարները տիրապետող դարձան Հյուսիսային Կորեայում։

=== Տնտեսագիտություն ===
Կորեայում հասարակական-տնտեսագիտական միտքը սաղմնավորվել է մոտ 2 հզ. տարի առաջ։ Պատմական աղբյուրները վկայում են, որ [[մ. թ. ա. 4-րդ դար|մ. թ. ա. 4]]-[[մ.թ.ա. 7-րդ դար|7-րդ]] դարերում կորեացի գիտնականները զբաղվում էին հասարակական պրոցեսների ուսումնասիրությամբ։ Նրանց տնտեսագիտական հայացքների վրա ակներև էր բուդդայականության, կոնֆուցիականության և դաոականության ազդեցությունը։ [[Ֆեոդալական Կորեա]]յի տնտեսական զարգացման գլխավոր պրոբլեմը ագրարային հարցն էր։ Առաջ էր քաշվում ֆեոդալական խոշոր սեփականության սահմանափակման և կենտրոնացված (պետ.) հողասեփականության ամրապնդման (Կիմ Բու Սիկ), շահագործվող դասակարգերի դրության բարելավման (Չոն Դո Ջոն, Լի Ի) գաղափարը։ Մեծ էր «սիրհակ» դպրոցի ներկայացուցիչների (Լյու Հյոն Վոն, Պակ Չի Վոն, Չոն Յակ Յոն և ուրիշներ) հայացքների ազդեցությունը։ Դրանք արտահայտում էին առաջադեմ ազնվականության, գյուղացիության և քաղաքի չքավորության շահերը։ [[19-րդ դար]]ի վերջին քառորդում ձևավորված ազնվական-լուսավորիչների խմբի («ռեֆորմատորների կուսակցություն») ծրագրում առաջ էր քաշվում երկրի սոցիալ-տնտեսական իրականության և պետության կառուցվածքի բուրժուական վերափոխումների (միապետության պահպանմամբ) պահանջը։ [[19-րդ դար]]ի վերջում-[[20-րդ դար]]ի սկզբում կազմավորվեց տնտեսագիտական մտքի բուրժուա-լուսավորական ուղղությունը, որն ուներ մշակութային-հայրենասիրական բնույթ։ Սակայն Կորեայի գաղութացման շրջանում այն ջախջախվեց և վերածվեց բուրժ. ազգային ռեֆորմատորական չափավոր շարժման։ Մարքսիզմ-լենինիզմի գաղափարները Կորեայում տարածվել են Հոկտեմբերյան սոցիալիստական մեծ հեղափոխության հաղթանակից և հակաճապոնական ապստամբությունից ([[մարտի 1]], [[1919]]) հետո։ [[1930]]-ական թվականներին մարքսիստական տնտեսագիտական հայացքներն արտահայտվեցին կոմունիստների մշակած հակաճապոնական ազգային-ազատագրական պայքարի ծրագրում։ [[1945]] թվականից մարքսիստական տնտեսագիտությունը զարգանում է Հյուսիսային Կորեայում։

=== Գրականություն ===
[[Պատկեր:Lee Kwang-su.jpg|մինի|ձախից|Լի Գվանսու]]
[[Պատկեր:Kim Myung-sun.jpg|մինի|աջից|Կիմ Մյունգսու]]
Մինչև [[19-րդ դար]]ի վերջը Կորեայի գրականությունը երկլեզվյան էր՝ խանմուներեն և կորեերեն։ Կորեերեն գրականության հնագույն նմուշները մինչև [[15-րդ դար]]ի կեսերը չինական ձևափոխված հիերոգլիֆներով գրառված 25 ոչ մեծ բանաստեղծություններ են՝ խյանգաներ («հայրենի երկրի երգեր»), որոնք ստեղծվել են 7-11-րդ դարեր։ Կորեական այբուբենով առաջին ստեղծագործությունն է «Ձոն երկինք թռչող վիշապին» ([[1445]])։ 16-17-րդ դարերի գրականության մեջ տիրապետել է բնանկարային քնարերգությունը։ Իմդինյան ազատագրական պատերազմի ([[1592]]-[[1598]]) անմիջական արտահայտությունն էր Պակ Ին Նոյի ([[1561]]-[[1642]]) հայրենասիրական քնարերգությունը։ Կորեերեն պոեզիան ամփոփվել է «Կանաչ լեռների Երկրի անթառամ խոսքեր» (մոտ [[1727]]) և «Ծովից արևելք ընկած Երկրի երգեր» ([[1763]]) անթոլոգիաներում։ Սիրային լիրիկան ծաղկման է հասել Սին Ջե Հյոյի ([[1812]]-[[1884]]) ստեղծագործության մեջ։ 17-19-րդ դարերում տարածված է եղել կորեերեն պատմվածքը՝ սոսոլը։ Այս շրջանում են ստեղծվել հերոսական էպոպեան՝ «Իմդինյան ժամանակագրություն»-ը ([[17-րդ դար]]), Խո Գյունի ([[1569]]—[[1618]]) «Պատմություն Խոն Գիլ Դոնի մասին», «Պատմություն Սիմ Չխոնի մասին» ([[18-րդ դար]]), «Պատմություն նապաստակի մասին» (18-րդ դար) գործերը։ Երևան են գալիս ազգային վեպեր (Կիմ Ման Ջուն, [[1637]]-[[1692]], «Իննի մշուշային քունը» և այլն)։ Խանմուներենով պոեզիայի վերջին ներկայացուցիչներից են Չոն Յակ Յոնը ([[1762]]-[[1836]]), Կիմ Սակկատը ([[1807]]-[[1864]]) և ուրիշներ։ Լի Ին Ջիկի ([[1862]]-[[1916]]) և Լի Խե Ջոյի ([[1869]]-[[1927]]) կուլտուր-լուսավորական գաղափարներով տոգորված վեպերը նշանավորել են նոր արձակի շրջանը։ Ժամանակակից կորեական նովելի կազմավորման գործում մեծ դեր են խաղացել գրող և բուրժ. նացիոնալիզմի գաղափարախոս Լի Գվան Սուն ([[1892]]-[[1951]]), նատուրալիստ-գրողներ Յոմ Սան Սոպը ([[1897]]-[[1963]]) և Կիմ Դոն Ինը ([[1900]]-[[1951]])։ Ճապոնիայի կողմից Կորեայի բռնագրավումը ([[1910]]) ժամանակավորապես կասեցրեց կորեական գրականության զարգացումը։ [[1919]] թվականի ապստամբության ճնշումից հետո տարածում ստացան զանազան անկումային ուղղություններ։ Միաժամանակ մարքսիզմի ազդեցությամբ ձևավորվեց պրոլետարական գրականությունը։ Վերջինիս նախակարապետը եղավ այսպես կոչված նոր ուղղության դպրոցը (սինգյոնխյանփհա), որի ներկայացուցիչներն են բանաստեղծ Լի Իք Սանը ([[1895]]-[[1932]]), նովելագիր Չխվե Սո Խե ([[1901]]-[[1932]]) և ուրիշներ։ [[1925]] թվականին ստեղծվել է պրոլետարական արվեստի Կորեական ֆեդերացիան (արձակվել է 1935 թվականին), որի մեջ մտել են արձակագիրներ Սոն Յոնը (ծն. [[1903]]), Լի Գի Յոնը (ծն. [[1895]]), Չո Մյոն Խին ([[1894]]-[[1942]]), Լի Բուկ Մյոնը (ծն. [[1908]]), բանաստեղծներ Լի Սան Խվան ([[1900]]-[[1943]]), Պակ Սե Յոնը (ծն. [[1902]]), Պակ Փհար Յանը (ծն. [[1905]])և ուրիշներ։ Այդ ժամանակ երևան եկան Լի Գի Յոնի և կին գրող Կան Դյոն Էի ռեալիստական վեպերը։

=== Ճարտարապետություն և կերպարվեստ ===
[[Պատկեր:파주 용미리 마애이불입상 02.JPG|մինի|ձախից|Յոնգմի-րի, Ռաջու, Կորեա։ Կանգնած երկու աստվածները՝ քանդակված ժայռի վրա]]
Նոր քարի դարից պահպանվել են կավածեփ կիսագետնատների մնացորդներ, կավե անոթներ։ Ճապոնիայի արվեստի վրա ազդած և իր հերթին Չինաստանից ազդված Կորեայի բարձր գեղարվեստական մշակույթը, ըստ երևույթին, կազմավորվել է մեր դարաշրջանի սկզբին երեք պետությունների (Կոգուրյո, Պեկչե, Սիլլա) ժամանակ։ Կոգուրյո պետության տարածքում պահպանվել են [[3-րդ դար|3]]-[[7-րդ դար|7-րդ]] դարի դամբարաններ (Անակայում, Փխենյանի մոտ), որոնց պատերն ու առաստաղը ծածկված են որմնազարդերով (կենցաղային տեսարաններ, դիմանկարներ ևն)։

Սիլլա պետության տարածքում պահպանված հուշարձաններից է Կյոնջուի մոտակայքի հսկա շշի ձևով, գրանիտե բլոկներից շարված Չխոմսոնդե աստղագիտական աշտարակը (7-րդ դար)։ Այդ շրջանի դեկորատիվ արվեստի նմուշներից են անջնարակ կավե անոթները, մետաղյա կերտվածքները (բրոնզե հայելիներ, ոսկե թագեր ևն), զարդապատ աղյուսները։ Սիլլա պետության կազմում Կորեայի միավորումը նպաստել է մշակույթի նոր վերելքին։ Կառուցվել են քաղաքներ (այդ թվում՝ Կյոնջու մայրաքաղաքը)։ Բուդդայականության տարածումով (Սիլլայի պետական կրոնն էր) կառուցվել են քարե տաճարային անսամբլներ և պագոդաներ [Սոկկուրամ քարանձավային տաճարը ([[742]]-[[764]]), Պուլգուկսա համալիրը ([[751]], վերակառուցվել է [[1350]] թվականին), Տաբոտհապ ([[751]]) և Սոկկատհատ ([[761]]) պագոդաներով՝ բոլորն էլ Կյոնջուի մոտակայքում։ 7-10-րդ դարի քանդակները կերտվել են Հնդկաստանի և Չինաստանի բուդդայական քանդակագործության կանոններով՝ կերպարներն օժտելով առանձնահատուկ ներշնչվածությամբ և ձևերի նորությամբ։ Այդ ժամանակի դեկորատիվ-կիրառական արվեստը բազմազան է՝ քարի, մետաղի մշակում, մետաքսագործություն, լաքի կերտվածքներ, բամբուկի մանրաթելի հյուսում ևն։ Կորյո պետության դարաշրջանում ([[918]]-[[1392]]) կառուցվել են բարդացված ձևերով պագոդաներ (Հանսոնի (այժմ՝ Սեուլ) Պոպչըխոնսա տաճարի Խյոնմյոտհապ պադոգան, [[1085]]), այլ պաշտամունքային (Անբյոնա շրջանի Սոգվանսի մենաստանը, [[1386]], քանդվել է [[1950]]-1953 թվականներին) և աշխարհիկ (Մանվոլդե իշխանների պալատը Մոնդոյում (այժմ՝ Կեսոն), [[918]], քանդվել է [[1361]] թվականին) շինություններ։

Նշանակալից չափով զարգացել է մոնումենտալ քանդակագործությունը, փաթեթների վրա տուշով և ջրաներկերով գեղանկարչությունը։ Ծաղկման են հասել քարե և ճենապակյա կերտվածքները։ Լի դինաստիայի օրոք ([[1392]]-[[1910]]) ստեղծվել են պալատների հոյակապ անսամբլներ (Կյոնբոկկունը Հանսոնում, [[1394]], քանդվել է 16-րդ դարում, վերականգնվել 19-րդ դարում, կրկին կործանվել [[1950]]-[[1953]] թվականներին)։ Պաշտամունքային կառույցներից շքեղությամբ աչքի են ընկնում Թխոնդոսի մենաստանը ([[16-րդ դար]], Կյոնսան Նամդո գավառում), Վոնգակսա մենաստանի պագոդան Հանսոնում ([[1467]])։ Կորեայի ժողովրդական բնակարանները քարից, կավից, փայտից պատրաստված ցածր, միհարկանի տներ են, հատակի տակ ինքնատիպ ջեռուցման համակարգով («օնդոլ»)։ Կերպարվեստի զարգացման գործում նշանակալի դեր է խաղացել [[16-րդ դար]]ում պալատին կից կազմակերպված Տոխվասո հաստատությունը, որը ծառայել է որպես գեղանկարչության ակադեմիա։ 15-16-րդ դարերի խոշոր բնանկարիչներից են Ան Գյոնը, Կան Խի Անը, Կիմ Սիկը, Չոն Սոնը, կենցաղագիր Յուն Դու Սոն, «ծաղիկներ-թռչուններ» ժանրի վարպետ Լի Ամը։ [[18-րդ դար]]ում գործել են դեմոկրատական ուղղության կենցաղագիրներ, բնանկարիչներ, դիմանկարիչներ Կիմ Խոն Դոն, Կիմ Դիկ Սինը, Սին Յուն Բոկը, անիմալիստներ Սիմ Սա Ջոնը, Պյոն Սան Բյոկը։ Ավանդական «ծաղիկներ-թռչուններ» ժանրի 19-րդ դարի նշանավոր վարպետներից են Չան Սին Օպը, Նամ Դե Ուն։ 19-րդ դարի վերջին աշխատել են նաև յուղաներկով։ 15-19-րդ դարերում շարունակվել է ճենապակու, խեցեղենի արտադրության կատարելագործումը։ Ճապոնական գաղութատիրության շրջանում ([[1910]]-[[1945]]) կառուցվել են եվրոպական և ճապոնական ճարտարապետության ազդեցությունը կրող շենքեր։ Այդ ժամանակ են աշխատել քանդակագործ Կիմ Բոկ Չինը [պրոլետարական արվեստի կորեական ֆեդերացիայի ([[1925]]-[[1935]]) առաջին ղեկավարներից] և այլ առաջադեմ արվեստագետներ, որոնք ճշմարտացիորեն են արտացոլել կորեական ժողովըրդի՝ անկախության համար մղած պայքարը։

=== Երաժշտություն ===
[[Պատկեր:Museum of Traditional Korean Music 026.JPG|մինի|ձախից|Կորեական ժողովրդական երաժշտական գործիք]]
[[Պատկեր:Museum of Traditional Korean Music 020.JPG|մինի|Կորեական ժողովրդական երաժշտական գործիք]]
[[Պատկեր:Museum of Traditional Korean Music 007.JPG|մինի|Կորեական ժողովրդական երաժշտական գործիք]]
Կորեական երաժշտության լադային կառուցվածքի հիմքը կազմում է դիատոնիկայի և քրոմատիզմի տարրերով պենտատոնիկան։ Ավանդական երաժշտական ձևերը կազմավորվել են մ.թ. 3-9-րդ դարերում։ Այդ շրջանի վերջում արքունիքին կից գոյություն են ունեցել երգչախմբային և գործիքային անսամբլներ։ Նշանակալից էր բազմաթիվ երաժշտական գործիքների (այդ թվում՝ կոմունգոյի՝ լյուտնյայի տիպի 6-լարանի կսմիթավոր նվագարան) ստեղծող Վան Սանակի ([[6-րդ դար]]) և երգիչ, 200-ից ավելի կոմպոզիցիաների հեղինակ, կայագիմ կսմիթավոր նվագարանի (գուսլիի տարատեսակներից) ստեղծող Ուրիկի ([[6-րդ դար]]ի վերջ) գործունեությունը։ Ուրիկի աշակերտներից և հետնորդներից էին Կեգոն, Մանդոկը, Նիմունը (բոլորն էլ 6-րդ դար), Օկ Պո Գոն ([[8-րդ դար]]) և ուրիշներ։ [[14-րդ դար|14]]-[[16-րդ դար|16-րդ]] դարերում մայրաքաղաքում հանդես են եկել մեծ նվագախմբեր ու երգչախմբեր, գործել են բազմաթիվ խոշոր երաժիշտներ։ Կորեայի երաժշտության զարգացման համար մեծ դեր է կատարել Պակ Յոնը ([[15-րդ դար]]), որը հիմնադրել է առաջին երաժշտական ուսումնական հաստատությունը, դասակարգել հին նվագարանները և հայտնի էր որպես պալատական և ժողովրդական երաժշտական ստեղծագործությունների կատարող։ 1432 թվականին ընդունվել է կանոնական պալատական նոր երաժշտություն, և ստեղծվել նոտագրության հատուկ համակարգ, որի շնորհիվ և պահպանվել են հնագույն մեղեդիները։ 1493 թվականին Սոն Խյոնը և ուրիշներ կազմել են «Երաժշտագիտության հիմունքներ» կորեական երաժշտական հանրագիտարանը։ [[16-րդ դար]]ի 2-րդ կեսից Կորեայի երաժշտական արվեստն անկում է ապրել։ Զարգացել են հիմնականում ժող. երգի ժանրերը։ [[17-րդ դար|17]]-[[18-րդ դար|18-րդ]] դարերում երաժշտության վերածնունդը կապված էր պհանսորի ասերգի հետ (կատարողները՝ Խա Խան Դամ, Չխվե Սոն Դալ, Կվոն Սամ Դիկ)։

[[19-րդ դար]]ի կեսին մշակվել է ձայնավարության համակարգ (ըստ պհանսորի մեղեդիների)։ [[19-րդ դար]]ի 2-րդ կեսին պհանսորից ծագել է չհանգիկ ժող. երաժշտական դրամայի ժանրը, որը հետագայում վերածվել է ազգային օպերայի։ Ստեղծողն էր Սին Ջե Խյոն։ Այդ շրջանի նշանավոր երաժիշտներից էին դիրիժոր Մուն Ջա Դոկը, կայագիմ նվագող Կիմ Ջան Ջոն։ [[20-րդ դար]]ի սկզբից հետզհետե մուտք է գործել եվրոպական երաժշտությունը։ [[1910]] թվականից ճապոնական գաղութատիրությունն արգելակ ել է կորեական երաժշտական արվեստի զարգացումը (մինչև [[1945]] թվականը)։

=== Թատրոն ===
[[Պատկեր:Meijiza, Keijo, 1937.jpg|մինի|ձախից|Կեյջո թատրոնը [[1937]] թվականին]]
Կորեայի տոնական ծեսերն ու խաղերը պարունակել են դրամատիկական գործողության տարրեր։ Երեք պետությունների ժամանակաշրջանում ձևավորվել է դիմակով պարի արվեստը՝ թհալչհումը։ [[14-րդ դար|14]]-[[15-րդ դար|15-րդ]] դարերում ծնունդ են առել կամյոնգիկ դիմակների ժողովրդական թատրոնը և ինհյունգիկ տիկնիկների թատրոնը։ Միջին դարերում ժողովրդական թատրոնի կազմավորմանը նպաստել է կվանդեների (հիսարիոնների) գործունեությունը, որոնց հետ է կապված պհանսորի ժանրի զարգացումը։ Կորեական պրոֆեսիոնալ թատրոնը սկզբնավորվել է [[19-րդ դար]]ում և կապված է Մին Ջե Իյոյի անվան հետ։ [[1911]] թվականին հիմնադրվել է «Լսյոկսինդան» («Բարեփոխումների թատերախումբ») թատրոնը։ Ճապոնիայում սովորող կորեացի ուսանողները [[1921]] թվականին կազմակերպել են «Դրամատիկական արվեստի միություն»-ը։ [[1930]] թվականին Փխենյանում ստեղծվել է «Մաչխի» («Մուրճ») պրոլետ. թատրոնը, Տեգուում՝ «Փողոցային թատրոնը», 1931 թվականին Կեսոնում՝ «Մասսայական թատրոնը», [[1932]] թվականին Մասանում՝ «Դրամատիկ արվեստի ընկերությունը», Փխենյանում՝ «Ապագայի թատրոնը» են։ Ճապոնական գաղութատիրության օրոք ազգային թատրոնների գործունեությունը սահմանափակվել է, ենթարկվել խիստ գրաքննության։

=== Կինոն ===
[[Պատկեր:Lee Chang-dong 2010.jpg|մինի|Ներկայումս հայտնի ֆիլմարտադրող Լի Չենգ-Դոնգը]]
[[Պատկեր:Kanggeonneo maeul 1935.jpg|մինի|ձախից|«Նա Վուն Գյու» ֆիլմի ցուցափեղկը]]
Առաջին ֆիլմը նկարահանվել է 1921 թվականին։ [[1920]]-ական թվականների 2-րդ կեսին նկարահանվել են ժողովրդի ծանր կյանքը պատկերող ֆիլմեր («Թափառաշրջիկը», [[1927]], «Մռայլ ուղի», 1928 են)։ Ռեժիսոր, սցենարիստ և դերասան Ուն Գյուի ֆիլմերը («Արիրան», [[1926]], «Սիրո որոնումներ», [[1928]]) արտահայտել են բողոք գաղութատիրական լծի և սոցիալական անարդարությունների դեմ։ [[1930]]-ական թվականների կեսերից մինչև [[1940]]-ական թվականների սկիզբը Կորեայի կինեմատոգրաֆիան, լինելով ճապոնացիների հսկողության տակ, չի զարգացել, ցուցադրվել են գլխավորապես գերմանական, իտալական, ճապոնական ֆիլմեր։

== Կորեական Ժողովրդա-Դեմոկրատական Հանրապետություն. Ընդհանուր տեղեկություններ ==
ԿԺԴՀ-ն սոցիալիստական պետություն է, գտնվում է Կորեա թերակղզու հյուսիսային մասում, մասամբ՝ Եվրասիա մայր ցամաքում։ Տարածությունը 121,2 հզ. կմ² է, բնակչությունը՝ մոտ 17 միլիոն ([[1978]])։ Պետական լեզուն կորեերենն է, մայրաքաղաքը՝ [[Փհենյան]]ը։ Բաժանված է 9 նահանգի։ Փխենյան, [[Չհոնջին]], [[Համհընգ]], [[Կեսոն]] կենտրոնական ենթակայության քաղաքները առանձնացված են որպես հատուկ վարչական միավորներ և հավասարեցված պրովինցիաների։

=== Պետական կարգ ===
Գործող սահմանադրությունն ընդունվել է [[1972]] թվականին։ Պետական իշխանության բարձրագույն և միակ օրենսդական մարմինը միապալատ Գերագույն ժողովրդական ժողովն է (Գժժ), նստաշրջանների միջև ընկած ժամանակամիջոցում՝ նրա Մշտական խորհուրդը։ Գժժ ընտրվում է համընդհանուր, ուղղակի, հավասար և գաղտնի ընտրությունների միջոցով՝ 4 տարի ժամկետով։ Ընտրական իրավունքից օգտվում են 17 տարեկան դարձած բոլոր քաղաքացիները։ Պետական իշխանության բարձրագույն ղեկավար մարմինը՝ Կենտրոնական ժողովրդական կոմիտեն, գլխավորում է նախագահը։ Պետական իշխանության բարձրագույն վարչական գործադիր մարմինը Վարչական խորհուրդն է՝ պրեմիերի գլխավորությամբ։ Իշխանության տեղական մարմինները կենտրոնական ենթակայության նահանգների ու քաղաքների, նահանգական ենթակայության գավառների, քաղաքների, շրջանների ժողովրդական ժողովներն են։ Կորեայում արդարադատությունն իրականացնում են՝ [[կենտրոնական դատարան]]ը, նահանգական, քաղաքների կենտրոնական ենթակայության և հատուկ դատարանները (զինվորական տրիբունալները)։

=== Բնակչություն ===
[[1961]]—[[1970]] թվականներին բնակչության միջին տարեկան աճը կազմել է 2,6 %։ [[1970]] թվականին ժողտնտեսության մեջ զբաղված էր մոտ 6 միլիոն մարդ, արդյունաբերության մեջ՝ ավելի քան 30 %-ը, գյուղատնտեսության մեջ՝ մոտ 40 %-ը։ Առավել խիտ է բնակեցված Հվանհե-Նամդո պրովինցիան։ [[1963]] թվականին քաղաքային բնակչությունը 45 % էր [[1953]] թվականի 18 %-ի դիմաց։ Մեծ քաղաքներն են [[Փխենյան]]ը, [[Չհոնջին]]ը, [[Խամխին]]ը, [[Սինիյջու]]ն, [[Վոնսան]]ը, [[Կեսոն]]ը, [[Կիմ-Չհեկ]]ը, [[Խիննամ]]ը։

=== Պատմական ակնարկ ===
ԿԺԴՀ ստեղծվել է [[1948]] թվականին, ամբողջ կորեական ժողովրդի ազատ կամքով՝ համակորեական ընտրությունների հիման վրա։ [[1949]] թվականին ընդունվել է ժողովրդական տնտեսության զարգացման երկամյա պլանը, որը նախատեսում էր ժողովրդական տնտեսության վերականգնում և հետագա զարգացում։ [[1949]] թվականի հունիսին Հյուսիսային և Հարավային Կորեաների աշխատանքային կուսակցությունների միացյալ պլենումում ստեղծվեց Կորեայի աշխատանքային կուսակցությունը (ԿԱԿ), որը գլխավորեց քաղաքական և տնտեսական շինարարությունը։ Նույն թվականին ստեղծված Միացյալ դեմոկրատական հայրենական ճակատը (ՄԴՀՃ) հանդես եկավ երկու Կորեաների խաղաղ միավորման առաջարկությամբ։ Սակայն հարավ-կորեական իշխանությունները մերժեցին և [[1950]] թվականի [[հունիսի 25|հունիսի 25-ին]] պատերազմ սանձազերծեցին ԿԺԴՀ-ի դեմ։ ԱՄՆ-ը միջամտեց կորեական ներքին կոնֆլիկտին, ինտերվենցիային, որն իրականացվում էր «ՄԱԿ-ի զորքերի» ցուցանակով, մասնակցում էին մի շարք այլ երկրներ։ Զորքերի կեսից ավելին ամերիկյան էր։ Կորեական ժողովրդի (որին օգնում էին ԽՍՀՄ-ը, ՉԺՀ և սոցիալիստական մյուս երկրները) [[1950]]—[[1953]] թվականների Հայրենական ազատագրական պատերազմն ավարտվեց [[1953]] թվականի [[հուլիսի 23|հույիսի 23-ի]] զինադադարով։

Պատերազմը մեծ վնաս հասցրեց երկրի ժողովրդական տնտեսությանը։ Ետպատերազմյան ժամանակաշրջանում ԿԺԴՀ-ի աշխատավորները, սոցիալիստական երկրների օգնությամբ, ոչ միայն բուժեցին պատերազմի հասցրած վերքերը, այլև էապես ամրապնդեցին հանրապետության նյութատեխնիկական բազան։ [[1958]] թվականի վերջին ավարտվեց քաղաքի և գյուղի սոցիալիստական վերափոխումը։ ԿԱԿ-ի 5-րդ համագումարը ([[1970]] թվականի նոյեմբեր) արձանագրեց, որ ԿԺԴՀ վերածվել է սոցիալիստական ինդուստրիալ պետության, որի արդյունաբերությունը տալիս է համախառն արտադրանքի 3/4-ը։ Համագումարը հաստատեց ժող. տնտեսության զարգացման 6-ամյա ([[1971]]—[[1976]]) պլանը, որը կատարվեց ժամկետից շուտ։ Սոցիալիզմի նվաճումները օրենսդրորեն ամրապնդվեցին ԿԺԴՀ-ի նոր սահմանադրությամբ (1972 թվականի դեկտեմբերի 27)։ ԿԺԴՀ հետևողականորեն պայքարում է օտարերկրյա բոլոր զորքերը Հարավային Կորեայից դուրս բերելու և երկիրն առանց արտաքին միջամտության, դեմոկրատական հիմունքներով, խաղաղ կերպով միավորվելու համար։ 
[[Պատկեր:March 1st movement.jpg|մինի|Մարտի 1-ի շարժման արտացոլումը՝ տեղադրված Սեուլում]]
[[1976]] թվականին ԿԺԴՀ դիվանագիտական հարաբերություններ էր պահպանում 92 պետության հետ։ [[1973]] թվականից մշտական դիտորդներ ունի ՄԱԿ-ի շտաբ-կայանում և ՄԱԿ-ի քարտուղարության եվրոպական գրասենյակում (Ժնև)։

=== Քաղաքական կուսակցությունները, արհմիությունները և այլ հասարակական կազմակերպությունները ===
Կորեայի աշխատանքային կուսակցություն (ԿԱԿ), ստեղծվել է [[1945]] թվականին, մինչև [[1946]] թվականը կոչվել է Կորեայի կոմունիստական կուսակցություն։ Դեմոկրատական կուսակցություն, ստեղծվել է [[1945]] թվականին։ Չխոնդոգյո Չխոնուդան կուսակցություն, ստեղծվել է [[1946]] թվականին։ Միացյալ դեմոկրատական հայրենական ճակատ (ՄԴՀՃ), ստեղծվել է [[1949]] թվականին։ Ընդգրկում է 70-ից ավելի քաղաքական կուսակցություններ և հասարակական կազմակերպություններ։ ՄԴՀՃ-ի մեջ ղեկավարող ուժը ԿԱԿ-ն է։ Կորեայի միացյալ արհմիություններ, ստեղծվել է [[1945]] թվականին, մտնում է ԱՀՖ-ի մեջ, ունի 2,4 միլիոն անդամ։ Կորեայի գյուղատնտեսության աշխատավորների միություն, ստեղծվել է [[1965]] թվականին, ունի 2,6 միլիոն անդամ։ Կորեայի սոցիալիստական աշխատավոր երիտասարդության միություն, ստեղծվել է թվականին, ունի 2,7 միլիոն անդամ։ Կորեայի դեմոկրատական կանանց միություն, ստեղծվել է [[1945]] թվականին, ունի ավելի քան 2,7 միլիոն անդամ։ Կորեա-սովետական բարեկամության ընկերություն, ստեղծվել է [[1945]] թվականին։

=== Տնտեսա-աշխարհագրական ակնարկ ===
ԿԺԴՀ Ժողովրդական իշխանության տարիներին գաղութային հետամնաց երկրից դարձել է ինդուստրիալ պետություն։ Կորեայի հյուսիսային մասում սոցիալ-տնտեսական վերափոխումը (հողային ռեֆորմը և արդյունաբերության ազգայնացումը [[1946]] թվականին, գյուղատնտեսական կոոպերացումը [[1953]]—[[1958]] թվականներին) հանգեցրեց արտադրողական ուժերի արագ վերելքին։ Սոցիալիզմի նյութատեխնիկական բազայի ստեղծումից հետո արդյունաբերական արտադրանքի միջին տարեկան աճը [[1957]]—[[1970]] թվականներին կազմում էր 19,1 %, արդյունաբերության բաժինը ազգային եկամտում [[1969]] թվականին հասել էր 65 %-ի։ [[1976]] թվականին ավարտվել է Անջու և Հարավային Չհոնջին նոր քաղաքների կառուցումը։

=== Արդյունաբերություն ===
[[1970]] թվականին արդյունաբերական արտադրանքի ծավալը 21 անգամ գերազանցել է [[1949]] թվականի մինչպատերազմյան մակարդակը։ Փոխվել է արդյունաբերության կառուցվածքը։ Ժողովրդական իշխանության տարիներին ստեղծվել են մեքենաշինություն, օրգ. քիմիայի ճյուղեր, շինանյութերի արդյունաբերություն, աճել է էներգետիկ տնտեսությունը։ Լեռնահանքային արդյունաբերությունը ներկայացված է անտրացիտի (90%-ը տալիս է Հյուսիսային ավազանը), գորշ ածխի (2/3-ը՝ Տումանգանի ավազանը), երկաթի (Մուսան), կապարի-ցինկի (Կոմդոկ), վոլֆրամի (Մաննյոն, Կյոնսու), պղնձի (Կապսան), ոսկու և արծաթի (Սոնհին, Հոլդոն, Սուան) արդյունահանությամբ։
[[Պատկեր:1967 Shinjin (Toyota) Publica 신진 퍼블리카.jpg|մինի|ձախից|1967 թվականին Կորեայում արտադրված «Տոյոտա» մակնիշի մեքենա]]
Արդյունահանվում են նաև մանգանի, քրոմի, կոբալտի և մագնեզիտի հանքանյութեր, ամորֆ գրաֆիտ ևն։ Հիդրոէներգետիկ ռեսուրսները տալիս են էլեկտրաարտադրանքի 75%-ը։ Ամնոկկան գետի ավազանում ստեղծված հիդրոէներգետիկ համալիրն ունի ավելի քան 2,5 միլիոն կվտ կարողություն։ Իրենց հզորությամբ նշանավոր են Փխենյանի (500 հզ. կվտ) և Պուկչհանի (600 հզ. կվտ) [[ՋԷԿ]]-երը։ Սև մետալուրգիան հիմնականում կենտրոնացած է Կորեայի հս-արևելքում (Չհոնջին, Կիմ-Չհեկ, Պուրյոն) և Տետոնգան գետի ստորին ավազանում (Սինհո, Սոննիմ, Կանսո)։ Գունավոր մետալուրգիայի կենտրոններն են Նամփհոն, Մունփհյոնը և Խամխինը։ Արդյունաբերության առաջատար ճյուղը մեքենաշինությունն է (հաստոցաշինություն, սարքաշինություն, ավտոմոբիլաշինություն, տրակտորաշինություն, նավաշինություն, լեռնահանքային, մետալուրգիական, քիմ. և գյուղատնտ. մեքենաշինություն, գործիքների արտադրություն, էլեկտրատեխնիկական արդյունաբերություն)։ Արդ. հիմնական հանգույցներն են Տեդոնգանի, Հյուսիս-Արևմտյան, Հյուսիսային և Արևելյան շրջանները։ Զարգացած է քիմիական արդյունաբերությունը։ Հիմնական կենտրոնը Խիննամն է։ Կան երկաթբետոնե կոնստրուկցիաների, ճենապակե-հախճապակե իրերի, աղյուսի, թաղանթանյութի-թղթի արտադրության և փայտամշակման, տեքստիլ, կոշկեղենի, սննդի ձեռնարկություններ։ Զարգացած է ձկնեղենի և ծովային մթերքների վերամշակման ու պահածոների արդյունաբերությունը։

=== Գյուղատնտեսություն ===
[[Պատկեր:Korean farmer ploughing c.1900.jpg|մինի|ձախից|Կորեացի աշխատողը 1900-ական թվականներին]]
[[Պատկեր:Organic museum and center in Namyangju City (4444965824).jpg|մինի|աջից|Այժմյան գյուղատնտեսական գործարան]]
1949-1970 թվականներին գյուղատնտեսական արտադրանքի ծավալը աճել է 2,5 անգամ։ Գյուղատնտեսական համախառն արտադրանքի 70 %-ը տալիս է երկրագործությունը, 30 %-ը՝ անասնապահությունը։ [[1960]] թվականին գյուղատնտեսական ամբողջ արտադրանքը տվել է սոցիալիստական սեկտորը։ Մշակովի հողերը գրավում են տերիտորիայի 16 %-ը, որի 1/3-ը (700 հզ. հա) ոռոգելի է։ Ցանքատարածությունների 2/3-ը զբաղեցնում են հացահատիկային (բրինձ, եգիպտացորեն, կորեկազգիներ), 1/5-ը՝ տեխնիկական (ներառյալ սոյան) կուլտուրաները, մնացած մասը՝ բանջարեղենը, կարտոֆիլն ու կերային կուլտուրաները։ ԿԺԴՀ սոյա արտադրող երկրներից է։ Աճեցնում են բամբակ, վուշ, ծխախոտ, շաքարի ճակնդեղ։ Ամենուրեք տարածված է բանջարաբուծությունը, Կեսոնի շրջանում՝ մարդարմատի (ժենշենի) մշակությունը։ Զարգացած է այգեգործությունն ու պտղաբուծությունը (130 հզ. հա)։ Հատուկ ուշադրություն է դարձվում անասնապահության, թռչնաբուծության և շերամապահության զարգացմանը։ Բնակչությունը սննդամթերքով ապահովելու գործում կարևոր դեր ունեն ծովամթերքների արդյունահանումն ու վերամշակումը։ Զարգացած է անտառատնտեսությունը (անտառածածկ է 9 միլիոն հա)։

=== Տրանսպորտ ===
[[Պատկեր:MetroPyongyang.jpg|մինի|Մետրո Փհենյանում]]
[[Պատկեր:Chongjin 129.76768E 41.77955N.jpg|մինի|ձախից|Չհոնջինը տիեզերքից]]
Երկաթուղիների երկարությունը ավելի քան 6 հզ. կմ է (որից 4 հզ. կմ՝ էլեկտրիֆիկացված), ավտոճանապարհներինը՝ 21 հզ. կմ-ից ավելի։ Նավարկելի են խոշոր գետերի ստորին հոսանքները։ Ծովային գլխավոր նավահանգիստներն են Չհոնջինը, Խիննամը, Վոնսանը, Նամփհոն։ Զարգանում է ավիահաղորդակցությունը։

=== Արտաքին տնտեսական կապերը === 
[[1979]] թվականին ԿԺԴՀ առևտրական կապերի մեջ է եղել ավելի քան 100 երկրի հետ։ Գլխավոր գործընկերներն են սոցիալիստական երկրները, հատկապես ԽՍՀՄ-ը։ [[1949]] թվականի մարտի 17-ի համաձայնագրով ԽՍՀՄ-ը ետպատերազմյան առաջին տասնամյակի ընթացքում ԿԺԴՀ-ի տնտեսության վերականգնման և նոր շինարարության համար անհատույց տրամադրել է 300 միլիոն ռոբլի։ ԽՍՀՄ-ի օգնությամբ վերականգնվել և կառուցվել են արդյունաբերական կոմբինատներ, գործարաններ, էլեկտրակայաններ և այլ ձեռնարկություններ։ Դրամական միավորը վոնան է։

=== Բժշկա-աշխարհագրական բնութագիր ===
Ծննդի և մահացության վերաբերյալ ճշգրիտ տվյալներ չկան։ Ներկայումս վերացվել են հատուկ վտանգավոր հիվանդությունները։ [[1950]]—[[1953]] թվականների պատերազմի ընթացքում Կորեան կորցրեց բուժկանխարգելիչ հիմնարկների 95,6 %-ը։ [[1964]] թվականին կար 5,3 հզ. հիվանդանոց և պոլիկլինիկա (51,1 հզ. հիվանդանոցային մահճակալով)։ Հիվանդանոցային ցանցի վերակառուցմանը մեծ օգնություն են ցույց տվել սոցիալիստական երկրները [[1967]] թվականի վերջում Կորեայում աշխատել են 22,1 հզ. բժիշկ և բուժակ (չհաշված զինվորականը), 380 բնակչին՝ 1 բժիշկ։ Գործում են 3 ([[1964]]) բժշկական ինստիտուտ, ռազմաբժշկական ակադեմիա և բժշկական գիտությունների ակադեմիա։ Միջին բուժաշխատողներ են պատրաստում 7 տեխնիկումներ, մանկաբարձական 12 և բուժքույրական 58 դպրոց։

=== Ժողովրդական կրթությունը ===
Ճապոնական օկուպացիայի տարիներին վարվել է կրթության և կորեական կուլտուրայի սահմանափակման քաղաքականություն։ Ազատագրվելուց ([[1945]]) հետո ԿԺԴՀ-ում ստեղծվել են 4-ամյա դպրոցներ, ուսուցումը տարվել է մայրենի լեզվով։ [[1948]] թվականին ԿԺԴՀ-ի կառավարությունը որոշում է ընդունել [[1950]] թվականից համընդհանուր պարտադիր տարրական 4-ամյա կրթության մասին։ [[1958]] թվականից բոլոր տիպի ուսումնական հաստատություններում ուսուցումը դարձել է ձրի։ [[1958]]-[[1959]] ուսումնական տարում ԿԺԴՀ-ում առաջին անգամ մտցվել է 7-ամյա պարտադիր կրթություն։ [[1959]] թվականին օրենք է ընդունվել տարրական (4 տարի), ոչ լրիվ միջնակարգ (3 տարի), տեխնիկական (2 տարի) և բարձրագույն տեխնիկական (2 տարի) դպրոցների մասին։ [[1967]]-[[1968]] ուսումնական տարում մտցվել է համընդհանուր պարտադիր 9-ամյա ուսուցում։

1967 թվականին ԿԺԴՀ ուներ բոլոր տեսակի 9165 դպրոց, այդ թվում՝ 4064 ժողովրդական, 3335 միջնակարգ, 467 բարձրագույն տեխնիկական։ 1973 թվականին օրենք է ընդունվել համընդհանուր 10-ամյա պարտադիր կրթության և միամյա նախադպրոցական դաստիարակության մասին։ Խոշոր բուհերն են. Կիմ Իր Սենի անվան պետական, Կիմ Զխեկայի անվան պոլիտեխնիկական (Փխենյանում), Խիննամի պոլիտեխնիկական, Վոնսանի գյուղատնտեսական ինստիտուտները։ Փխենյանում են գտնվում պետական կենար, (հիմն. [[1945]], 1,5 մլն կտոր գիրք), ԿԺԴՀ ԳԱ (1952, մոտ 2 միլիոն կտոր գիրք) գրադարանները, պատմության կենտրոնական (1928), Կորեական հեղափոխության ([[1948]]), ազատ ագրական պայքարի կենտրոնական ([[1953]]), ազգագրության ([[1956]]), նրբագեղ արվեստների կենտրոնական (1954) թանգարանները։

=== Գիտական հիմնարկներ ===
ԿԺԴՀ-ում ստեղծվել են ([[1948]] թվականից հետո) քիմիական կենտրոնական, լեռնային արդյունաբերության կենտրոնական, անասնաբուժական պետական գիտահետազոտական ինստիտուտները։ [[1952]] թվականին հիմնվել է ԿԺԴՀ ԳԱ, [[1963]] թվականին՝ գյուղատնտեսական գիտությունների, [[1963]] թվականին՝ բժշկական գիտությունների, [[1964]] թվականին՝ հասարակական գիտությունների ակադեմիաները։ Ստեղծվել են ռադիոէլեկտրոնիկայի, ավտոմատիկայի, միջուկային տեխնիկայի գիտական ինստիտուտներ և լաբորատորիաներ։ Գիտական հրատարակություններից են «Չայոն կվահակ», «Կվահակ սեգե», «Տեդժուն կվահակ» պարբերականները։

=== Տնտեսագիտությունը ===
ԿԺԴՀ-ում տնտեսագիտական միտքը զարգացել է մի քանի ուղղությամբ, համակողմանիորեն ուսումնասիրվել է դասական ժառանգությունը, հրապարակվել են կորեացի մտածողների առավել արժեքավոր աշխատությունները, ընդհանրացվել վաղ, միջին և ուշ [[ֆեոդալիզմ]]ի, երկրի սոցիալ-տնտեսական պատմության ուսումնասիրությունները։ Մեծ ուշադրություն է հատկացվում [[սոցիալիզմ]]ի քաղաքատնտեսության պրոբլեմների մշակմանը, Կորեայի աշխատանքային կուսակցության տնտ. քաղաքականության, նաև ագրարային հարցերին, կոոպերատիվ սեփականության ամրապնդում ու զարգացում, գյուղատնտեսության կառավարման կատարելագործում, գյուղի ու քաղաքի էական տարբերությունների վերացում են։ Դրանք լուսաբանված են Կիմ Իր Սենի, նաև Հոն Դալ Սոնի, Սին Ջե Հոյի և մյուսների աշխատություններում։ Տնտեսական պրոբլեմների մշակմամբ զբաղվում են էկոնոմիկայի ու ժող. տնտեսության ինստիտուտները, Փխենյանի համալսարանի տնտեսագիտության ֆակուլտետը։

=== Գրականություն ===
[[1945]] թվականից հյուսիսային Կորեայում ([[1948]] թվականից՝ ԿԺԴՀ) սկսել է կազմավորվել սոցիալիստական գրականությունը։ [[1946]] թվականից Կորեայի գրողները միավորվել են հյուսիսային Կորեայի գրականության և արվեստի գործիչների ասոցիացիայի մեջ։ Ժողովրդականություն է վայելել բանաստեղծ-հռետոր Չո Գի Չխոնը ([[1913]]—[[1951]])։ Գյուղի դեմոկրատական վերափոխումներն են արտացոլված Չխվե Մյոն Իկի, Չխոն Սե Բոնի պատմվածքներում ու ակնարկներում, Լի Գի Յոնի «Հող» ([[1948]]—[[1960]]) վեպում։ [[1950]]—[[1953]] թվականների հայրենական ազատագրական պատերազմով է պայմանավորված հերոսական և հայրենասիրական թեմաների երևան գալը։ 1953 թվականին ստեղծվել է Կորեայի գրողների միությունը։ Ետպատերազմյան գրականության հիմնական թեման մնում է խաղաղ, ստեղծագործ աշխատանքը։ Պոեզիա են գալիս նոր ուժեր՝ Լի Խո Իլ, Պեկ Ին Ջուն և ուրիշներ։ Զարգանում է ժամանակակից վեպը (Յուն Սե Ջուն, Չխոն Սե Բոն, Օմ Խին Սոպ)։ [[1960]]-ական թվականներին հայտնվեցին պատմական խոշոր կտավներ [Լի Գի Յոնի «Թումանգան գետը» ([[1954]]-[[1961]]), Պակ Սե Յոնի «Տայգայի պատմությունը» ([[1962]] և այլն]։ [[1960]]-ական թվականների վերջի-1970-ական թվականների սկզբի գրականության մեջ արտացոլված են սոցիալիստական շինարարության հաջողությունները։

=== Ճարտարապետություն և կերպարվեստ ===
[[Պատկեր:경주 단석산 신선사 마애불상군 01.jpg|մինի|ձախից|Բուդդայի քանդակը Դենսոքսա լեռան վրա]]
[[Պատկեր:Korea-Songgwangsa-wall.painting-03.jpg|մինի|աջից|Ճապոնական որմնանկար, որը 2004 թվականին առանձնացվել է պատից և տեղափոխվել Սոնգանքսա]]
[[Պատկեր:Korea-Busan-Beomeosa Palsangjeon paintings 6270-07.JPG|մինի|Ութ մուրալների սրահը]]
ԿԺԴՀ-ի կազմավորումից ([[1948]]) և [[1950]]—[[1953]] թվականների պատերազմից հետո մեծ թափ է առել քաղաքաշինությունը։ [[1945]]—[[1953]] թվականներին մշակվել է Փխենյանի գլխավոր հատակագիծը, վերականգնվել և վերակառուցվել են Խամխինը, Վոնսանը, Սարիվոնը, Կեսոնը, Նամփհոն և այլ քաղաքներ։ Երկրով մեկ ծավալվել է արդ. և հիդրոտեխնիկական կառույցների, հիվանդանոցների, դպրոցների, մշակույթի պալատների, կինոթատրոնների շինարարությունը։ Դրանց ստեղծմանը կորեական ճարտարապետներ Կիմ Ջոն Խիի, Լի Խյոնի, Պակ Իկ Խվանի, Սին Սուն Գյոնի և ուրիշների հետ մասնակցում են արտասահմանյան մասնագետներ։ [[1950]]-ական—[[1960]]-ական թվականների սկզբի հասարակական շենքերի ճարտարապետության մեջ խորապես դրսևորվել է կորեական միջնադարյան ճարտարապետության ձևերի օգտագործման միտումը (Փխենյանի մեծ թատրոն, [[1960]])։ [[1960]]-ական թվականների 2-րդ կեսից կիրառվում են շինարարական նոր կոնստրուկցիաներ և նյութեր, ստեղծվում են ճարտարապետական ձևերի պարզ ու լակոնիկ, ռացիոնալ նախագծմամբ աչքի ընկնող կառույցներ (Կիմ Իր Սենի անվ. պետ. համալսարանը, 2-րդ հերթ, [[1972]])։ Գեղարվեստի ազգային ավանդույթների (այդ թվում՝ տուշով և ջրաներկով գեղանկարչության) վերածննդին ու լայն զարգացմանը նպաստել է [[1946]] թվականին հիմնադրված Հյուսիսային Կորեայի գրականության և արվեստի գործիչների ասոցիացիան, որի կազմի մեջ է կերպարվեստի գործիչների միությունը։ Տուշով ու ջրաներկով ազգային գեղանկարչության տեխնիկայով են աշխատում նկարիչներ Լի Չխոնը, Չխվե Գյոն Գինը, Լի Սոկ Խոն, Չոն Յոն Մանը, որոնք դիմում են ինչպես ավանդական (օրինակ, «ծաղիկներ-թռչուններ» ժանրին), այնպես էլ ժամանակակից (ժողովրդի մարտական և աշխատանքային սխրագործությունների պատկերումը) թեմաների։ Յուղաներկի տեխնիկայով են ստեղծագործում (հիմնականում կենցաղային և պատմական թեմաներ) նկարիչներ Կիմ Ջոն Նամը, Պակ Մյոն Խուն, Պխո Սե Ջոնը, Մուն Խակ Սուն։ Զարգանում են գրաֆիկան (նկարազարդում, էստամպ, պլակատ. Կիմ Գոն Ջուն, Պե Ուն Սոն, Պակ Սին Խի), հաստոցային և մոնումենտալ քանդակագործությունը (Մուն Սոկ Օ, Խան Յոն Սիկ, Չո Գյու Բոն)։ Հին ավանդույթները պահպանվում են դեկորատիվկիրառական արվեստում (բրուտագործություն, ասեղնագործություն, լաքապատ իրերի պատրաստում)։ Փխենյանում [[1953]] թվականին հիմնադրվել է Կորեական նկարիչների միությունը, [[1954]] թվականին՝ Կորեական ճարտարապետների միությունը։

=== Երաժշտություն ===
[[1946]] թվականին ստեղծվել է երաժիշտների միավորում, որը հետագայում մտել է Հյուսիսային Կորեայի գրականության և արվեստի գործիչների ասոցիացիայի մեջ։ Խոշոր քաղաքներում բացվել են երաժշտական ուսումնական հաստատություններ ([[1949]] թվականին՝ Փխենյանի կոնսերվատորիան), համերգային դահլիճներ, երաժշտական թատրոններ։ Երաժշտական թատրոնում են զարգացել երկու հիմնական ժանրերը՝ չխանգիկը (ժող. երաժշտական դրամա) և կագիկը (ժամանակակից օպերա, որի կազմավորմանը նպաստել են կոմպոզիտորներ Լի Մյոն Սանը և Խվան Խակ Կինը)։ [[1953]] թվականին ստեղծվել է ԿԺԴՀ-ի կոմպոզիտորների միությունը։ [[1955]] թվականին Փխենյանում կառուցվել են ժամանակակից թատերական շենքեր և համերգային դահլիճ, ստեղծվել ֆիլհարմոնիա, սիմֆոնիկ մեծ նվագախումբ և այլ երաժշտական կոլեկտիվներ, գրվել են առաջին սիմֆոնիկ երկերը (Սին Դո Սոնի «Առաջին սիմֆոնիան», Չո Գիլ Սոկի «Հանուն հայրենիքի» սիմֆոնիկ պոեմը)։ Առաջատարի դերը շարունակում է կատարել Փխենյանի պետ. գեղարվեստական թատրոնը, որի լավագույն բեմադրություններից են՝ Լի Մյոն Սանի և Սին Դո Սոնի «Պատմի՜ր, տայգա», Խամ Խոն Գինի «Լուսինը Կիմգանսան լեռներում» և այլ գործեր։ Կորեայի երաժշտական կյանքում կարևոր տեղ են գրավում կորեական ժող. գործիքների անսամբլը, կորեական ժող. բանակի երգի և պարի անսամբլը։ [[1946]] թվականից Փխենյանում գործում է բալետային ստուդիա (1952 թվականից՝ պետական բալետային ստուդիա)։

=== Թատրոն ===
[[1947]]—[[1949]] թվականներին Փխենյանում բացվել են պետ. թատրոնը (այժմ՝ պետ. դրամատիկական թատրոն), պետ. ժող. գեղարվեստական թատրոնը (այժմ՝ Փխենյանի քաղաքային թատրոն)։ [[1948]] թվականին Փխենյան-Պուկտո գավառի գեղարվեստական թատրոնը բեմադրել է Պեկ Մուն Խվանի «Աճ» պիեսը՝ ագրարային ռեֆորմի շրջանի կորեական գյուղի, ժող. իշխանության կազմավորման մասին։ Այդ պիեսը էտապային է եղել կորեական նոր թատերարվեստի ձևավորման համար և բեմադրվել շատ թատրոններում։ [[1950]]—[[1953]] թվականների պատերազմի տարիներին թատրոնների ագիտբրիգադները հանդես են եկել ռազմաճակատում և թիկունքում։ [[1950]]-ական թվականների վերջից Կորեայի թատրոնը շարունակել է զարգացման նոր ուղիների որոնումները։

=== Կինոն ===
[[Պատկեր:Kim Ki-duk.jpg|մինի|Ժամանակակից կինորտադրող [[Կիմ Կի Դուկ]]ը]]
Կորեայի ազատագրումից հետո ստեղծվել են կինեմատոգրաֆիայի զարգացման պայմաններ։ [[1947]] թվականին կազմակերպվել է կինոստուդիա ([[1948]] թվականից՝ պետական), որի հիման վրա բացվել են ([[1958]]) գեղարվեստական և վավերագրական ֆիլմերի կինոստուդիաներ։ [[1949]] թվականին թողարկվել է «Իմ հայրենիքը» առաջին գեղարվեստական լիամետրաժ կինոնկարը։ [[1950]]—[[1953]] թվականի պատերազմի տարիներին, դժվարին պայմաններում, նկարահանվել են «Պատանի պարտիզանները» ([[1951]]), «Հայրենի երկրի պաշտպանները» ([[1952]]) և այլ ֆիլմեր։ Կորեայի կինեմատոգրաֆիայի նվաճումներից են՝ «Ասք Սադոսոն ամրոցի մասին», «Նշմարվում է Պեկտուսանը» (երկուսն էլ՝ [[1956]]), «Ասք Չխունխյանի մասին» (1959), «Փյունիկ» (1960), «Կարմիր ծաղիկ» ([[1963]]), «Անտեսանելի ռազմաճակատ» ([[1965]]), «Մարտիկի երդումը» ([[1969]]), «Պատմություն կնոջ մասին» ([[1970]]), «Արյան ծով» ([[1971]]) ֆիլմերը։ [[1957]] թվականին նկարահանվել է «Եղբայրներ» կորեա-սովետական գունավոր կինոնկարը (ռեժիսորներ՝ Ի. Վ. Լուկինսկի և Չխոն Սան Ին)։ [[1959]] թվականին ստեղծվել է Փխենյանի թատրոնի և կինոյի ինստիտուտը։ [[1961]] թվականին կազմակերպվել է Կորեայի կինեմատոգրաֆիստների միությունը։

== Հարավային Կորեա ==
Գտնվում է Կորեա թերակղզու հվ. մասում։ Տարածությունը 98,5 հզ. կմ² է, բնակչությունը՝ 37,1 միլիոն ([[1978]]), գլխավոր քաղաքը՝ [[Սեուլ]]։ Վարչականորեն բաժանված է 9 նահանգի։ Պաշտոնական լեզուն կորեերենն է, կրոնը՝ բուդդայականությունը։ Բնակչության տարեկան միջին աճը 2,3% է, տնտեսապես ակտիվ բնակչությունը՝ 10,2 միլիոն (49%֊ը զբաղված է գյուղատնտեսության մեջ, [[1971]]), միջին խտությունը 1 կմ² վրա՝ 375,8 մարդ ([[1978]]), քաղաքային բնակչությունը՝ 43% ([[1970]])։ Խոշոր քաղաքներն են Սեուլը, [[Պուսան]]ը, [[Տեգու]]ն, [[Ինչոն]]ը, [[Կվանգջու]]ն, [[Դեջոն]]ը, [[Չհոնջու]]ն, [[Մասան]]ը, Մոկպհոն։

=== Պատմական տեղեկանք ===
Հարավային Կորեայի պատմությունը սկսվում է [[1945]] թվականի ամռանը կնքված, թերակղզու ոլորտների ազդեցության բաժանման խորհրդային-ամերիկյան համաձայնությունից։

Ըստ այդ համաձայնագրի՝ Կորեայի հարավային մասն անցնում էր [[ԱՄՆ]]-ի, իսկ հյուսիսայինը՝ [[ԽՍՀՄ]]-ի ազդեցության տակ։

Երկրի պատմության մեջ փոփոխվեցին ժողովրդավարական և բռնատիրական կառավարություններ։ [[Հարավային Կորեայի Առաջին Հանրապետություն]]ը ժողովրդավարական կարգավիճակից անցավ բռնատիրական կարգին մինչ իր փլուզումը ([[1960]])։ [[Հարավային Կորեայի Երկրորդ Հանրապետություն]]ը ստեղծվեց ժողովրդավարական սկզբունքների հիման վրա, սակայն մեկ տարվանից ավելի քիչ ժամանակահատվածում փլուզվեց, ինչից հետո երկրում հայտնվեց ռազմական կառավարություն։ [[Հարավային Կորեայի Երրորդ Հանրապետություն|Հարավային Կորեայի Երրորդ]], [[Հարավային Կորեայի Չորրորդ Հանրապետություն|Չորրորդ]] և [[Հարավային Կորեայի Հինգերորդ Հանրապետություն|Հինգերորդ Հանրապետությունները]] համարվում էին ժողովրդավարական և ռազմական կառավարության շարունակությունը։ [[Հարավային Կորեայի Վեցերորդ Հանրապետություն|Վեցերորդ Հանրապետության]] ստեղծումից հետո կառավարությունը վերադարձավ ժողովրդավարական դիրքին։

Իր ստեղծման ժամանակից Հարավային Կորեան անցել է կրթության, տնտեսության և մշակույթի ոլորտների զարգացման մեծ ուղի։ [[1960]]-ական թվականներին երկիրը համարվում էր ամենաաղքատներից մեկը տարածաշրջանում։ [[1990]]-ական թվականներին [[Քեյ փոփ|կորեական հայտնի երաժշտությունը]], [[Դորամա|հեռուստատեսայի սերիալները]] և կինոն ավելի հայտնի է դառնում աշխարհի տարբեր ծայրերում, հատկապես [[Հարավարևելյան Ասիա]]յում։ Այս երևույթը հայտնի է դառնում որպես «Կորեական ալիք»։

{{ref-ru}}

=== Տնտեսություն ===
[[Պատկեր:Electricity production in South Korea.PNG|մինի|Էլեկտրաարտադրության ցուցանիշները Հարավային Կորեայում]]
Հարավային Կորեան համարվում է տնտեսապես զարգացած և բնակչության մեկ շնչի եկամուտի բարձր մակարդակով երկիր։
[[Պատկեր:South Korean exports of cultural products and services.jpg|մինի|Ազգային իրերի վաճառքի ցուցանիշները Հարավային Կորեայում]]

'''Առավելությունները''', [[նավարտադրություն|նավարտադրության]] ոլորտում առաջինն է աշխարհում։ Կորեական ապրանքները, մանավանդ [[ավտոմեքենաներ]]ը, մեծ պահանջարկ ունեն [[Չինաստան]]ում։

'''Թերությունները''', մեծ կախվածություն և պարտքեր ունի համաշխարհային արտադրողներից։ Հանրային ոլորտը բեռնում է տնտեսությունը։

Հարավկորեական տնտեսության մեջ ներդրողները ներկայացված են ստորև բերված աղյուսակում.

{| class="wikitable"
|- align=center
|width=100 | Տարի
|width=100 | Ամբողջը
|width=100 | [[ԱՄՆ]]
|width=100 | [[Ճապոնիա]]
|width=100 | [[Հոնկոնգ]]
|width=100 | [[Գերմանիա]]
|width=100 | [[Մեծ Բրիտանիա]]
|width=100 | [[Ֆրանսիա]]
|width=100 | Այլ
|-
| 1980
| 143,1
| 70,6
| 42,5
| 0,5
| 8,6
| 2,3
| 18,6
|-
| 1985
| 532,2
| 364.3
| 59,9
| 13,4
| 11,3
| 12,3
| 5,1
| 65,9
|-
| 1990
| 802,6
| 317,5
| 235,9
| 3
| 62,3
| 44,8
| 22,4
| 116,6
|-
| 1995
| 1 947,2
| 644,9
| 418,3
| 58, 0
| 44,6
| 86,7
| 35,2
| 659,5
|-
| 1997
| 6 970,9
| 3 189,6
| 265,7
| 84,6
| 398,1
| 258,6
| 410,7
| 2363,6
|-
| 2000
| 15 216,7
| 2 922
| 2 448,0
| 123,0
| 1&599,0
| 84,0
| 607,0
| 7 433,6
|-
| 2002
| 9 101,0
| 4 500,0
| 1 403,0
| 234,0
| 284,0
| 115,0
| 111,0
| 2&nbsp;454,0
|-
| 2003
| 6 468,0
| 1 240,0
| 541,0
| 55,0
| 370,0
| 871,0
| 150,0
| 3241
|-
| 2004
| 12 787,6
| 4 717,6
| 2 258,1
| 90,1
| 487,0
| 642,0
| 180,0
| 4 899,8
|-
| 2005
| 11 563,5
| 2 689,8
| 1 787,8
| 819,7
| 704,8
| 2 307,8
| 85,2
| 3 168,4
|}

[[2008]] թվականի դրությամբ Հարավային Կորեան իր տնտեսության ՀՆԱ-ով գտնվում է 13-րդ հորիզոնականում։ ՀՆԱ-ի [[1963]] թվականի ցուցանիշից (100$ մեկ շնչին) [[2005]] թվականին հասել է 20,000$-ի։

Երկրի տնտեսական հիմնական ոլորտները մերջին վաթսունամյակում հիմնապես փոխվել են։ [[1940]]-ական թվականներին Կորեայի տնտեսությունը հենվում էր [[գյուղատնտեսություն|գյուղատնտեսության]] և [[թեթև արդյունաբերություն|թեթև արդյունաբերության]] վրա։ Հետագա մի քանի տասնամյակի ընթացքում ուշադրությունը կենտրոնացվել է թեթև արդյունաբերության և ազգային հագուստների սպառման, իսկ [[1970]]-ական և [[1980]]-ական թվականներին՝ ծանր արդյունաբերության վրա։ 30 տարվա ընթացքում երկրի նախագահը՝ [[Պակ Չո Հի]]ն [[1962]] թվականին հայտարարեց «Տնտեսական հնգամյակ», որի արդյունքում երկրի տնտեսությունը աճեց շատ արագ տեմպով, և տնտեսության կառուցվածքը փոխվեց։ [[1960]]-ական և [[1990]]-ական թվականների տնտեսական բարձր ցուցանիշների շնորհիվ Հարավային Կորեան [[Սինգապուր]]ի, [[Հոնկոնգ]]ի և [[Թայվան]]ի շարքում անվանում են «Ասիական վագր»։

[[1980]]-ական թվականներին տնտեսական փոթորկոտ աճը դանդաղեց։ Տնտեսական աճը կազմեց 6,5%, բնակչությունը շատացավ աշխատավարձի հաշվին, և տեղի ունեցավ փողի արժեզրկում։

Ինչպես այլ զարգացած երկրներում, Հարավային Կորեայում նույնպես [[1990]]-ական թվականներին գերակշռող դարձավ արդյունաբերությունը, իսկ այժմ այն ՀՆԱ-ի <math>{{2}}{{/3}}</math>-ն է կազմում։

Հարավային Կորեայում առևտրական գործունեությունը հսկվում է [[Հարավային Կորեայի Առևտրական Օրենսգիրք|Հարավային Կորեայի Առևտրական Օրենսգրքով]]։

Ստորև բերված աղյուսակում ներկայացված են [[2005]], [[2006]] և [[2009]] թվականների բյուջեի ծախսային մանրամասները. (1 տրիլիոն [[վոն]])

{| class="wikitable"
|- align=center
|width=40% | Ոլորտը
|width=20% | Ներդրումը ([[2005]])
|width=20% | Ներդրումը ([[2006]])
|width=20% | Ներդրումը ([[2009]])
|-
| Գիտական հետազոտություններ և մշակումներ
| 7,8
| 8,9
| 11,1
|-
| Կրթություն
| 27,6
| 28,7
| 36,3
|-
| Առողջապահական ծրագրեր
| 49,6
| 56
| 70,5
|-
| Գյուղատնտեսություն, ձկնորսություն
| 14,1
| 15,1
| 15,8
|-
| Արդյունաբերություն, մեծ և փոքր բիզնես
| 11,9
| 12,4
| 13,4
|-
| Շրջակա միջավայրի պահպանություն
| 3,6
| 3,8
| 4,9
|-
| Հարավային Կորեայի Զինված Ուժեր
| 46,6
| 65
| н/д
|-
| Ներքին ծախսեր
| 2
| 2,6
| 2,7
|-
| Մշակույթ, Զբոսաշրջություն
| 2,6
| 2,9
| 3,3
|-
| Ներքին անվտանգություն
| 9,4
| 10,2
| 11,7
|}

<gallery>
image:Rice fields in south korea.jpg|Բրնձի դաշտեր Հարավային Կորեայում
image:Hyundai HED-II Genus.JPG|Կորեական «Հյունդայի» ապրանքանիշի արտադրության նմուշ
</gallery>

{{ref-ru}}

=== Տրանսպորտ ===
[[Պատկեր:KTX-Sancheon.jpg|մինի|աջից|Կորեական երկաթուղի]]
[[Պատկեր:Uijeongbu metro map-fr.svg|մինի|ձախից|Մետրոյի ցանցը Հարավային Կորեայում]]
Երկաթուղիների երկարությունը 5,7 հզ. կմ է (1979), ավտոպարկի հզորությունը՝ 90 հզ. մեքենա։ Ունի օդանավակայանների ցանց (Սեուլ, Սուվոն, Կվանջու, Պուսան, Մոկպհո ևն)։ Ծովային հիմնական նավահանգիստներն են Պուսանը, Ինչխոնը, Ուլսանը, Կունսանը, Մոկպհոն, Փխոխանը, Յոսուն։ Արտաքին առևտրի հաշվեկշիռը բացասական է. հիմնական գործընկերներն են Ճապոնիան, ԱՄՆ-ը և ԳՖՀ-ն։ Դրամական միավորը վոնան է։

=== Բժշկա-աշխարհագրական բնութագիր ===
Ծննդի, մահացության և մանկական մահացության վերաբերյալ կանոնավոր հաշվառում չկա։ Կորեայում տարածված են վարակիչ և մակաբուծական հիվանդությունները (ասկարիդոզ, անկիլոստոմիդոզ, ցուցուգամուշ)։ Առավելապես գրանցվում են տուբերկուլոզի, խոլերայի, որովայնային տիֆի և բորի դեպքեր։ [[1969]] թվականին Կորեայում գործել են 219 հիվանդանոց՝ 16,3 հզ. մահճակալով (0,5 մահճակալ՝ 1000 բնակչին)։ Բժշկ. օգնությունը հիմնականում կազմակերպում են մասնավոր պրակտիկայով զբաղվող բժիշկները։ [[1971]] թվականին ([[1966]] թվականի հետ համեմատած) բուժսպասարկման վարձը պետ. և կոմունալ հիվանդանոցներում բարձրացել է 20—60%, կրճատվել են բժշկ. սպասարկման ծախսերը։ [[1968]] թվականին Հարավային Կորեաում աշխատել է 13,5 հզ. բժիշկ (2,5 հզ. բնակչին՝ 1 բժիշկ), մոտ 5 հզ. բժշկի օգնական, 1,9 հզ. ատամնաբույժ, 13,8 հզ. դեղագործ և 19,5 հզ. միջին բուժաշխատող։ Բժիշկների 33% ը և ատամնաբույժների 37%-ը կենտրոնացած է Սեուլում։ Սեուլի պետական համալսարանում կազմակերպվել են բժիշկների կատարելագործման դասընթացներ։

=== Լուսավորություն ===
1949 թվականին կրթության մասին ընդունած օրենքի համաձայն դպրոցական համակարգի մեջ մտնում էին տարրական (6 տարի), ոչ լրիվ միջնակարգ (3 տարի), լրիվ միջնակարգ (3 տարի) դպրոցները։ Բացի պետական և մունիցիպալ (տեղական ինքնավարության) դպրոցներից, գործում են մեծ թվով մասնավոր ուս. հաստատություններ։ Բոլոր տեսակի դըպրոցներում ուսուցումը վճարովի էր։ Մասնագիտական ուս. հաստատությունների ցանցի մեջ մտնում էին ռեալական, 3-ամյա տեխ. և բարձրագույն տեխ. դպրոցները։ Բարձրագույն կրթության համակարգի մեջ մանում են համալսարանները և 4-ամյա կոլեջները։ [[1969]]-[[1970]] ուս. տարում գործել են 69 համալսարան և քոլեջ։ Խոշորագույն բուհերն են. Սեուլի պետ. (հիմն. [[1946]]), «Յոնսե» ([[1885]]), «Իխվա» ([[1886]], իգական) համալսարանները։ Կորեայի ուսանողները արտասահմանում բարձրագույն կրթություն են ստանում հիմնականում՝ ԱՄՆ-ում, Ֆրանսիայում և ԳՖՀ-ում։ Խոշոր են Ազգային կենտրոն (416 հզ. կտոր գիրք)» Սեուլի պետական համալսարանին կից (779,9 հզ. կտոր գիրք) գրադարանները, Ազգային թանգարանը (հիմն. [[1916]]), Կյոնբոկկունի պալատի գեղարվեստական պատկերասրահը (հիմն. [[1916]]) Սեուլում։

=== Գիտական հիմնարկները ===
Կոորդինացման գիտական կենտրոնը Սեուլի գիտությունների ազգային ակադեմիան է (հիմն. [[1954]]): «Կորյո» համալսարանում (Սեուլ) կան ասիական հետազոտությունների կենտրոն, տնտեսագիտության, աշխատանքի, սոցիալական հետազոտությունների, միջատաբանության և այլ ինստիտուտներ։ Պուսանյան ազգային համալսարանին կից ստեղծվել են տեխնոլոգիայի (1965), արյան հետազոտությունների ([[1964]]) ինստիտուտներ։ Տեգուում կազմակերպվել են բնական նյութերի քիմիայի, արդյունաբերական տեխնիկայի, արդյունաբերական տնտեսագիտության և այլ հետազոտական կենտրոններ։ [[1958]] թվականին ստեղծվել է ատոմային էներգիայի վարչությունը։

Այժմ կրթության համակարգով է զբաղվում Կորեայի Կրթության և Գիտության Նախարարությունը՝ ձևավորված [[2008]] թվականին։ Պետական առաջին աստղադիտարանը դարձավ [[Կյոնհի աստղադիտարան]]ը։

<gallery>
image:SejongGate.jpg|Սեյոնգ համալսարանի մուտքը
image:경희대학교 평화의전당.jpg|Կյունհի աստղադիտարանը
image:Kmuart.jpg|Կումին համալսարանը
image:Kookmin1.jpg|Կումին համալսարանի 1-ին մասնաշենքը
image:Yonsei university in Seoul, South korea 04.JPG|Յոնսեյ համալսարանը Սեուլում
image:Yonsei university in Seoul, South korea 05.JPG|Յոնսեյ համալսարանի մասնաշենքը
image:Seoultech.jpg|Սեուլթեք համալսարան, 2009 թվական
image:Kyung Hee Univ. Administration Building(Seoul Campus).JPG|Կյուն Հի համալսարանը
</gallery>

=== Գրականություն ===
[[Պատկեր:Yiyuksa 264.jpg|մինի|ձախից|Գրող Յիյուկսան]]
1948 թվականից գրականության մեջ ուժեղացել են հակակոմունիստական միտումները։ Արձակագիրների ավագ սերունդը (Յոմ Սան Սոպ, Չու Յո Սոպ, Կիմ Դոն Ին, Լի Մու Յոն) շարունակել է նատուրալիզմի և անկումային գրականության ավանդույթները։ [[1954]] թվականից հանդես է եկել արձակագիրների նոր սերունդ, որը գտնվում է ֆրանսական էկզիստենցիալիզմի, «նոր քննադատության» և այլ ուղղությունների ազդեցության տակ։ Պատերազմի, աբսուրդի և միայնության թեմաներն են գերակշռում Կիմ Սոն Խանի (ծն. [[1919]]), Չան Յոն Խակի, Սոնու Խվայի (ծն. 1922) արձակում։ Միստիցիզմ և «արևելյան մտածողության» առանձնահատկության որոնումներն են արտահայտված Լի Դոն Ջիի և Լի Խյոն Դիի ստեղծագործություններում։ [[1960]] թվականի ապրիլյան ապստամբությունից հետո գրականության մեջ նկատվել է առաջադեմ միտումների որոշ վերածնունդ։

[[Պատկեր:White Ox (1954) - Lee Jung Seob.jpg|մինի|Սպիտակ ցուլ՝ նկարված Լի Ջունգ Սյուբի կողմից]]
[[Պատկեր:KOCIS A new team of contributors for the WKB (7025921497).jpg|մինի|Կորեական արվեստի նմուշներից]]
Հարավային Կորեայում [[1950]]-[[1970]]-ական թվականների հասարակական շենքերը կառուցվել են արևմտաեվրոպական ոճերի սկզբունքով (այդ թվում՝ ֆունկցիոնալիզմի. «Կորիա էըր լայնս) ավիաընկերության շենքը Սեուլում, [[1969]]), ազգային շինարվեստի տարրերի և ժամանակակից կոնստրուկցիաների զուգորդման փորձեր են արվում («Ուոկեր Հիս» զվարճանքի կենտրոնը Սեուլի մոտ)։ Բնակարանային շինարարությունը հիմնականում կատարվում է տիպային նախագծերով։ 1950-1970-ական թվականներին Հարավային Կորեայի կերպարվեստում գոյություն ունեն բազմաթիվ հոսանքներ։ Եվրոպական առումով ռեալիստական ուղղության (չի վայելում պաշտոնական շրջանների աջակցությունը) ներկայացուցիչներից են գեղանկարիչներ Կիմ Ին Սինը, Լի Ջուն Սոպը։ [[20-րդ դար]]ի եվրոպական մոդեռնիստական հոսանքի նմանակման ոգով են աշխատում գեղանկարիչներ Կիմ Խվան Գին, Նամ Գվանը, քանդակագործներ Կիմ Յոն Խակը, Չոն Սան Բոմը։ Ազգային ավանդույթներով են ստեղծագործում գեղանկարիչներ Խո Բեն Նյոնը, քանդակագործ Կիմ Գյոն Սինը և ուրիշներ։ Ազգային և [[20-րդ դար]]ի եվրոպական գեղանկարչության արտահայտչամիջոցներն են զուգորդում Կիմ Գի Չխանը, Պակ Նե Խյոնը։ Ազգային երաժշտական արվեստը պահպանվում է էնտուզիաստների ջանքերով։ Խոշոր երաժշտական կենտրոնը Սեուլն է, ուր գործում են օպերային թատերախումբ (բեմադրում է եվրոպական օպերաներ), 5 սիմֆոնիկ նվագախումբ և 6 համալսարաններին կից երաժշտական կոլեջներ։ 1945 թվականից հետո լուծարքի են ենթարկվել բազմաթիվ թատերախմբեր։ Իշխանությունների բռնությունների հետևանքով թատերարվեստի առաջադեմ գործիչների մի մեծ խումբ հեռացել է ([[1946]] թվականի 2-րդ կեսից) Հարավային Կորեայից և աշխատում է Հյուսիսային Կորեայում։ Ժամանակակից դրամայի ազգային թատրոնը կազմակերպվել է [[1948]] թվականին։ [[1960]]-ական թվականների վերջից գործում են «Մինջուն», «Տոնյան» փորձարարական թատրոնները և ոչ մեծ թատերախմբեր։ Թատրոնը արևմտյան մոդեռնիստական արվեստի ազդեցության տակ է։ Ազգային ավանդույթները պահպանելու համար թատերական գործիչների ոչ մեծ խմբի ջանքերը արդյունք չեն տալիս։ Կինեմատոգրաֆիան սկզբնավորվել է [[1946]] թվականին։ [[1940]]-ական թվականների վերջերի ֆիլմերի թեմատիկան հիմնականում կապված է ճապոնական ճնշումից ազատագրման հետ։ [[1950]]-[[1953]] թվականների պատերազմի տարիներից որոշակի են դարձել կինոարվեստի երկու հիմնական ուղղություններ՝ ռեակցիոն (հանդես է գալիս սոցիալիստական երկրների դեմ) և չափավոր լիբերալ, որի գործիչները ջանում են ցույց տալ հարավկորեական բուրժ. հասարակության թերությունները։ Միայն որոշ ֆիլմեր են բավարարում իսկական արվեստի պահանջները («Մղձավանջային գիշեր», [[1953]], «Ավելորդ մարդը», [[1965]])։ Չնայած թողարկվող ֆիլմերի մեծ քանակին ([[1966]] թվականին՝ 120 կինոնկար), կինեմատոգրաֆիան դաժան գրաքննության, արտասահմանյան կինոարտադրանքի, կինոստուդիաների նյութական դժվարությունների և այլնի պատճառով խոր ճգնաժամ է ապրում։ Կինոգործիչներից են Սին Սա Ռոկը, Յու Խյոն Մոկը, Յուն Բոն Չխունը, Լի Գյու Խվանը, Յան Ջու Նամը, Լի Յոն Մինը և ուրիշներ։

== Ծանոթագրություններ ==
{{ծանցանկ}}
{{Արտաքին հղումներ}}
{{ՀՍՀ|հատոր=5|էջ=646}}

[[Կատեգորիա:Կորեա]]
[[Կատեգորիա:Ասիայի աշխարհագրություն]]
[[Կատեգորիա:Պատմական մարզեր]]
[[Կատեգորիա:Բաժանված տարածաշրջաններ]]