Դիտել Հալոգեններ էջի վիքիկոդը

{| style="float: right; border: 1px solid #ccc; margin: 0.5em 0pt 0.8em 1.4em; padding: 3px !important; width: 75px;"
! Խումբ → !! 17 (XVIIA)
|-
! ↓ Ենթախումբ
!
|
|-
! 2
| {{Պարբերական համակարգի տարր|view=center|rubber=1|number=9|fontsize=80%}}
|-
! 3
| {{Պարբերական համակարգի տարր|view=center|rubber=1|number=17|fontsize=80%}}
|-
! 4
| {{Պարբերական համակարգի տարր|view=center|rubber=1|number=35|fontsize=80%}}
|-
! 5
| {{Պարբերական համակարգի տարր|view=center|rubber=1|number=53|fontsize=80%}}
|-
! 6
| {{Պարբերական համակարգի տարր|view=center|rubber=1|number=85|fontsize=80%}}
|-
! 7
| {{Պարբերական համակարգի տարր|view=center|rubber=1|number=117|fontsize=80%}}
|}
'''Հալոգեններ''' ({{lang-el|ἁλός}}-[[աղ]] և {{lang-el2|γένος}}-ծնող, առաջացնող, քանի որ [[մետաղներ]]ի հետ միանալիս առաջացնում են [[աղ]]), [[Մենդելեև]]ի [[պարբերական համակարգ]]ի 17-րդ խմբի գլխավոր (Ա) ենթախմբի տարրերը<ref>{{cite web|url=http://www.iupac.org/fileadmin/user_upload/news/IUPAC_Periodic_Table-1May13.pdf|title=Periodic Table of the Elements|publisher=IUPAC|format=PDF|lang=en|accessdate=2013 թ․ հոկտեմբերի 25|archive-date=2015 թ․ օգոստոսի 22|archive-url=https://web.archive.org/web/20150822234830/http://www.iupac.org/fileadmin/user_upload/news/IUPAC_Periodic_Table-1May13.pdf|url-status=dead}}</ref>՝ [[ֆտոր]] (F), [[քլոր]] (Cl), [[բրոմ]] (Br), [[յոդ]] (I), [[աստատ]] (At) և [[թենեսսին]] (Ts)<ref>{{cite web|url=http://www.iupac.org/fileadmin/user_upload/news/IUPAC_Periodic_Table-1May13.pdf|title=Periodic Table of the Elements|publisher=IUPAC|format=PDF|lang=en|accessdate=2013 թ․ հոկտեմբերի 25–ին|archive-date=2015 թ․ օգոստոսի 22|archive-url=https://web.archive.org/web/20150822234830/http://www.iupac.org/fileadmin/user_upload/news/IUPAC_Periodic_Table-1May13.pdf|url-status=dead}}</ref>։ Այդ անունը ստացել են այն պատճառով, որ բազմաթիվ [[մետաղներ]]ի հետ առաջացնում են մեծ գործածություն ունեցող [[աղեր]]։

Առաջինը հայտնաբերվել է [[քլոր]]ը` [[1774]], մյուսները` մի քանի տասնամյակ անց.
*[[ֆտոր]]ը` [[1886]] թվականին
*[[բրոմ]]ը` [[1826]] թվականին
*[[յոդ]]ը` [[1811]] թվականին

[[Աստատ]]ը ռադիոակտիվ տարր է, գործնականում չի հանդիպում բնության մեջ, ստացվել է արհեստական ճանապարհով` միջուկային փոխարկման միջոցով, [[1940]] թվականին։
{| class="wikitable"
|-
! [[Ֆտոր]] F
! [[Քլոր]] Cl
! [[Բրոմ]] Br
! [[Յոդ]] I
|-
| [[Պատկեր:Liquid fluorine tighter crop.jpg|160px]]
| [[Պատկեր:Chlorine liquid in an ampoule.jpg|170px]]
| [[Պատկեր:Bromine vial in acrylic cube.jpg|170px]]
| [[Պատկեր:Iod kristall.jpg|180px]]
|}

Բոլոր հալոգենները ոչ մետաղներ են, արտաքին էներգետիկ մակարդակում ունեն [[7]] [[էլեկտրոն]]ներ, ուժեղ օքսիդիչներ են։ Ամենաուժեղ օքսիդիչը [[ֆտոր]]ն է։ Բոլոր հալոգենները (բացի ֆտորը, որը ունի հաստատուն -1 [[օքսիդացման աստիճան]]) ունեն տարբեր օքսիդացման աստիճաններ (մինչև +7), որը բացատրվում է d ազատ [[օրբիտալ]]ով։ Աստատը բնության մեջ չի հանդիպում, ստացվել է արհեստական եղանակով։

Վալենտային [[էլեկտրոն]]ները ns<sup>2</sup></tt>np<sup>5</sup></tt>, հեշտությամբ միացնելով 1 [[էլեկտրոն]] ավարտուն են դարձնում իրենց արտաքին շերտը HaL+1e=Hal<sup>−1</sup></tt>։ Հալոգենների օքսիդիչ հատկությունները փոքրանում է F>Cl>Br>I>At այս շարքում յուրաքանչյուր նախորդ տարր դուրս է մղում հաջորդին իր միացությունից։

== Ընդհանուր բնութագիր ==
Վալենտային [[էլեկտրոն]]ները ns<sup>2</sup></tt>np<sup>5</sup></tt>, հեշտությամբ միացնելով 1 էլեկտրոն ավարտուն են դարձնում իրենց արտաքին շերտը HaL+1e=Hal<sup>−1</sup></tt>։ Հալոգենների օքսիդիչ հատկությունները փոքրանում է <math>\mathsf{\Leftarrow  F>Cl>Br>I>At \Rightarrow}</math> շարքում յուրաքանչյուր նախորդ տարր դուրս է մղում հաջորդին իր միացությունից։

'''Հալոգենային տարրերի բնութագրերը'''
{| class="wikitable"
|-
! Հալոգեն!! F !! Cl !!Br!! I !! At 
|-
|Ատոմային համարը ||9 || 17 || 35|| 53 || 85
|-
| Վալենտային էլեկտրոնները|| 2s²2p<sup>5</sup> || 3s²3p<sup>5</sup> || 4s²4p<sup>5</sup> || 5s²5p<sup>5</sup>|| 6s²6p<sup>5</sup>
|-
|Ատոմի շառավիղը, նմ|| 0.064 || 0.099 || 0.114 ||0.133||0.144
|-
|Իոնի (R) շառավիղը, նմ|| 0.133 ||0.181 || 0.195 || 0.220 ||0.23
|-
| Իոնացման էներգիան, կՋ/մոլ||1.68 x 10<sup>3</sup> || 1.25 x 10<sup>3</sup> || 1.14 x 10<sup>3</sup>|| 1.01 x 10<sup>3</sup> || 0.89 x 10<sup>3</sup>
|-
| Խնամակցություն էլեկտրոնի նկատմամբ, կՋ/մոլ|| 3.38 x 10<sup>2</sup> || 3.47 x 10<sup>2</sup> || 3.38 x 10<sup>2</sup> || 3.18 x 10<sup>2</sup> || -
|-
| Պարունակությունը երկրակևեղում,% ըստ զանգվածի || 2.7 x 10<sup>−2</sup> || 4.5 x 10<sup>−2</sup> || 1.6 x 10<sup>−4</sup> || 4 x 1010<sup>−5</sup> || հետքեր
|-
|}
Ինչպես երևում է աղյուսակից, [[շառավիղ]]ները [[ատոմային համար]]ի մեծացման հետ մեծանում են, որ բացատրվում է էլեկտրոնային շերտերի ավելացմամբ, ինչն իր հերթին պայմանավորված է պարբերության համարի աճմամբ։ [[Շառավիղ]]ի մեծացումը հանգեցնում է տարրի՝ էլեկտրոն տալու հեշտացմանը, ինչը դրսևորվում է [[իոնացման էներգիա]]յի արժեքների փոքրացման մեջ։
{| class="wikitable" style="margin: 1em auto 1em auto"
|-
! Հալոգեն|| Մոլեկուլը || Կառուցվածքը || Մոդելը || ''d'' (X−X) / pm<br/> (գազի փուլը) || ''d'' (X−X) / pm<br/> (պինդ փուլ)
|-
| <center>[[Ֆտոր]]</center> || <center>F<sub>2</sub></center> || <center>[[Պատկեր:Difluorine-2D-dimensions.png|45px]]</center> || <center>[[Պատկեր:Fluorine-3D-vdW.png|45px]]</center> || <center>143</center> || <center>149</center>
|-
| <center>[[Քլոր]]</center> || <center>Cl<sub>2</sub></center> || <center>[[Պատկեր:Dichlorine-2D-dimensions.png|70px]]</center> || <center>[[Պատկեր:Chlorine-3D-vdW.png|63px]]</center> || <center>199</center> || <center>198</center>
|-
| <center>[[Բրոմ]]</center> || <center>Br<sub>2</sub></center> || <center>[[Պատկեր:Dibromine-2D-dimensions.png|80px]]</center> || <center>[[Պատկեր:Bromine-3D-vdW.png|72px]]</center> || <center>228</center> || <center>227</center>
|-
| <center>[[Յոդ]]</center> || <center>I<sub>2</sub></center> || <center>[[Պատկեր:Diiodine-2D-dimensions.png|70px]]</center> || <center>[[Պատկեր:Iodine-3D-vdW.png|84px]]</center> || <center>266</center> || <center>272</center>
|-
| <center>[[Աստատ]]</center> || <center>At<sub>2</sub></center> || || || ||
|}

== Ֆիզիկական հատկություններ ==
[[Ֆտոր]]ը և [[քլոր]]ը խեղդող հոտով թունավոր [[գազ]]եր են։ Բրոմը գորշ գույնի գարշահոտ [[հեղուկ]] է։ [[Յոդ]]ն ու [[աստատ]]ը պինդ նյութեր են՝ որոշակի [[մետաղ]]ական [[հատկություն]]ներով։ [[Յոդ]]ը բյուրեղային նյութ է, ունի սուբլիմվելու հատկությունները Հալոգեններն օժտված են մեծ էլեկտրաբացասականությամբ,որոշները ունեն ուրիշ [[ատոմ]]ներից իրենց էլեկտրոն միացնելու մեծ հակում։ [[Ատոմ]]ների [[շառավիղ]]ի մեծացման հետ էլեկտրոն միացնելու ուժը որոշ չափով պակասում է, որն արտահայտվում է էլեկտրոնի նկատմամբ խնամակցության էներգիայի արժեքների փոքրացմամբ։ Որը այն [[էներգիա]]ն է, որն անջատվում է, երբ [[ատոմ]]ն իրեն է միացնում մեկ էլեկտրոն։

Հալոգենները p-տարրեր են, արտաքին շերտում ունեն յոթ [[էլեկտրոն]] և էլեկտրոնային ութնյակ լրացնելու համար ընդունում են մեկ [[էլեկտրոն]]` ցուցաբերելով -1 [[օքսիդացման աստիճան]]։ Սա այն օքսիդացման աստիճանն է, որ հալոգենները դրսևորում են` որպես տիպիկ ոչմետաղներ առավել շատ միացություններում՝ հալոգենաջրածիններում և հալոգենիդներում։ [[Ֆտոր]]ից բացի, մյուս հալոգենները առաջացնում են այնպիսի միացություններ, որոնցում հանդես են բերում նաև դրական՝ հիմնականում +1, +3, +5, +7, երբեմն էլ միջանկյալ օքսիդացման աստիճաններ։

[[Ֆտոր]]ի ատոմում՝ 2-րդ էներգիական մակարդակում, չկա d-[[օրբիտալ]], հետևաբար այդ տարրին, շնորհիվ իր մեկ չզույգված [[էլեկտրոն]]ի, բնորոշ է 1 [[վալենտականություն]]ը։

Մյուս հալոգենները ցուցաբերում են նաև բարձր վալենտականություններ՝ հիմնականում [[3]], [[5]], [[7]], որովհետև ունեն d-օրբիտալներ և p-ից d էլեկտրոնների անցման հնարավորություն։

{| class="wikitable"
|-
| Պարզ նյութ
| Հալման ջերմաստիճան, °C
| Եռման ջերմաստիճան, °C
|-
| F<sub>2</sub>
| −220
| −188
|-
| Cl<sub>2</sub>
| −101
| −34
|-
| Br<sub>2</sub>
| −7
| 58
|-
| I<sub>2</sub>
| 113,5
| 184,885
|-
| At<sub>2</sub>
| 244
| 309
|}

Հալոգենները սովորական [[ջերմաստիճան]]ներում հանդես են գալիս երկատոմանի [[մոլեկուլ]]ներից բաղկացած պարզ նյութերի ձևով.<br /><math>\mathsf{\Leftarrow  F_2,  Cl_2,  Br_2,  I_2,  At_2 \Rightarrow}</math> <br />[[Մոլեկուլային զանգված]]ի մեծացման հետ օրինաչափորեն փոխվում են նաև [[պարզ նյութեր]]ի ֆիզիկական վիճակները։

Հալոգենները չափազանց ակտիվ նյութեր են, եռանդուն կերպով փոխազդում են ջրածնի, մյուս ոչմետաղների և [[մետաղներ]]ի հետ՝ առաջացնելով հալոգենիդներ և հալոգենաջրածիններ։ Բազմաթիվ կիրառություններ ունեն հալոգենների թթվածնային [[թթուներ]]ն ու դրանց աղերը։

{| class="wikitable" style="float:right; margin-top:0; margin-left:1em; text-align:center; font-size:10pt; line-height:11pt; width:25%;"
|+ style="margin-bottom: 5px;" | Հալոգենների էներգիան <br />(կՋ/մոլ){{sfn|Greenwood|Earnshaw|1998|p=804}}
|-
! X
! X<sub>2</sub>
! HX
! BX<sub>3</sub>
! AlX<sub>3</sub>
! CX<sub>4</sub>
|-
! scope="row" style="background:#ff9;"| '''''F'''''
| style="background:#ff9;"| ''159''
| style="background:#ff9;"| ''574''
| style="background:#ff9;"| ''645''
| style="background:#ff9;"| ''582''
| style="background:#ff9;"| ''456''
|-
! scope="row" | '''Cl'''
|243
|428
|444
|427
|327
|-
! scope="row" | '''Br'''
|193
|363
|368
|360
|272
|-
! scope="row" | '''I'''
|151
|294
|272
|285
|239
|}

Բոլոր հալոգենները [[ոչ մետաղներ]] են։ Ունեն [[7]] [[էլեկտրոն]]ներ, համարվում են օքսիդիչներ։ Ամենաուժեղ օքսիդիչը [[ֆտոր]]ն է։ Բոլոր հալոգենները (բացի ֆտորը, որը ունի հաստատուն [[օքսիդացման աստիճան]] -1) ունեն տարբեր օքսիդացման աստիճաններ մինչև +7 օքսիդացման աստիճան, որը բացատրվում է d ազատ օրբիտալով։

[[Աստատ]]ը բնության մեջ չկա, ստացվել է արհեստական եղանակով։ Վալենտային էլեկտրոները ns<sup>2</sup></tt>np<sup>5</sup></tt>, հեշտությամբ միացնելով 1 էլեկտրոն ավարտուն են դարձնում իրենց արտաքին շերտը HaL+1e=Hal<sup>−1</sup></tt>։ Հալոգենների օքսիդիչ հատկությունները փոքրանում է F>Cl>Br>J>At այս շարքում յուրաքանչյուր նախորդ տարր դուրս է մղում հաջորդին իր միացությունից։

== Քիմիական հատկություններ ==
Հալոգենները քիմիապես շատ ակտիվ նյութեր են, փոխազդում են բազմաթիվ պարզ և բարդ նյութերի հետ։ Նրանք բոլորը ցուցաբերում են բարձր օքսիդիչ հատկություն։ [[Ֆտոր]]ը ամենաէլեկտրաբացասական տարրն է (ԷԲ = 3.98)։ Առանց բացառության փոխազդում է բոլոր [[մետաղներ]]ի հետ, օրինակ՝

:  <math>\mathsf{2Al + 3F_2 \longrightarrow 2AlF_3 + 2989 }</math> Կջ

:  <math>\mathsf{2Fe + 3F_2 \longrightarrow 2FeF_3 +1974}</math> Կջ

Ցածր ջերմաստիճանում փոխազդում է ոչ մետաղների հետ, օրինակ՝

:  <math>\mathsf{2P + 5F_2 \longrightarrow  2PF_5}</math>

:  <math>\mathsf{2S + 3F_2 \longrightarrow  2SF_6}</math>

Տաքացնելիս ֆտորը օքսիդացնում է բոլոր հալոգեններին՝

:  <math>\mathsf{Hal_2 + F_2 \longrightarrow  2HalF}</math>

որտեղ Hal = Cl, Br, I, At։

Ֆտորն օքսիդացնում է նույնիսկ [[ազնիվ գազեր]]ը` Kr, Xe, Rn.

:  <math>\mathsf{Xe + F_2 \longrightarrow  2HF}</math>

Ֆտորը փոխազդում է նաև բարդ նյութերի հետ, որի արդյունքում մեծ քանակությամբ էներգիա է կորցնում։ Նույնիսկ օքսիդացնում է [[ջուր]]ը, օրինակ`

:  <math>\mathsf{ F_2 + 3H_2O \longrightarrow  OF_2 + 4HF + H_2O_2}</math>

Չնայած [[կապի էներգիա]]ն [[քլոր]]ի [[մոլեկուլ]]ում բավական մեծ է՝ 242 կՋ/մոլ, սակայն [[քլոր]]ը քիմիապես շատ փոխազդունակ է, օժտված է մեծ էլեկտրաբացասականությամբ։ [[Քլոր]]ի [[ատոմ]]ն ուժգնորեն իրեն է միացնում 1 էլեկտրոն և վերածվում շատ կայուն քլորի իոնի։

Քլորն ուժեղ օքսիդիչ է և եռանդուն կերպով փոխազդում է բոլոր [[մետաղներ]]ի ու բազմաթիվ ոչմետաղների հետ։ Անմիջապես չի փոխազդում ածխածնի, N<sub>3</sub>-ի, O<sub>3</sub>-ի և ազնիվ գազերի հետ։ Մետաղներից շատերն այրվում են [[քլոր]]ի [[մթնոլորտ]]ում` առաջացնելով սպիտակ փոշի, որը կազմված է քլորիդների մանր բյուրեղներից.

:  <math>\mathsf{2Na+ Cl_2 \longrightarrow  2NaCl}</math>

:  <math>\mathsf{2Fe + Cl_2\longrightarrow  2FeCl_3}</math>

:  <math>\mathsf{Cu + Cl_2\longrightarrow  CuCl_2}</math>

:  <math>\mathsf{2Al + 3Cl_2\longrightarrow  2AlCl_3}</math>

[[Ֆոսֆոր]]ի այրման ժամանակ կարող է գոյանալ երկու քլորիդ.

:  <math>\mathsf{2P + 3Cl_2\longrightarrow  2PCl_3}</math>

:  <math>\mathsf{2P + 5Cl_2\longrightarrow  2PCl_5}</math>

Յուրահատուկ ռեակցիա է քլորի փոխազդեցությունը ջրածնի հետ, որը խթանվում է լույսի ազդեցությամբ և ընթանում է ջերմության անջատմամբ.

:  <math>\mathsf{H_2 + Cl_2\longrightarrow  2HCl}</math>

Այս փոխազդեցությունն ունի ''ռադիկալային շղթայական բնույթ'', այդ պատճառով կարող է վերածվել պայթյունի, եթե ելանյութերից բաղկացած գազային խառնուրդը ենթարկվի ուժեղ լուսավորման։ Քլորը լուծվում է ջրում` առաջացնելով քլորաջուր, որում հալոգենի մի մասը դարձելիորեն փոխազդում է ջրի հետ՝ ըստ հետևյալ ռեակցիայի.

:  <math>\mathsf{Cl_2 + H_2O\longrightarrow HCl + HClO}</math>

Սակայն քլորի մեծ մասը՝ շուրջ [[70]]%-ը, քլորաջրում լինում է [[մոլեկուլ]]ների ձևով։ Ի դեպ՝ [[բրոմ]]ի և [[յոդ]]ի ջրային [[լուծույթներ]]ում ևս, որոնք կոչվում են ''բրոմաջուր'' և ''յոդաջուր'', հալոգենները գերազանցապես մոլեկուլային տեսքով են։ Քլորաջուրն օժտված է գունաթափող և օքսիդավնող հատկությամբ, ինչը հիմնականում պայմանավորված է հիպոքլորային թթվի քայյքայման հետևանքով գոյացնող ատոմային թթվածնով.

:  <math>\mathsf{HClO\longrightarrow HCl + O}</math>

Յուրահատուկ է նաև քլորի փոխազդեցությունը սենյակային [[ջերմաստիճան]]ում [[ալկալիներ]]ի ջրային լուծույթի հետ, որի հետևանքով գոյանում է երկու աղի՝ քլորիդի և հիպոքլորիտի խառնուրդ։ Օրինակ՝

:  <math>\mathsf{Cl_2 + 2KOH\longrightarrow  KCl + KClO + H_2O}</math>

Հալոգեններից բրոմը կարմրագորշ, թունավոր [[հեղուկ]] է։ Ուժեղ օքսիդիչ է և անմիջականորեն փոխազդում է շատ [[մետաղներ]]ի ու գրեթե բոլոր ոչ մետաղների հետ, բացառությամբ O<sub>2</sub>, N<sub>2</sub>, C և [[ազնիվ գազեր]]ի.

:  <math>\mathsf{Al + 3Br_2 \longrightarrow 2AlBr_3}</math>

:  <math>\mathsf{Si + 2Br_2 \longrightarrow SiBr_4}</math>

:  <math>\mathsf{H_2 + Br_2 \longrightarrow 2HBr}</math>

Առավել կայուն են այն միացությունները, որոնցում բրոմը ցուցաբերում է -1 և +5 օքսիդացման աստիճան։ Քիմիական փոխարկումներում որպես օքսիդիչ հաճախ օգտագործուվում է [[կալիումի բրոմատ]]ը` KBrO<sub>3</sub>:

[[Բրոմ]]ը տալիս է միացման ռեակցիաներ չհագեցած [[օրգանական միացություններ]]ի, օրինակ` [[էթիլեն]]ի հետ.

:  <math>\mathsf{CH_2 = CH_2+ Br_2 \longrightarrow CH_2Br - CH_2Br}</math>

Այդ ռեակցիաներում հաճախ օգտագործվում է բրոմաջուրը, որը ծառայում է նաև որպես չհագեցած միացությունների հայտնաբերման միջոց։ Ռեակցիայի հետևանքով բրոմաջուրը գունաթափվում է։

Հալոգեններից յոդը սովորական պայմաններում սև-մանուշակագույն բյուրեղային նյութ է, որը թույլ տաքացնելիս փոխարկվում է մանուշակագույն գոլորշու՝ առանց հեղուկանալու.

:  <math>\mathsf{I_2 + I\longrightarrow I_3}</math>

[[Յոդ]]ը ցնդումը պայմանավորված է մոլեկուլային բյուրեղացանցով և միջմոլեկուլային թույլ փոխազդեցության ուժերով։ Յոդը լուծվում է ջրում. 1 [[լիտր]]ում 0,3395 գ, 25[[°C]] ջերմաստիճանում։ Սա ավելի քիչ է քան բրոմը, յոդի ջրային լուծույթը կոչվում է ''«յոդի ջուր»'' 
Աստատը քիչ ռեակցունակ է, քան յոդը, բայց աստատը նույնպես փոխազդում է մետաղների հետ, օրինակ [[լիթիում]].
{{main|Աստատ}}

:  <math>\mathsf{2Li + At_2 \longrightarrow 2LiAt}</math>

Իսկ դիսոցելիս ձևափոխվում է ինչպես անիոնի, այնպես էլ կատիոնի At<sup>+</sup>.

''' 2HAt=H<sup>+</sup>+At<sup>-</sup>+H<sup>-</sup>+At<sup>+</sup>'''

== Բնության մեջ և ստացում ==
Հալոգենները բնության մեջ հանդիպում են գերազանցապես միացությունների ձևով։

Ֆտորի ամենատարածված միացություններն են [[ֆլյուորիտ]]ը` CaF<sub>2</sub>, [[կիրոլիտ]]ը` Na<sub>3</sub>AlF<sub>6</sub>, [[ֆտորապատիտ]]ը` 3Ca<sub>3</sub>(PO<sub>4</sub>)'''·'''CaF<sub>2</sub>: Ֆտորը ստանում են հիմնականում կալիումի ֆտորիդի հալույթի էլեկտրոլիզով.

:  <math>\mathsf{2KF \longrightarrow 2K + F_2}</math>

Քլորի բնական միացություններից են [[կերակրի աղ]]ը` NaCl, [[սիլվին]]ը` KCl, [[կառնալիտ]]ը` KCl'''·'''MgCl<sub>2</sub>'''·'''6H<sub>2</sub>O և այլն։ Արդյունաբերությունում քլորը ստանում են [[կերակրի աղ]]ի ջրային լուծույթի էլեկտրոլիզով.

:  <math>\mathsf{2NaCl + 2H_2O \longrightarrow H_2 + Cl_2 + 2NaOH}</math>

Լաբարատորիայում ստանում են աղաթթվի օքսիդացմամբվ MnO<sub>2</sub>-ով կամ KMnO<sub>4</sub>-ով.

:  <math>\mathsf{4HCl + MnO_2 \longrightarrow Cl_2 + MnCl_2+ 2H_2O}</math>

:  <math>\mathsf{16HCl + 2KMnO_2 \longrightarrow 5Cl_2 + 2MnCl_2 + 2KCl + 8H_2O}</math>

[[Բրոմ]]ի և [[յոդ]]ի միացություններ են պարունակում բնական ջրերը, որոնցից էլ կորզում են այդ հալոգենները՝ օգտագործելով [[քլոր]]ի օքսիդիչ հատկությունը.

:  <math>\mathsf{2KBr + Cl_2 \longrightarrow 2KCl + Br_2}</math>

:  <math>\mathsf{2Al + 3F_2 \longrightarrow 2AlF_3 + 2989 }</math>

:  <math>\mathsf{2Fe + 3F_2 \longrightarrow 2FeF_3 + 1974}</math>

== Կիրառություն ==
Հալոգեններն ու դրանց միացություններն ունեն վիթխարի կիրառություններ մարդկային գործունեության ամենատարբեր ոլորտներում, ինչպես նաև կենսաբանական կարևորագույն նշանակություն [[բույսեր]]ի և [[կենդանիներ]]ի նորմալ աճի ու գոյատևման համար։ 

=== Ֆտոր ===
[[Պատկեր:F,9.jpg|մինի|աջից|Ֆտոր]]
{{main|Ֆտոր}}

[[Ֆտոր]]ը լայնորեն օգտագործվում է որոշ օրգանական նյութերի՝ սառնագենտների և [[ֆտորոպլաստներ]]ի արտադրության համար։ 
Ձեզ ծանոթ է սառնարաններում գործածվող [[ֆրեոն]]ը` CCl<sub>2</sub>F<sub>2</sub> դյուրաեռ հեղուկը, որը գոլորշացման ենթարկվելիս (ճնշումը կտրուկ փոքրացնելու միջոցով) շրջապատից խլում է մեծ  քանակով ջերմություն։ Նշված նյութը, որի քիմիական անունն է երկքլորկֆտորմեթան, օգտագործվում է է նաև որպես պրոպելենտ (ցնդելիություն ապահովող նյութ) զանազան օդակախույթներում և կենցաղային հոտազերծիչներում։

Ֆտորաջրածնական թթուն` HF, օգտագործվում է [[ապակի]]ն խածատելու՝ վրան նախշեր և գրություններ անելու համար, որը հիմնված է ձեզ արդեն ծանոթ հետևյալ ռեակցիայի վրա.

:  <math>\mathsf{2SiO_2 + 4HF \longrightarrow SiF_4 + 2H_2O}</math>

Հեղուկ ֆտորը՝ F<sub>2</sub> (հաճախ թթվածնի հետ միասին), ծառայում է որպես օքսիդիչ հրթիռային [[վառելիք]]ի համար։
Ֆտորը լայն կիրառություն է ստացել ինչպես սովորական, այնպես էլ «հարստացված» ուրանի արտադրության մեջ։ Ուրանի հանքաքարերից նախ ստանում են այդ մետաղի քառաֆտորիդը՝ UF<sub>2</sub>, որից էլ այնուհետև՝ մետաղական [[Ուրան (տարր)|ուրանը]]։

Հարկ է իմանալ, որ ատոմային էլեկտրակայաններում որպես էներգիայի աղբյուր օգտագործվում է ոչ թե բնական, այլ '''U''' իզոտոպով հարստացված ուրանը։ Վերջինիս պարունակությունը բնական ուրանում շատ քիչ է՝ շուրջ [[2]]%, այնինչ այդ ռադիոակտիվ իզոտոպի տրոհման շղթայական ռեակցիան իրականացնելու համար անհրաժեշտ է մեծացնել դրա պարունակությունը բնական ուրանում։ Այդ նպատակին հասնում են՝ օգտագործելով դիֆուզիայի երևույթը, որի հիմքում գազային վիճակում <sup>235</sup>UF<sub>6</sub> և <sup>238</sup>UF<sub>6</sub> մոլեկուլների շարժման տարբեր արագություններն են

=== Քլոր ===
[[Պատկեր:Chlorine ampoule.jpg|մինի|աջից|Քլոր]]
{{main|Քլոր}}
Արդյունաբերությունում [[քլոր]]ից ստանում են քլորաջրածին և աղաթթու։ Քլորի ջրային լուծույթի մանրէասպան հատկության վրա է հիմնված բնակչությանը [[ջուր]] մատակարարող կայաններում գազային [[քլոր]]ի օգտագործումը, հատկություն, որը պայմանավորված ատոմային թթվածնի գոյացմամբ.

:  <math>\mathsf{Cl_2 + H_2O \longrightarrow HCl + HClO}</math>

:  <math>\mathsf{HClO \longrightarrow HCl + O}</math>

Քլորից ստանում են նաև [[Ժավելաջուր|ժավելային]] հեղուկ, որն օգտագործվում է սպիտակեղենի լվացման համար։ Մեծ քանակներով արտադրվում է քլորակիր, որը կիրառվում է թղթի արդյունաբերությունում՝ [[մանրաթելեր]]ի սպիտակեցման համար։ Քլորակիրը երկու [[աղ]]ի խառնուրդ է, որն առաջանում է հանգած կրի կախույթի մեջ քլորը անցկացնելիս.

: <math>\mathsf{Cl_2 + 2Ca(OH)_2 \longrightarrow CaCl_2  + Ca(OH)_2 + 2H_2O}</math>

[[Պատկեր:Chlorine2.jpg|մինի|110px|աջից|Քլոր]]
Այդ [[աղեր]]ը հաճախ ներկայացվում են մեկ միացյալ բանաձևով՝ CaOCl<sub>2</sub>։ Հիպոքլորիտները՝ KClO, Ca(ClO)<sub>2</sub>, ինչպես նաև քլորի(IV) օքսիդը՝ ClO<sub>2</sub>, օգտագործվում են նաև ախտահանման նպատակներով։

[[Կալիումի քլորատ]]ը` KClO<sub>3</sub> , ուժեղ օքսիդիչ է, վերականգնիչների հետ առաջացնում է պայթուցիկ խառնուրդներ, օգտագործվում է լուցկու, բենգալյան կրակների և հրավառության համար խառնուրդների արտադրությունում։ [[Նատրիումի քլորատ]]ը` NaClO<sub>3</sub>, ծառայում է որպես մոլախոտերի դեմ պայքարի միջոց։ [[Կալիում]]ի և [[ամոնիումի պերքլորատ]]ները` KClO<sub>4</sub>, NH<sub>4</sub>ClO<sub>4</sub> օգտագորխվում են հրթիռային տեխնիկայում որպես օքսիդիչներ։

Մեծ քանակներով քլոր օգտագործվում է քլոր պարունակող օրգանական նյութեր` լուծիչներ, մոնոմերներ և պոլիմերներ, [[Պեստիցիդ|թունաքիմիկատներ]], ստանալու համար։

=== Բրոմ ===
[[Պատկեր:Bromine 25ml.jpg|մինի|ձախից|Բրոմ]]
{{main|Բրոմ}}
[[Արծաթի բրոմիդ]]ը` AgBr, լուսազգայուն նյութ է և օգտագործվում է լուսանկարչական թղթի ու ժապավենի արտադրությունում.

:  <math>\mathsf{2AgBr \longrightarrow 2Ag + Br_2}</math>

=== Յոդ ===
{{main|Յոդ}}
[[Արծաթի յոդիտ]]ի` AgI, փոշին ցրելով ամպերի մեջ՝ առաջացնում են արհեստական [[անձրև]] և այդպիսով կանխում հնարավոր [[կարկուտ]]ը։
[[Յոդ]]ը լայնորեն օգտագործվում է վերլուծական քիմիայում՝ յոդաչափական եղանակով զանազան նյութերի ճշգրիտ քանակներ որոշելու համար։
Յոդի հետքերի հայտնաբերման նպատակով այդ հետազոտություններում գործածվում է նաև [[օսլայաջուր]], որը հալոգենի աննշան քանակներից անգամ ստանում է վառ կապույտ գույն։

== Կենսաբանական նշանակություն ==
Հալոգենները կենսականորեն շատ անհրաժեշտ տարրեր են և [[օրգանիզմ]]ում բացառապես -1 [[օքսիդացման աստիճան]]ում են։

=== [[Ֆտոր]]  ===
[[Ֆտոր]]ը հիմնականում տեղայնացված է [[ատամ]]ներում, եղունգներում և ոսկրային [[հյուսվածքներ]]ում։ [[Ատամ]]ի արծնի հիմնական բաղադրիչ մասը [[ֆտորապատիտ]]ն է՝ 3Ca(PO<sub>4</sub>)<sub>2</sub>'''·'''CaF<sub>2</sub>, որի պակասը օրգանիզմում առաջ է բերում [[կարիես]] [[հիվանդություն]]ը։ Դա կանխելու համար ատամի մածուկի մեջ ներմուծում են կալիումի ֆտորիդ՝ KF։

=== [[Քլոր]] ===
[[Պատկեր:Halogens.jpg|մինի|աջից|Ձախից աջ քլորը, բրոմը և յոդ սենյակային ջերմաստիճանում:Քլորը գազ է, բրոմը հեղուկ, յոդը պինդ: Ֆտոր չի կարող ընդգրկվել պատկերով անոթի մեջ շնորհիվ իր բարձրռեակտիվության պատճառով]]
Քլորի [[զանգվածային բաժին]]ն օրգանիզմում կազմում է 0,15%։ Քլորիդ իոններ է պարունակում արյան պլազման՝ գերազանցապես NaCl և KCl աղերի [[լուծույթներ]]ի ձևով։ Դրանք կարգավորում են [[օսմոտիկ ճնշում]]ը, ապահովում են [[իոններ]]ի հոսքը բջջային [[մեմբրան]]ների միջոցով, ակտիվացնում են [[ֆերմենտներ]]ը։ [[Կերակրի աղ]]ի օրական պահանջը [[5]]-[[10]] [[գ]] է։

[[Մարդ]]ու և [[կենդանիներ]]ի [[ստամոքս]]ում արտադրվում է [[աղաթթու]], որը կազմում է [[ստամոքսահյութ]]ի 0,3%-ը և անհրաժեշտ է սննդի նորմալ մարսողության, ինչպես նաև սննդի հետ [[օրգանիզմ]]ում ներթափանցող հիվանդագին [[մանրէ]]ները ոչնչացնելու համար։ Բժշկության մեջ լայնորեն օգտագործվում են կերակրի աղի ֆիզիոլոգիական և հիպերտոնիկ լուծույթները։

* Ֆիզիոլոգիական լուծույթ՝ NaCl-ի 0,9 %-անոց ջրային լուծույթ
* Հիպերտոնիկ լուծույթ՝ NaCl-ի 3-10 %-անոց ջրային լուծույթ

=== [[Բրոմ]] ===
[[Կենտրոնական նյարդային համակարգ]]ը շատ զգայուն է բրոմիդի իոնի՝ Br<sup>2</sup>, նկատմամբ, որն ունի հանդարտեցնող ազդեցություն։ Այդ պատճառով [[բրոմ]] պարունակող դեղամիջոցներն օգտագործվում են նյարդային գրգռվածությամբ տառապող հիվանդների բուժման համար։

=== [[Յոդ]] ===
[[Մարդ]]ու [[օրգանիզմ]]ը պարունակում է շուրջ [[25]] մգ [[յոդ]], որը հիմնականում կուտակված է [[Վահանագեղձ|վահանձև գեղձում]]։ Վերջինում յոդի պակասը առաջ է բերում [[խպիպ]] ծանր հիվանդությունը, որի կանխման համար [[կերակրի աղ]]ին խառնում են [[կալիումի յոդիդ]]ի (1 [[կգ]] NaCl-ին՝ 1-2 [[գ]] HI)։ Յոդի սպիրտային լուծույթը (5-10 %-անոց) օգտագործվում է բժշկության մեջ մաշկի բորբոքումների և վնասվածքների դեպքում՝ որպես վարակազերծող և արյան հոսքը դադարեցնող միջոց։

== Հալոգենաջրածիններ ==
Հալոգենաջրածինները և դրանց ջրային [[լուծույթներ]]ը, հատկապես քլորաջրածնական ու ֆտորաջրածնական [[թթուներ]]ը, ինչպես նաև հալոգենիդներն ունեն մեծ կիրառություն լաբարատոր հետազոտություններում և արդյունաբերական արտադրություններում։ Հալոգենաջրածիններն ունեն HHl ընդհանուր բանաձևը.

<math>\mathsf{\Leftarrow HF, HCl, HBr, HJ, HAt \Rightarrow}</math>

Հալոգենաջրածիններում բևեռային են ոչ միայն [[կովալենտային կապ]]երը, այլև [[մոլեկուլ]]ները` ամբողջությամբ վերցրած (երկբևեռ), ինչով և բացատրվում է այդ նյութերի լավ լուծելիությունը ջրում։

Հալոգենաջրածինների ջրային լուծույթները թթուներ են, որոնք կոչվում են ''ֆտորաջրածնական, քլորաջրածնական, բրոմաջրածնական, յոդաջրածնական թթու''։

<math>\mathsf{\Leftarrow HF-HCl-HBr-HJ \Rightarrow}</math> շարքում թթվի ուժը, այսինքն` [[դիսոցման աստիճան]]ը մեծանում է, որը պայմանավորված է H-Gl կապի աստիճանական թուլացմամբ։ HF-ը միջին ուժի, իսկ մյուսներն ուժեղ թթուներ են.

:  <math>\mathsf{HHl \longrightarrow H + Hl}</math>

Հալոգենաջրածինները և դրանց թթուները վերականգնիչներ են, ինչը պայմանավորված է Hl<sup>-</sup> մասնիկի առկայությամբ, ընդ որում՝ հետևյալ շարքում վերականգնիչ հատկությունն ուժեղանում է։

Հալոգենաջրածնական թթուները դրսևորում են թթուներին բնորոշ բոլոր քիմիական հատկությունները, փոխազդում են [[մետաղներ]]ի (էլեկտրաքիմիական շարքում ջրածնից ձախ գտնվողներին) [[հիմնային օքիդներ]], [[հիմքեր]]ի, [[աղեր]]ի և [[ամոնիակ]]ի հետ.

:  <math>\mathsf{Fe + 2HCl\longrightarrow FeCl_2 + H_2}</math>

:  <math>\mathsf{2Al + 6HCl\longrightarrow 2AlCl_3 + 3H_2 }</math>

:  <math>\mathsf{ZnO + 2HF \longrightarrow ZnF_2 + H_2 O}</math>

:  <math>\mathsf{CaCO_3 + 2HCl \longrightarrow CaCl_2 + CO_2 + H_2O}</math>
:  <math>\mathsf{CH_3COOLi + HBr \longrightarrow LiBr + CH_3COOH}</math>

:  <math>\mathsf{AgNO_3 + HCl \longrightarrow AgCl + HNO_3}</math>

:  <math>\mathsf{NH_3 + HI \longrightarrow NH_4I}</math>

:  <math>\mathsf{NH_3 + HF \longrightarrow NH_4F}</math>

Հալոգենաջրածնական թթուներն առաջացնում են կայուն [[աղեր]]` ֆտորիդներ, քլորիդներ, բրոմիդներ, յոդիտներ, որոնք ունեն լայն կիրառություններ։ Դրանց մեծն մասը ջրում լուծելի է։

=== Հալոգենիդներ ===
Հալոգենիդ իոններ` Cl, Br, I։ Հայտնաբերում են [[արծաթ]]ի իոնի՝ Ag միջոցավ, որի հետ դրանք առաջացնում են նստվածքներ։ [[Արծաթի քլորիդ]]ը սպիտակ շոռանման, իսկ բրոմիդը և յոդիտը՝ AgBr, AgI, դեղին նստվածքներ են։

== Ծանոթագրություններ ==
{{ծանցանկ}}

== Գրականություն ==
* {{cite book
 |last1=Greenwood |first1=Norman  N.
 |authorlink1=Norman Greenwood
 |last2=Earnshaw |first2=Alan
 |year=1997
 |title=Chemistry of the Elements
 |edition=2nd
 |page=
 |publisher=Butterworth–Heinemann
 |isbn=0080379419
}}

== Արտաքին հղումներ ==
* [http://www.iupac.org/reports/periodic_table UICPA] ։ Պարբերական աղյուսակ]
* [http://www.iupac.org/reports/periodic_table/IUPAC_Periodic_Table-22Jun07b.pdf UICPA]։ Պաշտոնական կայք Պարբերական աղյուսակ 22/06/2007]

{{Հալոգեններ}}
{{Պարբերական աղյուսակ}}
{{ՀՍՀ|էջ=51|հատոր=6}}
{{Օրվա հոդված նախագծի մասնակից}}

[[Կատեգորիա:Հալոգեններ]]