Դիտել Հարաբերականության ընդհանուր տեսություն էջի վիքիկոդը

[[Պատկեր:Black Hole Milkyway.jpg|thumb|260px|10 Արեգակի զանգված ունեցող սև խոռոչի պատկերը Ծիր Կաթինում]]
'''Հարաբերականության ընդհանուր տեսությունը''' 1915 թվականին<ref>O'Connor, J.J. and E.F. Robertson (1996), "[http://www-history.mcs.st-and.ac.uk/HistTopics/General_relativity.html General relativity]". ''[http://www-history.mcs.st-and.ac.uk/Indexes/Math_Physics.html Mathematical Physics index]'', [http://www.st-andrews.ac.uk/maths/ School of Mathematics and Statistics], [http://www.st-andrews.ac.uk/ University of St. Andrews], Scotland, May, 1996. Retrieved 2015-02-04.</ref> [[Ալբերտ Այնշտայն]]ի հրատարակած [[գրավիտացիա]]յի [[դիֆերենցիալ երկրաչափություն|երկրաչափական]] [[Տեսական ֆիզիկա|տեսություն]]ն է<ref>{{Cite web |title=Nobel Prize Biography |url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1921/einstein-bio.html |accessdate=2011 թ․ փետրվարի 25 |work=Nobel Prize Biography |publisher=Nobel Prize}}</ref> և գրավիտացիայի այժմյան նկարագրությունը [[ժամանակակից ֆիզիկա]]յում։

Հարաբերականության ընդհանուր տեսությունը ընդհանրացնում է [[հարաբերականության հատուկ տեսություն]]ը և [[Նյուտոնի տիեզերական ձգողականության օրենք]]ը՝ տալով գրավիտացիայի միասնական նկարագրությունը որպես [[տարածություն|տարածության]] և [[Ժամանակ|ժամանակի]] կամ [[տարածաժամանակ]]ի երկրաչափական հատկություն։

Մասնավորապես, տարածաժամանակի [[կորություն]]ը ուղղակիորեն կապված է [[էներգիա]]յի և [[իմպուլս (շարժման քանակ)|իմպուլսի]] հետ՝ անկախ [[նյութի]] և [[ճառագայթում|ճառագայթման]] ներկայությունից։ Այս առնչությունը հատկորոշվում է [[Այնշտայնի դաշտի հավասարումներ]]ով, որոնք [[մասնակի դիֆերենցիալ հավասարումներ]]ի համակարգ են։

Հարաբերականության ընդհանուր տեսության որոշ կանխատեսումներ տարբերվում են դասական ֆիզիկայի կանխատեսումներից՝ հատկապես ժամանակի ընթացքի, տարածության երկրաչափության, [[ազատ անկում|ազատ անկման]] ընթացքում մարմինների շարժման և լույսի տարածման դեպքում։ Նման տարբերությունների օրինակ են [[ժամանակի գրավիտացիոն դանդաղում]]ը, [[գրավիտացիոն ոսպնյակ]]ները, լույսի [[գրավիտացիոն կարմիր շեղում]]ը, [[Շապիրոյի էֆեկտ]]ը։ Հարաբերականության ընդհանուր տեսության կանխատեսումները [[հարաբերականության ընդհանուր տեսության կանխատեսումներ|հաստատվել են]] փորձերով և դիտումներով։ Չնայած հարաբերականության ընդհանուր տեսությունը [[հարաբերականության ընդհանուր տեսության այլընտրանքներ|գրավիտացիայի միակ ռելյատիվիստական տեսությունը չէ]], այն  [[Օկկամի ածելի|ամենապարզ տեսությունն]] է, որը համապատասխանում է փորձնական տվյալներին։ Սակայն անպատասխան հարցեր էլ կան, որոնցից ամենահիմնարարն այն է, թե ինչպես կարելի է հարաբերականության ընդհանուր տեսությունը համատեղել [[քվանտային մեխանիկա]]յի օրենքների հետ՝ ստեղծելու համար [[քվանտային գրավիտացիա]]յի ավարտուն և հակասություններից զերծ տեսություն։

Այնշտայնի տեսությունը աստղագիտության համար կարևոր հետևանքներ ունեցավ։ Օրինակ, նրանից բխում է [[սև խոռոչ]]ների՝ զանգվածեղ աստղերի վերջնական վիճակի գոյությունը՝ տարածության տիրույթներ, որոնցում տարածությունը և ժամանակն այնպես են աղճատված, որ այնտեղից ոչինչ, նույնիսկ լույսը, չի կարող դուրս պրծնել։ Կան բավարար տվյալներ այն մասին, որ որոշ աստղային մարմիններից առաքվող ուժեղ ճառագայթումը սև խոռոչների պատճառով է․ օրինակ՝  [[միկրոքվազար]]ները և [[գալակտիկաների ակտիվ միջուկներ]]ը  [[աստղային սև խոռոչներ]]ի և գերզանգվածեղ սև խոռոչների ներկայության արդյունք են։ Գրավիտացիայի հետևանքով լույսի կորացումը կարող է հանգեցնել [[գրավիտացիոն ոսպնյակներ]]ի երևույթի գոյությանը։ Այդ ոսպնյակներով  երկնքում տեսանելի են միևնույն հեռավոր աստղային մարմնի բազմաթիվ պատկերները։ Հարաբերականության ընդհանուր տեսությունը նաև կանխատեսում է [[գրավիտացիոն ալիքներ]]ի գոյությունը, որոնք մինչ այժմ նկատվել են անուղղակիորեն, իսկ ուղղակի չափումները այնպիսի նախագծերի նպատակ են, ինչպես [[LIGO]]֊ն (գրավիտացիոն ալիքների լազերային֊ինտերֆերամետրային աստղադիտարան) և [[LISA]]֊ն (լազերային֊ինտերֆերամետրային տիեզերական անտեննա)։ Բացի այդ, հարաբերականության ընդհանուր տեսությունը ընդարձակվող տիեզերքի մոդելների ժամանակակից [[ֆիզիկական տիեզերագիտություն|ֆիզիկական տիեզերագիտության]] հիմքն է։

== Պատմություն ==
[[Հարաբերականության հատուկ տեսություն|Հարաբերականության հատուկ տեսության]] հրապարակումից (1905 թվական) շատ չանցած Այնշտայնը սկսեց մտածել [[գրավիտացիա]]ն իր նոր ռելյատիվիստական համակարգում ներառելու մասին։ 1907 թվականին Այնշտայնը պարզ [[մտային փորձ]] է սկսում ազատ անկման մեջ գտնվող դիտորդի մասին, որը վերածվում է գրավիտացիայի ռելյատիվիստական տեսության ութամյա որոնումների։ Մի քանի անհաջող փորձերից հետո, վերջապես, 1915 թվականի նոյեմբերին Այնշտայնը Պրուսիայի գիտությունների ակադեմիային ներկայացրեց իր աշխատանքը, որն այժմ հայտնի է [[Այնշտայնի դաշտի հավասարումներ]] անունով։ Այս հավասարումներով հատկորոշվում է նյութի և ճառագայթման առկայության ազդեցությունը տարածության և ժամանակի երկրաչափության վրա։ Դրանք են կազմում Այնշտայնի ընդհանուր հարաբերականության տեսության կորիզը<ref>{{Harvnb|Pais|1982|loc=ch. 9 to 15}}, {{Harvnb|Janssen|2005}}:</ref>։

Այնշտայնի դաշտի հավասարումները [[ոչ գծային դիֆերենցիալ հավասարումներ]] են և դրանց լուծումը շատ դժվար է։ Որպեսզի տեսության սկզբնական կանխատեսումներն աշխատեն, Այնշտայնը մոտավոր մեթոդներ կիրառեց։ 1916 թվականին աստղաֆիզիկոս [[Կառլ Շվարցշիլդ]]ը գտավ Այնշտայնի դաշտի հավասարումների առաջին ոչ տրիվիալ, ճշգրիտ լուծումը՝ այսպես կոչված [[Շվարցշիլդի չափականություն]]ը։ Այս լուծումն ընկած է [[գրավիտացիոն կոլապս]]ների վերջնական փուլի և սև խոռոչներ անունով հայտնի մարմինների նկարագրման հիմքում։ Միևնույն տարում Շվարցշիլդի լուծման ընդհանրացումների առաջին քայլերն արվեցին [[էլեկտրական լիցք|էլեկտրականապես լիցքավորված]] մասնիկների համար։ Դրա վերջնական արդյունքը՝ [[Ռայսներ֊Նորդսթյորմի լուծում]]ը, այժմ վերաբերում է էլեկտրականապես լիցքավորված սև խոռոչներին<ref>{{Harvnb|Schwarzschild|1916a}}, {{Harvnb|Schwarzschild|1916b}} և {{Harvnb|Reissner|1916}} (ավելի ուշ՝ {{Harvnb|Nordström|1918}})</ref>։

1917 թվականին Այնշտայնն իր տեսությունը կիրառեց [[տիեզերք]]ի վրա՝ սկիզբ դնելով ռելյատիվիստական տիեզերագիտությանը։ Ժամանակի մտածելակերպին հարազատ մնալով՝ նա ենթադրում էր, որ տիեզերքը ստատիկ է, ուստի սկզբնական դաշտի հավասարումներում ներառեց նոր պարամետր՝ [[կոսմոլոգիական հաստատուն]]ը, որպեսզի տեսությունը համապատասխանի դիտարկման արդյունքներին<ref>{{Harvnb|Einstein|1917}}, cf. {{Harvnb|Pais|1982|loc=ch. 15e}}</ref>։ Սակայն 1929 թվականին [[Էդվին Հաբլ|Հաբլի]] և մյուսների փորձերը ցույց տվեցին, որ մեր տիեզերքն [[տիեզերքի ընդլայնում|ընդարձակվում է]]։ Սա հեշտությամբ նկարագրվում է [[Ալեքսանդր Ֆրիդման|Ֆրիդմանի]] 1922 թվականի [[Ֆրիդմանի հավասարումներ|հավասարումներով]], որոնցում կոսմոլոգիական հաստատունը չի պահանջվում։ Այս լուծումները կիրառեց [[Ջորջ Լեմետր|Լեմետրը]]՝ ձևակերպելու համար [[Մեծ Պայթյուն]]ի մոդելների ամենավաղ տարբերակը, ըստ որի՝ մեր տիեզերքը զարգացել է խիստ տաք և խիտ վիճակից<ref>Հաբլի  օրիգինալ հոդվածը՝ {{Harvnb|Hubble|1929}}, կարճ ներկայացված է այստեղ՝ {{Harvnb|Singh|2004|loc=ch. 2–4}}</ref>։ Ավելի ուշ Այնշտայնը հայտարարեց, որ կոսմոլոգիական հաստատունն իր կյանքի ամենամեծ սխալն էր։

Այս ընթացքում հարաբերականության ընդհանուր տեսությունը ֆիզիկական տեսությունների մեջ ամենաարտառոցն էր։ Այն առավելություն ուներ [[Նյուտոնի դասական ձգողության տեսություն|նյուտոնյան գրավիտացիայի]] հանդեպ, քանի որ համաձայնեցվում էր հարաբերականության հատուկ տեսության հետ և բացատրում էր մի շարք էֆեկտներ, որոնք հնարավոր չէր բացատրել նյուտոնյան տեսության շրջանակներում։ 1915 թվականին Այնշտայնն ինքը ցույց տվեց, թե ինչպես է իր տեսությունը բացատրում [[Մերկուրի (մոլորակ)#Ուղեծրի տարականոն պերցեսիան|Մերկուրիի պրեցեսիան]]<ref>{{Harvnb|Pais|1982|pp=253–254}}</ref>։ Նմանապես, 1919 թվականի մայիսի 29-ի [[Արեգակի խավարում|լրիվ խավարման ժամանակ]] [[Արթուր Էդինգտոն]]ի գլխավորած հետազոտական արշավախումբը հաստատեց, որ [[Արեգակ]]ը շեղում է աստղերից եկող լույսը, ինչպես որ կանխատեսել էր հարաբերականության ընդհանուր տեսությունը<ref name="Kennefick 2005">{{Harvnb|Kennefick|2005}}, {{Harvnb|Kennefick|2007}}</ref>։ Դրա հետևանքով Այնշտայնը միանգամից հայտնի դարձավ<ref>{{Harvnb|Pais|1982|loc=ch. 16}}</ref>։ Սակայն տեսական ֆիզիկայում և աստղաֆիզիկայում տեսությունն ընդունվեց միայն մոտ 1960֊ից 1975 թվականների զարգացումների ընթացքում, ինչն այժմ հայտնի է հարաբերականության ընդհանուր տեսության ոսկե դարաշրջանը անունով<ref>{{Cite book |last1=Thorne |first1=Kip |url=https://books.google.am/books?id=yLy4b61rfPwC |title=The future of theoretical physics and cosmology: celebrating Stephen Hawking's 60th birthday |date=2003 |publisher=Cambridge University Press |isbn=0-521-82081-2 |page=74 |chapter=Warping spacetime}}, [https://books.google.am/books?id=yLy4b61rfPwC&pg=PA74 Extract of page 74]</ref>։ Ֆիզիկոսները սկսեցին հասկանալ սև խոռոչների և [[քվազար]]ների բնույթը<ref>{{Harvnb|Israel|1987|loc=ch. 7.8–7.10}}, {{Harvnb|Thorne|1994|loc=ch. 3–9}}</ref>։ Արեգակնային համակարգին վերաբերող ավելի ճշգրիտ փորձերով նույնպես հաստատվեց տեսության՝ կանխատեսումներ անելու հզոր ունակությունը, և ռելյատիվիստական տիեզերագիտությունը նույնպես մատչելի դարձավ աստղագիտական ուղղակի թեստերի համար։

== Դասական մեխանիկայից մինչև հարաբերականության ընդհանուր տեսություն ==
Հարաբերականության ընդհանուր տեսությունը կարելի է հասկանալ՝ համեմատելով նրան նմանություններն ու տարբերությունները [[դասական ֆիզիկա]]յի հետ։ Առաջին քայլը ըմբռնելն է, որ դասական մեխանիկան և Նյուտոնի ձգողության օրենքը թույլ են տալիս երկրաչափական նկարագրություն։ Այս նկարագրության և հարաբերականության հատուկ տեսության օրենքների համակցության արդյունքում արտածվում է հարաբերականության ընդհանուր տեսությունը<ref>{{Harvnb|Ehlers|1973|loc=sec. 1}}</ref>։

=== Նյուտոնյան գրավիտացիայի երկրաչափությունը ===
[[Պատկեր:Elevator gravity.svg|thumb|Հարաբերականության ընդհանուր տեսության համաձայն, մարմինների վարքը գրավիտացիոն դաշտում նման է արագացող միջավայրում մարմինների վարքին: Օրինակ, հրթիռում գտնվող դիտորդը (ձախում) գնդակի անկումը կտեսնի նույն կերպ, ինչպես Երկրի վրա (աջում), պայմանով, որ հրթիռի արագացումը  9,8 մ/վ<sup>2</sup> է (արագացումը Երկրի մակերևույթին  պայմանավորված է գրավիտացիայով]]
Դասական մեխանիկայի տեսանկյունից [[ֆիզիկական մարմին|մարմնի]] շարժումը կարող է նկարագրվել որպես ազատ շարժում և շեղումներ այս ազատ շարժումից։ Այդ շեղումների պատճառը մարմնի վրա ազդող արտաքին ուժն է, որն ըստ  [[Նյուտոնի երկրորդ օրենք|շարժման օրենքի]], հավասար է մարմնի [[զանգված]]ի և [[արագացում|արագացման]] արտադրյալին<ref>{{Harvnb|Arnold|1989|loc=ch. 1}}</ref>։ Շարժումը կապված է տարածության և ժամանակի երկրաչափության հետ․ սովորական [[հաշվարկման համակարգ (ֆիզիկա)|հաշվարկման համակարգերում]] ազատ շարժվող մարմինները ուղղագիծ շարժվում են հաստատուն արագությամբ։ Ժամանակակից բառապաշարով ասած, նրանց հետագծերը [[գեոդեզիկ գծեր]] են՝ ուղիղ [[համաշխարհային գիծ|համաշխարհային գծեր]] կորացած տարածաժամանակում<ref>{{Harvnb|Ehlers|1973|pp=5f}}</ref>։

Եվ հակառակը, կարող ենք ակնկալել, որ իներցիալ շարժումները, որոնք արդեն սահմանվել են մարմինների իսկական շարժումը դիտարկելու միջոցով և թույլ են տալիս արտաքին ուժերի միջամտություն (ինչպես էլեկտրամագնիսականությունը կամ շփումը) կարող են կիրառվել ինչպես տարածության երկրաչափությունը, այնպես էլ ժամանակի կոորդինատը սահմանելու համար։ Սակայն [[գրավիտացիա]]յի ի հայտ գալով շփոթություն է առաջանում։ Համաձայն [[Նյուտոնի դասական ձգողության տեսություն|նյուտոնյան գրավիտացիայի տեսության]], ազատ անկումը ունիվերսալ է (ինչը ստուգվել է Էտվյոշի և հաջորդների փորձերով)։ Սա հայտնի է նաև թույլ [[համարժեքության սկզբունք]] անունով, կամ որ նույնն է՝ իներցիալ և պասսիվ-գրավիտացիոն զանգվածները հավասար են ամենուր. [[ազատ անկում|ազատ անկման]] մեջ գտնվող [[փորձնական մարմին|փորձնական մարմնի]] հետագիծը կախված է միայն նրա դիրքից և սկզբնական արագությունից, և կախված չէ որևէ նյութական հատկությունից<ref>{{Harvnb|Will|1993|loc=sec. 2.4}}, {{Harvnb|Will|2006|loc=sec. 2}}</ref>։ Սրա պարզեցված օրինակը կարելի է ցույց տալ Այնշտայնի վերելակի փորձով (պատկերված է աջ կողմի նկարում). փոքր փակ սենյակում գտնվող դիտորդը համար անհնար է մարմինների հետագծերը (ինչպես օրինակ ընկնող գնդակի) դիտարկելով որոշել՝ սենյակը գտնվում է գրավիտացիոն դաշտում հանգստի վիճակում թե՞ ազատ տարածության մեջ թռչող հրթիռում, որի արագացման չափը հավասար է գրավիտացիոն դաշտին<ref>{{Harvnb|Wheeler|1990|loc=ch. 2}}</ref>։

Քանի որ ազատ անկումը ընդհանրական է, նկատելի տարբերակում չկա իներցիալ շարժման և գրավիտացիոն դաշտի ազդեցությամբ շարժման միջև։ Սրա վրա հիմնվելով՝ կարող ենք իներցիալ շարժման նոր դաս սահմանել գրավիտացիայի ազդեցությամբ ազատ անկման մեջ գտնվող օբյեկտների համար։ Սյսպիսի շարժումների նոր դասը սահմանում է տարածության և ժամանակի երկրաչափությունը մաթեմատիկական տերմիններով՝ [[գեոդեզիկ գծեր]]ով շարժումը զուգակցվում է որոշակի [[կապակցվածություն (մաթեմատիկա)|կապակցվածության]] հետ, որը կախված է [[գրավիտացիոն պոտենցիալ]]ի [[գրադիենտ]]ից։ Այս կառուցվածքով տարածությունը դեռ օժտված է սովորական [[էվկլիդեսյան երկրաչափություն|էվկլիդեսյան երկրաչափությամբ]]։ Սակայն տարածաժամանակը որպես ամբողջություն ավելի բարդ է։ Ինչպես կարելի է ցույց տալ ազատ անկում կատարող տարբեր փորձնական մարմինների հետագծերը նկարագրող մտային փորձով, արդյունքում տարածաժամանակի տեղափոխական վեկտորները, որոնք ներդրում ունեն մասնիկի արագության մեջ, մասնիկի հետագծերի հետ փոփոխվում են։ Մաթեմատիկորեն ասած, նյուտոնյան կապերը ինտեգրելի չեն։ Սրանից կարելի է արտածել, որ տարածաժամանակը [[կոր]]ացած է։ Արդյունքը նյուտոնյան գրավիտացիայի երկրաչափական ձևակերպումն է կովարիանտ հասկացություններով, այսինքն՝ այնպիսի նկարագրություն, որը ճիշտ է ցանկացած նախընտրելի կոորդինատական համակարգում<ref>{{Harvnb|Ehlers|1973|loc=sec. 1.2}}, {{Harvnb|Havas|1964}}, {{Harvnb|Künzle|1972}}: Այս պարզ մտային փորձն առաջին անգամ նկարագրվել է {{Harvnb|Heckmann|Schücking|1959}}</ref>։

=== Ռելյատիվիստական ընդհանրացում ===
[[Պատկեր:Light cone.svg|thumb|left|upright|[[Լուսային կոն]]]]
Նյուտոնյան մեխանիկայի հիմքը՝ դասական մեխանիկան, [[հարաբերականության հատուկ տեսություն|հարաբերականության հատուկ տեսության]] սահմանային դեպքն է<ref>Ընթերցանության համար տես {{Harvnb|Giulini|2005}}, {{Harvnb|Mermin|2005}} և {{Harvnb|Rindler|1991}}, փորձերի մասին՝  {{Harvnb|Ehlers|Lämmerzahl|2006}}, մասը։</ref>։ [[Սիմետրիա]]յի լեզվով ասած, երբ գրավիտացիան կարելի է անտեսել, հատուկ հարաբերականության տեսության մեջ ֆիզիկան տրվում է ոչ թե [[Գալիլեյի ինվարիանտություն|Գալիլեյի ինվարիանտներով]], ինչպես դասական մեխանիկայում է, այլ՝ [[Լորենցյան ինվարիանտություն|Լորենցյան]]։ (Հարաբերականության հատուկ տեսությունը որոշարկող սիմետրիան [[Պուանկարեի խումբ]]ն է, որը ներառում է տեղափոխություններ և պտույտներ։ Երկու տեսությունների միջև տարբերությունը էական է դառնում [[լույսի արագություն|լույսի արագությանը]] մոտենալիս և բարձրէներգիական երևույթների դեպքում<ref>Երկու սիմետրիաների խմբերի տարբերությունները կարելի է նայել {{Harvnb|Giulini|2006a}}</ref>։

Լորենցի սիմետրիայի հետ հավելյալ կառույցներ են մտնում խաղի մեջ։ Դրանք սահմանվում են [[լուսային կոն]]երի (տես նկարը) համակարգով։ Լուսային կոները պատճառական կառուցվածք են որոշում. յուրաքանչյուր A [[իրադարձություն (հարաբերականության տեսություն)|իրադարձության]] համար գոյություն ունի իրադարձությունների համակարգ, որոնք գործնականում կարող են ազդել A-ի վրա կամ ազդվել նրանից ազդանշանների կամ փոխազդեցությունների միջոցով, որոնք լույսից արագ շարժվելու կարիք չունեն (ինչպես B իրադարձությունը պատկերում) և իրադարձությունների համակարգ, որոնց համար այդպիսի ազդեցությունն անհնար է (ինչպես C իրադարձությունը պատկերում)։ Այս համակարգերն անկախ են դիտորդից<ref>{{Harvnb|Rindler|1991|loc=sec. 22}}, {{Harvnb|Synge|1972|loc=ch. 1 and 2}}</ref>։ Ազատ անկում կատարող մասնիկների համաշխարհային գծերի հետ կապված, լուսային կոները կարող են կիրառվել տարածաժամանակի կիսառիմանյան չափականությունը վերակառուցելու համար, նվազագույնը դրական սկալյար բազմապատկիչով։ Մաթեմատիկական տերմիններով ասած, սա սահմանում է [[կոնֆորմ երկրաչափություն|կոնֆորմ կառուցվածք]]<ref>{{Harvnb|Ehlers|1973|loc=sec. 2.3}}</ref>։

Հարաբերականության հատուկ տեսության սահմանման մեջ գրավիտացիան բացակայում է, այնպես որ գործնական կիրառություններում այն հարմար մոդել է, եթե կարելի է անտեսել գրավիտացիան։ Եթե խաղի մեջ է մտնում գիավիտացիան և ենթադրում ենք, որ տիեզերքն ազատ անկման մեջ է, ունենում ենք համանման դատողություններ, ինչ որ նախորդ բաժնում էր նկարագրված. գոյություն չունեն գլոբալ [[իներցիալ համակարգ]]եր։ Փոխարենը կան մոտավորապես իներցիալ համակարգեր, որոնք շարժվում են ազատ անկման մեջ գտնվող մասնիկների երկայնքով։ Տարածաժամանակի լեզվով ասած, ուղիղ ժամանականման գծերը, որոնք սահմանաում են գրավիտացիայից զերծ իներցիալ համակարգ, դեֆորմացվում են՝ վերածվելով միմյանց նկատմամբ կոր գծերի, ցույց տալով, որ գրավիտացիան ներառելով անհրաժեշտաբար տարածաժամանակի երմրաչափությունը<ref>{{Harvnb|Ehlers|1973|loc=sec. 1.4}}, {{Harvnb|Schutz|1985|loc=sec. 5.1}}</ref>։

Ապրիորի պարզ չէ՝ արդյոք ազատ անկմանը մասնակցող նոր լոկալ հաշվարկման համակարգերը համընկնում են այն համակարգերին, որոնցում տեղի ունեն հարաբերականության հատուկ տեսության օրենքները. այդ տեսությունը հիմնվում է լույսի տարածման, հետևաբար՝ [[էլեկտրամագնիսականություն|էլեկտրամագնիսականության]] վրա, որը կարող է նախընտրելի հաշվարկման համակարգերի տարբեր համախմբեր ունենալ։ Սակայն հատուկ հարաբերական հաշվարկման համակարգերի մասին տարբեր ենթադրություններ անելով (օրինակ՝ ֆիքսված են Երկրի հանդեպ կամ ազատ), կարող ենք տարբեր կանխատեսումներ արտածել [[գրավիտացիոն կարմիր շեղում]]ը, այսինքն լույսի հաճախության շեղումը գրավիտացիոն դաշտում լույսի տարածման ժամանակ։ Ֆիզիկական չափումները ցույց են տալիս, որ ազատ անկում կատարող իներցիալ համակարգերում լույսը տարածվում է այնպես, ինչպես հարաբերականության հատուկ տեսությունում<ref>{{Harvnb|Ehlers|1973|pp=17ff}}, արտածումը կարելի է գտնել {{Harvnb|Mermin|2005|loc=ch. 12}}</ref>։ Այս պնդման ընդհանրացումը, այն է՝ հատուկ հարաբերականության տեսության օրենքները լավ մոտավորությամբ տեղի ունեն ազատ անկում կատարող (և չպտտվող) հաշվարկման համակարգերում, հայտնի է Այնշտայնի հարաբերականության սկզբունք անունով. հատուկ հարաբերականության տեսական ֆիզիկան գրավիտացիան ներառելու միջոցով ընդլայնող առանցքային կողմնորոշիչ սկզբունք<ref>{{Harvnb|Rindler|2001|loc=sec. 1.13}}; {{Harvnb|Wheeler|1990|loc=ch. 2}}; Սակայն արդի տարբերակի և Այնշտայնի սկզբնական հասկացության միջև կան որոշ տարբերություններ{{Harvnb|Norton|1985}}</ref>։

Միևնույն փորձնական տվյալները ցույց են տալիս, որ գրավիտացիոն դաշտում ժամացույցով չափված ժամանակը՝ [[սեփական ժամանակը]], չի ենթարկվում հարաբերականության հատուկ տեսության կանոններին։ Տարածաժամանակի երկրաչափության լեզվով ասած, այն չի չափվում [[Մինկովսկու չափայնություն|Մինկովսկու չափայնությամբ]]։ Ինչպես նյուտոնյան դեպքում, սա առաջարկում է ավելի ընդհանուր երկրաչափություն։ Փոքր մասշտաբներում բոլոր հաշվարկման համակարգերը, որոնք ազատ անկում են կատարում, համարժեք են և գրեթե Մինկսվսկու չափականությամբ տրվող։ Հետևաբար գործ ունենք Մինկովսկու տարածության կորացած ընդհանրացման հետ։ [[Տարածաժամանակի մետրիկան]] (մետրիկ թենզոր)ը, որը սահմանում է երկրաչափությունը, մասնավորապես՝ երկարությունների և անկյունների չափումը, փսևդո-ռիմանյան անունով հայտնի ընդհանրացումն է։ Ավելին, յուրաքանչյուր ռիմանյան չափայնություն բնականորեն զուգակցվում է հատուկ տիպի կապակցվածության՝ [[Լևի-Չիվիտի կապակցվածություն|Լևի-Չիվիտի կապակցվածության]] ետ, և սա, փաստորեն, համարժեքության պայմանին բավարարող կապակցվածությունն է, որը տարածությունը վերածում է լոկալ Մինկովսկու տարածության, չափականությունը Մինկովսկու է, և նրա առաջին մասնակի ածանցումները և գործակիցները անհետանում են<ref>{{Harvnb|Ehlers|1973|loc=sec. 1.4}}</ref>։

=== Այնշտայնի հավասարումներ ===
{{հիմնական|Այնշտայնի դաշտի հավասարումներ}}
Մինչ ձևակերպվել էին գրավիտացիայի էֆեկտների ռելյատիվիստական և երկրաչափական տարբերակները, գրավիտացիայի աղբյուրի հարցը մնում էր։ Նյուտոնյան գրավիտացիայի աղբյուրը զանգվածն է։ Հարաբերականության հատուկ տեսության մեջ զանգվածը դառնում է ավելի ընդհանուր մի մեծության մասը, որը կոչվում է [[էներգիա-իմպուլիս թենզոր]] և ներառում է [[էներգիայի խտություն|էներգիայի]] և [[իմպուլս]]ի [[խտություն]]ները, ինչպես նաև [[մեխանիկական լարվածություն]]ը ([[ճնշում]]ը և դեֆորմացիան)<ref>{{Harvnb|Ehlers|1973|p=16}}, {{Harvnb|Kenyon|1990|loc=sec. 7.2}}, {{Harvnb|Weinberg|1972|loc=sec. 2.8}}</ref>։ Օգտագործելով համարժեքության սկզբունքը, այս թենզորը հեշտությամբ ընդհանրացվում է մինչև կորացած տարածաժամանակ։ Շարունակելով նյուտոնյան գրավիտացիայի երկրաչափության հետ համանմանությունը, բնական է ենթադրել, որ գրավիտացիայի [[դաշտի հավասարում]]ը կապ է հաստատում այս և [[Ռիչիի|Ռիչիի թենզորի միջև]], որը նկարագրում է մակընթացային էֆեկտների հատուկ դաս։ Հարաբերականության հատուկ տեսությունում [[Էներգիայի պահպանման օրենք|էներգիա]]-իմպուլսի պահպանումը համապատասխանում է այն պնդմանը, որ էներգիա-իմպուլսի թենզորը զերծ է [[դիվերգենցիա (մաթեմատիկա)|դիվերգենցիայից]]։ Այս բանաձևը նույնպես հեշտ է ընդհանրացնել կորացած տարածաժամանակի համար՝ մասնակի ածանցյալները փոխարինելով իրենց կորացած-[[բազմաձևություն|բազմաձևային]] համարժեքները՝ [[դիֆերենցիալ երկրաչափություն|դիֆերենցիալ երկրաչափության]] մեջ ուսումնասիրվող [[կովարիանտ ածանցյալներ]]ը։ Այս հավելյալ պայմանով Այնշտայնի դաշտի հավասարումների պարզագույն համակարգը ունի հետևյալ տեսքը՝

:<math>G_{\mu\nu}\equiv R_{\mu\nu} - {\textstyle 1 \over 2}R\,g_{\mu\nu} = {8 \pi G \over c^4} T_{\mu\nu}\,</math>

Ձախ մասում [[Այնշտայնի թենզոր]]ն է՝ <math>R_{\mu\nu}</math> Ռիչիի թենզորի հատուկ, զրոյական դիվերգենցիայով կոմբինացիան։ Որտեղ <math>G_{\mu\nu}</math>-ն սիմետրիկ է։ Մասնավոր դեպքում

:<math>R=g^{\mu\nu}R_{\mu\nu}\,</math>

կորության սկալյարն է։ Ռիչիի թենզորն ինքը կապված է ավելի ընդհանուր [[Ռիմանի կորության թենզոր]]ի հետ որպես

:<math>R_{\mu\nu}={R^\alpha}_{\mu\alpha\nu}\,</math>
Աջ մասում ''<math>T_{\mu\nu}</math>''-ը էներգիայի-իմպուլսի թենզորն է։ Բոլոր թենզորները գրված են աբստրակտ ինդեքսային նշանակումներով<ref>{{Harvnb|Ehlers|1973|pp=19–22}}; Համանման արտածումների համար տես {{Harvnb|Weinberg|1972}}, գլուխ է։ Այնշտայնի թենզորը միակ զրո դիվերգենցիայով թենզորն է, որը մետրիկ գործակիցների ֆունկցիա է, հիմնականում՝ նրանց առաջին և երկրորդ ածանցյալների, և թույլ է տալիս հարաբերականության հատուկ տեսության տարածաժամանակը դուրս բերել որպես գրավիտացիայի աղբյուրի բացակայության լուծում. {{Harvnb|Lovelock|1972}}: Երկու կողմերում էլ թենզորները երկրորդ ռանգի են, այսինքն՝ նրանք կարող են ներկայացվել 4×4 մատրիցների ձևով, որոնցից յուրաքանչյուրն ունի տաս անկախ անդամներ. այսպիսով, վերևի թենզորը ներկայացնում է տասը զույգ հավասարումներ։</ref>։ Տեսության կանխատեսումները համեմատելով մոլորակների ուղեծրերի դիտարկման արդյունքների հետ, համեմատականության գործակիցը կարելի է ուղղել որպես κ = 8π''G''/''c''<sup>4</sup>, որտեղ ''G''-ն [[գրավիտացիոն հաստատուն]]ն է, ''c''-ն՝ [[լույսի արագություն]]ը<ref>{{Harvnb|Kenyon|1990|loc=sec. 7.4}}</ref>։ Եթե մատերիան առկա չէ, այնպես որ էներգիա-իմպուլսի թենզորը վերանում է, ստանում ենք Այնշտայնի հավասարումները վակուումում.

:<math>R_{\mu\nu}=0</math>

Հարաբերականության ընդհանուր տեսության այլընտրանքներ կան, որոնք կառուցվում են միևնույն սկզբնական պայմանների վրա։ Դրանք ներառում են հավելյալ կանոններ կամ սահմանափակումներ՝ հանգելով ուրիշ դաշտի հավասարումների։ Օրինակ՝ [[Բրանս-Դիկեի տեսություն]]ը, [[տելեզուգահեռություն]]ը և [[Այնշտայն-Կարտանի տեսություն]]ը<ref>{{Harvnb|Brans|Dicke|1961}}, {{Harvnb|Weinberg|1972|loc=sec. 3 in ch. 7}}, {{Harvnb|Goenner|2004|loc=sec. 7.2}}, and {{Harvnb|Trautman|2006}}, respectively</ref>։

== Սահմանում և հիմնական կիրառություններ ==
=== Սահմանում և հիմնական հատկություններ ===
Հարաբերականության տեսությունը [[գրավիտացիա]]յի [[տարածաժամանակի մետրիկա|մետրիկ]] տեսությունն է։ Նրա կորիզը [[Այնշտայնի հավասարումներ]]ն են, որոնք նկարագրում են տարածաժամանակը ներկայացնող քառաչափ պսևդոռիմանյան երկրաչափության և տարածաժամանակում պարունակվող [[էներգիա-իմպուլս]]ի կապը<ref>{{Harvnb|Wald|1984|loc=ch. 4}},
{{Harvnb|Weinberg|1972|loc=ch. 7}}</ref>։ [[Դասական մեխանիկա]]յում գրավիտացիայի ուժով պայմանավորված երևույթները (ինչպես [[ազատ անկում]]ը, ուղեծրային շարժումը և [[տիեզերական սարքավորում]]ների [[հետագիծ|հետագծերը]]) համապատասխանում են իներցիալ շարժմանը ընդհանուր հարաբերականության տարաժածամանակի կորացած երկրաչափության մեջ. չկա իրենց բնական, ուղիղ հետագծերից մարմինները շեղող գրավիտացիոն ուժը։ Փոխարենը գրավիտացիան համապատասխանում է տարածության և ժամանակի հատկությունների փոփոխությանը, ինչն իր հերթին փոփոխում է ուղիղ-հնարավոր հետագծերը, որոնցով պիտի շարժվեին մարմինները<ref>Գոնե մոտավորապես, տես {{Harvnb|Poisson|2004}}</ref>։ Կորություն իր հերթին պայմանավորված է նյութի էներգիա-իմպուլսով։ Վերաձևակերպելով Ջոն Վելերին՝ տարածաժամանակը նյութին ասում է ինչպես շարժվել, նյութը տարածաժամանակին ասում է ինչպես կորանալ<ref>{{Harvnb|Wheeler|1990|p=xi}}</ref>։

Մինչ հարաբերականության ընդհանուր տեսությունը սկալյար գրավիտացրոն պոտենցիալը փոխարինում է երկրորդ ռանգի թենզորով, վերջինս որոշակի սահմանային դեպքում վերածվում է առաջինին։ Թույլ գրավիտացիոն դաշտերի և փոքր արագությունների դեպքում տեսության կանխատեսումները հանգում են [[Նյուտոնի դասական ձգողության տեսություն|Նյուտոնի տիեզերական ձգողության օրենքի]] կանխատեսումներին<ref name="Wald 1984 loc=sec. 4.4">{{Harvnb|Wald|1984|loc=sec. 4.4}}</ref>։

Թենզորների օգնությամբ կառուցված հարաբերականության ընդհանուր տեսությունը բավարարում է [[ընդհանուր կովարիանտության սկզբունք]]ին. նրա օրենքները և ընդհանուր ռելյատիվիստական համակարգում ձևակերպված մյուս օրենքները բոլոր [[կոորդինատական համակարգ]]երում նույն տեսքն ունեն<ref>{{Harvnb|Wald|1984|loc=sec. 4.1}}</ref>։ Ավելին, Տեսությունը չունի որևէ ինվարիանտ երկրաչափական հիմնական կառուցվածքներ, այսինքն՝ այն [[ֆոնային անկախություն|ֆոնային անկախ է]] (անգլ. ''Background independence'')։ Այսպիսով այն բավարարում է ավելի խիստ [[հարաբերականության սկզբունք]]ի, այն է՝ ֆիզիկական օրենքները նույնն են բոլոր դիտորդների համար<ref>For the (conceptual and historical) difficulties in defining a general principle of relativity and separating it from the notion of general covariance, see {{Harvnb|Giulini|2006b}}</ref> Տարածաժամանակը լոկալ [[Մինկովսկու տարածություն|մինկովսկյան]] է, ինչպես ցույց է տալիս [[համարժեքության սկզբունք]]ը, և ֆիզիկայի օրենքները ի հայտ են բերում լոկալ լորենցյան ինվարիանտություն<ref>section 5 in ch. 12 of {{Harvnb|Weinberg|1972}}</ref>։

=== Մոդելի կառուցում ===
Հարաբերականության ընդհանուր տեսության մոդելի կառուցման առանցքային հասկացությունը [[Այնշտայնի դաշտի հավասարումների լուծումներ]]ն են։ Տրված լինելով Այնշտայնի հավասարումներով և մատերիայի հատկությունների համապատասխան հավաարումներով, այսպիսի լուծումը պարունակում է հատուկ կիսառիմանյան բազմաձևություն (որը սովորաբար սահմանվում է չափականությունը հատուկ կոորդինատներով տալով) և այդ բազմաձևությունում սահմանված հատուկ նյութական դաշտերով։ Մատերիան և երկրաչափությունը պետք է բավարարեն Այնշտայնի հավասարումներին, այսպիսով մասնավորապես նյութի էներգիա-իմպուլսի թենզորը պետք է զրո դիվերգենցիայով լինի։ Մատերիան պետք է բավարարի նաև իր հատկությունները նկարագրող հավելյալ հավասարումներին, եթե այդպիսիք կան։ Կարճ ասած, այսպիսի լուծումը տիեզերքի մոդել է, որը բավարարում է հարաբերականության ընդհանուր տեսության օրենքներին և հավանաբար մատերիան կառավարող հավելյալ օրենքներին, եթե մատերիան առկա է<ref>Introductory chapters of {{Harvnb|Stephani|Kramer|MacCallum|Hoenselaers|2003}}</ref>։

Այնշտայնի հավասարումները ոչ գծային [[մասնակի դիֆերենցիալ հավասարումներ]] են, և որպես այդպիսին, դժվար է դրանց ճշգրիտ լուծումները գտնելը<ref>Ֆիզիկական նշանակություն ունեցող այլ մասնակի ածանցյալներով դիֆերենցիալ հավասարումների ավելի լայն կոնտեքստում դիտարկվող Այնշտայնի հավասարումների համար տես{{Harvnb|Geroch|1996}}</ref>։ Սակայն հայտնի են նաև ճշգրիտ լուծումներ, չնայած դրանցից քչերն ունեն ճշգրիտ ֆիզիկական կիրառություններ<ref>Տես {{Harvnb|Stephani|Kramer|MacCallum|Hoenselaers|2003}}, {{Harvnb|MacCallum|2006}}</ref>։ Ամենահայտնի և ֆիզիկական տեսանկյունից ամենահետաքրքիր ճշգրիտ լուծումները [[Շվարցշիլդի լուծում]]ն է, [[Ռայսներ-Նորդսթրյոմի չափականություն|Ռայսներ-Նորդսթրյոմի լուծումը]] և [[Քերի չափականություն]]ը, որոնցից յուրաքանչյուրը համապատասխանում է սև խոռոչի որոշակի տիպի մեկ այլ դատարկ տիեզերքում<ref>{{Harvnb|Chandrasekhar|1983|loc=ch. 3,5,6}}</ref>, և [[Ֆրիդման-Լեմետր-Ռոբերտսոն-Ուոլկերի չափականություն]]ն ու [[դե Սիտերի տիեզերք]]ները, որոնք ընդլայնվող տիեզերք են նկարագրում<ref>{{Harvnb|Narlikar|1993|loc=ch. 4, sec. 3.3}}</ref>։ Մեծ տեսական հետաքրքրություն ներկայացնող ճշգրիտ լուծումներ են [[Գյոդելի չափականություն|Գյոդելի տիեզերք]]ը (որը [[ժամանակային ճամփորդություն|ժամանակի ճամփորդությանl]] հնարավորություն է տալիս կորացած տարածաժամանակում), [[Թաուբ-ՆՈՒԹ լուծում]]ը<ref group="Ն">Անվանվել է ըստ գիտնականների անունների սկզբնատառերի՝ A. Taub, E. Newman, L. Tamburino, T. Unti, "Taub–NUT":</ref> (տիեզերքի մոդել, որը [[համասեռություն (ֆիզիկա)|համասեռ]] է, բայց [[իզոտրոպություն|անիզոտրոպ]]), և [[հակա-դե Սիտերի տարածություն]]<ref>Այս և ուրիշ հետաքրքիր լուծումների նկարագրության համար տես {{Harvnb|Hawking|Ellis|1973|loc=ch. 5}}</ref>։

Քանի որ ճշգրիտ լուծումներ գտնելը դժվար է, Այնշտայնի դաշտի հավասարումները հաճախ լուծվում են համակարգչով՝ թվային ինտեգրման եղանակով կամ ճշգրիտ լուծումների փոքր խոտորումներ վերցնելով։ Հարաբերականության տեսության հավասարումները թվային միջոցներով լուծելու համար հզոր համակարգիչներ են կիրառվում, որոնք կարող են մոդելավորել տարածաժամանակի երկրաչափությունը և լուծել Այնշտայնի հավասարումներն այնպիսի հետաքրքիր դեպքերի համար, ինչպիսիք են երկու բախվող սև խոռոչները<ref>{{Harvnb|Lehner|2002}}</ref>։ Գործնականում նման մեթոդներ կարելի է կիրառել ցանկացած համակարգի նկատմամբ, եթե կան բավարար համակարգչային ռեսուրսներ, և կարելի է դիմել [[մերկ սինգուլյարություն|մերկ սինգուլյարության]] նման հիմնարար խնդրի։ Մոտավոր լուծումներ կարելի է գտնել նաև [[խոտորումների տեսություն|խոտորումների տեսության]] միջոցով, օրինակ՝ գծայնացված գրավիտացիան<ref name="Wald 1984 loc=sec. 4.4"/> և դրա ընդհանրացումները, [[հետնյուտոնյան ընդարձակում]]ը, որոնք երկուսն էլ ստացել է Այնշտայնը։ Վերջինը համակարգային մոտեցում է ապահովում տարածաժամանակի երկրաչափությունը լուծելու համար, որը պարունակում է լույսի արագության համեմատ դանդաղ շարժվող նյութի բաշխում։ Ընդլայնումը ներառում է մի շարք անդամներ. առաջինը ներկայացնում է նյուտոնյան գրավիտացիան, մինչդեռ վերջինը ներկայացնում է Նյուտոնի տեսության էլ ավելի փոքր ճշտումներ<ref>{{Harvnb|Will|1993|loc=sec. 4.1 and 4.2}}</ref>։ Այս ընդլայնման ընդարձակումը պարամետրականացված հետնյուտոնյան ֆորմալիզմն է, որը թույլ է տալիս քանակական համեմատություններ անցկացնել հարաբերականության ընդհանուր տեսության կանխատեսումների և [[գրավիտացիայի այլընտրանքային տեսություն|այլընտրանքային]] տեսությունների կանխատեսումների միջև<ref>{{Harvnb|Will|2006|loc=sec. 3.2}}, {{Harvnb|Will|1993|loc=ch. 4}}</ref>։

== Այնշտայնի տեսության հետևանքները ==
Հարաբերականության ընդհանուր տեսությունը մի շարք ֆիզիկական հետևանքներ ունի։ Դրանց մի մասը ուղղակիորեն բխում է տեսության աքսիոմներից, մինչդեռ մյուսները պարզ են դառնում միայն բազում տարիների հետազոտություններից հետո։

=== Ժամանակի գրավիտացիոն դանդաղումը և հաճախության շեղումը ===
[[Պատկեր:Gravitational red-shifting.png|thumb|Զանգվածեղ մարմնի մակերևույթից խուսափած լուսային ալիքի գրավիտացիոն կարմիր շեղման սխեմատիկ պատկերումը:]]
Ենթադրենք, որ տեղի ունի [[համարժեքության սկզբունք]]ը<ref>{{Harvnb|Rindler|2001|pp=24–26 vs. pp. 236–237}} և {{Harvnb|Ohanian|Ruffini|1994|pp=164–172}}: Այնշտայնն այս էֆեկտներն արտածել է՝ կիրառելով համարժեքության սկզբունքը 1907 թվականից ոչ ուշ։ {{Harvnb|Einstein|1907}}, նկարագրությունը՝ {{Harvnb|Pais|1982|pp=196–198}}</ref>։ Գրավիտացիան ազդում է ժամանակի ընթացքի վրա։ [[Գրավիտացիոն փոս]] ուղարկված լույսը [[կապույտ շեղում|կապույտ շեղում ունի]], մինչդեռ հակառակ ուղղությամբ ուղարկված լույսը (այսինքն՝ գրավիտացիոն փոսից դուրս եկողը) [[կարմիր շեղում]] ունի։ Այս երկու էֆեկտները միասին հայտնի են որպես հաճախության գրավիտացիոն շեղում։ Ավելի ընդհանուր, զանգվածեղ մարմնի մոտ ընթացող պրոցեսներն ավելի դանդաղ են ընթանում՝ համեմատած ավելի հեռվի պրոցեսների հետ։ Այս էֆեկտը կոչվում է [[ժամանակի գրավիտացիոն դանդաղում]]<ref>{{Harvnb|Rindler|2001|pp=24–26}}; {{Harvnb|Misner|Thorne|Wheeler|1973 |loc=§ 38.5}}</ref>։

Գրավիտացիոն կարմիր շեղումը չափվել է լաբորատորիայում<ref>[[Փաունդ-Ռեբկայի փորձ]], տես {{Harvnb|Pound|Rebka|1959}}, {{Harvnb|Pound|Rebka|1960}}; {{Harvnb|Pound|Snider|1964}}; հետագա փորձերը տրված են {{Harvnb|Ohanian|Ruffini|1994|loc=table 4.1 on p. 186}} գրքում</ref> և աստղագիտական դիտումների միջոցով<ref>{{Harvnb|Greenstein|Oke|Shipman|1971}}; Սիրիուս B-ի ամենավերջին և ավելի ճշգրիտ չափումները հրապարակվել են {{Harvnb|Barstow, Bond et al.|2005}}</ref>։ Ժամանակի գրավիտացիոն դանդաղումը Երկրի գրավիտացիոն դաշտում բազմաթիվ անգամներ չափվել է [[ատոմային ժամացույց]]ներով<ref>Սկսած [[Հաֆալե-Քիթինգի փորձ|Հաֆալե-Քիթինգի փորձից]], {{Harvnb|Hafele|Keating|1972a}} և {{Harvnb|Hafele|Keating|1972b}}, շարունակելով գրավիտացիոն զոնդ A փորձով (Gravity Probe A). փորձի նկարագրությունը կարելի է գտնել{{Harvnb|Ohanian|Ruffini|1994|loc=table 4.1 on p. 186}}</ref>, մինչդեռ հետագա ստուգումները ապահովում են որպես [[գլոբալ տեղորոշման համակարգ]]ի (GPS) գործարկման կողմնակի էֆեկտ<ref>GPS-ը շարունակաբար ստուգվում է ատոմային ժամացույցների հետ համեմատությամբ հողի վրա և արբանյակների ուղեծրերում. ռելյատիվիստական էֆեկտները հաշվի առնելու համար տես {{Harvnb|Ashby|2002}} և {{Harvnb|Ashby|2003}}</ref>։ Ավելի ուժեղ գրավիտացիոն դաշտերում ստուգումներն արվում են [[կրկնակի բաբախող աստղ]]երի դիտարկումներո<ref>{{Harvnb|Stairs|2003}} և {{Harvnb|Kramer|2004}}</ref>։ Բոլոր արդյունքները համապատասխանել են հարաբերականության ընդհանուր տեսությանը<ref>Ընդհանուր նկարագրություն կարելի է գտնել 2.1. of Will 2006; Will 2003, pp. 32–36; {{Harvnb|Ohanian|Ruffini|1994|loc=sec. 4.2}}</ref>։ Սակայն ճշգրտության ներկայիս մակարդակում այս դիտումները չեն կարող տարբերակում տալ հարաբերականության ընդհանուր տեսության և մյուս տեսությունների միջև, որոնց համար համարժեքության սկզբունքը ճիշտ է<ref>{{Harvnb|Ohanian|Ruffini|1994|pp=164–172}}</ref>։

=== Լույսի շեղումը և ժամանակի գրավիտացիոն դանդաղումը ===
[[Պատկեր:Light deflection.png|thumb|left|upright|Լույսի շեղումը (կապույտով նշված է աղբյուրը) մարմնի մոտ (նշված է մոխրագույնով)]]
Հարաբերականության ընդհանուր տեսությունը կանխատեսում է, որ լույսի հետագիծը աստղի մոտով անցնելիս հետևելու է տարածաժամանակի կորությանը։ Այս էֆեկտը սկզբնապես հաստատվել է աստղերի կամ հեռավոր քվազարներից եկած լույսը դիտարկելու միջոցով. [[Արեգակ]]ի մոտով անցնելիս լույսը շեղվում է<ref>Տես {{Harvnb|Kennefick|2005}} Արթուր Էդինգտոնի արշավախմբերի կատարած դասական չափումների համար։ Ավելի նոր չափումների համար տես {{Harvnb|Ohanian|Ruffini|1994|loc=ch. 4.3}}։ Արդի ամենաճշգրիտ ուղղակի դիտումներն արվում են քվազարնի միջնորդությամբ, տես {{Harvnb|Shapiro|Davis|Lebach|Gregory|2004}}</ref>։

Այս և նման կանխատեսումները բխում են այն փաստից, որ լույսը հետևում է այսպես կոչված լուսանման կամ զրոյական գեոդեզիկին՝ ուղիղ գծի ընդհանրացումը, որով լույսը շարժվում է դասական ֆիզիկայում։ Այսպիսի գեոդեզիկը լույսի արագության [[ինվարիանտ (մաթեմատիկա)|ինվարիանտի]] ընդհանրացումն է հարաբերականության հատուկ տեսությունում<ref>Սա անկախ աքսիոմ չէ. այն կարելի է արտածել Այնշտայնի հավասարումներից և Մաքսվելի Լագրանժյանից՝ կիրառելով  քվազիդասական մոտարկումը, տես {{Harvnb|Ehlers|1973|loc=sec. 5}}</ref>։ Եթե գնահատենք տարածաժամանակի պատշաճ մոդելները (Շվարցշիլդի լուծումը կամ, մեկից ավելի զանգվածի համար,  հետնյուտոնյան ընդլայնումը)<ref>{{Harvnb|Blanchet|2006|loc=sec. 1.3}}</ref>, կտեսնենք, որ լույսի տարածման վրա գրավիտացիայի ազդեցության մի քանի էֆեկտներ են երևան գալիս։ Չնայած լույսի կորացումը նույնպես հնարավոր է արտածել ազատ անկման ունիվերսալությունը լույսի վրա տարածելով<ref>{{Harvnb|Rindler|2001|loc=sec. 1.16}}։ Պատմական օրինակների համար տես {{Harvnb|Israel|1987|pp=202–204}}։ Այնշտայնը, փաստորեն, հրապարակել է այդպիսի մի արտածում որպես {{Harvnb|Einstein|1907}}։ Նման հաշվարկներում ենթադրվում է, որ տարածության երկրաչափությունը էվկլիդեսյան է, տես {{Harvnb|Ehlers|Rindler|1997}}</ref>, նման հաշվարկներից ստացված շեղման անկյունը հարաբերականության ընդհանուր տեսությամբ ստացված արժեքի միայն կեսն է<ref>։ Այնշտայնի տեսության տեսանկյունից այս շեղումները հաշվի են առնում գրավիտացիայի ազդեցությունը ժամանակի վրա, բայց ոչ դրա հետևանքները տարածության կորանալու վրա{{Harvnb|Rindler|2001|loc=sec. 11.11}}</ref>։

Լույսի շեղմանը սերտորեն կապված է ժամանակի գրավիտացիոն հապաղումը (կամ շափյուղայի հապաղումը)։ Այս երևույթի դեպքում լուսային ազդանշանին ավելի երկար ժամանակ է պետք գրավիտացիոն դաշտով անցնելու համար, քան երբ դաշտը բացակայում է։ Այս կանխատեսման համար բազմաթիվ հաջողակ թեստեր են եղել<ref>Արեգակի գրավիտացիոն դաշտի դեպքում կիրառված ռադիոազդանշանները անդրադառնում են Վեներա և Մերկուրի մոլորակներից, տես {{Harvnb|Shapiro|1964}}, {{Harvnb|Weinberg|1972|loc=ch. 8, sec. 7}}, տիեզերական զանդերից հետ ուղարկված ազդանշանների համար տես {{Harvnb|Bertotti|Iess|Tortora|2003}}, այս բոլորի ամփոփման համար տես {{Harvnb|Ohanian|Ruffini|1994|loc=table 4.4 on p. 200}}, կրկնակի համակարգի մաս կազմող բաբախող աստղերի դեպքում գրավիտացիոն դաշտը պատճառ է դառնում, որ մյուս աստղի ազդանշանը հապաղի, ավելի վերջին չափումների համար տես {{Harvnb|Stairs|2003|loc=sec. 4.4}}</ref>։ Պարամետրացված հետնյուտոնյան ֆորմալիզմում թե լույսի շեղման և թե ժամանակի գրավիտացիոն հապաղման չափումները սահմանում են γ պատամետր, որով արտահայտվում է գրավիտացիայի ազդեցությունը տարածության երկրաչափության վրա<ref>{{Harvnb|Will|1993|loc=sec. 7.1 and 7.2}}</ref>։

=== Գրավիտացիոն ալիքներ ===
{{Main article|Գրավիտացիոն ալիքներ}}
[[Պատկեր:Gravwav.gif|thumb|Գրավիտացիոն ալիքի անցնելու հետևանքով դեֆորմացված օղակը]]
1916 թվականին Ալբերտ Այնշտայնը կանխատեսեց<ref>{{Cite journal |author=Einstein, A |date=1916 թ․ հունիս |title=Näherungsweise Integration der Feldgleichungen der Gravitation |url=http://einstein-annalen.mpiwg-berlin.mpg.de/related_texts/sitzungsberichte |journal=[[Prussian Academy of Sciences|Sitzungsberichte der Königlich Preussischen Akademie der Wissenschaften Berlin]] |volume=part 1 |pages=688–696}}</ref><ref>{{Cite journal |author=Einstein, A |date=1918 |title=Über Gravitationswellen |url=http://einstein-annalen.mpiwg-berlin.mpg.de/related_texts/sitzungsberichte |journal=Sitzungsberichte der Königlich Preussischen Akademie der Wissenschaften Berlin |volume=part 1 |pages=154–167}}</ref>, որ կան գրավիտացիոն ալիքներ՝  կորացումներ տարածաժամանակի մետրիկայում, որոնք շարժվում են լույսի արագությամբ։ Սա էլեկտրամագնիսական և թույլ գրավիտացիոն դաշտի նմանություններից մեկն է, [[էլեկտրամագնիսական ալիքներ]]ի ամալոգը։ 2016 թվականի փետրվարի 11-ին LIGO-ի թիմը հայտարարեց, որ գրավիտացիոն ալիքներ են ուղղակիորեն դիտվել  սև խոռոչների բախումից առաջացած կրկնակի սև խոռոչից<ref name="Discovery 2016">{{Cite journal |last=Castelvecchi |first=Davide |last2=Witze |first2=Witze |date=2016 թ․ փետրվարի 11 |title=Einstein's gravitational waves found at last |url=http://www.nature.com/news/einstein-s-gravitational-waves-found-at-last-1.19361 |journal=Nature News |doi=10.1038/nature.2016.19361 |accessdate=2016 թ․ փետրվարի 11}}</ref><ref name="Abbot">{{Cite journal |author1=B. P. Abbott |year=2016 |title=Observation of Gravitational Waves from a Binary Black Hole Merger |url=https://journals.aps.org/prl/abstract/10.1103/PhysRevLett.116.061102 |journal=Physical Review Letters |volume=116 |issue=6 |pages=061102 |arxiv=1602.03837 |bibcode=2016PhRvL.116f1102A |doi=10.1103/PhysRevLett.116.061102 |pmid=26918975 |collaboration=LIGO Scientific Collaboration and Virgo Collaboration}}</ref><ref name="NSF">{{Cite web |title=Gravitational waves detected 100 years after Einstein's prediction {{!}} NSF - National Science Foundation |url=http://www.nsf.gov/news/news_summ.jsp?cntn_id=137628 |access-date=2016 թ․ փետրվարի 11 |website=www.nsf.gov}}</ref>

Ամենապարզ տիպի այսպիսի ալիքի  պատկերը կարելի է ստանալ ազատ սահող մասնիկների օղակի վրա իր ազդեցությամբ։ Այդպիսի օղակի միջից դեպի ընթերցողը տարածվող սինուսոիդալ ալիքը ձևափոխում է օղակը բնութագրական ռիթմիկ ձևով։ (տես աջ պատկերը)<ref>Ընդհանուր հարաբերականության տեսության դասագրքերի մեծ մասն ունեն այսպիսի հատկությունների նկարագրություններ, օրինակ՝ {{Harvnb|Schutz|1985|loc=ch. 9}}</ref>։ Քանի որ Այնշտայնի հավասարումները  ոչ գծային են, կամայական ուժեղ գրավիտացիոն ալիքները չեն ենթարկվում գծային վերադրմանը՝ դժվարացնելով իրենց նկարագրությունը։ Սակայն թույլ դաշտերի համար կարելի է գծային մոտարկում անել։ Նման գծայնացված գրավիտացիոն ալիքները բավականաչափ ճշգրիտ են` նկարագրելու համար այն խիստ թույլ  ալիքները, որոնք Երկիր են հասնում հեռավոր տիեզերական իրադարձություններից, և սովորաբար <math>10^{-21}</math> կամ ավելի պակաս աստիճանով մեծացնում կամ փոքրացնում են հարաբերական հեռավորությունը։ Տվյալների վերլուծության մեթեդները կիրառում են այն փաստը, որ այս գծայնացված ալիքները կարելի է վերլուծել Ֆուրիեի շարքի<ref>Օրինակ՝ {{Harvnb|Jaranowski|Królak|2005}}</ref>։

Որոշ ճշգրիտ լուծումներ նկարագրում են գրավիտացիոն ալիքներն առանց որևէ մոտարկման, այսինքն՝ որպես դատարկ տարածության միջով անցնող ալիքային փաթեթներ<ref>{{Harvnb|Rindler|2001|loc=ch. 13}}</ref> կամ Գոուդիի տիեզերքներ՝ գրավիտացիոն ալիքներով լցված ընդարձակվող տիեզերքների տարբերակներ<ref>{{Harvnb|Gowdy|1971}}, {{Harvnb|Gowdy|1974}}</ref>։ Սակայն աստղաֆիզիկորեն պատշաճ իրավիճակներում, ինչպիսին երկու սև խոռոչների միաձուլումն է, առաջացած գրավիտացիոն ալիքների համար  թվային մեթոդները ներկայումս հարմար մոդելներ կառուցելու միակ եղանակն է<ref>Տես {{Harvnb|Lehner|2002}} հարաբերականության տեսության թվային մեթոդների համար և {{Harvnb|Seidel|1998}}՝ գրավիտացիոն ալիքների աստղագիտության համար</ref>։

=== Ուղեծրային էֆֆեկտներ և ուղղության հարաբերականություն ===
Հարաբերականության ընդհանուր տեսությունը դասական մեխանիկայից տարբերվում է ուղեծրային մարմիններին վերաբերող մի շարք կանխատեսումներով։ Այն կանխատեսում է մոլորակային ուղեծրերի ընդհանուր պտույտը ([[պրեցեսիա]]ն), ինչպես նաև գրավիտացիոն ալիքների տարածումով և ուղղության հարաբերականությամբ պայմանավորված՝ ուղեծրի բարձրության նվազումը։

==== Ապսիդների պրեցեսիա ====
[[Պատկեր:Relativistic precession.svg|thumb|Աստղի շուրջը պտտվող միայնակ մոլորակի նյուտոնյան (կարմիր) և այնշտայնյան (կապույտ) ուղեծրերը]]
Հարաբերականության ընդհանուր տեսությունում որևէ ուղեծրի [[Ապոկենտրոն և պերիկենտրոն|ապսիդները]] (այն կետերը, որտեղ պտտվող մարմինն ամենամոտն է համակարգի [[զանգվածների կենտրոն]]ին) պրեցեսիայի են ենթարկվում. ուղեծիրը ոչ թե [[էլիպս]] է, այլ՝ նման մի էլիպսի, որը պտտեցնում է իր ֆոկուսները՝ արդյունքում ձևավորելով [[վարդ (մաթեմատիկա)|վարդանման կոր]] (տես նկարը)։ Այնշտայնն առաջին անգամ այս արդյունքն արտածեց՝ կիրառելով նյուտոնյան սահմանը ներկայացնող մոտարկող մետրիկա և ուղեծրային մարմինը դիտարկելով որպես [[թեստային մասնիկ]]։ Այն փաստը, որ իր տեսությունը ուղղակիորեն բացատրում է 1859 թվականին [[Ուրբեն Լե Վերյե]]ի կողմից բացահայտված Մերկուրիի անոմալ պերիգեյի շեղումը, Այնշտայնի համար կարևոր վկայություն էր, որ ինքը վերջապես որոշարկել է գրավիտացիոն դաշտի հավասարման ճիշտ տեսքը<ref>{{Harvnb|Schutz|2003|pp=48–49}}, {{Harvnb|Pais|1982|pp=253–254}}</ref>։

Այս էֆեկտը կարելի է նաև արտածել՝ կիրառելով կամ ճշգրիտ [[Շվարցշիլդի չափականություն|Շվարցշիլդի մետրիկա]] (որը նկարագրում է տարածաժամանակը գնդաձև մարմնի շուրջը<ref>{{Harvnb|Rindler|2001|loc=sec. 11.9}}</ref> կամ շատ ավելի ընդհանուր [[հետնյուտոնյան ֆորմալիզմ]]ը<ref>{{Harvnb|Will|1993|pp=177–181}}</ref>։ Այն պայմանավորված է տարածության երկրաչափության վրա գրավիտացիայի ազդեցությամբ և մարմնի գրավիտացիայում իր իսկ զանգվածի ներդրումով (որն արտահայտվում է Այնշտայնի հավասարումների ոչ գծայնությամբ)<ref>Որպես հետևանք, պարամետրացված հետնյուտոնյան ֆորմալիզմում այս էֆեկտի չափումները որոշարկում են  β և γ անդամների գծային կոմբինացիան, տես {{Harvnb|Will|2006|loc=sec. 3.5}} և {{Harvnb|Will|1993|loc=sec. 7.3}}</ref>։ Ռելյատիվիստական պրեցեսիան դիտվել է ճշգրիտ պրեցեսիայի չափումներ թույլ տվող բոլոր մոլորակների համար (Մերկուրի, Վեներա, Երկիր)<ref>։ Մոլորակների դիրքերի ամենաճշգրիտ չափումներն արվել են գերերկար բազաներով ռադիոինտերֆերամետրիայի մեթոդով, տես{{Harvnb|Will|1993|loc=ch. 5}}, {{Harvnb|Will|2006|loc=sec. 3.5}}, {{Harvnb|Anderson|Campbell|Jurgens|Lau|1992}}; որպես ամփոփում՝{{Harvnb|Ohanian|Ruffini|1994|pp=406–407}}</ref>, ինչպես նաև բինար բաբախող աստղերի համակարգերի համար, որտեղ այն հինգ կարգով ավելի մեծ է<ref>{{Harvnb|Kramer|Stairs|Manchester|McLaughlin|2006}}</ref>։

Հարաբերականության ընդհանուր տեսության մեջ σ պերիգեյային տեղածարժը, որն արտահայտվում է ռադիաններով, մոտավորապես տրվում է<ref>{{Cite book |last1=Dediu |first1=Adrian-Horia |url=https://books.google.am/books?id=XmwiCwAAQBAJ |title=Theory and Practice of Natural Computing: Fourth International Conference, TPNC 2015, Mieres, Spain, December 15–16, 2015. Proceedings |last2=Magdalena |first2=Luis |last3=Martín-Vide |first3=Carlos |publisher=Springer |year=2015 |isbn=978-3-319-26841-5 |edition=illustrated |page=141}} [https://books.google.am/books?id=XmwiCwAAQBAJ&pg=PA141 Extract of page 141]</ref>

:<math>\sigma=\frac {24\pi^3L^2} {T^2c^2(1-e^2)} </math>

արտահայտությամբ, որտեղ
* <math> L </math>-ը [[մեծ կիսաառանցք]]ն է,
* <math> T </math>-ը՝ [[սիդերիկ պարբերություն]]ը,
* <math> c </math>-ը՝ լույսի արագությունը,
* <math> e </math>-ը՝ [[ուղեծրային էքսցենտրիսիտետ]]ը։

==== Ուղեծրի բարձրության նվազում ====
<!--This subsection is linked to from the subsection Gravitational Waves in Astrophysical Applications, please do not change its title -->
[[Պատկեր:Psr1913+16-weisberg en.png|thumb|PSR1913+16-ի ուղեծրի բարձրության նվազումը<ref>Սխալները ներառող պատկերի համար տես {{Harvnb|Will|2006|loc=sec. 5.1}}, նկ. 7</ref>]]
Ըստ հարաբերականության ընդհանուր տեսության՝ կրկնակի մարմիններից բաղկացած աստղագիտական համակարգը գրավիտացիոն ալիքներ կարձակի՝ արդյունքում կորցնելով էներգիա։ Այս կորուստի պատճառով երկու պտտվող մարմինների միջև հեռավորությունը կնվազի, արդյունքում կնվազի նրանց ուղեծրային (սիդերիկ) պարբերությունը։ [[Արեգակնային համակարգ]]ի կամ [[կրկնակի աստղ]]երի սահմաններում այս էֆեկտը չափազանց փոքր է դիտելի լինելու համար։ մոտիկ կրկնակի բաբախող աստղերի՝ երկու պտտվող [[նեյտրոնային աստղ]]երի համակարգի համար, որոնցից մեկը բաբախող աստղ (պուլսար) է, Երկրի վրա գտնվող դիտորդները կանոնավոր հաջորդականությամբ ռադիոիմպուլսներ են ստանում, ինչը կարելի է օգտագործել որպես խիստ ճշգրիտ ժամացույց, որը թույլ կտա ճշգրիտ չափել ուղեծրային պարբերությունը։ Քանի որ նեյտրոնային աստղերը չափազանց սեղմված են, գրավիտացիոն ճառագայթման տեսքով արձակվում է նշանակալի քանակությամբ էներգիա<ref>{{Harvnb|Stairs|2003}}, {{Harvnb|Schutz|2003|pp=317–321}}, {{Harvnb|Bartusiak|2000|pp=70–86}}</ref>։

Գրավիտացիոն ալիքների պատճառով ուղեծրային պարբերության նվազման առաջին դիտումը կատարել են [[Ռասել Ալան Հալս|Հալսն]] ու [[Ջոզեֆ Հուտոն Թայլոր|Թայլորը]]՝ օգտագործելով 1974 թվականին հայտնաբերված [[PSR1913+16]] բաբախող աստղը։ Գրավիտացիոն ալիքներն առաջին անգամ դիտարկվել են այդպես, չնայած անուղղակիորեն, ինչի համար Հալսն ու Թայլորը 1993 թվականին [[Ֆիզիկայի Նոբելյան մրցանակ]] ստացան<ref>{{Harvnb|Weisberg|Taylor|2003}}, բաբախող աստղի բացահայտման համար տես {{Harvnb|Hulse|Taylor|1975}}, գրավիտացիոն ճառագայթման սկզբնական վկայության համար՝ {{Harvnb|Taylor|1994}}</ref>։ Դրանից հետո մի քանի ուրիշ կրկնակի բաբախող աստղեր են գտնվել, մասնավորապես՝ [[PSR J0737-3039]] կրկնակի աստղը, որում երկու աստղերն էլ բաբախող են<ref>{{Harvnb|Kramer|2004}}</ref>։

==== Գեոդեզիկ պրեցեսիա և իներցիալ հաշվարկման համակարգի պտույտ ====
Որոշռելյատիվիստական էֆեկտներ ուղղակիորեն կապված են ուղղության հարաբերականությանը<ref>{{Harvnb|Penrose|2004|loc=§14.5}}, {{Harvnb|Misner|Thorne|Wheeler|1973|loc=§11.4}}</ref>։ Դրանցից մեկը [[գեոդեզիկ պրեցեսիա]]ն է. կորացած տարածաժամանակում ազատ անկման մեջ գտնվող [[գիրոսկոպ]]ի առանցքի ուղղությունը  կփոփոխվի, եթե համեմատենք, օրինակ, հեռավոր աստղերից ստացված լույսի ուղղության հետ, նույնիսկ եթե այդպիսի գիրոսկոպը ուղղությունը որքան հնարավոր է կայուն պահելու միջոց է(«[[զուգահեռ տեղափոխություն]]»)<ref>{{Harvnb|Weinberg|1972|loc=sec. 9.6}}, {{Harvnb|Ohanian|Ruffini|1994|loc=sec. 7.8}}</ref>։ Լուսին-Երկիր համակարգի համար այս էֆեկտը չափվել է [[Լուսնի լազերային տեղորոշում|Լուսնի լազերային տեղորոշման]] օգնությամբ<ref>{{Harvnb|Bertotti|Ciufolini|Bender|1987}}, {{Harvnb|Nordtvedt|2003}}</ref> Վերջերս այն 0,3%-ից ավելի ճշտությամբ չափվել է [[Gravity Probe B]] արբանյակի վրա գտնվող մարմինների համար<ref>{{Harvnb|Kahn|2007}}</ref><ref>Նկարագրությունը կարելի է գտնել {{Harvnb|Everitt|Buchman|DeBra|Keiser|2001}}. առաջին հետթռիչքային գնահատականը տվել է {{Harvnb|Everitt|Parkinson|Kahn|2007}}, հետագա թարմացումները կարել է գտնել առաքելության {{Harvnb|Kahn|1996–2012}} կայքում</ref>։

Պտտվող մարմնի շուրջն առաջանում են գրավիտամագնիսական կամ հաշվարկման համակարգի պտտվելու էֆեկտներ։ Հեռավոր դիտորդը կնկատի, որ զանգվածին մոտ գտնվող մարմինները «քարշ են գալիս»։ Սա ավելի ընդգծված է [[Քերի լուծում|պտտվող սև խոռոչների]] համար, որտեղ [[էրգոսֆերա]] կոչված գոտի մտնող ցանկացած օբյեկտի համար պտույտն անկասելի է<ref>{{Harvnb|Townsend|1997|loc=sec. 4.2.1}}, {{Harvnb|Ohanian|Ruffini|1994|pp=469–471}}</ref> Այսպիսի էֆեկտները նույնպես կարելի է ստուգել ազատ անկման մեջ գտնվող գիրոսկոպի վրա իրենց ազդեցությամբ<ref>{{Harvnb|Ohanian|Ruffini|1994|loc=sec. 4.7}}, {{Harvnb|Weinberg|1972|loc=sec. 9.7}}; for a more recent review, see {{Harvnb|Schäfer|2004}}</ref>։ Ռելյատիվիստիկ կանխատեսումները հաստատող, որոշ առումով վիճարկելի թեստեր են կատարվել [[LAGEOS]] արբանյակների կիրառությամբ<ref>{{Harvnb|Ciufolini|Pavlis|2004}}, {{Harvnb|Ciufolini|Pavlis|Peron|2006}}, {{Harvnb|Iorio|2009}}</ref>։ Կիրառվել է նաև Մարսի շուրջը գտնվող [[Mars Global Surveyor]] զոնդը<ref>{{Citation |author=Iorio L. |title=COMMENTS, REPLIES AND NOTES: A note on the evidence of the gravitomagnetic field of Mars |date=2006 թ․ օգոստոս |journal=Classical and Quantum Gravity |volume=23 |issue=17 |pages=5451–5454 |arxiv=gr-qc/0606092 |bibcode=2006CQGra..23.5451I |doi=10.1088/0264-9381/23/17/N01}}</ref><ref>{{Citation |author=Iorio L. |title=On the Lense–Thirring test with the Mars Global Surveyor in the gravitational field of Mars |date=2010 թ․ հունիս |journal=Central European Journal of Physics |volume=8 |issue=3 |pages=509–513 |arxiv=gr-qc/0701146 |bibcode=2010CEJPh...8..509I |doi=10.2478/s11534-009-0117-6}}</ref>։

== Կիրառություններն աստղաֆիզիկայում ==
=== Գրավիտացիոն ոսպնյակներ ===
{{Հիմնական հոդված|Գրավիտացիոն ոսպնյակներ}}
[[Պատկեր:Einstein cross.jpg|thumb|[[Այնշտայնի խաչ]]. միևնույն աստղագիտական օբյեկտի չորս պատկերները, որ առաջացել է գրավիտացիոն ոսպնյակավորման հետևանքով]]
Գրավիտացիայով պայմանավորված լույսի շեղումը  աստղագիտական երևույթների նոր դասի պատճառ է դառնում։ Եթե աստղագետի և համապատասխան զանգված ու հեռավորություն ունեցող թիրախային օբյեկտի միջև մեկ այլ զանգվածեղ մարմին կա, ապա աստղագետը կտեսնի թիրախի բազմաթիվ աղճատված պատկերները։ Նման էֆեկտը հայտնի է գրավիտացիոն ոսպնյակավորում անունով<ref>գրավիտացիոն ոսպնյակների և դրանց կիրառությունների համար տես {{Harvnb|Ehlers|Falco|Schneider|1992}} և {{Harvnb|Wambsganss|1998}}</ref>։ Կախված տեղադրությունից, մասշտաբից և զանգվածների բաշխումից՝ կարող է լինել երկու և ավելի պատկեր, [[Այնշտայնի օղակ]] կոչված պայծառ պատկերը կամ մասնակի օղակներ, որոնք աղեղ են կոչվում<ref>For a simple derivation, see {{Harvnb|Schutz|2003|loc=ch. 23}}; cf. {{Harvnb|Narayan|Bartelmann|1997|loc=sec. 3}}</ref>։
1979 թվականին հայտնաբերվեցին [[կրկնակի քվազար]]ները<ref>{{Harvnb|Walsh|Carswell|Weymann|1979}}</ref>, դրանից հետո ավելի քան հարյուր գրավիտացիոն ոսպնյակներ են դիտվել<ref>Բոլոր հայտնի ոսպնյակների պատկերները կարելի է գտնել CASTLES պրոյեկտի էջերոււմ, {{Harvnb|Kochanek|Falco|Impey|Lehar|2007}}</ref>։ Նույնիսկ եթե բազմակի պատկերները չափազանց մոտ են՝ իրարից տարանջատելու համար, էֆեկտը այնուհանդերձ կարելի է չափել, այսինքն՝ չափել թիրախ օբյեկտի ընդհանուր պայծառությունը<ref>{{Harvnb|Roulet|Mollerach|1997}}</ref>։

Գրավիտացիոն ոսպնյակավորումը [[դիտողական աստղագիտություն|դիտողական աստղագիտության]] գործիք է դարձել։ Այն կիրառվում է [[մութ նյութ]]ի առկայությունն ու բաշխումը որոշարկելու համար, «բնական աստղադիտակ» է հեռավոր գալակտիկաները դիտելու համար և թույլ է տալիս [[Հաբլի հաստատուն]]ի անկախ գնահատական ստանալ։ Ոսպնյակավորման տվյալների վիճակագրական գնահատականը [[գալակտիկա]]ների կառուցվածքային էվոլյուցիան հասկանալու արժեքավոր աղբյուր է<ref>{{Harvnb|Narayan|Bartelmann|1997|loc=sec. 3.7}}</ref>։

=== Գրավիտացիոն ալիքների աստղագիտություն ===
{{Հիմնական հոդված|Գրավիտացիոն ալիքներ|Գրավիտացիոն ալիքների աստղագիտություն}}
<!--[[Պատկեր:LISA.jpg|thumb|180px|Artist's impression of the space-borne gravitational wave detector [[Laser Interferometer Space Antenna|LISA]]]] -->
Կրկնակի բաբախող աստղերի դիտումները ուղեժ անուղղակի վկայություններ են ապահովում գրավիտացիոն ալիքների գոյության վերաբերյալ (տես վերևում՝[[Հարաբերականության ընդհանուր տեսություն#Ուղեծրի բարձրության նվազում|Ուղեծրի բարձրության նվազում]])։ Այս ալիքների հայտնաբերումը հարաբերականության տեսությանը առնչվող ներկայիս հետազոտությունների հիմնական նպատակն է<ref>{{Harvnb|Barish|2005}}, {{Harvnb|Bartusiak|2000}}, {{Harvnb|Blair|McNamara|1997}}</ref>։ Ներկայումս մի քանի [[գրավիտացիոն ալիքների դետեկտոր]]ներ են գործում, որոնցից առավել նշանակալիներն են՝ [[GEO 600]] [[գրավիտացիոն ալիքների ինտերֆերոմետրային դետեկտոր|ինտերֆերոմետրային դետեկտորները]], [[LIGO]]-ն (երկու դետեկտորներ), [[TAMA 300]]-ը և [[Virgo ինտերֆերոմետր|VIRGO]]-ն<ref>{{Harvnb|Hough|Rowan|2000}}</ref>։ Տարբեր բաբախող աստղերի զանգվածներ ({{lang-en|pulsar timing array}}) կիրառում են [[միլիվայրկյանային բաբախող աստղ]]եր՝ հայտնաբերելու համար գրավիտացիոն ալիքները 10<sup>−9</sup>-ից 10<sup>−6</sup> [[Հց]] հաճախականային տիրույթում, ինչի սկզբնաղբյուրը գերծանր կրկնակի սև խոռոչներն են<ref>{{Citation |last1=Hobbs |first1=George |title=The international pulsar timing array project: using pulsars as a gravitational wave detector |date=2010 |journal=Classical and Quantum Gravity |volume=27 |issue=8 |page=084013 |arxiv=0911.5206 |bibcode=2010CQGra..27h4013H |doi=10.1088/0264-9381/27/8/084013 |display-authors=8 |last2=Archibald |first2=A. |last3=Arzoumanian |first3=Z. |last4=Backer |first4=D. |last5=Bailes |first5=M. |last6=Bhat |first6=N. D. R. |last7=Burgay |first7=M. |last8=Burke-Spolaor |first8=S. |last9=Champion |first9=D.}}</ref>։ Եվրոպական տիեզերական դետեկտորը՝ [[Լազերային ինտերֆերոմետրային տիեզերական անտենա|eLISA / NGO]]-ն, ներկայումս կառուցման փուլում է<ref>{{Harvnb|Danzmann|Rüdiger|2003}}</ref>. դրա նախնական առաքելությունը ([[LISA Pathfinder]]) մեկնարկել է 2015 թվականի դեկտեմբերին<ref>{{Cite web |title=LISA pathfinder overview |url=http://www.esa.int/esaSC/120397_index_0_m.html |accessdate=2012 թ․ ապրիլի 23 |publisher=ESA}}</ref>։

Գրավիտացիոն ալիքների դիտարկումները խոստանում են լրացնել [[էլեկտրամագնիսական սպեկտր]]ի դիտարկումները<ref>{{Harvnb|Thorne|1995}}</ref>։ Սպասվում է, որ նրանք տեղեկություններ կհաղորդեն սև խոռոչների և այլ խիտ մարմինների մասին, ինչպիսիք են նեյտրոնային աստղերը և սպիտակ թզուկները, որոշակի տիպի [[գերնոր աստղ]]երի կոլապսների մասին և շատ վաղ տիեզերքում ընթացող պրոցեսների մասին, ներառյալ որոշ տիպի հիպեթետիկ [[տիեզերական լար]]երի մասին վկայությունները<ref>{{Harvnb|Cutler|Thorne|2002}}</ref>։ 2016 թվականի փետրվարին LIGO թիմը հայտարարեց, որ գրավիտացիոն ալիքներ են նկատել, որոնց աղբյուրը սև խոռոչների միաձուլումն է<ref name="Discovery 2016"/><ref name="Abbot" /><ref>{{Cite web |title=Gravitational waves detected 100 years after Einstein's prediction {{!}} NSF – National Science Foundation |url=http://www.nsf.gov/news/news_summ.jsp?cntn_id=137628 |access-date=2016 թ․ փետրվարի 11 |website=www.nsf.gov}}</ref>։

=== Սև խոռոչներ և կոմպակտ օբյեկտներ ===
{{Հիմնական հոդված|Սև խոռոչ}}
Հարաբերականության ընդհանուր տեսությունը կանխատեսում է, որ եթե օբյեկտի զանգվածի հարաբերությունը շառավղին բավականաչափ մեծ դառնա, կձևավորվի սև խոռոչ՝ տարածության տիրույթ, որտեղից ոչինչ, նույնիսկ լույսը, չի կարող դուրս գալ։ [[Աստղերի էվոլյուցիա]]յի ներկայումս ընդունված մոդելում նեյտրոնային աստղերը մոտ 1.4 [[Արեգակի զանգված]]ի կարգի են, իսկ մի քանիսից մի քանի տասնյակ Արեգակի զանգվածով սև խոռոչները համարվում են զանգվածեղ աստղերի էվոլյուցիայի վերջնական փուլ<ref>{{Harvnb|Miller|2002|loc=lectures 19 and 21}}</ref>։ Սովորաբար գալակտիկայում լինում է մեկ գերծանր սև խոռոչ՝ կենտրոնում մի քանի միլիոնից մի քանի միլիարդ Արեգակի զանգվածով<ref>{{Harvnb|Celotti|Miller|Sciama|1999|loc=sec. 3}}</ref>, և համարվում է, որ դրանց ներկայությունը կարևոր դեր է ունի գալակտիկայի և ավելի մեծ տիեզերական օբյեկտների ձևավորման մեջ<ref>{{Harvnb|Springel|White|Jenkins|Frenk|2005}}, և որպես ամփոփում՝ {{Harvnb|Gnedin|2005}}</ref>։

[[Պատկեր:Star collapse to black hole.png|thumb|right|Հարաբերականության ընդհանուր տեսության հավասարումների վրա հիմնված սիմուլյացիա. աստղը կոլապսի է ենթարկվում՝ ձևավորվելով սև խոռոչ և գրավիտացիոն ալիքներ արձակելով]]
Աստղագիտության տեսանկյունից կոմպակտ օբյեկտների ամենակարևոր հատկությունն այն է, որ նրանք գրավիտացիոն էներգիան էլեկտրամագնիսական ճառագայթման փոխակերպելու խիստ արդյունավետ մեխանիզմ են ապահովում<ref>{{Harvnb|Blandford|1987|loc=sec. 8.2.4}}</ref>։Համարվում է, որ [[աճանստվածք]]ը (ակրեցիա)՝ փաշու կամ գազանման նյութի հավաքվելը աստղային կամ գերծանր սև խոռոչներում, պատասխանատու է որոշ լուսավոր աստղագիտական օբյեկտների համար, որոնք ակտիվ գալակտիկական միջուկների ու 
միկրոքվազարների տիպի աստղային չափերով օբյեկտների նկատելիորեն տարբերվոող տեսակ են<ref>Հիմնական մեխանիզմի համար տե՛ս {{Harvnb|Carroll|Ostlie|1996|loc=sec. 17.2}}, այս տիպի աստղագիտական մարմինների տեսակների մասին ավելի տեղեկության համար տես {{Harvnb|Robson|1996}}</ref>։ Մասնավորապես, ակրեցիան կարող է հանգեցնել [[ռելյատիվիստական շիթ]]ի՝ շատ մեծ էներգիայով մասնիկների ֆոկուսացված փունջ, որոնք գրեթե լույսի արագությամբ արտանետվում են տարածության մեջ<ref>{{Harvnb|Begelman|Blandford|Rees|1984}}։ Հեռավոր դիտորդին կարող է նույնիսկ թվալ, որ այս շիթերից մի քանիսը շարժվում են [[Գերլուսային արագություն|լույսից արագ]], սակայն սա կարելի է բացատրել որպես օպտիկական խաբկանք, որը չի խախտում հարաբերականության տեսության դրույթները, տես {{Harvnb|Rees|1966}}</ref>։
Հարաբերականության ընդհանուր տեսությունն առանցքային տեր ունի այս երևույթները մոդելավորելու մեջ<ref>Աստղերի վերջնական փուլի համար տես {{Harvnb|Oppenheimer|Snyder|1939}} կամ, ավելի վերջին աշխատությունների համար, {{Harvnb|Font|2003|loc=sec. 4.1}}, գերծանր աստղերի համար դեռ կան լուծման ենթակա հիմնավոր խնդիրներ, տես {{Harvnb|Buras|Rampp|Janka|Kifonidis|2003}}, ակրեցիայի և շիթերի ձևավորումը սիմուլյացնելու համար տես {{Harvnb|Font|2003|loc=sec. 4.2}}։ Նաև համարվում է, որ գրավիտացիոն ոսպնյակներն ազդում են ռենտգենյան բաբախող աստղերից ստացվող ազդանշանների վրա{{Harvnb|Kraus|1998}}</ref>, իսկ դիտումները տեսությամբ կանխատեսված հատկություններ ունեցող սև խոռոչների գոյության ծանրակշիռ վկայություններ են բերում<ref>Այս վկայությունները ներառում են ակրեցիայի դիտարկումով պայմանավորված սահմանափակումները ([[Էդինգտոնի սահման]]), տես {{Harvnb|Celotti|Miller|Sciama|1999}}, աստղերի դինամիկայի դիտարկումները [[Ծիր Կաթին|մեր գալակտիկայում]], տես {{Harvnb|Schödel|Ott|Genzel|Eckart|2003}}, և ցույց են տալիս, որ կոմպակտ օբյեկտներից գոնե մի քանիսն ունեն պինդ մակերևույթ, ինչը կարելի է արտածել կենտրոնական կոմպակտ օբյեկտով սև խոռոչի կամ նեյտրոնային աստղի ռենտգենյան ճառագայթների բռնկումից, տես {{Harvnb|Remillard|Lin|Cooper|Narayan|2006}}, {{Harvnb|Narayan|2006|loc=sec. 5}}։ Ծիր Կաթինի կենտրոնում գտնվող սև խոռոչի հորիզոնի «ստվերի» դիտումների համար տես{{Harvnb|Falcke|Melia|Agol|2000}}</ref>։

Գրավիտացիոն ալիքների հետ մեկտեղ որոնվում են նաև սև խոռոչները։ [[Կրկնակի սև խոռոչ]]ների միաձուլումը պիտի որ թույլ տա, որ Երկրի վրա գտնվող դետեկտորներին հասնես ամենաուժեղ գրավիտացիոն ալիքների ազդանշանները, իսկ անմիջապես միաձուլիումից առաջ փուլը կարելի է կիրառել որպես «[[ստանդարտ մոմ]]»՝ գնահատելու համար տիեզերքի ընդարձակումը մեծ հեռավորությունների վրա<ref>{{Harvnb|Dalal|Holz|Hughes|Jain|2006}}</ref>։ Գերծանր սև խոռոչներից առաջացած գրավիտացիոն ալիքները պետք է ուղղակի տեղեկություն տան սև խոռոչների երկրաչափության մասին<ref>{{Harvnb|Barack|Cutler|2004}}</ref>։

=== Տիեզերագիտություն ===
[[Պատկեր:Lensshoe hubble.jpg|thumb|Կապույտ պայտաձև օբյեկտը հեռավոր գալակտիկա է, որը խոշորացված և գրեթե օղակի մեջ է երևում զանգվածեղ կարմիր գալակտիկայի ուժեղ գրավիտացիոն ձգողության հետևանքով]]
{{Main|Ֆիզիկական տիեզերագիտություն}}
Տիեզերքի ներկայիս մոդելները հիմնվում են [[Այնշտայնի դաշտի հավասարումներ]]ի վրա, որոնք ներառում են Λ տիեզերագիտական հաստատունը, քանի որ այն կարևոր ազդեցություն ունի տիեզերքի մեծամասշտաբ դինամիկայի վրա.
:<math> R_{\mu\nu} - {\textstyle 1 \over 2}R\,g_{\mu\nu} + \Lambda\ g_{\mu\nu} = \frac{8\pi G}{c^{4}}\, T_{\mu\nu} </math>
որտեղ ''<math>g_{\mu\nu}</math>''-ը տարածաժամանակի մետրիկան է<ref>Originally {{Harvnb|Einstein|1917}}; cf. {{Harvnb|Pais|1982|pp=285–288}}</ref>։ Այս հավասարումների [[իզոտրոպություն|իզոտրոպ]] և համասեռ լուծումը՝ Ֆրիդման-Լեմետր-Ռոբերտսոն-Ուոլքերի լուծումը<ref>{{Harvnb|Carroll|2001|loc=ch. 2}}</ref> ֆիզիկոսներին թույլ է տալիս մոդելավորել տիեզերք, որը զարգացել է վերջին  14&nbsp;[[միլիարդ]]&nbsp; տարիներում՝ Մեծ պայթյունի վաղ, տաք փուլից<ref>{{Harvnb|Bergström|Goobar|2003|loc=ch. 9–11}}. այս մոդելների գործածությունն արդարացված է այն փաստով, որ շուրջ հարյուր միլիոն և ավելի [[լուսատարի]]ների մեծ մասշտաբներում մեր տիեզերքը իրոք իզոտրոպ և համսեռ է, տես {{Harvnb|Peebles|Schramm|Turner|Kron|1991}}</ref>։ Հենց որ աստղագիտական դիտումների միջոցով ֆիքսվում են որոշակի թվով պարամետրեր (օրինակ՝ նյութի միջին խտությունը տիեզերքում)<ref>Այսինքն՝ [[WMAP]] տվյալներով, տես {{Harvnb|Spergel|Verde|Peiris|Komatsu|2003}}</ref>, հետագա դիտողական տվյալները կարող են կիրառվել այդ մոդելները թեսթավորելու համար<ref>։ Այս թեսթերը ներառում են առանձին դիտումներ, տե՛ս  {{Harvnb|Bridle|Lahav|Ostriker|Steinhardt|2003}},  նկ. 2</ref>։ Կանխատեսումները, որոնք բոլորը հաջողությամբ հաստատվել են, վերաբերում են Մեծ պայթյունի նուկլեոսինթեզի ընթացքում ձևավորված քիմիական տարրերը սկզբնական ավելցուկին<ref>{{Harvnb|Peebles|1966}}, վերջին կանխատեսումների համար տես {{Harvnb|Coc, Vangioni‐Flam et al.|2004}}, {{Harvnb|Weiss|2006}}, համեմատիր {{Harvnb|Olive|Skillman|2004}}, {{Harvnb|Bania|Rood|Balser|2002}}, {{Harvnb|O'Meara|Tytler|Kirkman|Suzuki|2001}}, և {{Harvnb|Charbonnel|Primas|2005}}</ref>, տիեզերքի մեծամասշտաբ կառուցվածքին<ref>{{Harvnb|Lahav|Suto|2004}}, {{Harvnb|Bertschinger|1998}}, {{Harvnb|Springel|White|Jenkins|Frenk|2005}}</ref> և վաղ տիեզերքի «[[ջերմային ճառագայթում|ջերմային]] արձագանքին»՝ [[տիեզերական միկրոալիքային ճառագայթում|տիեզերական միկրոալիքային ճառագայթմանը]]<ref>{{Harvnb|Alpher|Herman|1948}}, ուսումնական ներածության համար տես {{Harvnb|Bergström|Goobar|2003|loc=ch. 11}}, սկզբնական հայտնաբերման համար տես {{Harvnb|Penzias|Wilson|1965}} և արբանյակային դիտումներով իրականացված ճշգրիտ չափումների համար տես{{Harvnb|Mather|Cheng|Cottingham|Eplee|1994}} ([[Տիեզերական ֆոնի հետազոտիչ|COBE]]) ու {{Harvnb|Bennett|Halpern|Hinshaw|Jarosik|2003}} (WMAP)։ հետագա չափումները կարող են նաև վկայել վաղ տիեզերքում գրավիտացիոն ալիքների մասին, այս հավելյալ տեղեկությունը առկա է մնացորդային ճառագայթման [[Լույսի բևեռացում|բևեռացման]] մեջ, տես {{Harvnb|Kamionkowski|Kosowsky|Stebbins|1997}} և {{Harvnb|Seljak|Zaldarriaga|1997}}</ref>։

Տիեզերքի ընդարձակման արագության աստղագիտական դիտումները թույլ են տալիս գնահատել նյութի լրիվ քանակը տիեզերքում, չնայած այդ նյութի բնույթը մասամբ հանելուկային է մնում։ Ողջ նյութի  90%-ը հավանաբար մութ նյութն է, որն ունի զանգված (կամ, համարժեքորեն, գրավիտացիոն ազդեցություն), բայց չի մասնակցում էլեկտրամագնիսական փոխազդեցությանը և այդպիսով ուղղակի դիտման ենթակա չէ<ref>Սրա վկայությունը գալիս է կոսմոլոգիական պարամետրերի սահմանումից և գալակտիկաների ու գալակտիկական կուտակումների դինամիկան ներառող հավելյալ դիտումներից, տես {{Harvnb|Peebles|1993|loc=ch. 18}}, գրավիտացիոն ոսպնյակավորման վկայությունը, տես {{Harvnb|Peacock|1999|loc=sec. 4.6}} և մեծամասշտաբ կառուցվածքների ձևավորման սիմուլյացիաները, տես {{Harvnb|Springel|White|Jenkins|Frenk|2005}}</ref>։ Ներկայումս ընդունված [[տարրական մասնիկների ֆիզիկա]]յի շրջանակներում կամ այլ տեսության մեջ<ref>։ Շատ ֆիզիկոսներ հարց են բարձրացնում, թե արդյոք մութ նյութի վկայությունը ըստ էության շեղում չէ՞ այնշտայնյան (և նյուտոնյան) գրավիտացիայի նկարագրությունից, տես {{Harvnb|Mannheim|2006|loc=sec. 9}}</ref> այս նոր տիպի նյութի ընդունված նկարագրությունը դեռ չկա<ref>{{Harvnb|Peacock|1999|loc=ch. 12}}, {{Harvnb|Peskin|2007}}, մասնավորապես, դիտումները ցույց են տալիս, որ այս նյութը գրեթե ամբողջությամբ, բացի աննշան մասից, սովորական [[տարրական մասնիկներ]]ի տեսքով չի («ոչ [[բարիոն]]ային նյութ»), տես {{Harvnb|Peacock|1999|loc=ch. 12}}</ref>։ Հեռավոր գերնոր աստղերի կարմիր շեղման դիտողական վկայությունները և տիեզերական մնացորդային ճառագայթման չափումները նույնպես ցույց են տալիս, որ մեր տիեզերքի էվոլյուցիան էապես ազդվել է տիեզերագիտական հաստատունից, որի արդյունքն  տիեզերքի ընդարձակման արագացումն է կամ, այլ կերպ ասած, [[մութ էներգիա]] անունով հայտնի, անսովոր [[վիճակի հավասարում]] ունեցող էներգիան. դրա բնույթը դեռ պարզված չէ<ref>{{Harvnb|Carroll|2001}}, մատչելի նկարագրություն կա {{Harvnb|Caldwell|2004}}։ Այստեղ նույնպես գիտնականները վիճում են, որ որ վկակությունները ոչ թե էներգիայի նոր ձև են մատնանշում, այլ՝ մեր տիեզերագիտական մոդելները ձևափոխելու անհրաժեշտություն, տես {{Harvnb|Mannheim|2006|loc=sec. 10}}, վերը նշված ձևափոխությունները պարտադիր չէ՝ լինեն հարաբերականության ընդհանուր տեսության ձևափոխությունները, կարող են լինել, օրինակ, տիեզերքում անհամասեռությունների նկատմամբ մեր որոշարկման ձևափոխություններ, տես {{Harvnb|Buchert|2007}}</ref>։

1980 թվականին, հաշվի առնելով որոշ շփոթեցնող դիտարկումներ, որոնք չէին բացատրվում դասական տիեզերագիտական մոդելներով, ինչպես օրինակ տիեզերական մնացորդային ճառագայթման գրեթե կատարյալ համասեռությունը<ref>MԱվելի ճիշտ, դրանք են՝ հարթ լինելու խնդիրը, հորիզոնի խնդիրը և մագնիսական մոնոպոլի խնդիրը. ուսումնական ներածություն կարելի է գտնել {{Harvnb|Narlikar|1993|loc=sec. 6.4}}, տես նաև {{Harvnb|Börner|1993|loc=sec. 9.1}}</ref>, մշակվեց [[տիեզերական ինֆլյացիա|ինֆլյացիոն փուլի]] հիպոթեզը<ref>Լավ ներածություն է {{Harvnb|Linde|1990}}, ավելի վերջին դիտարկումների համար տես{{Harvnb|Linde|2005}}</ref>՝ մեծապես արագացող ընդարձակման հավելյալ փուլ, որը տևել է մոտ 10<sup>−33</sup> վայրկյան։ Մնացորդային ճառագայթման վերջին չափումները վկայում են այս սցենարի օգտին<ref>{{Harvnb|Spergel|Bean|Doré|Nolta|2007|loc=sec. 5,6}}</ref>։ Սակայն հնարավոր ինֆլյացիոն սցենարների շփոթեցնող բազմազանություն կա, որը սահմանափակման ենթակա չէ ներկայիս դիտումներով<ref>Ավելի կոնկրետ՝ ինֆլյացիայի դինամիկան որոշարկելու համար անհրաժեշտ պոտենցիալ ֆունկցիան պարզապես սահմանվում է, սակայն չի արտածվում հիմքում ընկած ֆիզիկական տեսությունօց</ref>։ Էլ ավելի մեծ հարց է ամենավաղ տիեզերքի ֆիզիկան՝ մինչև ինֆլյացիոն փուլը, որին ամենամոտ դասական մոդելները կանխատեսում են մեծ պայթյունի [[գրավիտացիոն սինգուլյարություն|սինգուլյարություն]]։ Հեղինակավոր պատասխանի համար պահանջվում է քվանտային գրավիտացիայի ամբողջական տեսություն, որը սակայն դեռևս մշակված չէ<ref>{{Harvnb|Brandenberger|2007|loc=sec. 2}}</ref> (տես [[Հարաբերականության ընդհանուր տեսություն#Քվանտային գրավիտացիա|քվանտային գրավիտացիա]] բաժինը ստորև)։

=== Ճամփորդություն ժամանակի միջով ===
[[Կուրտ Գյոդել]]ը ցույց տվեց<ref>{{harvnb|Gödel|1949}}</ref>, որ գոյություն ունի Այնշտայնի հավասարումների լուծում, որը պարունակում է [[փակ տարածաժամանակի կոր]], ինչը թույլ է տալիս ժամանակային փակ օղակներ։ Այս լուծումների համար պահանջվում են ծայրահեղ ֆիզիկական պայմաններ, որոնք հավանական չէ, որ գոյություն ունենան գործնականում, և այդ հարցը բաց է մնում՝ թե արդյոք ֆիզիկայի հետագա օրենքները ամբողջությամբ գնահատական կտան դրան։ Դրանից հետո նման այլ, փակ տարածաժամանակի կոր պարունակող, որ գործնական լուծումներ են գտնվել, ինչպիսիք են [[Տիպլերի գլան]]ը և ճամփորդելի [[որդնախոռոչ]]ները։

== Նշումներ ==
{{Ծանցանկ|group=Ն}}

== Ծանոթագրություններ ==
{{ծանցանկ|30em|group=note}}<div class="references" style="height: 350px; overflow: auto; padding: 3px" >{{ծանցանկ|2}}</div>

== Աղբյուրներ ==
<!-- NOTE: THIS SECTION IS RESERVED FOR TEXTS CONSULTED IN THE CONSTRUCTION AND REVISION OF THIS ARTICLE. ALL OTHER TEXTS/WEB SITES/RESOURCES SHOULD BE LISTED IN [[general relativity resources]] -->
<!-- A number of Citation templates have been expanded since there were limit problems, cf. [[Wikipedia:Template limits]] -->
{{ծանցանկ|30em|group=note}}<div class="references" style="height: 350px; overflow: auto; padding: 3px" >{{ծանցանկ|2}}
* {{Citation |last=Alpher |first=R. A. |title=Evolution of the universe |date=1948 |journal=Nature |volume=162 |issue=4124 |pages=774–775 |bibcode=1948Natur.162..774A |doi=10.1038/162774b0 |last2=Herman |first2=R. C.}}
* {{Citation |last=Anderson |first=J. D. |title=Proceedings of the Sixth Marcel Großmann Meeting on General Relativity |date=1992 |pages=353–355 |editor-last=Sato |editor-first=H. |editor2-last=Nakamura |editor2-first=T. |contribution=Recent developments in solar-system tests of general relativity |publisher=World Scientific |isbn=981-02-0950-9 |last2=Campbell |first2=J. K. |last3=Jurgens |first3=R. F. |last4=Lau |first4=E. L.}}
* {{Citation |last=Arnold |first=V. I. |title=Mathematical Methods of Classical Mechanics |date=1989 |publisher=Springer |isbn=3-540-96890-3}}
* {{Citation |last=Arnowitt |first=Richard |title=Gravitation: An Introduction to Current Research |date=1962 |pages=227–265 |editor-last=Witten |editor-first=Louis |contribution=The dynamics of general relativity |publisher=Wiley |last2=Deser |first2=Stanley |last3=Misner |first3=Charles W.}}
* {{Citation |last=Arun |first=K.G. |title=Inspiralling compact binaries in quasi-elliptical orbits: The complete 3PN energy flux |date=2007 |journal=Physical Review D |volume=77 |issue=6 |arxiv=0711.0302 |bibcode=2008PhRvD..77f4035A |doi=10.1103/PhysRevD.77.064035 |last2=Blanchet |first2=L. |last3=Iyer |first3=B. R. |last4=Qusailah |first4=M. S. S.}}
* {{Citation |last=Ashby |first=Neil |title=Relativity and the Global Positioning System |date=2002 |journal=Physics Today |volume=55 |issue=5 |pages=41–47 |url=http://www.ipgp.jussieu.fr/~tarantola/Files/Professional/GPS/Neil_Ashby_Relativity_GPS.pdf |format=PDF |bibcode=2002PhT....55e..41A |doi=10.1063/1.1485583}}
* {{Citation |last=Ashby |first=Neil |title=Relativity in the Global Positioning System |date=2003 |journal=[http://relativity.livingreviews.org/ Living Reviews in Relativity] |volume=6 |url=http://relativity.livingreviews.org/Articles/lrr-2003-1/index.html |url-status=dead |accessdate=2007 թ․ հուլիսի 6 |archivedate=2007 թ․ հուլիսի 4 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070704102558/http://relativity.livingreviews.org/Articles/lrr-2003-1/index.html}}
* {{Citation |last=Ashtekar |first=Abhay |title=New variables for classical and quantum gravity |date=1986 |journal=Phys. Rev. Lett. |volume=57 |issue=18 |pages=2244–2247 |bibcode=1986PhRvL..57.2244A |doi=10.1103/PhysRevLett.57.2244 |pmid=10033673}}
* {{Citation |last=Ashtekar |first=Abhay |title=New Hamiltonian formulation of general relativity |date=1987 |journal=Phys. Rev. |volume=D36 |issue=6 |pages=1587–1602 |bibcode=1987PhRvD..36.1587A |doi=10.1103/PhysRevD.36.1587}}
* {{Citation |last=Ashtekar |first=Abhay |title=The Eleventh Marcel Grossmann Meeting - on Recent Developments in Theoretical and Experimental General Relativity, Gravitation and Relativistic Field Theories - Proceedings of the MG11 Meeting on General Relativity |date=2007 |page=126 |chapter=LOOP QUANTUM GRAVITY: FOUR RECENT ADVANCES AND A DOZEN FREQUENTLY ASKED QUESTIONS |arxiv=0705.2222 |bibcode=2008mgm..conf..126A |doi=10.1142/9789812834300_0008 |isbn=9789812834263}}
* {{Citation |last=Ashtekar |first=Abhay |title=Isolated and Dynamical Horizons and Their Applications |date=2004 |journal=Living Rev. Relativity |volume=7 |url=http://www.livingreviews.org/lrr-2004-10 |arxiv=gr-qc/0407042 |bibcode=2004LRR.....7...10A |doi=10.12942/lrr-2004-10 |last2=Krishnan |first2=Badri |accessdate=2007 թ․ օգոստոսի 28}}
* {{Citation |last=Ashtekar |first=Abhay |title=Background Independent Quantum Gravity: A Status Report |date=2004 |journal=Class. Quant. Grav. |volume=21 |issue=15 |pages=R53–R152 |arxiv=gr-qc/0404018 |bibcode=2004CQGra..21R..53A |doi=10.1088/0264-9381/21/15/R01 |last2=Lewandowski |first2=Jerzy}}
* {{Citation |last=Ashtekar |first=Abhay |title=On conserved quantities in general relativity |date=1979 |journal=Journal of Mathematical Physics |volume=20 |issue=5 |pages=793–800 |bibcode=1979JMP....20..793A |doi=10.1063/1.524151 |last2=Magnon-Ashtekar |first2=Anne}}
* {{Citation |last=Auyang |first=Sunny Y. |title=How is Quantum Field Theory Possible? |date=1995 |publisher=Oxford University Press |isbn=0-19-509345-3}}
* {{Citation |last=Bania |first=T. M. |title=The cosmological density of baryons from observations of 3He+ in the Milky Way |date=2002 |journal=Nature |volume=415 |issue=6867 |pages=54–57 |bibcode=2002Natur.415...54B |doi=10.1038/415054a |pmid=11780112 |last2=Rood |first2=R. T. |last3=Balser |first3=D. S.}}
* {{Citation |last=Barack |first=Leor |title=LISA Capture Sources: Approximate Waveforms, Signal-to-Noise Ratios, and Parameter Estimation Accuracy |date=2004 |journal=Phys. Rev. |volume=D69 |issue=8 |page=082005 |arxiv=gr-qc/0310125 |bibcode=2004PhRvD..69h2005B |doi=10.1103/PhysRevD.69.082005 |last2=Cutler |first2=Curt}}
* {{Citation |last=Bardeen |first=J. M. |title=The Four Laws of Black Hole Mechanics |date=1973 |journal=Comm. Math. Phys. |volume=31 |issue=2 |pages=161–170 |url=http://projecteuclid.org/euclid.cmp/1103858973 |bibcode=1973CMaPh..31..161B |doi=10.1007/BF01645742 |last2=Carter |first2=B. |last3=Hawking |first3=S. W. |author2-link=Brandon Carter |author3-link=Stephen Hawking}}
* {{Citation |last=Barish |first=Barry |title=General Relativity and Gravitation. Proceedings of the 17th International Conference |date=2005 |pages=24–34 |editor-last=Florides |editor-first=P. |editor2-last=Nolan |editor2-first=B. |editor3-last=Ottewil |editor3-first=A. |contribution=Towards detection of gravitational waves |publisher=World Scientific |isbn=981-256-424-1}}
* {{Citation |last=Barstow |first=M |title=Hubble Space Telescope Spectroscopy of the Balmer lines in Sirius B |date=2005 |journal=Mon. Not. Roy. Astron. Soc. |volume=362 |issue=4 |pages=1134–1142 |arxiv=astro-ph/0506600 |bibcode=2005MNRAS.362.1134B |doi=10.1111/j.1365-2966.2005.09359.x |ref={{sfnRef|Barstow, Bond et al.|2005}} |last2=Bond |first2=Howard E. |last3=Holberg |first3=J. B. |last4=Burleigh |first4=M. R. |last5=Hubeny |first5=I. |last6=Koester |first6=D.}}
* {{Citation |last=Bartusiak |first=Marcia |title=Einstein's Unfinished Symphony: Listening to the Sounds of Space-Time |date=2000 |publisher=Berkley |isbn=978-0-425-18620-6}}
* {{Citation |last=Begelman |first=Mitchell C. |title=Theory of extragalactic radio sources |date=1984 |journal=Rev. Mod. Phys. |volume=56 |issue=2 |pages=255–351 |bibcode=1984RvMP...56..255B |doi=10.1103/RevModPhys.56.255 |last2=Blandford |first2=Roger D. |last3=Rees |first3=Martin J. |author2-link=Roger Blandford |author3-link=Martin Rees}}
* {{Citation |last=Beig |first=Robert |title=Encyclopedia of Mathematical Physics, Volume 2 |date=2006 |page=2041 |editor-last=Françoise |editor-first=J.-P. |editor2-last=Naber |editor2-first=G. |editor3-last=Tsou |editor3-first=T.S. |contribution=Stationary black holes |publisher=Elsevier |arxiv=gr-qc/0502041 |bibcode=2005gr.qc.....2041B |isbn=0-12-512660-3 |last2=Chruściel |first2=Piotr T.}}
* {{Citation |last=Bekenstein |first=Jacob D. |title=Black Holes and Entropy |date=1973 |journal=Phys. Rev. |volume=D7 |issue=8 |pages=2333–2346 |bibcode=1973PhRvD...7.2333B |doi=10.1103/PhysRevD.7.2333}}
* {{Citation |last=Bekenstein |first=Jacob D. |title=Generalized Second Law of Thermodynamics in Black-Hole Physics |date=1974 |journal=Phys. Rev. |volume=D9 |issue=12 |pages=3292–3300 |bibcode=1974PhRvD...9.3292B |doi=10.1103/PhysRevD.9.3292}}
* {{Citation |last=Belinskii |first=V. A. |title=Oscillatory approach to the singular point in relativistic cosmology |date=1971 |journal=Advances in Physics |volume=19 |issue=80 |pages=525–573 |bibcode=1970AdPhy..19..525B |doi=10.1080/00018737000101171 |last2=Khalatnikov |first2=I. M. |last3=Lifschitz |first3=E. M. |author2-link=Isaak Markovich Khalatnikov |author3-link=Evgeny Lifshitz}}; original paper in Russian: {{Citation |last=Belinsky |first=V. A. |title=Колебательный Режим Приближения К Особой Точке В Релятивистской Космологии |date=1970 |journal=Uspekhi Fizicheskikh Nauk (Успехи Физических Наук) |volume=102(3) (11) |pages=463–500 |bibcode=1970UsFiN.102..463B |last2=Lifshits |first2=I. M. |last3=Khalatnikov |first3=E. M.}}
* {{Citation |last=Bennett |first=C. L. |title=First Year Wilkinson Microwave Anisotropy Probe (WMAP) Observations: Preliminary Maps and Basic Results |date=2003 |journal=Astrophys. J. Suppl. |volume=148 |issue=1 |pages=1–27 |arxiv=astro-ph/0302207 |bibcode=2003ApJS..148....1B |doi=10.1086/377253 |display-authors=8 |last2=Halpern |first2=M. |last3=Hinshaw |first3=G. |last4=Jarosik |first4=N. |last5=Kogut |first5=A. |last6=Limon |first6=M. |last7=Meyer |first7=S. S. |last8=Page |first8=L. |last9=Spergel |first9=D. N.}}
* {{Citation |last=Berger |first=Beverly K. |title=Numerical Approaches to Spacetime Singularities |date=2002 |journal=Living Rev. Relativity |volume=5 |url=http://www.livingreviews.org/lrr-2002-1 |arxiv=gr-qc/0201056 |bibcode=2002LRR.....5....1B |doi=10.12942/lrr-2002-1 |accessdate=2007 թ․ օգոստոսի 4}}
* {{Citation |last=Bergström |first=Lars |title=Cosmology and Particle Astrophysics |date=2003 |edition=2nd |publisher=Wiley & Sons |isbn=3-540-43128-4 |last2=Goobar |first2=Ariel}}
* {{Citation |last=Bertotti |first=Bruno |title=New test of general relativity: Measurement of de Sitter geodetic precession rate for lunar perigee |date=1987 |journal=Physical Review Letters |volume=58 |issue=11 |pages=1062–1065 |bibcode=1987PhRvL..58.1062B |doi=10.1103/PhysRevLett.58.1062 |pmid=10034329 |last2=Ciufolini |first2=Ignazio |last3=Bender |first3=Peter L.}}
* {{Citation |last=Bertotti |first=Bruno |title=A test of general relativity using radio links with the Cassini spacecraft |date=2003 |journal=Nature |volume=425 |issue=6956 |pages=374–376 |bibcode=2003Natur.425..374B |doi=10.1038/nature01997 |pmid=14508481 |last2=Iess |first2=L. |last3=Tortora |first3=P.}}
* {{Citation |last=Bertschinger |first=Edmund |title=Simulations of structure formation in the universe |date=1998 |journal=Annu. Rev. Astron. Astrophys. |volume=36 |issue=1 |pages=599–654 |bibcode=1998ARA&A..36..599B |doi=10.1146/annurev.astro.36.1.599}}
* {{Citation |last=Birrell |first=N. D. |title=Quantum Fields in Curved Space |date=1984 |publisher=Cambridge University Press |isbn=0-521-27858-9 |last2=Davies |first2=P. C. |author2-link=Paul Davies}}
* {{Citation |last=Blair |first=David |title=Ripples on a Cosmic Sea. The Search for Gravitational Waves |date=1997 |publisher=Perseus |isbn=0-7382-0137-5 |last2=McNamara |first2=Geoff}}
* {{Citation |last=Blanchet |first=L. |title=The third post-Newtonian gravitational wave polarisations and associated spherical harmonic modes for inspiralling compact binaries in quasi-circular orbits |date=2008 |journal=Classical and Quantum Gravity |volume=25 |issue=16 |page=165003 |arxiv=0802.1249 |bibcode=2008CQGra..25p5003B |doi=10.1088/0264-9381/25/16/165003 |last2=Faye |first2=G. |last3=Iyer |first3=B. R. |last4=Sinha |first4=S.}}
* {{Citation |last=Blanchet |first=Luc |title=Gravitational Radiation from Post-Newtonian Sources and Inspiralling Compact Binaries |date=2006 |journal=Living Rev. Relativity |volume=9 |url=http://www.livingreviews.org/lrr-2006-4 |bibcode=2006LRR.....9....4B |doi=10.12942/lrr-2006-4 |accessdate=2007 թ․ օգոստոսի 7}}
* {{Citation |last=Blandford |first=R. D. |title=300 Years of Gravitation |date=1987 |pages=277–329 |editor-last=Hawking |editor-first=Stephen W. |editor2-last=Israel |editor2-first=Werner |contribution=Astrophysical Black Holes |publisher=Cambridge University Press |isbn=0-521-37976-8}}
* {{Citation |last=Börner |first=Gerhard |title=The Early Universe. Facts and Fiction |date=1993 |publisher=Springer |isbn=0-387-56729-1}}
* {{Citation |last=Brandenberger |first=Robert H. |title=Inflationary Cosmology |date=2007 |volume=738 |page=393 |series=Lecture Notes in Physics |chapter=Conceptual Problems of Inflationary Cosmology and a New Approach to Cosmological Structure Formation |arxiv=hep-th/0701111 |bibcode=2008LNP...738..393B |doi=10.1007/978-3-540-74353-8_11 |isbn=978-3-540-74352-1}}
* {{Citation |last=Brans |first=C. H. |title=Mach's Principle and a Relativistic Theory of Gravitation |date=1961 |journal=Physical Review |volume=124 |issue=3 |pages=925–935 |bibcode=1961PhRv..124..925B |doi=10.1103/PhysRev.124.925 |last2=Dicke |first2=R. H.}}
* {{Citation |last=Bridle |first=Sarah L. |title=Precision Cosmology? Not Just Yet |date=2003 |journal=Science |volume=299 |issue=5612 |pages=1532–1533 |arxiv=astro-ph/0303180 |bibcode=2003Sci...299.1532B |doi=10.1126/science.1082158 |pmid=12624255 |last2=Lahav |first2=Ofer |last3=Ostriker |first3=Jeremiah P. |last4=Steinhardt |first4=Paul J. |author3-link=Jeremiah P. Ostriker |author4-link=Paul Steinhardt}}
* {{Citation |last=Bruhat |first=Yvonne |title=Gravitation: An Introduction to Current Research |date=1962 |page=130 |editor-last=Witten |editor-first=Louis |contribution=The Cauchy Problem |publisher=Wiley |isbn=978-1-114-29166-9}}
* {{Citation |last=Buchert |first=Thomas |title=Dark Energy from Structure-A Status Report |date=2007 |journal=General Relativity and Gravitation |volume=40 |issue=2–3 |pages=467–527 |arxiv=0707.2153 |bibcode=2008GReGr..40..467B |doi=10.1007/s10714-007-0554-8}}
* {{Citation |last=Buras |first=R. |title=Improved Models of Stellar Core Collapse and Still no Explosions: What is Missing? |date=2003 |journal=Phys. Rev. Lett. |volume=90 |issue=24 |page=241101 |arxiv=astro-ph/0303171 |bibcode=2003PhRvL..90x1101B |doi=10.1103/PhysRevLett.90.241101 |pmid=12857181 |last2=Rampp |first2=M. |last3=Janka |first3=H.-Th. |last4=Kifonidis |first4=K.}}
* {{Citation |last=Caldwell |first=Robert R. |title=Dark Energy |date=2004 |journal=Physics World |volume=17 |issue=5 |pages=37–42}}
* {{Citation |last=Carlip |first=Steven |title=Quantum Gravity: a Progress Report |date=2001 |journal=Rept. Prog. Phys. |volume=64 |issue=8 |pages=885–942 |arxiv=gr-qc/0108040 |bibcode=2001RPPh...64..885C |doi=10.1088/0034-4885/64/8/301}}
* {{Citation |last=Carroll |first=Bradley W. |title=An Introduction to Modern Astrophysics |date=1996 |publisher=Addison-Wesley |isbn=0-201-54730-9 |last2=Ostlie |first2=Dale A.}}
* {{Citation |last=Carroll |first=Sean M. |title=The Cosmological Constant |date=2001 |journal=Living Rev. Relativity |volume=4 |url=http://www.livingreviews.org/lrr-2001-1 |arxiv=astro-ph/0004075 |bibcode=2001LRR.....4....1C |doi=10.12942/lrr-2001-1 |accessdate=2007 թ․ հուլիսի 21}}
* {{Citation |last=Carter |first=Brandon |title=General Relativity, an Einstein Centenary Survey |date=1979 |pages=294–369 and 860–863 |editor1-last=Hawking |editor1-first=S. W. |editor2-last=Israel |editor2-first=W. |contribution=The general theory of the mechanical, electromagnetic and thermodynamic properties of black holes |publisher=Cambridge University Press |isbn=0-521-29928-4}}
* {{Citation |last1=Celotti |first1=Annalisa |title=Astrophysical evidence for the existence of black holes |date=1999 |journal=Class. Quant. Grav. |volume=16 |issue=12A |pages=A3–A21 |arxiv=astro-ph/9912186 |doi=10.1088/0264-9381/16/12A/301 |last2=Miller |first2=John C. |last3=Sciama |first3=Dennis W. |author3-link=Dennis William Sciama}}
* {{Citation |last=Chandrasekhar |first=Subrahmanyan |title=The Mathematical Theory of Black Holes |date=1983 |publisher=Oxford University Press |isbn=0-19-850370-9}}
* {{Citation |last1=Charbonnel |first1=C. |title=The Lithium Content of the Galactic Halo Stars |date=2005 |journal=Astronomy & Astrophysics |volume=442 |issue=3 |pages=961–992 |arxiv=astro-ph/0505247 |bibcode=2005A&A...442..961C |doi=10.1051/0004-6361:20042491 |last2=Primas |first2=F.}}
* {{Citation |last1=Ciufolini |first1=Ignazio |title=A confirmation of the general relativistic prediction of the Lense-Thirring effect |date=2004 |journal=Nature |volume=431 |issue=7011 |pages=958–960 |bibcode=2004Natur.431..958C |doi=10.1038/nature03007 |pmid=15496915 |last2=Pavlis |first2=Erricos C.}}
* {{Citation |last1=Ciufolini |first1=Ignazio |title=Determination of frame-dragging using Earth gravity models from CHAMP and GRACE |date=2006 |journal=New Astron. |volume=11 |issue=8 |pages=527–550 |bibcode=2006NewA...11..527C |doi=10.1016/j.newast.2006.02.001 |last2=Pavlis |first2=Erricos C. |last3=Peron |first3=R.}}
* {{Citation |last=Coc |first=A. |title=Updated Big Bang Nucleosynthesis confronted to WMAP observations and to the Abundance of Light Elements |date=2004 |journal=Astrophysical Journal |volume=600 |issue=2 |pages=544–552 |arxiv=astro-ph/0309480 |bibcode=2004ApJ...600..544C |doi=10.1086/380121 |ref={{sfnRef|Coc, Vangioni‐Flam et al.|2004}} |last2=Vangioni‐Flam |first2=Elisabeth |last3=Descouvemont |first3=Pierre |last4=Adahchour |first4=Abderrahim |last5=Angulo |first5=Carmen}}
* {{Citation |last1=Cutler |first1=Curt |title=Proceedings of 16th International Conference on General Relativity and Gravitation (GR16) |date=2002 |page=4090 |editor1-last=Bishop |editor1-first=Nigel |editor2-last=Maharaj |editor2-first=Sunil D. |contribution=An overview of gravitational wave sources |publisher=World Scientific |arxiv=gr-qc/0204090 |bibcode=2002gr.qc.....4090C |isbn=981-238-171-6 |last2=Thorne |first2=Kip S.}}
* {{Citation |last=Dalal |first=Neal |title=Short GRB and binary black hole standard sirens as a probe of dark energy |date=2006 |journal=Phys.Rev. |volume=D74 |issue=6 |page=063006 |arxiv=astro-ph/0601275 |bibcode=2006PhRvD..74f3006D |doi=10.1103/PhysRevD.74.063006 |last2=Holz |first2=Daniel E. |last3=Hughes |first3=Scott A. |last4=Jain |first4=Bhuvnesh}}
* {{Citation |last1=Danzmann |first1=Karsten |title=LISA Technology-Concepts, Status, Prospects |date=2003 |journal=Class. Quant. Grav. |volume=20 |issue=10 |pages=S1–S9 |url=http://www.srl.caltech.edu/lisa/documents/KarstenAlbrechtOverviewCQG20-2003.pdf |url-status=dead |format=PDF |bibcode=2003CQGra..20S...1D |doi=10.1088/0264-9381/20/10/301 |last2=Rüdiger |first2=Albrecht |accessdate=2015 թ․ օգոստոսի 19 |archivedate=2007 թ․ սեպտեմբերի 26 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070926105922/http://www.srl.caltech.edu/lisa/documents/KarstenAlbrechtOverviewCQG20-2003.pdf}}
* {{Citation |last=Dirac |first=Paul |title=General Theory of Relativity |date=1996 |publisher=Princeton University Press |isbn=0-691-01146-X}}
* {{Citation |last=Donoghue |first=John F. |title=Effective Theories: Proceedings of the Advanced School, Almunecar, Spain, 26 June–1 July 1995 |date=1995 |page=12024 |editor-last=Cornet |editor-first=Fernando |contribution=Introduction to the Effective Field Theory Description of Gravity |location=Singapore |publisher=World Scientific |arxiv=gr-qc/9512024 |bibcode=1995gr.qc....12024D |isbn=981-02-2908-9}}
* {{Citation |last=Duff |first=Michael |title=M-Theory (the Theory Formerly Known as Strings) |date=1996 |journal=Int. J. Mod. Phys. |volume=A11 |issue=32 |pages=5623–5641 |arxiv=hep-th/9608117 |bibcode=1996IJMPA..11.5623D |doi=10.1142/S0217751X96002583}}
* {{Citation |last=Ehlers |first=Jürgen |title=Relativity, Astrophysics and Cosmology |date=1973 |pages=1–125 |editor-last=Israel |editor-first=Werner |contribution=Survey of general relativity theory |publisher=D. Reidel |isbn=90-277-0369-8}}
* {{Citation |last1=Ehlers |first1=Jürgen |title=Gravitational lenses |date=1992 |publisher=Springer |isbn=3-540-66506-4 |last2=Falco |first2=Emilio E. |last3=Schneider |first3=Peter}}
* {{Citation |title=Special Relativity-Will it Survive the Next 101 Years? |date=2006 |editor-last=Ehlers |editor-first=Jürgen |editor2-last=Lämmerzahl |editor2-first=Claus |publisher=Springer |isbn=3-540-34522-1}}
* {{Citation |last=Ehlers |first=Jürgen |title=Local and Global Light Bending in Einstein's and other Gravitational Theories |date=1997 |journal=General Relativity and Gravitation |volume=29 |issue=4 |pages=519–529 |bibcode=1997GReGr..29..519E |doi=10.1023/A:1018843001842 |last2=Rindler |first2=Wolfgang}}
* {{Citation |last=Einstein |first=Albert |title=Über das Relativitätsprinzip und die aus demselben gezogene Folgerungen |date=1907 |journal=Jahrbuch der Radioaktivität und Elektronik |volume=4 |page=411 |url=http://www.soso.ch/wissen/hist/SRT/E-1907.pdf |format=PDF |accessdate=2008 թ․ մայիսի 5}}
* {{Citation |last=Einstein |first=Albert |title=Die Feldgleichungen der Gravitation |date=1915 |journal=Sitzungsberichte der Preussischen Akademie der Wissenschaften zu Berlin |pages=844–847 |url=http://nausikaa2.mpiwg-berlin.mpg.de/cgi-bin/toc/toc.x.cgi?dir=6E3MAXK4&step=thumb |url-status=dead |accessdate=2006 թ․ սեպտեմբերի 12 |archivedate=2016 թ․ հոկտեմբերի 27 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20161027044950/http://nausikaa2.mpiwg-berlin.mpg.de/cgi-bin/toc/toc.x.cgi?dir=6E3MAXK4}}
* {{Citation |last=Einstein |first=Albert |title=Die Grundlage der allgemeinen Relativitätstheorie |date=1916 |journal=Annalen der Physik |volume=49 |pages=769–822 |url=http://www.alberteinstein.info/gallery/gtext3.html |url-status=dead |format=PDF |bibcode=1916AnP...354..769E |doi=10.1002/andp.19163540702 |accessdate=2006 թ․ սեպտեմբերի 3 |archivedate=2006 թ․ օգոստոսի 29 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20060829045130/http://www.alberteinstein.info/gallery/gtext3.html}}
* {{Citation |last=Einstein |first=Albert |title=Kosmologische Betrachtungen zur allgemeinen Relativitätstheorie |date=1917 |journal=Sitzungsberichte der Preußischen Akademie der Wissenschaften |page=142}}
* {{Citation |last1=Ellis |first1=George F R |title=Theoretical and Observational Cosmology: Cosmological models (Cargèse lectures 1998) |date=1999 |journal=Theoretical and observational cosmology : proceedings of the NATO Advanced Study Institute on Theoretical and Observational Cosmology |pages=1–116 |editor-last=Lachièze-Rey |editor-first=Marc |publisher=Kluwer |arxiv=gr-qc/9812046 |bibcode=1999toc..conf....1E |doi=10.1007/978-94-011-4455-1_1 |isbn=978-0-7923-5946-3 |last2=Van Elst |first2=Henk}}
* {{Citation |last1=Everitt |first1=C. W. F. |title=Gyros, Clocks, and Interferometers: Testing Relativistic Gravity in Space (Lecture Notes in Physics 562) |date=2001 |pages=52–82 |editor-last=Lämmerzahl |editor-first=C. |editor2-last=Everitt |editor2-first=C. W. F. |editor3-last=Hehl |editor3-first=F. W. |contribution=Gravity Probe B: Countdown to launch |publisher=Springer |isbn=3-540-41236-0 |last2=Buchman |first2=S. |last3=DeBra |first3=D. B. |last4=Keiser |first4=G. M.}}
* {{Citation |last1=Everitt |first1=C. W. F. |title=The Gravity Probe B experiment. Post Flight Analysis-Final Report (Preface and Executive Summary) |date=2007 |url=http://einstein.stanford.edu/content/exec_summary/GP-B_ExecSum-scrn.pdf |publisher=Project Report: NASA, Stanford University and Lockheed Martin |format=PDF |last2=Parkinson |first2=Bradford |last3=Kahn |first3=Bob |accessdate=2007 թ․ օգոստոսի 5}}
* {{Citation |last=Falcke |first=Heino |title=Viewing the Shadow of the Black Hole at the Galactic Center |date=2000 |journal=Astrophysical Journal |volume=528 |issue=1 |pages=L13–L16 |arxiv=astro-ph/9912263 |bibcode=2000ApJ...528L..13F |doi=10.1086/312423 |pmid=10587484 |last2=Melia |first2=Fulvio |last3=Agol |first3=Eric}}
* {{Citation |last1=Flanagan |first1=Éanna É. |title=The basics of gravitational wave theory |date=2005 |journal=New J.Phys. |volume=7 |page=204 |arxiv=gr-qc/0501041 |bibcode=2005NJPh....7..204F |doi=10.1088/1367-2630/7/1/204 |last2=Hughes |first2=Scott A.}}
* {{Citation |last=Font |first=José A. |title=Numerical Hydrodynamics in General Relativity |date=2003 |journal=Living Rev. Relativity |volume=6 |url=http://www.livingreviews.org/lrr-2003-4 |doi=10.12942/lrr-2003-4 |accessdate=2007 թ․ օգոստոսի 19}}
* {{Citation |last=Fourès-Bruhat |first=Yvonne |title=Théoréme d'existence pour certains systémes d'équations aux derivées partielles non linéaires |date=1952 |journal=Acta Mathematica |volume=88 |issue=1 |pages=141–225 |bibcode=1952AcM....88..141F |doi=10.1007/BF02392131}}
* {{Citation |last=Frauendiener |first=Jörg |title=Conformal Infinity |date=2004 |journal=Living Rev. Relativity |volume=7 |url=http://www.livingreviews.org/lrr-2004-1 |bibcode=2004LRR.....7....1F |doi=10.12942/lrr-2004-1 |accessdate=2007 թ․ հուլիսի 21}}
* {{Citation |last=Friedrich |first=Helmut |title=Is general relativity 'essentially understood'? |date=2005 |journal=Annalen Phys. |volume=15 |issue=1–2 |pages=84–108 |arxiv=gr-qc/0508016 |bibcode=2006AnP...518...84F |doi=10.1002/andp.200510173}}
* {{Citation |last=Futamase |first=T. |title=The Post-Newtonian Approximation for Relativistic Compact Binaries |date=2006 |journal=Living Rev. Relativity |volume=10 |url=http://www.livingreviews.org/lrr-2007-2 |last2=Itoh |first2=Y. |accessdate=2008 թ․ փետրվարի 29}}
* {{Citation |last=Gamow |first=George |title=My World Line |date=1970 |publisher=Viking Press |isbn=0-670-50376-2}}
* {{Citation |last=Garfinkle |first=David |title=Of singularities and breadmaking |date=2007 |journal=[http://www.einstein-online.info/ Einstein Online] |url=http://www.einstein-online.info/en/spotlights/singularities_bkl/index.html |url-status=dead |accessdate=2007 թ․ օգոստոսի 3 |archivedate=2007 թ․ օգոստոսի 10 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070810114535/http://www.einstein-online.info/en/spotlights/singularities_bkl/index.html}}
* {{Cite arXiv |eprint=gr-qc/9602055 |class=gr-qc |first=Robert |last=Geroch |title=Partial Differential Equations of Physics |date=1996}}
* {{Citation |last=Giulini |first=Domenico |title=Special Relativity: A First Encounter |date=2005 |publisher=Oxford University Press |isbn=0-19-856746-4}}
* {{Citation |last=Giulini |first=Domenico |title=Special Relativity-Will it Survive the Next 101 Years? |date=2006a |pages=45–111 |editor-last=Ehlers |editor-first=Jürgen |editor2-last=Lämmerzahl |editor2-first=Claus |contribution=Algebraic and Geometric Structures in Special Relativity |publisher=Springer |arxiv=math-ph/0602018 |bibcode=2006math.ph...2018G |isbn=3-540-34522-1}}
* {{Citation |last=Giulini |first=Domenico |title=An assessment of current paradigms in the physics of fundamental interactions: Some remarks on the notions of general covariance and background independence |date=2006b |journal=Approaches to Fundamental Physics |volume=721 |page=105 |editor-last=Stamatescu |editor-first=I. O. |series=Lecture Notes in Physics |publisher=Springer |arxiv=gr-qc/0603087 |bibcode=2007LNP...721..105G |doi=10.1007/978-3-540-71117-9_6 |isbn=978-3-540-71115-5}}
* {{Citation |last=Gnedin |first=Nickolay Y. |title=Digitizing the Universe |date=2005 |journal=Nature |volume=435 |issue=7042 |pages=572–573 |bibcode=2005Natur.435..572G |doi=10.1038/435572a |pmid=15931201}}
* {{Citation |last=Goenner |first=Hubert F. M. |title=On the History of Unified Field Theories |date=2004 |journal=Living Rev. Relativity |volume=7 |url=http://www.livingreviews.org/lrr-2004-2 |bibcode=2004LRR.....7....2G |doi=10.12942/lrr-2004-2 |accessdate=2008 թ․ փետրվարի 28}}
* {{Citation |last=Goroff |first=Marc H. |title=Quantum gravity at two loops |date=1985 |journal=Phys. Lett. |volume=160B |issue=1–3 |pages=81–86 |bibcode=1985PhLB..160...81G |doi=10.1016/0370-2693(85)91470-4 |last2=Sagnotti |first2=Augusto}}
* {{Cite arXiv |eprint=gr-qc/0703035 |class=gr-qc |first=Eric |last=Gourgoulhon |title=3+1 Formalism and Bases of Numerical Relativity |date=2007}}
* {{Citation |last=Gowdy |first=Robert H. |title=Gravitational Waves in Closed Universes |date=1971 |journal=Phys. Rev. Lett. |volume=27 |issue=12 |pages=826–829 |bibcode=1971PhRvL..27..826G |doi=10.1103/PhysRevLett.27.826}}
* {{Citation |last=Gowdy |first=Robert H. |title=Vacuum spacetimes with two-parameter spacelike isometry groups and compact invariant hypersurfaces: Topologies and boundary conditions |date=1974 |journal=Ann. Phys. (N.Y.) |volume=83 |issue=1 |pages=203–241 |bibcode=1974AnPhy..83..203G |doi=10.1016/0003-4916(74)90384-4}}
* {{Citation |last=Green |first=M. B. |title=Superstring theory. Volume 1: Introduction |date=1987 |publisher=Cambridge University Press |isbn=0-521-35752-7 |last2=Schwarz |first2=J. H. |last3=Witten |first3=E. |author2-link=John H. Schwarz |author3-link=Edward Witten}}
* {{Citation |last=Greenstein |first=J. L. |title=Effective Temperature, Radius, and Gravitational Redshift of Sirius B |date=1971 |journal=Astrophysical Journal |volume=169 |page=563 |bibcode=1971ApJ...169..563G |doi=10.1086/151174 |last2=Oke |first2=J. B. |last3=Shipman |first3=H. L.}}
* {{cite doi|10.1126/science.177.4044.166}}
* {{cite doi|10.1126/science.177.4044.168}}
* {{Citation |last=Havas |first=P. |title=Four-Dimensional Formulation of Newtonian Mechanics and Their Relation to the Special and the General Theory of Relativity |date=1964 |journal=Rev. Mod. Phys. |volume=36 |issue=4 |pages=938–965 |bibcode=1964RvMP...36..938H |doi=10.1103/RevModPhys.36.938}}
* {{Citation |last=Hawking |first=Stephen W. |title=The occurrence of singularities in cosmology |date=1966 |journal=Proceedings of the Royal Society |volume=A294 |issue=1439 |pages=511–521 |url=http://links.jstor.org/sici?sici=0080-4630%2819661018%29294%3A1439%3C511%3ATOOSIC%3E2.0.CO%3B2-Y |bibcode=1966RSPSA.294..511H |doi=10.1098/rspa.1966.0221}}
* {{Citation |last=Hawking |first=S. W. |title=Particle Creation by Black Holes |date=1975 |journal=Communications in Mathematical Physics |volume=43 |issue=3 |pages=199–220 |bibcode=1975CMaPh..43..199H |doi=10.1007/BF02345020}}
* {{Citation |last=Hawking |first=Stephen W. |title=300 Years of Gravitation |date=1987 |pages=631–651 |editor1-last=Hawking |editor1-first=Stephen W. |editor2-last=Israel |editor2-first=Werner |contribution=Quantum cosmology |publisher=Cambridge University Press |isbn=0-521-37976-8}}
* {{Citation |last1=Hawking |first1=Stephen W. |title=The large scale structure of space-time |date=1973 |publisher=Cambridge University Press |isbn=0-521-09906-4 |last2=Ellis |first2=George F. R. |author2-link=George Francis Rayner Ellis}}
* {{Citation |last=Heckmann |first=O. H. L. |title=Encyclopedia of Physics |date=1959 |volume=53 |page=489 |editor-last=Flügge |editor-first=S. |contribution=Newtonsche und Einsteinsche Kosmologie |last2=Schücking |first2=E.}}
* {{Citation |last=Heusler |first=Markus |title=Stationary Black Holes: Uniqueness and Beyond |date=1998 |journal=Living Rev. Relativity |volume=1 |url=http://www.livingreviews.org/lrr-1998-6 |doi=10.12942/lrr-1998-6 |accessdate=2007 թ․ օգոստոսի 4}}
* {{Citation |last=Heusler |first=Markus |title=Black Hole Uniqueness Theorems |date=1996 |publisher=Cambridge University Press |isbn=0-521-56735-1}}
* {{Citation |last=Hey |first=Tony |title=The new quantum universe |date=2003 |publisher=Cambridge University Press |isbn=0-521-56457-3 |last2=Walters |first2=Patrick}}
* {{Citation |last1=Hough |first1=Jim |title=Gravitational Wave Detection by Interferometry (Ground and Space) |date=2000 |journal=Living Rev. Relativity |volume=3 |url=http://www.livingreviews.org/lrr-2000-3 |last2=Rowan |first2=Sheila |accessdate=2007 թ․ հուլիսի 21}}
* {{Citation |last=Hubble |first=Edwin |title=A Relation between Distance and Radial Velocity among Extra-Galactic Nebulae |date=1929 |journal=Proc. Nat. Acad. Sci. |volume=15 |issue=3 |pages=168–173 |url=http://www.pnas.org/cgi/reprint/15/3/168.pdf |url-status=dead |format=PDF |bibcode=1929PNAS...15..168H |doi=10.1073/pnas.15.3.168 |pmc=522427 |pmid=16577160 |accessdate=2015 թ․ օգոստոսի 19 |archivedate=2008 թ․ հունիսի 26 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080626170043/http://www.pnas.org/cgi/reprint/15/3/168.pdf}}
* {{Citation |last1=Hulse |first1=Russell A. |title=Discovery of a pulsar in a binary system |date=1975 |journal=Astrophys. J. |volume=195 |pages=L51–L55 |bibcode=1975ApJ...195L..51H |doi=10.1086/181708 |last2=Taylor |first2=Joseph H. |author2-link=Joseph Hooton Taylor, Jr.}}
* {{Citation |last=Ibanez |first=L. E. |title=The second string (phenomenology) revolution |date=2000 |journal=Class. Quant. Grav. |volume=17 |issue=5 |pages=1117–1128 |arxiv=hep-ph/9911499 |bibcode=2000CQGra..17.1117I |doi=10.1088/0264-9381/17/5/321}}
* {{Citation |last1=Iorio |first1=L. |title=An Assessment of the Systematic Uncertainty in Present and Future Tests of the Lense-Thirring Effect with Satellite Laser Ranging |date=2009 |journal=Space Sci. Rev. |volume=148 |issue=1–4 |page=363 |arxiv=0809.1373 |bibcode=2009SSRv..148..363I |doi=10.1007/s11214-008-9478-1}}
* {{Citation |last=Isham |first=Christopher J. |title=Canonical Gravity: From Classical to Quantum |date=1994 |editor-last=Ehlers |editor-first=Jürgen |editor2-last=Friedrich |editor2-first=Helmut |contribution=Prima facie questions in quantum gravity |publisher=Springer |isbn=3-540-58339-4}}
* {{Citation |last=Israel |first=Werner |title=Event Horizons and Gravitational Collapse |date=1971 |journal=General Relativity and Gravitation |volume=2 |issue=1 |pages=53–59 |bibcode=1971GReGr...2...53I |doi=10.1007/BF02450518}}
* {{Citation |last=Israel |first=Werner |title=300 Years of Gravitation |date=1987 |pages=199–276 |editor1-last=Hawking |editor1-first=Stephen W. |editor2-last=Israel |editor2-first=Werner |contribution=Dark stars: the evolution of an idea |publisher=Cambridge University Press |isbn=0-521-37976-8}}
* {{Citation |last=Janssen |first=Michel |title=Of pots and holes: Einstein's bumpy road to general relativity |date=2005 |journal=Ann. Phys. (Leipzig) |volume=14 |issue=S1 |pages=58–85 |url=https://netfiles.umn.edu/xythoswfs/webui/_xy-15267453_1-t_ycAqaW0A |url-status=dead |format=PDF |bibcode=2005AnP...517S..58J |doi=10.1002/andp.200410130 |accessdate=2015 թ․ օգոստոսի 19 |archivedate=2020 թ․ օգոստոսի 25 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200825211741/https://login.umn.edu/idp/profile/SAML2/Redirect/SSO;jsessionid=184queebv0gssw5xjp8euf59y?execution=e1s1}}
* {{Citation |last1=Jaranowski |first1=Piotr |title=Gravitational-Wave Data Analysis. Formalism and Sample Applications: The Gaussian Case |date=2005 |journal=Living Rev. Relativity |volume=8 |url=http://www.livingreviews.org/lrr-2005-3 |doi=10.12942/lrr-2005-3 |last2=Królak |first2=Andrzej |accessdate=2007 թ․ հուլիսի 30}}
* {{Citation |last=Kahn |first=Bob |title=Gravity Probe B Website |date=1996–2012 |url=http://einstein.stanford.edu/ |publisher=Stanford University |accessdate=2012 թ․ ապրիլի 20}}
* {{Citation |last=Kahn |first=Bob |title=Was Einstein right? Scientists provide first public peek at Gravity Probe B results (Stanford University Press Release) |date=2007 թ․ ապրիլի 14 |url=http://einstein.stanford.edu/content/press_releases/SU/pr-aps-041807.pdf |publisher=Stanford University News Service |format=PDF}}
* {{Citation |last=Kamionkowski |first=Marc |title=Statistics of Cosmic Microwave Background Polarization |date=1997 |journal=Phys. Rev. |volume=D55 |issue=12 |pages=7368–7388 |arxiv=astro-ph/9611125 |bibcode=1997PhRvD..55.7368K |doi=10.1103/PhysRevD.55.7368 |last2=Kosowsky |first2=Arthur |last3=Stebbins |first3=Albert}}
* {{Citation |last=Kennefick |first=Daniel |title=One hundred authors for Einstein |date=2005 |pages=178–181 |editor-last=Renn |editor-first=Jürgen |contribution=Astronomers Test General Relativity: Light-bending and the Solar Redshift |publisher=Wiley-VCH |isbn=3-527-40574-7}}
* {{Citation |last=Kennefick |first=Daniel |title=Proceedings of the 7th Conference on the History of General Relativity, Tenerife, 2005 |date=2007 |volume=0709 |page=685 |contribution=Not Only Because of Theory: Dyson, Eddington and the Competing Myths of the 1919 Eclipse Expedition |arxiv=0709.0685 |bibcode=2007arXiv0709.0685K}}
* {{Citation |last=Kenyon |first=I. R. |title=General Relativity |date=1990 |publisher=Oxford University Press |isbn=0-19-851996-6}}
* {{Citation |last=Kochanek |first=C.S. |title=CASTLES Survey Website |date=2007 |url=http://cfa-www.harvard.edu/castles |publisher=Harvard-Smithsonian Center for Astrophysics |last2=Falco |first2=E.E. |last3=Impey |first3=C. |last4=Lehar |first4=J. |accessdate=2007 թ․ օգոստոսի 21}}
* {{Citation |last=Komar |first=Arthur |title=Covariant Conservation Laws in General Relativity |date=1959 |journal=Phys. Rev. |volume=113 |issue=3 |pages=934–936 |bibcode=1959PhRv..113..934K |doi=10.1103/PhysRev.113.934}}
* {{Citation |last=Kramer |first=Michael |title=Astrophysics, Clocks and Fundamental Constants: Millisecond Pulsars as Tools of Fundamental Physics |date=2004 |journal=Lecture Notes in Physics |volume=648 |pages=33–54 |editor1-last=Karshenboim |editor1-first=S. G. |editor2-last=Peik |editor2-first=E. |publisher=Springer |arxiv=astro-ph/0405178 |bibcode=2004LNP...648...33K |doi=10.1007/978-3-540-40991-5_3 |isbn=978-3-540-21967-5}}
* {{Citation |last=Kramer |first=M. |title=Tests of general relativity from timing the double pulsar |date=2006 |journal=Science |volume=314 |issue=5796 |pages=97–102 |arxiv=astro-ph/0609417 |bibcode=2006Sci...314...97K |doi=10.1126/science.1132305 |pmid=16973838 |display-authors=8 |last2=Stairs |first2=I. H. |last3=Manchester |first3=R. N. |last4=McLaughlin |first4=M. A. |last5=Lyne |first5=A. G. |last6=Ferdman |first6=R. D. |last7=Burgay |first7=M. |last8=Lorimer |first8=D. R. |last9=Possenti |first9=A.}}
* {{Citation |last=Kraus |first=Ute |title=Relativistic Astrophysics |date=1998 |pages=66–81 |contribution=Light Deflection Near Neutron Stars |publisher=Vieweg |isbn=3-528-06909-0}}
* {{Citation |last=Kuchař |first=Karel |title=Relativity, Astrophysics and Cosmology |date=1973 |pages=237–288 |editor-last=Israel |editor-first=Werner |contribution=Canonical Quantization of Gravity |publisher=D. Reidel |isbn=90-277-0369-8}}
* {{Citation |last=Künzle |first=H. P. |title=Galilei and Lorentz Structures on spacetime: comparison of the corresponding geometry and physics |date=1972 |journal=Ann. Inst. Henri Poincaré a |volume=17 |pages=337–362 |url=http://www.numdam.org/item?id=AIHPA_1972__17_4_337_0}}
* {{Citation |last=Lahav |first=Ofer |title=Measuring our Universe from Galaxy Redshift Surveys |date=2004 |journal=Living Rev. Relativity |volume=7 |url=http://www.livingreviews.org/lrr-2004-8 |arxiv=astro-ph/0310642 |bibcode=2004LRR.....7....8L |doi=10.12942/lrr-2004-8 |last2=Suto |first2=Yasushi |accessdate=2007 թ․ օգոստոսի 19}}
* {{Citation |last=Landgraf |first=M. |title=Mission design for LISA Pathfinder |date=2005 |journal=Class. Quant. Grav. |volume=22 |issue=10 |pages=S487–S492 |arxiv=gr-qc/0411071 |bibcode=2005CQGra..22S.487L |doi=10.1088/0264-9381/22/10/048 |last2=Hechler |first2=M. |last3=Kemble |first3=S.}}
* {{Citation |last=Lehner |first=Luis |title=Numerical Relativity: A review |date=2001 |journal=Class. Quant. Grav. |volume=18 |issue=17 |pages=R25–R86 |arxiv=gr-qc/0106072 |bibcode=2001CQGra..18R..25L |doi=10.1088/0264-9381/18/17/202}}
* {{Citation |last=Lehner |first=Luis |title=General Relativity and Gravitation - Proceedings of the 16th International Conference |date=2002 |page=210 |chapter=NUMERICAL RELATIVITY: STATUS AND PROSPECTS |arxiv=gr-qc/0202055 |bibcode=2002grg..conf..210L |doi=10.1142/9789812776556_0010 |isbn=9789812381712}}
* {{Citation |last=Linde |first=Andrei |title=Particle Physics and Inflationary Cosmology |date=1990 |page=3203 |publisher=Harwood |arxiv=hep-th/0503203 |bibcode=2005hep.th....3203L |isbn=3-7186-0489-2}}
* {{Citation |last=Linde |first=Andrei |title=Towards inflation in string theory |date=2005 |journal=J. Phys. Conf. Ser. |volume=24 |pages=151–160 |arxiv=hep-th/0503195 |bibcode=2005JPhCS..24..151L |doi=10.1088/1742-6596/24/1/018}}
* {{Citation |last=Loll |first=Renate |title=Discrete Approaches to Quantum Gravity in Four Dimensions |date=1998 |journal=Living Rev. Relativity |volume=1 |url=http://www.livingreviews.org/lrr-1998-13 |arxiv=gr-qc/9805049 |bibcode=1998LRR.....1...13L |doi=10.12942/lrr-1998-13 |accessdate=2008 թ․ մարտի 9}}
* {{Citation |last=Lovelock |first=David |title=The Four-Dimensionality of Space and the Einstein Tensor |date=1972 |journal=J. Math. Phys. |volume=13 |issue=6 |pages=874–876 |bibcode=1972JMP....13..874L |doi=10.1063/1.1666069}}
*{{Cite book |last=Ludyk |first=Günter |title=Einstein in Matrix Form |date=2013 |publisher=Springer |isbn=9783642357978 |edition=1st |location=Berlin}}
* {{Citation |last=MacCallum |first=M. |title=A Century of Relativity Physics (ERE05, the XXVIII Spanish Relativity Meeting) |date=2006 |volume=841 |page=129 |editor-last=Mornas |editor-first=L. |editor2-last=Alonso |editor2-first=J. D. |contribution=Finding and using exact solutions of the Einstein equations |publisher=American Institute of Physics |arxiv=gr-qc/0601102 |bibcode=2006AIPC..841..129M |doi=10.1063/1.2218172}}
* {{Citation |last=Maddox |first=John |title=What Remains To Be Discovered |date=1998 |publisher=Macmillan |isbn=0-684-82292-X}}
* {{Citation |last=Mannheim |first=Philip D. |title=Alternatives to Dark Matter and Dark Energy |date=2006 |journal=Prog. Part. Nucl. Phys. |volume=56 |issue=2 |pages=340–445 |arxiv=astro-ph/0505266 |bibcode=2006PrPNP..56..340M |doi=10.1016/j.ppnp.2005.08.001}}
* {{Citation |last=Mather |first=J. C. |title=Measurement of the cosmic microwave spectrum by the COBE FIRAS instrument |date=1994 |journal=Astrophysical Journal |volume=420 |pages=439–444 |bibcode=1994ApJ...420..439M |doi=10.1086/173574 |display-authors=8 |last2=Cheng |first2=E. S. |last3=Cottingham |first3=D. A. |last4=Eplee |first4=R. E. |last5=Fixsen |first5=D. J. |last6=Hewagama |first6=T. |last7=Isaacman |first7=R. B. |last8=Jensen |first8=K. A. |last9=Meyer |first9=S. S.}}
* {{Citation |last=Mermin |first=N. David |title=It's About Time. Understanding Einstein's Relativity |date=2005 |publisher=Princeton University Press |isbn=0-691-12201-6}}
* {{Citation |last=Messiah |first=Albert |title=Quantum Mechanics |date=1999 |publisher=Dover Publications |isbn=0-486-40924-4}}
* {{Citation |last=Miller |first=Cole |title=Stellar Structure and Evolution (Lecture notes for Astronomy 606) |date=2002 |url=http://www.astro.umd.edu/~miller/teaching/astr606/ |publisher=University of Maryland |accessdate=2007 թ․ հուլիսի 25}}
* {{Citation |last=Misner |first=Charles W. |title=Gravitation |date=1973 |publisher=W. H. Freeman |isbn=0-7167-0344-0 |last2=Thorne |first2=Kip. S. |last3=Wheeler |first3=John A. |author2-link=Kip Thorne |author3-link=John A. Wheeler}}
* {{Citation |last=Møller |first=Christian |title=The Theory of Relativity |date=1952 |url=https://archive.org/details/theoryofrelativi029229mbp |edition=3rd |publisher=Oxford University Press}}
* {{Citation |last=Narayan |first=Ramesh |title=Black holes in astrophysics |date=2006 |journal=New Journal of Physics |volume=7 |page=199 |arxiv=gr-qc/0506078 |bibcode=2005NJPh....7..199N |doi=10.1088/1367-2630/7/1/199}}
* {{Cite arXiv |eprint=astro-ph/9606001 |class=astro-ph |first1=Ramesh |last1=Narayan |first2=Matthias |last2=Bartelmann |title=Lectures on Gravitational Lensing |date=1997}}
* {{Citation |last=Narlikar |first=Jayant V. |title=Introduction to Cosmology |date=1993 |publisher=Cambridge University Press |isbn=0-521-41250-1}}
* {{Citation |last=Nieto |first=Michael Martin |title=The quest to understand the Pioneer anomaly |date=2006 |journal=EurophysicsNews |volume=37 |issue=6 |pages=30–34 |url=http://www.europhysicsnews.org/articles/epn/pdf/2006/06/epn06604.pdf |format=PDF |bibcode=2006ENews..37...30N |doi=10.1051/epn:2006604}}
* {{Citation |last=Nordström |first=Gunnar |title=On the Energy of the Gravitational Field in Einstein's Theory |date=1918 |journal=Verhandl. Koninkl. Ned. Akad. Wetenschap., |volume=26 |pages=1238–1245}}
* {{Cite arXiv |eprint=gr-qc/0301024 |class=gr-qc |first=Kenneth |last=Nordtvedt |title=Lunar Laser Ranging-a comprehensive probe of post-Newtonian gravity |date=2003}}
* {{Citation |last=Norton |first=John D. |title=What was Einstein's principle of equivalence? |date=1985 |journal=Studies in History and Philosophy of Science |volume=16 |issue=3 |pages=203–246 |url=http://www.pitt.edu/~jdnorton/papers/ProfE_re-set.pdf |format=PDF |doi=10.1016/0039-3681(85)90002-0 |accessdate=2007 թ․ հունիսի 11}}
* {{Citation |last=Ohanian |first=Hans C. |title=Gravitation and Spacetime |date=1994 |publisher=W. W. Norton & Company |isbn=0-393-96501-5 |last2=Ruffini |first2=Remo}}
* {{Citation |last=Olive |first=K. A. |title=A Realistic Determination of the Error on the Primordial Helium Abundance |date=2004 |journal=Astrophysical Journal |volume=617 |issue=1 |pages=29–49 |arxiv=astro-ph/0405588 |bibcode=2004ApJ...617...29O |doi=10.1086/425170 |last2=Skillman |first2=E. A.}}
* {{Citation |last=O'Meara |first=John M. |title=The Deuterium to Hydrogen Abundance Ratio Towards a Fourth QSO: HS0105+1619 |date=2001 |journal=Astrophysical Journal |volume=552 |issue=2 |pages=718–730 |arxiv=astro-ph/0011179 |bibcode=2001ApJ...552..718O |doi=10.1086/320579 |last2=Tytler |first2=David |last3=Kirkman |first3=David |last4=Suzuki |first4=Nao |last5=Prochaska |first5=Jason X. |last6=Lubin |first6=Dan |last7=Wolfe |first7=Arthur M.}}
* {{Citation |last=Oppenheimer |first=J. Robert |title=On continued gravitational contraction |date=1939 |journal=Physical Review |volume=56 |issue=5 |pages=455–459 |bibcode=1939PhRv...56..455O |doi=10.1103/PhysRev.56.455 |last2=Snyder |first2=H.}}
* {{Citation |last=Overbye |first=Dennis |title=Lonely Hearts of the Cosmos: the story of the scientific quest for the secret of the Universe |date=1999 |publisher=Back Bay |isbn=0-316-64896-5}}
* {{Citation |last=Pais |first=Abraham |title='Subtle is the Lord...' The Science and life of Albert Einstein |date=1982 |publisher=Oxford University Press |isbn=0-19-853907-X}}
* {{Citation |last=Peacock |first=John A. |title=Cosmological Physics |date=1999 |publisher=Cambridge University Press |isbn=0-521-41072-X}}
* {{Citation |last=Peebles |first=P. J. E. |title=Primordial Helium abundance and primordial fireball II |date=1966 |journal=Astrophysical Journal |volume=146 |pages=542–552 |bibcode=1966ApJ...146..542P |doi=10.1086/148918}}
* {{Citation |last=Peebles |first=P. J. E. |title=Principles of physical cosmology |date=1993 |publisher=Princeton University Press |isbn=0-691-01933-9}}
* {{Citation |last=Peebles |first=P.J.E. |title=The case for the relativistic hot Big Bang cosmology |date=1991 |journal=Nature |volume=352 |issue=6338 |pages=769–776 |bibcode=1991Natur.352..769P |doi=10.1038/352769a0 |last2=Schramm |first2=D.N. |last3=Turner |first3=E.L. |last4=Kron |first4=R.G.}}
* {{Citation |last=Penrose |first=Roger |title=Gravitational collapse and spacetime singularities |date=1965 |journal=Physical Review Letters |volume=14 |issue=3 |pages=57–59 |bibcode=1965PhRvL..14...57P |doi=10.1103/PhysRevLett.14.57}}
* {{Citation |last=Penrose |first=Roger |title=Gravitational collapse: the role of general relativity |date=1969 |journal=Rivista del Nuovo Cimento |volume=1 |pages=252–276 |bibcode=1969NCimR...1..252P}}
* {{Citation |last=Penrose |first=Roger |title=The Road to Reality |date=2004 |publisher=A. A. Knopf |isbn=0-679-45443-8}}
* {{Citation |last=Penzias |first=A. A. |title=A measurement of excess antenna temperature at 4080 Mc/s |date=1965 |journal=Astrophysical Journal |volume=142 |pages=419–421 |bibcode=1965ApJ...142..419P |doi=10.1086/148307 |last2=Wilson |first2=R. W. |author2-link=Robert W. Wilson}}
* {{Citation |last=Peskin |first=Michael E. |title=An Introduction to Quantum Field Theory |date=1995 |publisher=Addison-Wesley |isbn=0-201-50397-2 |last2=Schroeder |first2=Daniel V.}}
* {{Citation |last=Peskin |first=Michael E. |title=Dark Matter and Particle Physics |date=2007 |journal=Journal of the Physical Society of Japan |volume=76 |issue=11 |page=111017 |arxiv=0707.1536 |bibcode=2007JPSJ...76k1017P |doi=10.1143/JPSJ.76.111017}}
* {{Citation |last=Poisson |first=Eric |title=The Motion of Point Particles in Curved Spacetime |date=2004 |journal=Living Rev. Relativity |volume=7 |url=http://www.livingreviews.org/lrr-2004-6 |doi=10.12942/lrr-2004-6 |accessdate=2007 թ․ հունիսի 13}}
* {{Citation |last=Poisson |first=Eric |title=A Relativist's Toolkit. The Mathematics of Black-Hole Mechanics |date=2004 |publisher=Cambridge University Press |isbn=0-521-83091-5}}
* {{Citation |last=Polchinski |first=Joseph |title=String Theory Vol. I: An Introduction to the Bosonic String |date=1998a |publisher=Cambridge University Press |isbn=0-521-63303-6}}
* {{Citation |last=Polchinski |first=Joseph |title=String Theory Vol. II: Superstring Theory and Beyond |date=1998b |publisher=Cambridge University Press |isbn=0-521-63304-4}}
* {{Citation |last=Pound |first=R. V. |title=Gravitational Red-Shift in Nuclear Resonance |date=1959 |journal=Physical Review Letters |volume=3 |issue=9 |pages=439–441 |bibcode=1959PhRvL...3..439P |doi=10.1103/PhysRevLett.3.439 |last2=Rebka |first2=G. A.}}
* {{Citation |last=Pound |first=R. V. |title=Apparent weight of photons |date=1960 |journal=Phys. Rev. Lett. |volume=4 |issue=7 |pages=337–341 |bibcode=1960PhRvL...4..337P |doi=10.1103/PhysRevLett.4.337 |last2=Rebka |first2=G. A.}}
* {{Citation |last=Pound |first=R. V. |title=Effect of Gravity on Nuclear Resonance |date=1964 |journal=Phys. Rev. Lett. |volume=13 |issue=18 |pages=539–540 |bibcode=1964PhRvL..13..539P |doi=10.1103/PhysRevLett.13.539 |last2=Snider |first2=J. L.}}
* {{Citation |last=Ramond |first=Pierre |title=Field Theory: A Modern Primer |date=1990 |publisher=Addison-Wesley |isbn=0-201-54611-6}}
* {{Citation |last=Rees |first=Martin |title=Appearance of Relativistically Expanding Radio Sources |date=1966 |journal=Nature |volume=211 |issue=5048 |pages=468–470 |bibcode=1966Natur.211..468R |doi=10.1038/211468a0}}
* {{Citation |last=Reissner |first=H. |title=Über die Eigengravitation des elektrischen Feldes nach der Einsteinschen Theorie |date=1916 |journal=Annalen der Physik |volume=355 |issue=9 |pages=106–120 |bibcode=1916AnP...355..106R |doi=10.1002/andp.19163550905}}
* {{Citation |last=Remillard |first=Ronald A. |title=The Rates of Type I X-Ray Bursts from Transients Observed with RXTE: Evidence for Black Hole Event Horizons |date=2006 |journal=Astrophysical Journal |volume=646 |issue=1 |pages=407–419 |arxiv=astro-ph/0509758 |bibcode=2006ApJ...646..407R |doi=10.1086/504862 |last2=Lin |first2=Dacheng |last3=Cooper |first3=Randall L. |last4=Narayan |first4=Ramesh}}
* {{Citation |title=The Genesis of General Relativity (4 Volumes) |date=2007 |editor-last=Renn |editor-first=Jürgen |place=Dordrecht |publisher=Springer |isbn=1-4020-3999-9}}
* {{Citation |title=Albert Einstein-Chief Engineer of the Universe: Einstein's Life and Work in Context |date=2005 |editor-last=Renn |editor-first=Jürgen |place=Berlin |publisher=Wiley-VCH |isbn=3-527-40571-2}}
* {{Citation |last=Reula |first=Oscar A. |title=Hyperbolic Methods for Einstein's Equations |date=1998 |journal=Living Rev. Relativity |volume=1 |url=http://www.livingreviews.org/lrr-1998-3 |bibcode=1998LRR.....1....3R |doi=10.12942/lrr-1998-3 |accessdate=2007 թ․ օգոստոսի 29}}
* {{Citation |last=Rindler |first=Wolfgang |title=Relativity. Special, General and Cosmological |date=2001 |publisher=Oxford University Press |isbn=0-19-850836-0}}
* {{Citation |last=Rindler |first=Wolfgang |title=Introduction to Special Relativity |date=1991 |publisher=Clarendon Press, Oxford |isbn=0-19-853952-5}}
* {{Citation |last=Robson |first=Ian |title=Active galactic nuclei |date=1996 |publisher=John Wiley |isbn=0-471-95853-0}}
* {{Citation |last=Roulet |first=E. |title=Microlensing |date=1997 |journal=Physics Reports |volume=279 |issue=2 |pages=67–118 |arxiv=astro-ph/9603119 |bibcode=1997PhR...279...67R |doi=10.1016/S0370-1573(96)00020-8 |last2=Mollerach |first2=S.}}
* {{Cite arXiv |eprint=gr-qc/0006061 |class=gr-qc |first=Carlo |last=Rovelli |title=Notes for a brief history of quantum gravity |date=2000}}
* {{Citation |last=Rovelli |first=Carlo |title=Loop Quantum Gravity |date=1998 |journal=Living Rev. Relativity |volume=1 |url=http://www.livingreviews.org/lrr-1998-1 |doi=10.12942/lrr-1998-1 |accessdate=2008 թ․ մարտի 13}}
* {{Citation |last=Schäfer |first=Gerhard |title=Gravitomagnetic Effects |date=2004 |journal=General Relativity and Gravitation |volume=36 |issue=10 |pages=2223–2235 |arxiv=gr-qc/0407116 |bibcode=2004GReGr..36.2223S |doi=10.1023/B:GERG.0000046180.97877.32}}
* {{Citation |last=Schödel |first=R. |title=Stellar Dynamics in the Central Arcsecond of Our Galaxy |date=2003 |journal=Astrophysical Journal |volume=596 |issue=2 |pages=1015–1034 |arxiv=astro-ph/0306214 |bibcode=2003ApJ...596.1015S |doi=10.1086/378122 |last2=Ott |first2=T. |last3=Genzel |first3=R. |last4=Eckart |first4=A. |last5=Mouawad |first5=N. |last6=Alexander |first6=T.}}
* {{Citation |last=Schutz |first=Bernard F. |title=A first course in general relativity |date=1985 |publisher=Cambridge University Press |isbn=0-521-27703-5}}
* {{Citation |last=Schutz |first=Bernard F. |title=Encyclopedia of Astronomy and Astrophysics |date=2001 |editor-last=Murdin |editor-first=Paul |contribution=Gravitational radiation |publisher=Grove's Dictionaries |isbn=1-56159-268-4}}
* {{Citation |last=Schutz |first=Bernard F. |title=Gravity from the ground up |date=2003 |publisher=Cambridge University Press |isbn=0-521-45506-5}}
* {{Citation |last=Schwarz |first=John H. |title=String Theory: Progress and Problems |date=2007 |journal=Progress of Theoretical Physics Supplement |volume=170 |page=214 |arxiv=hep-th/0702219 |bibcode=2007PThPS.170..214S |doi=10.1143/PTPS.170.214}}
* {{Citation |last=Schwarzschild |first=Karl |title=Über das Gravitationsfeld eines Massenpunktes nach der Einsteinschen Theorie |date=1916a |journal=Sitzungsber. Preuss. Akad. D. Wiss. |pages=189–196}}
* {{Citation |last=Schwarzschild |first=Karl |title=Über das Gravitationsfeld eines Kugel aus inkompressibler Flüssigkeit nach der Einsteinschen Theorie |date=1916b |journal=Sitzungsber. Preuss. Akad. D. Wiss. |pages=424–434}}
* {{Citation |last=Seidel |first=Edward |title=Gravitation and Relativity: At the turn of the millennium (Proceedings of the GR-15 Conference, held at IUCAA, Pune, India, December 16–21, 1997) |date=1998 |page=6088 |editor-last=Narlikar |editor-first=J. V. |editor2-last=Dadhich |editor2-first=N. |contribution=Numerical Relativity: Towards Simulations of 3D Black Hole Coalescence |publisher=IUCAA |arxiv=gr-qc/9806088 |bibcode=1998gr.qc.....6088S |isbn=81-900378-3-8}}
* {{Citation |last=Seljak |first=Uros̆ |title=Signature of Gravity Waves in the Polarization of the Microwave Background |date=1997 |journal=Phys. Rev. Lett. |volume=78 |issue=11 |pages=2054–2057 |arxiv=astro-ph/9609169 |bibcode=1997PhRvL..78.2054S |doi=10.1103/PhysRevLett.78.2054 |last2=Zaldarriaga |first2=Matias}}
* {{Citation |last=Shapiro |first=S. S. |title=Measurement of the solar gravitational deflection of radio waves using geodetic very-long-baseline interferometry data, 1979–1999 |date=2004 |journal=Phys. Rev. Lett. |volume=92 |issue=12 |page=121101 |bibcode=2004PhRvL..92l1101S |doi=10.1103/PhysRevLett.92.121101 |pmid=15089661 |last2=Davis |first2=J. L. |last3=Lebach |first3=D. E. |last4=Gregory |first4=J. S.}}
* {{Citation |last=Shapiro |first=Irwin I. |title=Fourth test of general relativity |date=1964 |journal=Phys. Rev. Lett. |volume=13 |issue=26 |pages=789–791 |bibcode=1964PhRvL..13..789S |doi=10.1103/PhysRevLett.13.789}}
* {{Citation |last=Shapiro |first=I. I. |title=Fourth test of general relativity: preliminary results |date=1968 |journal=Phys. Rev. Lett. |volume=20 |issue=22 |pages=1265–1269 |bibcode=1968PhRvL..20.1265S |doi=10.1103/PhysRevLett.20.1265 |last2=Pettengill |first2=Gordon |last3=Ash |first3=Michael |last4=Stone |first4=Melvin |last5=Smith |first5=William |last6=Ingalls |first6=Richard |last7=Brockelman |first7=Richard}}
* {{Citation |last=Singh |first=Simon |title=Big Bang: The Origin of the Universe |date=2004 |publisher=Fourth Estate |isbn=0-00-715251-5}}
* {{Citation |last=Sorkin |first=Rafael D. |title=Lectures on Quantum Gravity |date=2005 |page=9009 |editor-last=Gomberoff |editor-first=Andres |editor2-last=Marolf |editor2-first=Donald |contribution=Causal Sets: Discrete Gravity |publisher=Springer |arxiv=gr-qc/0309009 |bibcode=2003gr.qc.....9009S |isbn=0-387-23995-2}}
* {{Citation |last=Sorkin |first=Rafael D. |title=Forks in the Road, on the Way to Quantum Gravity |date=1997 |journal=Int. J. Theor. Phys. |volume=36 |issue=12 |pages=2759–2781 |arxiv=gr-qc/9706002 |bibcode=1997IJTP...36.2759S |doi=10.1007/BF02435709}}
* {{Citation |last=Spergel |first=D. N. |title=First Year Wilkinson Microwave Anisotropy Probe (WMAP) Observations: Determination of Cosmological Parameters |date=2003 |journal=Astrophys. J. Suppl. |volume=148 |issue=1 |pages=175–194 |arxiv=astro-ph/0302209 |bibcode=2003ApJS..148..175S |doi=10.1086/377226 |display-authors=8 |last2=Verde |first2=L. |last3=Peiris |first3=H. V. |last4=Komatsu |first4=E. |last5=Nolta |first5=M. R. |last6=Bennett |first6=C. L. |last7=Halpern |first7=M. |last8=Hinshaw |first8=G. |last9=Jarosik |first9=N.}}
* {{Citation |last=Spergel |first=D. N. |title=Wilkinson Microwave Anisotropy Probe (WMAP) Three Year Results: Implications for Cosmology |date=2007 |journal=Astrophysical Journal Supplement |volume=170 |issue=2 |pages=377–408 |arxiv=astro-ph/0603449 |bibcode=2007ApJS..170..377S |doi=10.1086/513700 |display-authors=8 |last2=Bean |first2=R. |last3=Doré |first3=O. |last4=Nolta |first4=M. R. |last5=Bennett |first5=C. L. |last6=Dunkley |first6=J. |last7=Hinshaw |first7=G. |last8=Jarosik |first8=N. |last9=Komatsu |first9=E.}}
* {{Citation |last=Springel |first=Volker |title=Simulations of the formation, evolution and clustering of galaxies and quasars |date=2005 |journal=Nature |volume=435 |issue=7042 |pages=629–636 |arxiv=astro-ph/0504097 |bibcode=2005Natur.435..629S |doi=10.1038/nature03597 |pmid=15931216 |display-authors=8 |last2=White |first2=Simon D. M. |last3=Jenkins |first3=Adrian |last4=Frenk |first4=Carlos S. |last5=Yoshida |first5=Naoki |last6=Gao |first6=Liang |last7=Navarro |first7=Julio |last8=Thacker |first8=Robert |last9=Croton |first9=Darren}}
* {{Citation |last=Stairs |first=Ingrid H. |title=Testing General Relativity with Pulsar Timing |date=2003 |journal=Living Rev. Relativity |volume=6 |url=http://www.livingreviews.org/lrr-2003-5 |arxiv=astro-ph/0307536 |bibcode=2003LRR.....6....5S |doi=10.12942/lrr-2003-5 |accessdate=2007 թ․ հուլիսի 21}}
* {{Citation |last=Stephani |first=H. |title=Exact Solutions of Einstein's Field Equations |date=2003 |edition=2 |publisher=Cambridge University Press |isbn=0-521-46136-7 |last2=Kramer |first2=D. |last3=MacCallum |first3=M. |last4=Hoenselaers |first4=C. |last5=Herlt |first5=E.}}
* {{Citation |last=Synge |first=J. L. |title=Relativity: The Special Theory |date=1972 |publisher=North-Holland Publishing Company |isbn=0-7204-0064-3}}
* {{Citation |last=Szabados |first=László B. |title=Quasi-Local Energy-Momentum and Angular Momentum in GR |date=2004 |journal=Living Rev. Relativity |volume=7 |url=http://www.livingreviews.org/lrr-2004-4 |doi=10.12942/lrr-2004-4 |accessdate=2007 թ․ օգոստոսի 23}}
* {{Citation |last=Taylor |first=Joseph H. |title=Binary pulsars and relativistic gravity |date=1994 |journal=Rev. Mod. Phys. |volume=66 |issue=3 |pages=711–719 |bibcode=1994RvMP...66..711T |doi=10.1103/RevModPhys.66.711}}
* {{Citation |last=Thiemann |first=Thomas |title=Approaches to Fundamental Physics: Loop Quantum Gravity: An Inside View |date=2006 |journal=Lecture Notes in Physics |volume=721 |pages=185–263 |arxiv=hep-th/0608210 |bibcode=2007LNP...721..185T |doi=10.1007/978-3-540-71117-9_10 |isbn=978-3-540-71115-5 |ref=harv}}
* {{Citation |last=Thiemann |first=Thomas |title=Lectures on Loop Quantum Gravity |date=2003 |journal=Lecture Notes in Physics |volume=631 |pages=41–135 |arxiv=gr-qc/0210094 |doi=10.1007/978-3-540-45230-0_3 |isbn=978-3-540-40810-9}}
* {{Citation |last=Thorne |first=Kip S. |title=Magic without Magic |date=1972 |pages=231–258 |editor-last=Klauder |editor-first=J. |contribution=Nonspherical Gravitational Collapse-A Short Review |publisher=W. H. Freeman}}
* {{Citation |last=Thorne |first=Kip S. |title=Black Holes and Time Warps: Einstein's Outrageous Legacy |date=1994 |publisher=W W Norton & Company |isbn=0-393-31276-3}}
* {{Citation |last=Thorne |first=Kip S. |title=Gravitational radiation |date=1995 |journal=Particle and Nuclear Astrophysics and Cosmology in the Next Millenium |page=160 |arxiv=gr-qc/9506086 |bibcode=1995pnac.conf..160T |isbn=0-521-36853-7}}
* {{Cite arXiv |eprint=gr-qc/9707012 |class=gr-qc |first=Paul K. |last=Townsend |title=Black Holes (Lecture notes) |date=1997}}
* {{Cite arXiv |eprint=hep-th/9612121 |class=hep-th |first=Paul K. |last=Townsend |title=Four Lectures on M-Theory |date=1996}}
* {{Citation |last=Traschen |first=Jenny |title=An Introduction to Black Hole Evaporation |date=2000 |journal=Mathematical Methods of Physics (Proceedings of the 1999 Londrina Winter School) |page=180 |editor-last=Bytsenko |editor-first=A. |editor2-last=Williams |editor2-first=F. |publisher=World Scientific |arxiv=gr-qc/0010055 |bibcode=2000mmp..conf..180T}}
* {{Citation |last=Trautman |first=Andrzej |title=Encyclopedia of Mathematical Physics, Vol. 2 |date=2006 |pages=189–195 |editor-last=Françoise |editor-first=J.-P. |editor2-last=Naber |editor2-first=G. L. |editor3-last=Tsou |editor3-first=S. T. |contribution=Einstein–Cartan theory |publisher=Elsevier |arxiv=gr-qc/0606062 |bibcode=2006gr.qc.....6062T}}
* {{Citation |last=Unruh |first=W. G. |title=Notes on Black Hole Evaporation |date=1976 |journal=Phys. Rev. D |volume=14 |issue=4 |pages=870–892 |bibcode=1976PhRvD..14..870U |doi=10.1103/PhysRevD.14.870}}
* {{Citation |last=Valtonen |first=M. J. |title=A massive binary black-hole system in OJ 287 and a test of general relativity |date=2008 |journal=Nature |volume=452 |issue=7189 |pages=851–853 |arxiv=0809.1280 |bibcode=2008Natur.452..851V |doi=10.1038/nature06896 |pmid=18421348 |display-authors=8 |last2=Lehto |first2=H. J. |last3=Nilsson |first3=K. |last4=Heidt |first4=J. |last5=Takalo |first5=L. O. |last6=Sillanpää |first6=A. |last7=Villforth |first7=C. |last8=Kidger |first8=M. |last9=Poyner |first9=G.}}
* {{Citation |last=Wald |first=Robert M. |title=On Particle Creation by Black Holes |date=1975 |journal=Commun. Math. Phys. |volume=45 |issue=3 |pages=9–34 |bibcode=1975CMaPh..45....9W |doi=10.1007/BF01609863}}
* {{Citation |last=Wald |first=Robert M. |title=General Relativity (book) |date=1984 |publisher=University of Chicago Press |isbn=0-226-87033-2 |General Relativity}}
* {{Citation |last=Wald |first=Robert M. |title=Quantum field theory in curved spacetime and black hole thermodynamics |date=1994 |publisher=University of Chicago Press |isbn=0-226-87027-8}}
* {{Citation |last=Wald |first=Robert M. |title=The Thermodynamics of Black Holes |date=2001 |journal=Living Rev. Relativity |volume=4 |url=http://www.livingreviews.org/lrr-2001-6 |bibcode=2001LRR.....4....6W |doi=10.12942/lrr-2001-6 |accessdate=2007 թ․ օգոստոսի 8}}
* {{Citation |last=Walsh |first=D. |title=0957 + 561 A, B: twin quasistellar objects or gravitational lens? |date=1979 |journal=Nature |volume=279 |issue=5712 |pages=381–4 |bibcode=1979Natur.279..381W |doi=10.1038/279381a0 |pmid=16068158 |last2=Carswell |first2=R. F. |last3=Weymann |first3=R. J.}}
* {{Citation |last=Wambsganss |first=Joachim |title=Gravitational Lensing in Astronomy |date=1998 |journal=Living Rev. Relativity |volume=1 |url=http://www.livingreviews.org/lrr-1998-12 |arxiv=astro-ph/9812021 |bibcode=1998LRR.....1...12W |doi=10.12942/lrr-1998-12 |accessdate=2007 թ․ հուլիսի 20}}
* {{Citation |last=Weinberg |first=Steven |title=Gravitation and Cosmology |date=1972 |publisher=John Wiley |isbn=0-471-92567-5}}
* {{Citation |last=Weinberg |first=Steven |title=The Quantum Theory of Fields I: Foundations |date=1995 |publisher=Cambridge University Press |isbn=0-521-55001-7}}
* {{Citation |last=Weinberg |first=Steven |title=The Quantum Theory of Fields II: Modern Applications |date=1996 |publisher=Cambridge University Press |isbn=0-521-55002-5}}
* {{Citation |last=Weinberg |first=Steven |title=The Quantum Theory of Fields III: Supersymmetry |date=2000 |publisher=Cambridge University Press |isbn=0-521-66000-9}}
* {{Citation |last=Weisberg |first=Joel M. |title=Proceedings of "Radio Pulsars," Chania, Crete, August, 2002 |date=2003 |editor-last=Bailes |editor-first=M. |editor2-last=Nice |editor2-first=D. J. |editor3-last=Thorsett |editor3-first=S. E. |editor3-link=Stephen Thorsett |contribution=The Relativistic Binary Pulsar B1913+16" |publisher=ASP Conference Series |last2=Taylor |first2=Joseph H. |author2-link=Joseph Hooton Taylor, Jr.}}
* {{Citation |last=Weiss |first=Achim |title=Elements of the past: Big Bang Nucleosynthesis and observation |date=2006 |journal=[http://www.einstein-online.info/ Einstein Online] |url=http://www.einstein-online.info/en/spotlights/BBN_obs/index.html |url-status=dead |publisher=Max Planck Institute for Gravitational Physics |accessdate=2007 թ․ փետրվարի 24 |archivedate=2007 թ․ փետրվարի 8 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070208212728/http://www.einstein-online.info/en/spotlights/BBN_obs/index.html}}
* {{Citation |last=Wheeler |first=John A. |title=A Journey Into Gravity and Spacetime |date=1990 |series=Scientific American Library |place=San Francisco |publisher=W. H. Freeman |isbn=0-7167-6034-7}}
* {{Citation |last=Will |first=Clifford M. |title=Theory and experiment in gravitational physics |date=1993 |publisher=Cambridge University Press |isbn=0-521-43973-6}}
* {{Citation |last=Will |first=Clifford M. |title=The Confrontation between General Relativity and Experiment |date=2006 |journal=Living Rev. Relativity |volume=9 |url=http://www.livingreviews.org/lrr-2006-3 |arxiv=gr-qc/0510072 |bibcode=2006LRR.....9....3W |doi=10.12942/lrr-2006-3 |accessdate=2007 թ․ հունիսի 12}}
* {{Citation |last=Zwiebach |first=Barton |title=A First Course in String Theory |date=2004 |publisher=Cambridge University Press |isbn=0-521-83143-1}}
</div>

== Արտաքին հղումներ ==
*[https://lightandmatter.com/genrel/ Հարաբերականության ընդհանուր տեսության դասագիրք] (անգլերեն)
*[https://feynmanlectures.caltech.edu/II_42.html The Feynman Lectures on Physics Vol. II Ch. 42: Curved Space]

{{Հարաբերականության տեսություն}}
{{Օրվա հոդված նախագծի մասնակից}}
{{ՀՍՀ|հատոր=6|էջ=275}}

[[Կատեգորիա:Ալբերտ Այնշտայն]]
[[Կատեգորիա:Հարաբերականության ընդհանուր տեսություն]]