Դիտել Հենդրիկ Լորենց էջի վիքիկոդը

{{Տեղեկաքարտ Գիտնական}}
'''Հենդրիկ Անտոն Լորենց''' ({{lang-nl|''Hendrik Antoon Lorentz''}}, {{ԱԾ}}), նիդերլանդցի տեսաբան-ֆիզիկոս, [[Ֆիզիկայի Նոբելյան մրցանակ|Նոբելյան մրցանակ]]ի դափնեկիր [[ֆիզիկա]]յի բնագավառում ([[1902]], [[Պիտեր Զեեման]]ի հետ միասին) և ուրիշ մրցանակների մրցանակակիր, Նիդերլանդների գիտությունների թագավորական ակադեմիայի անդամ ([[1881]]), մի շարք օտարերկրյա գիտությունների ակադեմիաների և լավագույն հասարակությունների անդամ։

Լորենցն առաջին հերթին հայտնի է [[Էլեկտրադինամիկա|էլեկտրոդինամիկայի]] և [[օպտիկա]]յի բնագավառներում իր աշխատություններով։ Միավորելով անընդհատ [[էլեկտրամագնիսական դաշտ]]ի կոնցեպցիան դիսկրետ [[էլեկտրական լիցք]]երի ներկայացման հետ, նա ստեղծեց դասական էլեկտրոնային տեսությունը և այն կիրառեց բազմաթիվ մասնավոր դեպքերի համար․ արտահայտություն ստացավ էլեկտրական դաշտի կողմից շարժվող լիցքի վրա ազդող ուժի համար ([[Լորենցի ուժ]]), դուրս բերեց նյութի [[բեկման ցուցիչ]]ը իր խտության հետ կապող բանաձև ([[Լորենց-Լորենցի բանաձև]]), մշակեց [[լույսի դիսպերսիա]]յի տեսությունը, բացատրեց մի շարք մագնիսաօպտիկական երևույթներ (մասնավորապես, [[Զեեմանի էֆեկտ]]ը) և որոշ [[մետաղներ]]ի հատկություններ։ Էլեկտրոնային տեսության հիմքի վրա գիտնականը զարգացրեց շարժվող միջավայրի էլեկտրոդինամիկան, այդ թվում առաջ քաշեց իրենց ուղղությամբ շարժվող մարմինների կրճատման հիպոթեզը ([[Երկարության կրճատում|Լորենց-Ֆիցջերալդի կրճատում]]), ներմուծեց «տեղական ժամանակի» գաղափարը, հարաբերական արտահայտություն ստացավ արագությունից [[զանգված]]ի կախվածության համար, դուրս բերեց հարաբերակցություն միմյանց նկատմամբ շարժվող [[իներցիալ հաշվարկի համակարգ]]երի([[Լորենցի ձևափոխություններ]]) կոորդինատների և ժամանակի միջև։ Լորեցի աշխատությունները նպաստում էին [[Հարաբերականության հատուկ տեսություն|հարաբերականության հատուկ տեսության]] և [[քվանտային ֆիզիկա]]յի գաղափարների ձևավորմանն և զարգացմանը։ Բացի այդ, նրա կողմից ստացվել է [[թերմոդինամիկա]]յում,գ[[Կինետիկա|ազերի կինետիկ տեսությունում]], [[Հարաբերականության ընդհանուր տեսություն|հարաբերականության ընդհանուր]] տեսությունում և [[Ջերմային ճառագայթում|ջերմային ճառագայթման]] տեսությունում գոյություն ունեցող մի շարք արդյունքներ։

== Կենսագրություն ==
=== Ծագումն ու մանկության տարիները (1853—1870) ===
Անտոն Լորենց Հենդրիկը ծնվել է [[1853 թվական]]ի  [[հուլիսի 15]]–ին Արնհեմում։ Նրա նախնիները ծագել են [[Գերմանիա]]յի [[Ռեյնլանդ]] մարզից և հիմնականում զբաղվում էին հողագործությամբ։ Ապագա գիտնականի հայրը՝ Ֆրեդերիկ Լորենց Գերրիտը (''Gerrit Frederik Lorentz'', 1822—1893), [[Վելպա]]յին մոտ պտղատու ծառերի տնկարանի սեփականատեր էր։ Մայրը՝ Գերթրուիդա վան Հինկել (''Geertruida van Ginkel'', 1826—1861), մեծացել է [[Ուտրեխտ (մարզ)|Ուտրեխտ]] գավառի [[Ռենսվաուդե]] համայնքում, ամուսնացած էր, շուտ այրիացել է և այրիացման երրորդ տարում ամուսնացել է երկրորդ անգամ՝ Ֆրեդերիկ Գարրիտի հետ։ Նրանք ունեին երկու տղա, սակայն նրանցից երկրորդը մահացել է դեռ նորածին ժամանակ, Անտոն Հենդրիկը դաստիարակվել է Յան Հակոբ Հենդրիկի՝ Գերթրուդայի առաջին ամուսնությունից տղայի հետ։ 1862 թվականին, կնոջ վաղ մահից հետո, ընտանիքի հայրը ամուսնանում է Հյուփկես Լյուբերտայի (''Luberta Hupkes'', 1819/1820—1897) հետ, ով երեխաների համար դարձավ հոգատար երկրորդ մայր{{sfn|Кляус и др.|1974|с=6—8}}։

Վեց տարեկան հասակում Անտոն Հենդրիկը ընդունվեց Տիմմերի տարրական դպրոցը, այստեղ Կորնելիսա Տիմմեր Գերտայի դասերին, ֆիզիկայի դասագրքերի և հայտնի գիտական գրքերի հեղինակ, պատանի Լորենցը ծանոթացավ [[մաթեմատիկա]]յի և [[ֆիզիկա]]յի հիմունքների հետ։ [[1866 թվական]]ին ապագա գիտնականը հաջողությամբ հանձնեց ընդունելության  քննություններ Արհնեմում նոր բացված [[բարձրագույն քաղաքացիական դպրոց]]ում, որը մոտավորապես համապատասխանում էր գիմնազիայի։ Անտոն Հենդրիկին ուսումը հեշտությամբ էր տրվում, ինչին նպաստում էին ուսուցիչների մանկավարժական տաղանդները, առաջին հերթին Հ․ Վան–դեր–Ստադի՝ ֆիզիկայի մի քանի հայտնի դասագրքերի հեղինակ, և քիմիա դասավանդող Մարտին վան Բեմմելեն Յակոբի։ ինչպես խոստովանում էր ինքը՝ Լորենցը, հենց Վան–դեր–Ստադտն էր նրա մեջ սեր սերմանել դեպի ֆիզիկան։ Ապագա գիտնականի կյանքի հաջորդ կարևոր հանդիպումը եղավ [[Հերման Հագա]]յի (Herman Haga) հետ ծանոթությունը, ով սովորում էր նույն դասարանում և հետագայում նույնպես դարձավ ֆիզիկոս, նրանք ամբողջ կյանքի ընթացքում մնացին մոտ ընկերներ։ Բացի բնական գիտությունները, Անտոն Հենդրկը հետաքրքրվում էր պատմությունով, կարդացել է մի շարք աշխատություններ [[Նիդերլանդների պատմություն|Նիդրլանդների]] և [[Անգլիայի պատմություն]]ներից, հետաքրքրվում էր [[պատմավեպ]]երով, գրականության մեջ նրան հետաքրքրում էր անգլիացի գրողների ստեղծագործությունները՝ [[Վալտեր Սքոթ]]ի, [[Ուիլյամ Մեյքփիս Թեքերեյ|Ուիլյամ Թեքերեյի]] և հատկապես [[Չարլզ Դիքենս]]ի։ Լավ հիշողությամբ առանձնանալով, Լորենցը ուսումնասիրեց մի քանի օտար լեզուներ ([[անգլերեն]], [[ֆրանսերեն]] և [[գերմաներեն]]), իսկ համալսարան ընդկունվելուց առաջ ինքնուրույն տիրապետեց [[հունարեն]] և [[լատիներեն]] լեզուներին։ Չնայած շբվող բնավորության, Անտոն Հենդրիկը ամաչկոտ մարդ էր և իր ապրումների մասին չէր սիրում խոսել նույնիսկ մտերիմների հետ։ Նա հեռու  էր որևէ [[միստիցիզմ]]ից և աղջկա վկայությամբ՝ «զրկաված էր Աստծո հավատից․․․ բանականության բարձր արժեքների հավատից․․․ իրեն փոխարինում էին կրոնական համոզմունքները»{{sfn|Кляус и др.|1974|с=10—14}}։

=== Ուսումը համալսարանում։ Առաջին քայլերը գիտության մեջ (1870—1877) ===
[[Պատկեր:Pl.m. 1875 naar oude foto - Leiden - 20135432 - RCE.jpg|thumb|right|250px|Լեյդենյան համալսարանի շինքերից մեկը (1875)]]
[[1870 թվական]]ին Լորենցը ընդունվեց [[Լեյդենի համալսարան]], Հոլանդիայի հնագույն համալսարան։ Այստեղ նա հաճախում էր ֆիզիկոս Պիտեր Ռիյկեի (''Pieter Rijke'') և անալիտիկ երկրաչափության կուրս կարդացող մաթեմատիկոս Պիտեր վան Գիրի (''Pieter van Geer'') դասախոսություններին, սակայն ամենից շատ մտերմացավ աստղագիտության պրոֆեսոր [[Ֆրեդերիկ Կաիսեր]]ի հետ, ով նոր տաղանդավոր ուսանողի մասին իմացավ իր նախկին աշակերտ Վան–դեր–Ստադտայից։ Հենց համալսարանում ուսման ընթացքում ապագա գիտնականը ծանոթացավ [[Ջեյմս Մաքսվել|Ջեյմս Կլերկ Մաքսվելի]] հիմնական գործերին և առանց դժվարության կարողացավ գլուխ հանել դրանցից, ինչին նպաստեցին [[Հերման Հելմհոլց|Հելման Հելմհոլցի]], [[Օգյուստեն Ֆրենել]]ի և [[Մայքլ Ֆարադեյ]]ի աշխատությունների ուսումնասիրությունը։ [[1871 թվական]]ի նոյեմբերին Լորենցը գերազանցությամբ հանձնեց [[մագիստրոս]]ի աստիճանի համար քննություն և, որոշելով ինքնուրույն պատրաստվել դոկտորկան քննությունների, [[1872 թվական]]ի փետրվարին հեռացավ Լեյդենից։ Վերադառնալով Արնհեմ, նա երեկոյան դպրոցում և Տիմմերի դպրոցում, որտեղ երբևէ սովորել էր հենց ինքը, դարձավ մաթեմատիկայի ուսուցիչ, այդ աշխատանքը իրեն թողնում էր բավականին  ազատ ժամանակ, որպեսզի զբաղվի գիտությամբ{{sfn|Кляус и др.|1974|с=15—20}}։ Լորենցի ուսումնասիրության հիմնական ուղղությունը դարձավ Մաքսվելի [[Էլեկտրադինամիկա|էլեկտրամագնիսական տեսությունը]]։ Բացի այդ, դպրոցի լաբորատորիայում նա կատարում էր օպտիկական և էլեկտրական փորձեր և նույնիսկ [[Լեյդենյան անոթ|լեյդենյան տարա]]ներն ուսումնասիրելիս անհաջող փորձեց ապացուցել [[էլեկտրամագնիսական ալիքներ]]ի գոյությունը։ Արդյունքում, առնչվելով բրիտանական ֆիզիկոսի հայտնի շարադրանքին, Լորենցը ասել է,–«Նրա «Էլեկտրականության և մագնիսականության տրակտատը» կյանքում իմ վրա, թերևս, թողած ամենից մեծ տպավորությունն էր, լույսի մեկնաբանությունը ինչպես էլեկտրամագնիսական երևույթ իր համարձակությամբ գերազանցեց ամենը, ինչ ես գիտեի մինչ այս։ Բայց Մաքսվելի գիրքը դյուրիններից չէր։ Գրվել է այն տարիներին, երբ գիտնականի գաղափարները վերջնականորեն ձևակերպում չէին ստացել, այն չէր ներկայացնում օրինական ամբողջություն և շատ հարցերի պատասխաններ չէր տալիս»{{sfn|Кляус и др.|1974|с=22—24}}։

[[1873 թվական]]ին Լորենցը հանձնեց դոկտորական քննությունները{{sfn|McCormmach (Dict)|1973|p=488|name=McCormmach-488}}, իսկ [[1875 թվական]]ի [[դեկտեմբերի 11]]–ին Լեյդենում գերազանցությամբ պաշտպանեց «Դեպի լույսի անդրադարձման և բեկման տեսություն» դոկտորական դիսերտացիան ({{lang-nl|Over de theorie der terugkaatsing en breking van het licht}}), որում մաքսվելյան տեսության հիմքի վրա տվեց այդ պրոցեսների բացատրություն։ Պաշտպանությունից հետո երիտասարդ դոկտորը վերադարձավ արհնեմյան ուսուցչի իր նախկին կյանք։ [[1876 թվական]]ին նա ընկերների հետ քայլարշավ կատարեց [[Շվեյցարիա|Շվեցարիայով]]։ Այդ ընթացքում նրա առջև դեպի մաթեմատիկա ամբողջական անցման հարց դրվեց․ հենց այդ դիսցիպլինն էր նա հաջողությամբ դասավանդում դպրոցում և դրա համար [[Ուտրեխտի համալսարան]]ը նրան առաջարկեց մաթեմատիկայի պրոֆեսորի պաշտոն։ Սակայն, Լորենցը ակնկալելով վերադառնալ իր ալմա մատեր, մերժեց այդ առաջարկը և որպես ժամանակավոր պաշտոն որոշեց ստանալ ուսուցչի տեղ լեյդենյան դասական գիմնազիայում։ Շուտով Լեյդենյան համալսարանում կարևոր փոփոխություն տեղի ունեցավ․ ֆիզիկայի ամբիոնը բաժանվեց երկու մասի՝ փորձարարական և տեսական։ Տեսական ֆիզիկայի պրոֆեսորի նոր պաշտոնը սկզբում առաջարկեցին [[Յոհանես Դիդերիկ վան դեր Վալս]]ին, իսկ երբ նա հրաժարվեց, այդ պաշտոնում նշանակեցին Լորենցին{{sfn|Кляус и др.|1974|с=24—26}}։ Դա տեսական ֆիզիկայի Նիդրլանդներում առաջին և Եվրոպայում առաջին ամբիոններից մեկն էր, Լորենցի հաջող գործունեությունը այդ բնագավառում նպաստեց [[տեսական ֆիզիկա]]յի որպես ինքնուրույն գիտական դիսցիպլին ձևավորմանը<ref name="McCormmach-488" />։

=== Պրոֆեսոր Լեյդենում (1878—1911) ===
[[1878 թվական]]ի [[Հունվարի 25|հուվարի 25]]–ին Լորենցը «Մոլեկուլային տեսությունները ֆիզիկայում» զեկուցման խոսքով պաշտոնապես կնքվեց պրոֆեսոր կոչմամբ։ Իր նախկին ուսանողներից մեկի խոստովանությամբ, երիտաասարդ պրոֆեսորը «օժտված էր յուրօրինակ կարողություններով, չնայած իր բարության և պարզության, պահպանում է որոշակի հեռավորություն իր և իր ուսանողների միջև, ոչ մի կերպ չձգտելով դրան և չնկատելով այդ ամենը»{{sfn|Кляус и др.|1974|с=27—28}}։ Լորենցի դասախոսությունները ուսանողների միջև օգտագործվում էին մեծ հանրամատչելիությամբ, նրան դուր էր գալիս դասախոսել, չնայած նրան, որ այդ գործունեությունը իրենից մեծ ժամանակ էր խլում։ բացի այդ, [[1883 թվական]]ին նա իր վրա վերցրեց հավելյալ ծանրաբեռնվածություն, փոխարինելով իր գործընկեր [[Հեյկե Կամերլինգ Օնես]]ին, ով հիվանդության պատճառով բժշկական ֆակուլտետում չէր կարողանում կարդալ ընդհանուր ֆիզիկայի կուրսը, Լորենցը շարունակեց կարդալ այդ դասախոսությունները նույնիսկ Օննեսի բուժումից հետո, ընդհուպ մինչև [[1906 թվական]]։ Իր դասընթացների մոտիվներով հրատարակվել են մի շարք հայտնի դասագրքեր, որոնք բազմիցս վերահրատարակվել և թարգմանվել են շատ լեզուներով։ [[1882 թվական]]ին պրոֆեսոր Լորենցը հայտնի դարձավ, իր դասախոսություններով հանդես եկավ մեծ լսարանի առաջ{{sfn|Кляус и др.|1974|с=33—35}}։

[[Պատկեր:Lorentz Universiteitsbibliotheek.jpg|thumb|250px|left|Լորենցի դիմանկար 1902 թվական]]
[[1880 թվական]]ի ամռանը Լորենցը ծանոթացել է Ալետա Կեյսերի (''Aletta Catharina Kaiser'', 1858—1931)՝ պրոֆեսոր Կեյսերի զարմուհու և հայտնի փորագրող Յոհան Կեյսերի աղջկա (''Johann Wilhelm Kaiser''), [[Պետական թանգարան (Ամստերդամ)|Ամստրդամում պետական թանգարանի]] տնօրենի հետ։ Հենց այդ ամռանը կայացավ նշանադրությունը, իսկ հաջորդ տարվա սկզբին երիտասարդները ամուսնացան{{sfn|Кляус и др.|1974|с=29—30}}։ [[1885 թվական]]ին նրանք աղջիկ ունեցան՝ Գիրտրուդա Լյուբերտ (''Geertruida de Haas-Lorentz''), ով իր անունը ստացավ գիտնականի մոր և խորթ մոր պատվին։ Այդ նույն տարում Լորենցը Հոյգրախտում տուն (48) գնեց, որտեղ ընտանիքը հանգիստ, սահուն կյանք էր վարում։ [[1889 թվական]]ին ծնվեց նրանց երկրորդ աղջիկը՝ Յոհաննա Վիլհելմինա (''Johanna Wilhelmina''), [[1893 թվական]]ին՝ առաջին տղան, ով մի տարուց քիչ ապրեց, իսկ [[1895 թվական|1895]]-ին՝ երկրորդ տղան, Ռուդոլֆը{{sfn|Кляус и др.|1974|с=36—38, 41}}։  Մեծ աղջիկը հետագայում դարձավ հոր աշակերտուհին, զբաղվում էր ֆիզիկայով և մաթեմատիկայով և ամուսնացած էր հայտնի գիտնական [[Վանդեր Յոհաննեսի դե Հասս]]ի, Կամերլինգ-Օննեսի աշակերտի հետ{{sfn|Де Бройль|1962|с=36}}։

Լեյդենում առաջին տարիները Լորենցն անցկացրեց կամավոր ինքնամեկուսացման մեջ, նա քիչ էր հրատարակվում արտասահմանում և փաստորեն խուսափում էր արտաքին աշխարհի հետ շփումից(հավանաբար դա կապված էր իր ամաչկոտության հետ)։ Իր աշխատանքները մինչև նույնիսկ 1980-ական թվականները քիչ էին հայտնի [[Հոլանդիա]]յի սահմաններից դուրս։ Միայն [[1897 թվական]]ին նա առաջին անգամ այցելեց գերմանացի բնագետների և բժիշկների համագումարին, որն անցկացվում էր [[Դյուսելդորֆ]]ում, և դրանից հետո մեծ գիտական կոնֆերենսների մասնակից դարձավ։ Նա ծանոթացավ այնպիսի եվրոպական ֆիզիկոսների հետ, ինչպիսիք են [[Լյուդվիգ Բոլցման]]ը, [[Վիլհելմ Վին|Վիլհեմ Վինը]], [[Անրի Պուանկարե]]ն, [[Մաքս Պլանկ]]ը, [[Վիլհելմ Ռենտգեն]]ը և ուրիշներ։  Աճում էր նաև Լորենցի կոչումը որպես գիտնական, ինչին նպաստում էր իր կողմից ստեղծված էլեկտրոնային տեսության հաջողությունները (Մաքսվելի «էլեկտրականության ատոմների» մասին էլեկտրդինամիկան լրացնող, այսինքն լիցքավորված մասնիկների գույություն ունենալու մասին, որոնցից կազմված է նյութը)։ Այդ տեսության առաջին վերսիան հրատարակվել է 1892 թվականին, հետագայում այն ակտիվորեն զարգանում էր հեղինակի կողմից և օգտագործվում էր տարբեր օպտիկական երևույթներ նկարագրելիս ([[Լույսի դիսպերսիա|դիսպերսիա]], [[մետաղներ]]ի հատկություն, շարժվող միջավայրների էլեկտրոդինամիկայի հիմունքներ և այլն)։ Էլեկտրոնային տեսության կարևոր ձեռքբերումներից մեկը դարձավ [[Զեեմանի էֆեկտ|մագնիսական դաշտում սպեկտրային գծերի ճեղքումը]] կանխագուշակելն ու բացատրելը։ [[1902 թվական]]ին Զեեմանն ու Լորենցը կիսեցին [[ֆիզիկայի Նոբելյան մրցանակ]]ը, այսպիսով լեյդենյան պրոֆեսորը դարձավ այդ պարգևին արժանացած առաջին տեսաբանը{{sfn|Кляус и др.|1974|с=42—48}}։ Էլեկտրոնային տեսության հաջողությունը շատ դեպքերում պայմանավորված էր իր հեղինակի տարբեր մտահղացումների և մոտեցումների տիրապետելուց, տարբեր տեսական համակարգերի էլեմենտների միավորելու նրա կարողությունից։ Ինչպես գրել էր պատմաբան Օլիվե Դարրիգոն․
{{Քաղվածքի սկիզբ}}
Ինչպես և սազական էր իր բաց երկրին, նա առանց դժվարության կարդում էր գերմաներեն, անգլերեն և ֆրանսերեն աղբյուրներ։ Իր հիմնական ոգեշնչողները, Հելմգոլցը, Մաքսվելը և Ֆրենելը, պատկանում էին շատ տարբեր, երբեմն չհամատեղվող սովորույթների։ Այն ժամանակ, երբ արդեն սովորական խելքում էլեկտրիզմը կարող էր ստեղծել 
անորոշություն, Լորենցը դրանից օգուտ քաղեց։ 
{{oq|en|As befitted his country's openness, he read indiscriminately from German, English, and French sources. His main inspirations, Helmholtz, Maxwell, and Fresnel, belonged to very distinct, sometimes conflicting, traditions. While in an average mind the eclecticism could have created confusion, Lorentz profited from it.}}
{{քաղվածքի վերջ|источник={{Ռուսերեն գիրք |автор=Darrigol O. |заглавие=Electrodynamics from Ampere to Einstein |год=2000 |издательство=Oxford University Press |pages=322}}}}

Հիմա աշխարհի տարբեր անկյուններից Լորենցին հրավիրում էին ելույթ ունենալ հատուկ զեկույցներով, նա այցելեց [[Բեռլին]] (1904) և [[Փարիզ]] (1905), իսկ 1906 թվականի գարնանը  դասախոսությունների շղթա կարդաց [[Նյու Յորք]]ի [[Կոլումբիայի համալսարան]]ում։ Շուտով նրան սկսեցին ներքաշել ուրիշ համալսարաններ, մասնավորապես, [[Մյունխենի համալսարան]]ը 1905 թվականին նրան առաջարկեց բավականին ավելի ձեռնտու պայմանններ, քան Լեյդենում։ Սակայն գիտնականը չէր շտապում տեղից կտրվել և հրաժարվել փոքրիկ քաղաքի հանգիստ կյանքից, իսկ դրանից հետո, հենց նիդերլանդական կառավարությունը զգալի կերպով լավացրեց իր աշխատանքի պայմանները (կրճատվել էր դասախոսային ծանրաբեռնվածությունը, տրամադրվեց ընթերակա, առանձին աշխատասենյակ և անձնական լաբորատորիա), նա վերջնականապես թողեց տեղափոխվելու միտքը{{sfn|Кляус и др.|1974|с=52—56}}։ [[1909 թվական]]ին Լորենցը նշանակվեց Նիդերլանդական թագավորական գիտությունների ակադեմիայի ֆիզիկայի բաժնի նախագահ և այդ պաշտոնը զբաղեցրեց քսան տարի շարունակ{{sfn|Кляус и др.|1974|с=63}}։

[[Պատկեր:1911 Solvay conference.jpg|thumb|right|450px|Սոլվեևյան կոնգրեսի առաջին մասնակիցներ։ Լորենցը ձախից չորրորդն է նստած]]
[[Հարաբերականության տեսություն|Հարաբերականության տեսության]] և [[Քվանտային ֆիզիկա|քվանտային գաղափարների]] ի հայտ գալը Լորենցի էլեկտրոնային տեսությունը և [[դասական ֆիզիկա]]ն ամբողջությամբ կասկածի տակ դրեց։ Հոլանդական գիտնականը ամեն կերպ փորձում էր դուրս գալ անելանելի վիճակից, որի մեջ հայտնվել էր ֆիզիկան, սակայն չհասցրեց։ Ինչպես [[Տորիչան Պավլովի Կրավեց|Տորիչան Կրավեցն]] էր գրել լորենցյան «Էլեկտրոնների տեսության» սովետական հրատարակչության նախաբանում, «իրեն պայքարը իր ուսման համար իրապես վիթխարի է։ Հեղինակի զարմանալի և գիտական անաչառությունը, որը հարգալից ընդառաջ է գալիս բոլոր հակադրություններին, բոլոր դժվարություններին։ Կարդալով նրա գիրքը, անձամբ տեսնում ես, որ հին սովորույթային մտածելակերպի փրկության համար արված է ամեն ինչ, և այդ ամենը նրանց փրկություն չբերեց»<ref>{{Ռուսերեն հոդված |автор=Кравец Т. П. |заглавие=Предисловие |год=1953 |автор издания=Лорентц Г. А. |место=М. |издание=Теория электронов и её применение к явлениям света и теплового излучения |издательство=ГИТТЛ |страницы=15}}</ref>։ Չնայած դասականի գաղափարներին նվիրվածության և նոր հայացքների համակարգին զգուշավոր մոտեցման, Լորենցը հստակ գիտակցում էր հների անկատարելիությունը և նոր գիտական պատկերացումների արդյունավետությունը։ [[1911 թվական]]ի աշնանը [[Բրյուսել]]ում կայացավ առաջին [[Սոլվեևյան կոնգրես]]ը, որն հավաքել էր եվրոպական հայտնի ֆիզիկոսներին, ճառագայթման քվանտային տեսության քննարկման համար։ Այդ համագումարի նախագահ դարձավ Լորենցը, ում թեկնածությունը բավականին հաջողվեց շնորհիվ մեծ հեղինակության, մի քանի լեզուների իմացության և բանավեճերը ճիշտ ուղղորդելու կարողության։ Գործընկերները ընդունում էին  կոնգրեսի բարձր գիտական մակարդակի վրա անցկացման իր կարողությունները, այսպես, նամակներից մեկում [[Ալբերտ Այնշտայն]]ը  Լորենցին անվանեց «ինտելեգենտության և տակտի հրաշք»{{sfn|Кляус и др.|1974|с=65—68}}։ Իսկ, ահա [[Մաքս Բոռն]]ի վար հոլանդացի գիտնականը այսպիսի տպավորություն թողեց․ «Ինչը հայացքից նրա վրա ամենից շատ տպավորեց, ուրեմն դա նրա աչքերի արտահայտությունն էր՝ խոր բարության և հեգնական գերազանցության զարմանալի զուգակցումը։ Դրան համապատասխանում էր և իր խոսքը՝ հստակ, փափուկ և համոզիչ, բայց դրա հետ մեկտեղ նաև հեգնական երանգներով։ Լորենցի պահվածքը նվաճողական սիրալիր էր․․․»{{sfn|Кляус и др.|1974|с=63—64}}։

=== Հաարլեմ (1912—1928) ===
[[Պատկեր:(Haarlem)Taylers Museum, Netherlands.jpg|thumb|right|250px|Թեյլերի թանգարանը Հաարլեմում (ժամանակակից տեսք)]]
1911 թվականին Լորենցը առաջարկ ստացավ [[Թեյլերի թանգարան]]ում զբաղեցնել հսկիչի պաշտոնը, որտեղ կար լաբորատորիայով ֆիզիկական աշխատասենյակ։ Գիտնականը համաձայնեց և սկսեց փնտրել լեյդենյան պրոֆեսորի փոխարինող։ Այնշտայնի մերժումից հետո, ով այդ ժամանակ արդեն ընդունել էր հրավերքը [[Ցյուրիխ]]ից, Լորենցը դիմեց [[Սանկտ Պետերբուրգ]]ում աշխատող [[Պաուլ Էրենֆեստ]]ին։ 1912 թվականի աշնանը, երբ վերջինիս թեկնածությունը պաշտոնապես հաստատված էր, Լորենցը վերջնականապես տեղափոխվեց Հաարլեմ{{sfn|Кляус и др.|1974|с=69—73}}։ Թեյլերի թանգարանում նա անձնական օգտագործման ոչ մեծ լաբորատորիա ստացավ, նրա պարտականությունների մեջ էր մտնում ֆիզիկայի ուսուցիչների համար հայտնի դասախոսություններ կազմակերպել, որոնք նա ինքը սկսեց կարդալ։ Բացի այդ, նա տաս տարիների ընթացքում ևս մնում էր  Լեյդենի համալսարանի արտակարգ պրոֆեսոր և յուրաքանչյուր երկուշաբթի առավոտյան ժամը 11-ին այնտեղ կարդում էր հատուկ դասախոսություններ, նվիրված ֆիզիկայի նորագույն գաղափարներին։ Ավանդական դարձած այդ սեմինարը գիտական աշխարհում լայն ճանաչում ստացավ, աշխարհի տարբեր երկրներից դրան այցելում էին հայտնի շատ հետազոտողներ{{sfn|Кляус и др.|1974|с=76—77}}։

Տարիքի հետ Լորենցը ավելի մեծ ուշադրություն էր դարձնում հասարակական գործունեությանը, հատկապես կրթության և միջազգային գիտական համագործության խնդիրներին։ Այսպես, նա [[Հաագա]]յում դարձավ հոլանդական լիցեի հիմնադիրներից մեկը և Լեյդենում առաջին անվճար գրադարանների և ընթերցասրահների կազմակերպիչը։ Նա Սոլվեևվյան ֆոնդի տնօրեններից մեկն էր, որի միջոցների հիման վրա հիմնադրվել է Միջազգային ֆիզիկական ինստիտուտը, և ղեկավարում էր տարբեր երկրներից գիտնականներին գիական հետազոտություններին տրամադրվող օգնության կոմիտետը{{sfn|Кляус и др.|1974|с=81—82}}։ 1913 թվականի հոդվածներից մեկում Լորենցը գրել է․ «Բոլորը խոստովանում են, որ համագործակցությունը և ընդհանուր նպատակին հետևելը վերջնարդյունքում ծնում է փոխադարձ հարգանքի, համախմբվածության և ընկերական լավ հարաբերությունների թանկագին զգացմունքները, ինչը և իր հերթին  ամրացնում է աշխարհը»։ Չնայած շուտով սկսած [[Առաջին համաշխարհային պատերազմ|պատերազմը]] թշնամացած երկրների գիտնականների միջև կապերը երկար ժամանակով խզեց, Լորենցը որպես չեզոք երկրի քաղաքացի, իր ուժերի ներածին չափով ջանում էր հարթեցնել այկդ տարաձայնությունները և վերականգնել համագործակցությունը առանձին հետազոտական բաժինների և գիտական հասարակությունների միջև։ Այսպես, մտնելով պատերազմից հետո ձևավորված Միջազգային հետազոտական խորհրդի ([[Գիտական միությունների միջազգային խորհուրդ|գիտական միությունների միջազգային խորհրդի]] նախակարապետ) ղեկավարություն, հոլանդացի ֆիզիկոսը և իր համախոհները հասան այն բացառության, որ այդ կազմակերպության կանոնադրությունից հանվեն  կետեր հաղթանակած երկրների ներկայացուցիչներին դիսկրիմինացնելիս։ 1923 թվականին Լորենցը մտավ Միջազգային ինտելեկտուալ համագործակծության կոմիտետ (International Committee on Intellectual Cooperation), հիմնադրված [[Ազգերի լիգա]]յի գողմից եվրոպական հանրապետությունների միջև կապերն ամրապնդելու համար, իսկ որոշ ժամանակ անց փիլիսոփա [[Անրի Բերգսոն]]ին տեղափոխեց այդ հաստատություն տնօրենի պաշտոն{{sfn|Кляус и др.|1974|с=85—87, 109—111}}։

[[Պատկեր:Hendrik Antoon Lorentz, in 1916 geschilderd door Menso Kamelingh Onnes.jpg|փոքր|right|250px|Լորենցի դիմանկարը Կամերլինգ Օննեսի (Menso Kamerlingh Onnes) վրձինով (1916), հայտնի [[Հեյկե Կամերլինգ Օնես|նոբերլյան մրցանակակրի]] եղնայր։]]
1918 թվականին Լորենցը նշանակվեց [[Զյոյդերզե (նախագիծ)|Զոյդերզե ներղուցի չորացման]] պետական կոմիտեի նախագահ և միչև կյանքի վերջ շատ ժամանակ էր հատկացնում այդ նախագծին, կատարելով ինժեներական հաշվարկների անուղղակի ղեկավարում։ Խնդրի բարդությունը պահանջում էր բազմաթիվ գործոնների և մաթեմատիկական մեթոդների յուրահատուկ մշակումների հաշվառում, այստեղ պեքտ եկավ գիտնականի տեսական ֆիզիկայի տարբեր բնագավառներում բացահայտումները։ Առաջին ամբարտակի կառուցումը սկսեց 1920 թվականին, ծրագիրը ավարտվեց շատ տարիներ անց, արդեն իր առաջին ղեկավարի մահից հետո{{sfn|Кляус и др.|1974|с=94—96}}։ Մանկավարժության խնդիրների հանդեպ մեծ հետաքրքրություն ունեցավ 1919 թվականին ազգային կրթության ղեկավարման ընթացքում, իսկ 1921 թվականին նա ղեկավարեց Նիդրլանդների բարձրագույն կրթության դեպարտամենտը։ Հաջջորդ տարի [[Կալիֆոռնիայի տեխնոլոգիական ինստիտուտ]]ի հրավերով գիտնականը երկրորդ անգամ այցելեց [[Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներ|ԱՄՆ]] և դասախոսություններով հանդես եկավ այդ երկրի մի շարքով քաղաքներում։ Արդյունքում օվկիանոսից այն կողմ նա եղավ ևս երկու անգամ՝ 1924 թվականին և 1926-27 թվականների աշնան-ձմռանը, երբ [[Փասադենա (Կալիֆոռնիա)|Փասադենայում]] կարդաց դասախոսությունների կուրս{{sfn|Кляус и др.|1974|с=88, 98, 117}}։ 1923 թվականին, սահմանային տարիքի հասնելով, Լորենցը պաշտոնապես անցավ պաշտոնաթողության, սակայն շարունակում էր կարդալ իր երկուշաբթյան դասախոսությունները պատվավոր պրոֆեսորի կարգավիճակով։ 1925 թվականի դեկտեմբերին, Լեյդենում, Լորենցի դոկտորական դիսերտացիայի պաշտպանության օրվա 50-ամյակի կապակցությամբ տոնակատարություններ անցկացվեցին։ Այդ տոնակատարությանը աշխարհի բոլոր ծայրերից հրավիրված էին մոտավորապես երկու հազար մարդ, այդ թվում նաև բազմաթիվ հայտնի ֆիզիկոսներ, նիդերլանդական հանրապետության ներկայացուցիչներ, հոբելյարի աշակերտներ ու ընկերներ։ Արքայազն Հենդրիկը գիտնականին շնորհեց Հոլանդիայի բարձրագույն պարգևը՝ [[Օրանժ-Նասսայու շքանշան]] Մեծ աստղը, իսկ [[Գիտությունների հոլանդական թագավորական ակադեմիա|Գիտությունների թագավորական ակադեմիան]] հայտարարեց տեսական ֆիզիկայի ասպարեզում ձեռքբերումների համար [[Լորենցի մեդալ]]ի շնորհման մասին{{sfn|Кляус и др.|1974|с=98—101}}։

Չնայած նրա գիտական արդյունաբերությունը նկատելի նվազել էր, Լորենցը միչև կյանքի վերջին օրերը շարունակում էր հետաքրքրվել ֆիզիկայի զարգացմամբ և իր սեփական հետազոտություննեն անելով։ [[Ջոզեֆ Լարմոր]]ի խոսքերով, «նա ցանկացած միջազգային կոնգրեսի անթերի ղեկավար էր, քանի որ ամենագետ էր և գործի իմաստը բոլոր ժամանակակից ֆիզիկոսներից ամենաշուտ ընկալողն էր»։ [[Առնոլդ Զոմմերֆելդ]]ի խոստովանմամբ, Լորենցը «տարիքով մեծն էր և ուղեղով ամենաճկունն ու բազմակողմանին»{{sfn|Кляус и др.|1974|с=91—93}}։ 1927 թվականի հոկտեմբերին հոլանդացի գիտնականը նախագահեց իր վերջին, թվով հինգերորդը Սոլվեևյան կոնգրեսում, որտեղ քննարկվում էին նոր [[քվանտային մեխանիկա]]յի խնդիրները։ Այդ նույն տարում ավարտվեցին Զյորդերզեի հաշվարկները, և բարձրագույն կրթության դեպարտամենտը լքած Լորենցը հույս ուներ շատ ժամանակ տրամադրել գիտությանը։ Սակայն 1928 թվականի կեսերին նա հիվանդացավ կարմիր քամի հիվանդությամբ, նրա վիճակը օրն օրի վատանում էր։ փետրվարի 4-ին գիտնականը մահացավ։ Հուղարկավորությունը տեղի ունեցան փետրվարի 9-ին Հաարլեմում, ժողովրդի մեծ տուրքով, որպես ազգային սգի նշան ամբողջ երկրով կեսօրին երեք րոպեով դադարեցվեց [[Հեռագրական ապարատ|հեռագրային հաղորդագրությունները]]։ Որպես իրենց երկրի ներկայացուցիչներ խոսքով հանդես եկան [[Պաուլ Էրենֆեստ]]ը, [[Էռնեստ Ռեզերֆորդ]]ը, [[Պոլ Լանժևեն]]ը և [[Ալբերտ Այնշտայն]]ը{{sfn|Кляус и др.|1974|с=120, 124—126}}։ Վերջինս իր ելույթի մեջ նշեց․
{{քաղվածքի սկիզբ}}
Իր կյանքը ինքը Լորենցը մանրամասնորեն ստեղծում էր այնպես, ինչպես ստեղծում են արվեստի թանկագին գործ։ Իրեն երբեք չթողած բարությունը, մեծահոգությունը և  արդարացիության զգացումը իրադրություններն ու մարդկանց խոր, ինտուիտիվ ընկալան հետ, իրեն ղեկավար էին դարձնում ամենուր, որտեղ որ ինքը չաշխատեր։ Բոլորը ուրախությամբ հետևում էին իրեն, զգալով, որ նա չի ձգտում մարդկանց վրա իշխանության, այլ ծառայում է նրանց։
{{քաղվածքի վերջ|источник={{Ռուսերեն հոդված |автор=Эйнштейн А. |заглавие=Речь у могилы Лоренца |год=1967 |автор издания=Эйнштейн А. |место=М. |издание=Собрание научных трудов |издательство=Наука |том=4 |страницы=95}}}}

== Գիտական աշխատանքներ ==
=== Լույսի էլեկտրամագնիսական տեսության վաղ աշխատություններ ===
[[Պատկեր:James Clerk Maxwell big.jpg|thumb|right|250px|Ջեյմս Կլերկ Մաքսվել]]
Լորենցի գիտական կարիերիայի ընդառաջ [[Մաքսվելի հավասարումներ|Մաքսվելի էլեկտրոդինամիկան]] կարողացավ ամբողջությամբ նկարագրել միայն լուսային ալիքների տարածումը դատարկ տարածությունում, այդ ժամանակ լույսի փոխազդեցությունը նյութի հետ խնդիրը դեռ սպասում էր իր լուծմանը։ Հոլանդացի գիտնականի արդեն առաջին աշխատանքներում արվել էին որոշակի քայլեր դեպի լույսի էլեկտրամագնիսական տեսության շրջանակներում նյութի օպտիկական հատկությունների բացատրման համար։ Հիմնվելով այդ տեսության վրա (ավելի ճիշտ, հեռազդեցության ոգով իր մեկնաբանության վրա, առաջարկված [[Հերման Հելմհոլց]]ի կողմից{{ref+|Դրա հետ մեկտեղ Լորենցը նշում էր, որ «իրականում տեսության նախնական կետ հանդիսանում են վերջնական դիֆերենցիալ հավասարումները, այլ ոչ թե հեռավորության վրա գործելը»։ Հելմհոլցի տեսությունը ընտրվել էր իր մեծ թափանցելիության շնորհիվ, համեմատած անհասկանալիություններով լի Մաքսվելի ձևակերպման հետ{{sfn|Darrigol (HSPBS)|1994|p=269}}|Մեկնաբանություն}}), իր դոկտորական դիսերտացիայում 1875 թվականին Լորենցը լուծեց [[Արտապատկերում (ֆիզիկա)|արտապատկերման]] և երկու թափանցելի միջավայրների սահմանային հատվածում [[Լույսի անդրադարձում|լույսի անդրադարձման]] խնդիրը։ Լույսի հստակ տեսության շրջանակներում, որտեղ լույսը մեկնաբանվում է որպես [[Մեխանիկական ալիքներ|մեխանիկական ալիք]] այդ խնդրի լուծման նախորդող փորձերը բախվեցին սկզբունքային դժվարությունների։ Խնդիրների վերացման մեթոդը առաջարկեց Հեմհոլցը 1870 թվականին, մաթեմատիկական խիստ ապացույցը տրվել է Լորենցի կողմից, ով ցույց տվեց, որ լույսի անդրադարձելիության և բեկման պրոցեսները որոշվում են չորս [[Սահմանային պայմաններ էլեկտրամագնիսական դաշտի համար|սահմանային պայմաններով]], պառկած էլեկտրական և մագնիսական դաշտրի վեկտորների վրա միջավայրերի բաժանման մակերևույթի վրա, և այստեղից դուրս բերեց հայտնի [[Ֆրենելի բանաձևեր]]ը։ Հետագայում դիսերտացիայում դիտարկվել էին [[ներքին անդրադարձում]]ը և [[բյուրեղներ]]ի ու [[մետաղներ]]ի օպտիկական հատկությունները։ Այսպիսով, Լորենցի աշխատությունում նևրառված էին ժամանակակից էլեկտրամագնիսական օպտիկայի հիմունքները{{sfn|Кляус и др.|1974|с=150—151}}{{sfn|Уиттекер|2001|с=360}}{{sfn|Hirosige|1969|pp=167—170}}։ Քիչ կարևոր չէր, որ այստեղ հայտնվեցին Լորենցի աշխատանքային մեթոդների առաջին այն յուրահատկությունները, որոնց [[Պաուլ Էրենֆեստ]]ը անդրադարձավ հետևյալ բառերով․ «հստակ առանձնացումը այն դերի, որին, մի կողմից ապակու կամ մետաղի կտորում առաջացած օպտիկական կամ էլեկտրամագնիսական երևույթների յուրաքանչյուր տրված դեպքում խաղում են «եթեր», մյուս կողմից նաև «կշռելի մատերիա»<ref>{{Ռուսերեն հոդված |автор=Эренфест П. |заглавие=Профессор Г. А. Лоренц как исследователь |год=1972 |автор издания=Эренфест П. |место=М. |издание=Относительность. Кванты. Статистика |издательство=Наука |страницы=198}}</ref>։ Եթերի և նյութի միջև սահմանները, որպես ինքնուրույն մատերիայի ձև, նպաստում են [[էլեկտրամագնիսական դաշտ]]ի պատկերացումների ձևավորմանը, դաշտում գոյություն ունեցող նյութի մեխանիկական վիճակի վաղ բնութագրմանը հակառակ{{sfn|Hirosige|1969|pp=159, 171—172}}։

Նախորդող արդյունքները վերաբերվում էին լույսի տարածման ընդհանուր օրենքներին։ Նրա համար, որպեսզի մարմինների օպտիկական հատկությունների մասին ավելի կոնկրետ ենթադրություններ անել, Լորենցը դիմեց նյութերի [[մոլեկուլ]]յար կառուցվածքներին։ Իր անալիզի առաջին արդյունքները նա հրապարակեց 1879 թվականին «Լույսի տարածման արագության և միջավայրի խտության և կառուցվածքի հարաբերակցության մասին» աշխատության մեջ ({{lang-nl|Over het verband tusschen de voortplantingssnelheid van het licht en de dichtheid en samenstelling der middenstoffen}}, կրճատ տարբերակը տպագրվել է հաջորդ տարում գերմանական ''Annalen der Physik'' ամսագրում)։ Ենթադրելով, որ նյութի ներսի եթերը ունի այնպիսի հատկություններ, ինչպիսին և ազատ տարածությունում է, և որ յուրաքանչյուր մոլեկուլում արտաքին էլեկտրական ուժի ազդեցության տակ գռգռվում է իրեն համեմատական [[դիպոլային մոմենտ]]ը, Լորենցը ստացավ հարաբերություն <math>n</math> [[բեկման ցուցիչ]]ի և <math>\frac{n^2-1}{(n^2+2) \rho}=\mathrm{const}</math> տեսքի նյութի <math>\rho</math> [[Խտություն|խտության]] միջև։ Այդ բանաձևը դեռ 1969 թվականին ստացվել էր դանիացի ֆիզիկոս [[Լյուդվիգ Լորենց]]ի կողմից, լույսի հստակ տեսության հիման վրա և այնուհետև հայտնի է [[Լորենց-Լորենցի բանաձև]] անվանմամբ{{ref+|Հոլանդացի գիտնականն այդ անվանեց բանաձևի հեղինակների ազգանունների գրեթե լրիվ համընկելիություն (''Lorentz'' и ''Lorenz'')՝ «շատ հետաքրքիր դեպք հարաբերականության տեսության տեսանկյունից»{{sfn|Кляус и др.|1974|с=32}}։ Արժե նաև նշել, որ հենց Լյուդվիկ Լորենցըն առաջին անգամ ստացավ հարաբերություն, էլեկտրադինամիկայում հայտնի [[Վեկտորային տարածության տրամաչափ|լորենցյան տրամաչափ]] անվամբ և հաճախ սխալմամբ այն վերագրում էին ավելի հայտնի «ազգանվանակցին»<ref>{{Ռուսերեն հոդված |ссылка=http://link.aps.org/doi/10.1103/RevModPhys.73.663 |автор=Jackson J. D., Okun L. B. |заглавие=Historical roots of gauge invariance |год=2001 |издание=Rev. Mod. Phys |pages=670—671 |volume=73}})</ref>։|Մեկնաբանություն}}։ Հոլանդացի գիտնականի այդ հարաբերակցության եզրակացության մեջ կարևոր էր նաև լոկալ դաշտի հաշվարկը, պայմանավորված [[Դիէլեկտրիկների բևեռացում|նյութերի բևեռացմամբ]]։ Դրա համար առաջարկվում էր, որ յուրաքանչյուր մոլեկուլ գտնվի կողքից ուրիշ խոռոչների ազդեցությունն զգող, եթերով լի խոռոչում։ Բանաձևի աջ մասի հաստատունը որոշվում է մոլեկուլների բևեռացմամբ և կախված է ալիքի երկարությունից, այսինքն բնորոշում է միջավայրի [[Լույսի դիսպերսիա|դիսպերսիոն]] հատկությունները։ Այդ կախվածությունը փաստացի համընկնում է խիտ եթերի տեսության շրջանակներում ստացված Զելմայրի (1872) դիսպերսիոն հարաբերակցությանը։ Այն հաշվարկվեց Լորենցի կողմից մոլեկուլում էլեկտրական դաշտի ազդեցության տակ հավասարակշռության դիրքի մոտ տատանվող էլեկտրական լիցքի առկայության հիման վրա։ Այսպիսով, այդ աշխատության մեջ արդեն ներառվում էր էլեկտրոնային տեսության ֆունդամենտալ մոդելը՝ լիզքավորված [[հարմոնիկ տատանակ]]{{sfn|Кляус и др.|1974|с=153—156}}{{sfn|Hirosige|1969|pp=173—179}}{{sfn|Darrigol (book)|2000|p=325}}։

=== Էլեկտրոնային տեսություն ===
==== Տեսության ընդհանուր սխեմա ====
1890 թվականների սկզբին Լորենցը մոտազդող ուժերի օգտին վերջնականապես հրաժարվեց էլեկտրադինամիկայում հեռազդող ուժերի կոնցեպցիայից, այսինքն [[Էլեկտրամագնիսական փոխազդեցություն|էլեկտրամագնիսական փոխազդեցության]] տարածման վերջնական արագության ներկայացումից։ Դրան հավանաբար նպաստեց Մաքսվելի կողմից կանխագուշակված [[Հենրիխ Հերց]]ի [[Էլեկտրամագնիսական ճառագայթում|էլեկտրամագնիսական ալիքների]] բացումը, ինչպես նաև [[Անրի Պուանկարե]]ի դասախոսությունների կարդումը (1890), որը պարունակում էր Ֆարադեյ-Մաքսվելի էլեկտրամագնիսական դաշտի հետևանքների խոր անալիզ։ Իսկ, արդեն 1892 թվականին Լորենցը տվեց իր էլեկտրոնային տեսության առաջին ձևակերպումը{{sfn|Hirosige|1969|pp=183—186}}։

[[Պատկեր:H.A. Lorentz - The Theory of Electrons, 1909.jpg|thumb|right|200px|«Էլեկտրոնների տեսության» առաջին հրատարակչության տիտղոսային թերթ (1909)]]
Լորենցի էլեկտրոնային տեսությունը իրենից ներկայացնում է էլեկտրամագնիսական դաշտի մաքսվելյան տեսություն, լրացված դիսկրետ էլեկտրական լիցքերի (ինչպես նյութերի կառուցման հիմք) մասին ներկայացմամբ։ Դաշտի փոխազդեցությունը շարժվող լիցքերի հետ հանդիսանում է մարմինների էլեկտրական, մագնիսական և օպտիկական հատկությունների աղբյուր։ Մետաղներում մասնիկների շարժումը ծնում է [[էլեկտրական հոսանք]], այդ դեպքում ինչպես դիէլեկտրիկներում, նյութի [[դիէլեկտրիկական հաստատուն]]ի մեծությամբ պայմանավորած, մասնիկների խառնվելը հավասարակշռության դիրքից առաջացնում է էլեկտրական բևեռացում։ Էլեկտրոնային տեսության հետևության առաջին շարադրանքը ի հայտ եկավ «Մաքսվելի էլեկտրամագնիսական տեսությունը և նրա կիրառումը շարժվող մարմիններում» մեծ աշխատությունում ({{lang-fr|La théorie électromagnétique de Maxwell et son application aux corps mouvants}}, 1892), որում Լորենցը դրանց հետ մեկտեղ պարզ տեսքով ստացավ բանաձև ուժի համար, որի հետ դաշտը գործում է լիցքերի վրա ([[Լորենցի ուժ]]ի)։ Արդյունքում գիտնականը կատարելագործեց իր աշխատանքը․ 1895 թվականին դուրս եկավ «Էլեկտրական և օպտիկական երևույթների տեսության փորձ շարժվող մարմիններում» գիրքը ({{lang-de|Versuch einer Theorie der electrischen und optischen Erscheinungen in bewegten Körpern}}), իսկ 1909 թվականին՝ հայտնի «Էլեկտրոնների տեսություն և իր կիրառությունը լույսի երևույթների և տաք ճառագայթման մեջ» մենագրությունը  ({{lang-en|The theory of electrons and its applications to the phenomena of light and radiant heat}}), հարցի ամենաընդարձակ ձևակերպումը պարունակող։ Ի տարբերություն  առաջնային փորձերի (1892 թվականի աշխատությունում) մեխանիկայի սկզբունքներից ստանալ տեսության հիմնական հարաբերակցությունները այստեղ արդեն Լորենցը սկսեց [[Եթեր (ֆիզիկա)|եթերի]] դատարկ տարածությունում [[Մաքսվելի հավասարումներ]]ով  և մակրոսկոպիկ մարմինների համար ճշմարիտ անալոգ ֆենոմենոլոգիական հավասարումներով և այնուհետև նյութերում էլեկտրոմագնիսական պրոցեսների միկրոսկոպիկ մոխանիզմների հարց դրեց։ Այդպիսի մեխանիզմը իր կարծիքով, կապված է բոլոր մարմինների կազմ մտնող [[էլեկտրոն]]ների փոքր լիցքավորված մասնիկների շարժմամբ։ Ենթադրելով, ինչպես մասնիկի ներսում, այնպես էլ նրանից դուրս գոյություն ունեցող եթերի անշարժությունն ու էլեկտրոնների վերջավոր չափերը, Լորենցը ներմուծեց էլեկտրոնների կարգավորմանն ու տեղափոխմանը (հոսանք) պատասխանող անդամների վաակումային հավասարումները։ Ստացված միկրոսկոպիկ հավասարումները (Լորենց-Մաքսվելի հավասարումներ) լրացվում են էլեկտրամագնիսական դաշտի կողմից մասնիկների վրա գործող Լորենցի ուժի արտահայտության համար։ Այդ հարաբերակցությունները ընկած են էլեկտրոնային տեսության հիմքում և թույլ են տալիս միակ ձևով նկարագրել երևույթների լայն շրջանակ{{sfn|Кляус и др.|1974|с=133—135, 137—143}}։

Չնայած էլեկտրամագնիսական երևույթներով բացատրվող դիսկրետ լիցքերով շարժվող էլեկտրամագնիսական դաշտերի փոխհարաբերությամբ տեսության կառուցման փորձերը ձեռնարկվում էին և նախկինում ([[Վիլհելմ Էդուարդ Վեբեր|Վիլհելմ Վեբերի]], [[Բեռնարդ Ռիման]]ի և [[Ռուդոլֆ Ջուլիուս Էմանուել Կլաուսիուս|Ռուդոլֆ Կլաուսիուսի]] աշխատություններում), Լորենցի տեսությունը սկզբունքայնորեն տարբերվում էր նրանցից։ Եթե նախկինում ենթադրվում էր, որ լիցքերը ազդում են անմիջականորեն մեկը մյուսի վրա, ապա հիմա համարվում էր, որ էլեկտրոնները փոխհարաբերում են միջավայրի հետ, որի մեջ իրենք գտնվում են՝ Մաքվելի հավասարումներին բավարարող անշարժ էլեկտամագնիսական եթերով։ Եթերի նման ներկայացումը մոտ է էլեկտրամագնիսական դաշտ ժամանակակից հասկացությանը։ Լորենցը հստակ տարբերակում դրեց մատերիայի և եթերի միջև՝ նրանք իրար չեն կարող մեխանիկական շարժումներ հաղորդել, իրենց շարժումները սահմանափակ են էլեկտրամագնիտիզմի մակերևույթով։ Այդ փոխազդեցության ուժը կետային լիցքի դեպքում կրում է Լորենցի անունը, չնայած անալոգ արտահայտությունները նախկինում ստացվել էին Կլաուսիուսի և [[Օլիվեր Հեվիսայդ|Հեվիսայդի]] կողմից{{sfn|Уиттекер|2001|с=462—466}}։ Ոչ մեխանիկակական բնույթի փոխազդեցության կարևոր և իր ժամանակներում շատ քննարկվող հետևություններից մեկը իր կողմից խախտված [[Նյուտոնի օրենքներ|ազդեցության և հակազդեցության նյուտոնյան սկզբուներն]] են{{sfn|McCormmach (Isis)|1970|pp=469, 478—479}}։ Լորենցի տեսությունում շարժվող դիելեկտրիկով եթերի տարածվելու հիպոթեզը փոխարինվեց էլեկտրամագնիսական դաշտի ազդեցության տակ մարմնի մոլեկուլների բևեռացման ենթադրությունով (դա տեղի ունեցավ համապատասխան դիէլեկտրիկ հաստատունի ներմուծմամբ)։ Հենց այդ բևեռացված վիճակը տեղափոխվում է օբյեկտի շարժման ժամանակ, որը թույլ տվեց բացատրել այդ դեպքում այսպես կոչված Ֆրենելի գործակցի հայտնվումը, որը բացահայտում է իրեն, օրինակ, հայտնի [[Ֆիզոյի փորձ]]ը{{sfn|Уиттекер|2001|с=474—475}}։ Բացի այդ, Լորենցի աշխատություններում (1904, 1909) ներառված էր առաջին հստակ և այն ընդհանուր դիրքի միանշանակ բանաձևացումը (դասական էլեկտրոդինամիկայում կիրառվող), որը այսուհետ հայտնի է [[տրամաչափային ինվարիանտություն]] անվամբ և որը մեծ դեր է խաղում ժամանակակից ֆիզիկական տեսություններում<ref>{{Ռուսերեն հոդված |ссылка=http://link.aps.org/doi/10.1103/RevModPhys.73.663 |автор=Jackson J. D., Okun L. B. |заглавие=Historical roots of gauge invariance |год=2001 |издание=Rev. Mod. Phys |pages=673 |volume=73}}</ref>։

Լորենցի էլեկտրոնային տեսության ի հայտ գալու և նրա զարգացման (ուրիշ ուսումնասիրողների (օրինակ, [[Ջոզեֆ Լարմոր|Լարմորի]]) կողմից առաջ քաշվող տեսություններից տարբերվող) վերաբերվող մանրամասները կարելի է գտնել հատուկ աշխատությունների շարքում{{sfn|Hirosige|1969}}{{sfn|Schaffner (AJP)|1969}}{{sfn|McCormmach (Isis)|1970}}{{sfn|Darrigol (HSPBS)|1994}}{{sfn|Darrigol (book)|2000|pp=322—332}}։

==== Կիրառություն։ Օպտիկական դիսպերսիա և մետաղների հաղորդականություն ====
Կիրառելով իր տեսությունը տարբեր ֆիզիկական իրադրություններում, Լորենցը ստացավ մասնավոև դեպքերի կարևորագույն շարք։ Այսպես, դեռ էլեկտրոնային տեսության առաջին աշխատությունում (1892) գիտնականը դուրս բերեց [[Կուլոնի օրենք]]ը, հոսանքով հաղորդչի վրա ազդող արտահայտություն [[Ամպերի օրենք|ուժի]] համար, և [[Ֆարադեյի էլեկտրամագնիսական ինդուկցիայի օրենք|էլեկտրոնային ինդուկցիայի օրենքը]]։ [[Լորենց-Լորենցի բանաձև]]ը, [[Լորենցի մակերևույթ]]ի հնարքի միջոցով, նա նորից այստեղ ստացավ։ Դրա համար հաշվարկված էր առանձին առանձին՝ մոլեկուլի շուրջը նկարագրված դաշտը ենթադրյալ մակերևույթի ներսում և դրսում, և առաջին անգամ ակնհայտ ձևով ներմուծվեց մակերևույթի սահմանին [[Դիէլեկտրիկների բևեռացում|բևեռացման]] մեծության հետ կապված այսպես կոչված լոկալ դաշտը{{sfn|Hirosige|1969|pp=201—202}}։ «Օպտիկական երևույթներ, պայմանավորված իոնների լիցքով և զանգվածով» հոդվածի մեջ ({{lang-nl|Optische verschijnselen die met de lading en de massa der ionen in verband staan}}, 1898) ամբողջական տեսքով էր, կատարելության մոտ, շարադրված է [[Լույսի դիսպերսիա|դիսպերսիայի]] դասական էլեկտրոնային տեսությունը։ Հիմնական գաղափարը կայանում էր նրանում, որ դիսպերսիան տատանվող դիսկրետ լիցքերի՝ էլեկտրոնների,  լույսի հետ փոխազդեցության արդյունք է։ Գրելով շարժվող էլեկտրոնների հավասարումը, որի վրա գործում է էլեկտրամագնիսական դաշտի կողմից դրդող ուժը, գիտնականը եկավ դիսպերսիայի հայտնի բանաձևին,  մասնավորապես կախված դիելեկտրիկ հաստատունից այսպես կոչված [[Կոշիի տրում|լորենցյան ձևը]]  տվող{{sfn|Кляус и др.|1974|с=160|name=Кляус-160}}։

1905 թվականին հրատարակված աշխատությունների շարքում Լորենցը զարգացրեց [[մետաղներ]]ի [[Հաղորդականություն (էլեկտրական շղթայի)|հաղորդականության]] էլեկտրոնային տեսությունը, որի հիմքերը դրված էին [[Պաուլ Դրուդե]]ի, [[Էդուարդ Ռիկ]]ի և [[Ջոզեֆ Ջոն Թոմսոն|Ջոզեֆ Թոմսոնի]] աշխատություններում։ Ելման կետ հանդիսացավ, մետաղների անշարժ ատոմների [[իոններ]]ի միջև շարժվող, մեծ թվով ազատ լիցքավորմած մասնիկների (էլեկտրոնների) առկայության մասին առաջարկը։ Հոլանդացի ֆիզիկոսը հաշվի է առել  էլեկտրոնների բաշխումը մետաղում ([[Մաքսվելի բաշխում]]) և կիրառելով [[Կինետիկա|գազերի կինետիկական տեսության]] վիճակագրական մեթոդներ ([[Բոլցմանի հավասարում|կինետիկական հավասարումներ]]  [[Ֆունկիաների բաժանում|Ֆունկիաների բաժանման]] համար), բանաձև դուրս բերեց [[Հաղորդականություն (էլեկտրական շղթայի)|տեսակարար էլեկտրահաղորդականության]] համար, ինչպես նաև [[Ջերմաէլեկտրական երևույթներ]]ի համար անալիզ տվեց և ստացավ [[Ջերմահաղորդականություն|Ջերմահաղորդականության]] հարաբերությունը էլեկտրահաղորդականությանը, ընդհանուր համապատասխանեցնելով [[Վիդեման-Ֆրանցի օրենք]]ի հետ{{sfn|Кляус и др.|1974|с=144—146}}{{sfn|Уиттекер|2001|с=495—499}}։ Լորենցի տեսությունը ավելի շատ պատմական նշանակություն ունեցավ մետաղների տեսության զարգացման համար, իրենից ներկայացնելով այդպիսի կինետիկական խնդիրների առաջին հստակ լուծումը{{sfn|Kox (AS)|1990|pp=603—604}}։ Դրա հետ մեկտեղ, այն չէր կարողանում ապահովել հստակ քանակական համաձայնությունը փորձարարական տվյալների հետ, մասնավորապես չէր բացատրում մետաղների մագնիսական հատկությունները և մետաղների [[տեսակարար ջերմածավալ]]ում ազատ էլեկտրոնների փոքր ներդրումը։ Դրա պատճառ հանդիսացավ ոչ միայն [[բյուրեղային ցանցի]] իոնների անկանոն շարժումը, այլ նաև տեսության սկզբունքային թերությունները, որոնք հաղթահարվեցին միայն [[քվանտային մեխանիկա]]յի ստեղծումից հետո<ref>{{Ռուսերեն հոդված |ссылка=https://dx.doi.org/10.1098/rspa.1980.0051 |автор=Hoddeson L. H., Baym G. |заглавие=The Development of the Quantum Mechanical Electron Theory of Metals: 1900—28 |год=1980 |издание=Proc. Roy. Soc. Lond. A |pages=9—11 |volume=371}}</ref>։

==== Կիրառություն։ Մագնիսաօպտիկա, Զեեմանի էֆեկտ և էլեկտրոնների հայնագործում ====
[[Պատկեր:Pieter Zeeman 1902.jpg|thumb|right|200px|Պիտեր Զեեման (1902)]]
Եվս մեկ բնագավառ, որում էլեկտրոնային տեսությունը գտավ հաջող կիրառություն, հանդիսացավ մագնիսաօպտիկան։ Լորրենցը գնահատական տվեց այնպիսի երևույթների, ինչպիսիք են [[Ֆարադեյի երևույթ]]ը (բևեռացման հարթության պտտումը մագնիսական դաշտում) և [[Կերրի մագնիսաօպտիկական երևույթ]]ը (մագնիսական միջավայրից ճառագայթվող լուսի բևեռացման փոփոխումը)<ref name="Кляус-160" />։ Սակայն էլեկտրոնային տեսության ամենահամոզիչ վկայությունը դարձավ [[տարրապատկերային գծեր]]ի մագնիսական ճեղքման բացատրությունը, հայտնի որպես [[Զեեմանի էֆեկտ]]։ [[Պիտեր Զեեման]]ի մագնիսական դաշտում [[նատրիում]]ի լուսակի D-գծերի լայնացման հետևող փորձերի առաջին արդյունքները, 1896 թվականի հոկտեմբերի 31-ին զեկուցվեցին Նիդերլանդների գիտությունների ակադեմիային։ Արդեն մի քանի օր անց, Լորենցը, ով ներկա էր այդ նիստին, նոր երևույթին բացատրություն տվեց և բացահայտեց մի շարք հատկություններ։ Նա ցույց տվեց [[մագնիսական դաշտ]]ի երկայնքով և լայնքով նկատվելու հեպքում ընդլայնված գծի ծայրերի բևեռացման բնույթը, որը հաստատվեց Զեեմանի կողմից առաջիկա ամսվա ընթացքում։ Հաջորդ բացահայտումը վերաբերվում էր ընդլայնված գծի կառուցվածքին, որը իրականում պետք է ներկայացնի կրկնօրինակ՝ (երկու գծեր) երկայնակի ուսումնասիրման ժամանակ, և եռօրինակ՝ (երեք գծեր) լայնակիի ժամանակ։ Կիրառելով ավելի ժամանակակից սարքավորումներ, հաջորդ տարում Զեեմանը հաստատեց տեսության այդ ենթադրությունը ևս։ Լորենցի դատողությունները հիմնված էին լիցքավորված մասնիկների տատանումների վերլուծման վրա («իոնների» գիտնականի այն ժամանակվա տերմինաբանությամբ) հավասարակշռության դիրքի մոտ շարժման մեջ դաշտի ուղղությամբ և ուղղահայաց հարթության շարժման մեջ։ Երկայնական տատանումները, որոնց վրա մագնիսական դաշտը չի գործում, բերում են չհատվող գծերի ճառագայթման հայտնվելուն լայնակի դիտարկման ժամանակ, այդ դեպքում ինչպես ուղղահայաց հարթությունում տատանումները տալիս են երկու գիծ, խառնված <math>eH/2mc</math> մեծության վրա, որտեղ <math>H</math>-ը մագնիսական դաշտի լարվածությունն է, <math>e</math> և <math>m</math>-ը՝ «իոնի» լիցքն ու զանգվածը, <math>c</math>-ն՝ վակուումում լույսի արագությունը{{sfn|Кляус и др.|1974|с=162—163}}։

Իր տվյալներից Զեեմանը կարողացավ ստանալ «իոնի» լիքի նշանը (բացասական) և <math>e/m</math> հարաբերությունը, որը անսպասելի մեծ դուրս եկավ և չէր թողնում «իոննն» ասոցացվեր սովորական [[իոններ]]ի հետ, որոնց հատկությունները հայտնի էին [[էլեկտրոլիզ]]ի փորձերից։ Ինչպես պարզ դարձավ  [[Ջոզեֆ Ջոն Թոմսոն|Ջոն Թոմսոնի]] (1897) փորձերից հետո, այդ հարաբերությունը համընկավ այդպիսի մասնիկների համար [[կաթոդային ճառագայթներ]]ում։ Քանի որ այդ վերջին մասնիկները շուտով ստացան [[էլեկտրոն]] անունը, Լորենցը 1899 թվականին իր հետազոտություններում սկսեց այդ տերմինի հետ օգտագործել  «իոն» տերմինը։ Բացի այդ, նա առաջին անգամ գնահատեց էլեկտրոնների լիքն ու զանգվածը առանձին առանձին։ Այդպիսով, տարրապատկերային գծերի ճեղքման չափման արդյունքներն ու իրենց տեսական մեկնաբանությունը տվեցին էլեկտրոնի հիմնական պարամետրերի գնահատականը և նպաստեցին այդ նոր մասնիկների ներկայացման ընդունելուն գիտական հանրության կողմից<ref>{{Ռուսերեն հոդված |ссылка=https://dx.doi.org/10.1088/0143-0807/18/3/003 |автор=Kox A. J. |заглавие=The discovery of the electron: II. The Zeeman effect |год=1997 |издание=Eur. J. Phys |pages=142—143 |volume=18}}</ref><ref>{{Ռուսերեն հոդված |автор=Arabatzis T. |заглавие=The Zeeman effect and the discovery of the electron |год=2001 |ответственный=ed. J. Z. Buchwald, A. Warwick |издание=Histories of the electron: The birth of microphysics |издательство=MIT Press |pages=179—180, 187}}</ref>։ Երբեմն ոչ առանց հիմնավորման պնդվում է, որ Լորենցը գուշակեց էլեկտրոնի գոյությունը<ref>{{Ռուսերեն հոդված |ссылка=http://ppp.unipv.it/Collana/Pages/Libri/Saggi/Volta%20and%20the%20History%20of%20Electricity/V%26H%20Sect4/V%26H%20347-356.pdf |автор=Abiko S. |заглавие=To What Extent Did Lorentz Predict the Existence of the Electron |год=2003 |ответственный=ed. F. Bevilacqua, E. A. Giannetto |место=Milano |издание=Volta and the History of Electricity |издательство=Hoepli |pages=347—356}}</ref>։ Չնայած Զեեմանի երևույթի բացահայտումը դարձավ էլեկտրոնային տեսության ամենաբարձր ձեռքբերումներից մեկը, շուտով այն ցույց տվեց իր սահմանափակությունը։ Արդեն 1989 թվականին հայտնաբերվեցին շեղումներ Լորենցի կողմից կառուցված երևույթների պարզ '''նկարներից''', նոր իրադրությունը անվանումը ստացավ Զեեմանի անոմալ (բարդ) երևույթ։ Գիտնականը շատ տարիների ընթացում փորձում էր կատարելագործել իր տեսությունը, որպեսզի նոր տվյալներ բացատրի, բայց անհաջողություն ապրեց։ Զեեմանի անոմալ երևույթի գաղտնիքը լուծվեց միայն էլեկտրոնի [[սպին]]ի բացահայտումից և քվանտային մեխանիկայի ստեղծումից հետո{{sfn|Кляус и др.|1974|с=161, 164—166}}։

=== Շարժվող միջավայրերի էլեկտրոդինամիկա ===
==== Հիմնական արդյունքներ ====
XIX դարի ֆիզիկայում շարժվող մարմիններում լույսի տարածման խնդիրը սերտ կապված էր [[Եթեր (ֆիզիկա)|լուսակիր եթերի]] մեխանիկական հատկությունների հարցի հետ։ Այդ հարցը դարձավ ավելի դժվար օպտիկայի և էլեկտրամագնիտիզմի միավորվելուց հետո{{sfn|Кляус и др.|1974|с=210}}։ Լորենցը շարժվող միջավայրների օպտիկային անդրադարձավ առաջին անգամ 1886 թվականին։ Եթերի հատկությունները մի կողմից պետք է բացատրեին [[Երկիր|Երկրի]] շարժման ազդեցության բացակայումը փորձնականորեն նկատվող օպտիկական երևույթների վրա, իսկ մյուս կողմից՝ տաին [[Լույսի շեղում|լույսի շեղման]] մեկնաբանություններ։ Դիտարկելով այդ պահին հայտնի ամբողջությամբ անշարժ և ամբողջությամբ եթերի շարժվող մարմնով տարված տեսություններ, Լորենցը առաջարկեց միջանկյալ տարբերակ՝ եթերի մասնակի դուրս բերման վարկած, Ֆրենելի <math>k=1-1/n^2</math> գործակցով բնորոշվող։ Դրա հետ մեկտեղ նա հակվում էր Ֆրենելի անշարժ եթերի վարկածին, որպես նկատվող երևույթների ամենապարզ բացատրություն։ Բացի այդ, նա սխալ հայտնաբերեց [[Ալբերտ Մայքելսոն]]ի հաշվարկներում, իր (1881) [[Մայքելսոնի փորձ|հայտնի փորձի]] առաջին տարբերակի վերաբերյալ։ Այդ սխալի ճշտումից հետո անհնար էր որևէ միանշանակ եզրակացություն անել՝ կատարելագործված փորձ էր պահանջվում{{sfn|Кляус и др.|1974|с=193—195}}{{sfn|Darrigol (HSPBS)|1994|p=274}}։

[[Պատկեր:Lorentz-Haverman.jpg|thumb|left|200px|Լորենցի դիմանկար (1901) Հենդրի Հավերմանի աշխատանքներ (Hendrik Haverman)]]
Հետագայում Լորենցը շարժվող միջավայրերի օպտիկան զարգացրեց իր էլեկտրոնային տեսության հիման վրա։ 1892 թվականին գիտնականը եթերն անշարժ և ամբողջությամբ թափանցելի ենթադրելով դուրս բերեց <math>k</math> գործակիցը, շարժվող մարմիններից ճառագայթվող լույսի և նրանցում [[Ճառագայթների կրկնակի բեկում|ճառագայթների կրկնակի բեկման]] նկարագրություն տվեց։  Դրա հետ մեկտեղ վերջնականապես հեռացվեց եթերի տարածվածության տեսության օգտագործումը։ Լորենցի տեսությունը թույլ էր տալիս բացատրել Երկրի նկատմամբ եթերի շարժման («եթերային քամու») չբացահայտվածությունը <math>v/c</math>-ի նկատմամբ առաջին կարգի օպտիկական փորձերում, որտեղ <math>v</math>-ն Երկրի արագությունն է եթերի նկատմամբ, <math>c</math>-ն՝ լույսի արագությունը։ Այդ ժամանակ երկրորդ կարգի միակ փորձը, որի արդյունքը կախված է <math>v^2/c^2</math> քառակուսային արտահայտությունից, [[Մայքելսոնի փորձ]]ն էր (1887)։ Ոարդյունքը, րպեսզի բացատրի այդ փորձի բացասական Լորենցը «Երկրի և եթերի հարաբերական շարժում» հոդվածում ({{lang-nl|De relative beweging van de aarde en den aether}}, 1892) առաջ քաշեց լրացուցիչ վարկած իրենց շարժման ուղղությամբ մարմինների սեղմամբ{{ref+|Խիստ ասած, մարմնի դեֆորմացիայի (օրինակ, երկայնակի ուղղությամբ ընդլայնվելը կամ լայանցման և սեղման համադրությունը) ուրիշ տարբերակներ նույնպես կարող են բերել պահանջվող արդյունքին։ Լորենցը գիտակցում էր դա և հաճախակի խոսում էր չափերի փոփոխության մասին, այլ  ոչ թե պարզապպես մարմնի կրճատման մասին<ref>{{Ռուսերեն հոդված |ссылка=https://dx.doi.org/10.1119/1.1379733 |автор=Brown H. R. |заглавие=The origins of length contraction: I. The FitzGerald–Lorentz deformation hypothesis |год=2001 |издание=Amer. J. Phys |pages=1050 |volume=69}}</ref>.|Մեկնաբանություն}}։ Դեռ 1889 թվականին անալոգ առաջարկ արտահայտեց [[Ջորջ Ֆրանցիս Ֆիթսգերալդը|Ջորջ Ֆիթսգերալդը]] (իր աշխատության հրատարակման ժամանակ Լորենցը չգիտեր այդ մասին), դրա համար տվյալ վարկածը ստացավ [[Երկարության կրճատում|Ֆիթսգերալդ-Լորենցի կրճատում]] անվանումը։ Հոլանդացի գիտնականի կարծիքով, այդ երևույթի պատճառ կարող է լինել եթերի միջով շարժվող մարմնի միջմոլեկուլային ուժերի փոփոխությունը, էականորեն այդ պնդումը բերվում է  այդ ուժերի էլեկտրամագնիսական ծագման ենթադրման{{sfn|Кляус и др.|1974|с=197—200, 212}}։

Հաջորդ քայն արված էր «Շարժվող մարմիններում էլեկտրական և օպտիկական տեսությունների փորձ» (1895) գիտական շարադրությունում, որում Լորենցը ուրիշ հարցերի հետ մեկտեղ հետազոտում էր էլեկտրամագնիսական տեսության կովարիանտության խնդիրը։ Կովարիանտությունը ձևակերպվել է «համապատասխան վիճակների թեորեմի» տեսքով, որի իմաստն այն է, որ Մաքսվելի հավասարումները պահպանում են իրենց տեսքը  (և, հետևաբար, առաջին կարգի երևույթները չեն կարող հայտնաբերվել), եթե ձևականորեն ներմուծել այսպես կոչված «տեղական ժամանակը» շարժվողի համար  եթերի համակարգը նկատմամբ <math>t'=t-vx/c^2</math> տեսքով։ Այդ մեծությունը ներմուծվել էր Լորենցի կողմից 1892 թվականին, չնայած այդ ժամանակ այն յուրահատուկ ուշադրություն չէր գրավում և ոչ մի անուն չի ստացել։ Նրա իմաստը մնում էր ոչ հասկանալի, նա, ըստ երևույթի, օգնող բնույթ էր կրում, ամեն դեպքում, Լորենցը [[ժամանակ]]ի հասկացության խոր վերանայում ի նկատի չուներ։ Այդ նույն գիտական շարադրանքում 1895 թվականին որոշ կոնկրետ փորձերի արդյունքների վրա բացատրված էր Երկրի շարժման ազդեցության բացակայությունը և ստացան ընդհանրացված բանաձևեր լույսի արագության և շարժվող միջավայրում տարածվող դիսպերսիայի հաշվարկով գործակցի համար{{sfn|Кляус и др.|1974|с=136, 201}}{{sfn|Уиттекер|2001|с=478—480}}{{sfn|Hirosige|1969|pp=206—207}}{{sfn|McCormmach (Isis)|1970|pp=469—471}}։ 1899 թվականին Լորենցն ընդհանրացրեց համապատասխան վիճակների իր թեորեմը, իր ձևակերպման մեջ ներառելով շարժման ուղղությամբ մարմինների սեղման վարկածը։ Արդյունքում նա ստացավ մի հաշվարկի համակարգից մյուսին անցնելիս մեծությունների ստանդարտ [[Գալիլեյի ձևափոխություններ]]ից տարբերվող և ձևով մոտիկ, ավելի խիստ ձևով [[Լորենցի ձևափոխություններ|իր կողմից ավելի ուշ դուրս բերված]] ձևափոխություն։ Դրա հետ մեկտեղ ենթադրվում էր, որ մոլեկուլյար և ուրիշ ոչ էլեկտրական ուժերը շարժման մեջ չափվում հենց այնպես, ինչպես էլեկտրականները։ Դա նշանակում էր, որ տեսությունն ու իր ձևափոխությունները կիրառված են ոչ միայն լիցքավորված մասնիկների (էլեկտրոնների) համար, այլ նաև ցանկացած տիպի կշռելի մատերիայի համար։ Այդ ձևով, լորենցյան տեսությունից հետևանքները, կառուցված էլեկտրամագնիսական դաշտի ներկայացման սինթեզի և  
շարժվող մասնիկների վրա, ակնհայտորեն դուրս էին գալիս նյուտոնյան մեխանիկայի սահմաններից{{sfn|McCormmach (Isis)|1970|pp=473—474}}։

Շարժվող միջավայրների էլեկտրադինամիկայի խնդիրների լուծման մեջ կրկին ի հայտ եկավ եթերի հատկությունների և կշռելի մատերիայի միջև կտրուկ սահման տանելու Լորենցի ձգտումը, իսկ նշանակում է հրաժարվել եթերի մեխանիկական հատկությունների որևէ չարաշահումներից{{sfn|Кляус и др.|1974|с=199, 202}}։ 1920 թվականին [[Ալբերտ Այնշտայն]]ը այդ առիթով գրում է․ «Ինչ վերաբերվում է լորենցյան եթերի մեխանիկական բնույթին, ապա կատակով կարելի է ասել, որ Լորենցն իրեն թողել է միայն մեկ մեխանիկական հատկություն՝ անշարժություն։ Դրան կարելի է ավելացնել, որ բոլոր փոփոխությունները, որը [[հարաբերականության հատուկ տեսություն]] ներմուծեց եթերիկոնցեպցիայի մեջ, կայացավ եթերի նաև վերջին իր մեխանիկական հատկության զրկման»<ref>{{Ռուսերեն հոդված |автор=Эйнштейн А. |заглавие=Эфир и теория относительности |год=1967 |автор издания=Эйнштейн А. |место=М. |издание=Собрание научных трудов |издательство=Наука |том=1 |страницы=685}}</ref>. Последней работой Лоренца перед появлением специальной теории относительности (СТО) была статья «Электромагнитные явления в системе, движущейся с любой скоростью, меньшей скорости света» ({{lang-nl|Electromagnetische verschijnselen in een stelsel dat zich met wille-keurige snelheid, kleiner dan die van het licht, beweegt.}}, 1904)։ Այդ աշխատանքը ուղղված էր տեսության մեջ այդ պահին գոյություն ունեցող թերությունների վերացման՝ պահանջվում էր տալ <math>v/c</math> նկատմամբ ցանկացած կարգի փորձերի ժամանակ Երկրի շարժման ազդեցության բացակայման միակ հիմնավորումը և բացատրել նոր փորձերի արդյունքները (այնպիսիք, ինչպեսիք են [[Տրաուտոն-Նոբլի փորձ|Տրաուտոն-Նոբլի]] և [[Ռեյլ-Բրեյսի փորձ]]երը)։ Էլեկտրոնայի տեսության հիմնական հավասարումներից հեռանալով և երկարության կրճատման և տեղական ժամանակի վարկածի ներմուծմամբ, գիտնականը ձևակերպեց հավասարաչափ և միմյանց նկատմամբ ուղիղ անկյան տակ շարժվող հաշվարկի համակարգերի միջև անցման ժամանակ  հավասարումների ձևի պահպանման պահանջները։ Ուրիշ բառերով, խոսքն ինչ-որ ձևափոխության նկատմամբ տեսության ինվարիանտության մասին էր, որոնք գտնվել էին Լորենցի կողմից և օգտագործվել հաշվարկի համակարգում էլեկտրական և մագնիսական դաշտերի վեկտորների գրառման համար։ Սակայն, այդ աշխատությունում դաշտերի ամբողջական ինվարիանտության հասնել Լորենցին չհաջողվեց՝ էլեկտրոնային տեսության հավասարումներում երկրորդ կարգի ավելորդ անդամներ մնացին{{ref+|Լորենցը սխալվեց էլեկտրական լիցքի խտության ձևափոխման համար արտահայտության մեջ, որը էլեկտրոնային տեսությունում տեղական ժամանակի ինտերպրետացիայի դժվարության հետևանք էր։ Այդտեղ ի հայտ եկավ Լորենցի մոտեցումների տարբերություն ՀՀՏ-ից (հարաբերականության հատուկ տեսություն) ևս՝ այդ ժամանակ հենց  Այնշտայնը  սկսում է կինեմատիկայից և հետո անցում է կատարում կոորդինատների ձևափոխությունների կիրառմանը՝ ֆիզիկական օրենքների նկատմամբ, հոլանդացի ֆիզիկոսը փորձում է էլեկտրամագնիտիզմի օրենքներից դուրս բերել նոր կինեմատիկա{{sfn|Zahar (I)|1973|pp=118—120}}.|Մեկնաբանություն}}։ Այդ թերությունը լուծվեց այդ նույն տարում [[Անրի Պուանկարե]]ի կողմից, ով վերջնական ձևափոխություններին տվեց [[Լորենցի ձևափոխություններ]] անվանումը։ ՀՀՏ-ն վերջնական տեսքով ձևավորվեց հաջորդ տարի, Այնշտայնի կողմից։ Իր 1912 թվականի աշխատության վերաբերյալ, Լորենցը 1912 թվականին գրեց․ «Կարելի է նկատել, որ այդ հոդվածում ինձ չհաջողվեց ամբողջական կերպով ստանալ Այնշտայինի հարաբերականության տեսության ձևափոխությունների բանաձևը․․․ Այնշտայնի ձեռքբերումն այն է, որ առաջինը արտահայտեց [[հարաբերականության սկզբունք]]ը համընդհանուր խիստ և հստակ գործող օրենքի տեսքով»{{sfn|Кляус и др.|1974|с=203—204, 213—216}}։

XX դարի սկզբին մեծ նշանակություն ստացավ արագությունից զանգվածի կախվածության վերաբերյալ հարցը։ Այդ խնդիրը սերտ կապված էր յասպես կոչված «աշխարհի էլեկտրամագնիսական պատկերի հետ», որի համաձայն էլեկտրոնի զանգվածը ունի (ամբողջական և մասամբ) էլեկտրամագնիսական ծագում։ Էլեկտրամագնիսական զանգվածի արագությունից կախվածության դուրս բերման և ձևի (որն ընդունում է էլեկտոնը շարժման ժամանակ) համար առաջարկված էր մի քանի մոդել։ 1902 թվականին [[Մաքս Աբրահամ]]ը, ելնելով մասնիկների («կոծտ էլեկտրոն») ձևի անփոփոխելիության վարկածից, ստացավ իր բանաձևը։ 1904 թվականին ուրիշ տարբերակ առաջ քաշեց [[Ալբերտ Բուխերեր]]ը, ենթադրելով, որ շարժման երկայնքով կծկվող էլեկտրոնի ծավալի պահպանումը։ Լորենցի էլեկտրոնային տեսության նույնպես բնական ձևով տանում էր մասնիկների էֆեկտիվ զանգվածի իր արագությունից կախվածության վերջնահանգմանը։ Իր վարկածի համաձայն, էլեկտրոնների չափերը փոքրանում են երկայնքի ուղղությամբ, իսկ լայնակիները մնում են անփոփոխ։ Դրա հիման վրա գիտնականը ստացավ երկու արտահայտություն՝ էլեկտրոնի լայնակի և երկայնակի զանգվածի համար, ընդ որում, ինչպես ցույց տվեցին հաշվարկները, Լորենցի մոդելում զանգվածը չէր կարող լինել ամբողջական էլեկտրամագնիսական։ Արդյունքում, երկու զանգվածների մասին ենթադրությունը դեն նետվեց՝ հարաբերականության տեսության համաձայն, շարժվող մասնիկների զանգվածը չափվում է համապատասխանաբար լորենցյան բանաձևերով լայնակի <math>m=m_0/\sqrt{1-v^2/c^2}</math> զանգվածի համար։ Բազմաթիվ փորձեր էին անցկացվում, որպեսզի պարզվի, թե մոդելներից որն է հանդիսանում ճիշտ։ 1910-ական թվականների կեսերին ստացվեցին Լորենց-Այնշտայնի հարաբերական բանաձևերի ճշմարտության համոզիչ փորձարարական ապացույցներ{{sfn|Кляус и др.|1974|с=146—149}}{{sfn|McCormmach (Isis)|1970|pp=475, 480}}<ref>Подробное обсуждение проблем, связанных с электромагнитными моделями электрона, можно найти в работе {{Ռուսերեն հոդված |ссылка=https://netfiles.umn.edu/users/janss011/home%20page/electron.pdf |автор=Janssen M., Mecklenburg M. |заглавие=From classical to relativistic mechanics: Electromagnetic models of the electron |год=2006 |ответственный=ed. V. F. Hendricks, K. F. Jørgensen, J. Lützen, S. A. Pedersen |издание=Interactions: Mathematics, Physics and Philosophy, 1860-1930 |издательство=Springer |pages=65—134 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170713055321/https://netfiles.umn.edu/users/janss011/home%20page/electron.pdf |archivedate=2017-07-13}}</ref>։

==== Լորենցը և հարաբերականության հատուկ տեսությունը ====
Արժե հատուկ կանգ առնել հարաբերականության հատուկ տեսությունից Լորենցի տեսության տարբերության վրա։ Այսպիսով, էլեկտրոնային տեսության մեջ որևէ ուշադրություն չհատկացվեց [[հարաբերականության սկզբունք]]ին և իր որևէ ձևակերպում չէր պարունակվում, եթերի նկատմամբ Երկրի շարժման նկատվող  վկայության բացակայությունը հանդիսացավ միայն մի քանի երևույթների փոխադարձ կոնպենսացիայի հետևություն։ Ժամանակի ձևափոխությունները Լորենցի մոտ հանդես է գալիս միայն որպես մաթեմատիկական հարմար հնարք, այդ ժամանակ որպես երկարության կրճատում կրում է դինամիկ (ոչ թե կինեմատիկ) բնույթ և բացատրվում է նյութերի մոլեկուլների միջև փոխհարաբերությունների իրական փոփոխությամբ։ Արդյունքում հոլանդացի ֆիզիկոսը ամբողջությամբ յուրացրեց ՀՀՏ-ն և այն ներառեց իր դասախոսություններում, սակայն մինչև կյանքի վերջը այդպես էլ չընդունեց նրա մեկնաբանությունը, նա չէր պատրաստվում հրաժարվել եթերի մասին ներկայացումներից («միայն էությունը», Այնշտայնի համաձայն) և «իրական» (բացարձակ) ժամանակից{{ref+|1922 թվականին Լորենցը գրել է․ «մենք կարող ենք օգտագործել տարածության և ժամանակի հասկացությունները, որոնց հետ մենք միշտ ծանոթ ենք, և որոնք ես իմ կողմից համարում եմ բացարձակ պարզ, և առավել ևս, միմյանցից բաժանված։ Ժամանակի իմ պատկերացումները այնքան հստակ է, որ ես իմ աշխատությունում հստակ առանձնացնում եմ, թե ինչ է միաժամանակ, ինչը՝ ոչ»{{sfn|Nersessian (Cent)|1986|p=232}}.|Մեկնաբանություն}}, եթերը գրաված հաշվարկի համակարգով որոշվող (թող և փորձերով չհայտնաբերվող)։ Եթերի հետ կապված արտոնյալ հաշվարկի համակարգի գոյություն ունենալը բերում է անկախության{{ref+|Անկախություն ({{lang-en|nonreciprocity}}) նշանակում է հետևյալը։ Եթե տրված է որոշակի արագությամբ շարժվող հաշվարկի համակարգը տարածված եթերի հետ կապող ձևափոխություն, ապա հակադարձ ձևափոխությունն ստանալու համար բավարար չէ հակադիրի փոխել արագության նշանը։ Անհրաժեշտ է արտահայտել հակառակ մեծությունները առաջին ձևափոխություններից։ Այլ խոսքերով, մարմինն օժտված է մաքսիմալ («իրական») չափերով, եթե եթերի նկատմամբ հանգստի մեջ է, և այս կամ այն չափով կրճատվում է այդ առանձնացված հաշվարկի համակարգի նկատմամբ շարժման ժամանակ{{sfn|Schaffner (AJP)|1969|pp=508—509, 511}}.|Մեկնաբանություն}} Լորենցի թեորեմում կոորդինատների և ժամանակի ձևափոխությունների։ Եթերից հրաժարվել կամ ոչ, Լորենցի կարծիքով, անձնական ճաշակի հարց էր{{sfn|Голдберг|1970|с=272—277}}{{sfn|Nersessian (SHPS)|1984|p=200}}։ Էապես տարբերվում էին նաև Լորենցի և Այնշտայնի աշխատություններում ռեալիզացված մեխանիկայի և էլեկտրադինամիկայի ընդհանուր մոտեցումները։ Մի կողմից, էլեկտրոնային տեսությունը գտնվում էր  «աշխարհի էլեկտրամագնիսական պատկերի», էլեկտրամագնիսական հիմքով ամբողջ ֆիզիկայի միավորումը կանխատեսող հետազոտական ծրագրի կենտրոնում, որտեղից դասական մեխանիկան պետք էր հետևեր որպես մասնավոր դեպք։ Մյուս կողմից, հարաբերականության տեսությունը հստակ մեխանիկական բնույթ էր կրում, որն ընդունվում էր «էլեկտրամագնիսական աշխարհայացքի» կողմնակիցների կողմից (օրինակ, Աբրահամի և [[Առնոլդ Զոմմերֆելդ|Զոմմերֆելդի]], որպես մի քայլ հետ){{sfn|McCormmach (HSPS)|1970|pp=50—51, 60—61}}։

[[Պատկեր:Hendrik Antoon Lorentz.jpg|thumb|right|250px|Լորենց (մոտավորապես 1916 թվական)]]

Դրա հետ մեկտեղ, դիտարկվող Էլեկտրոնային տեսությունից  բոլոր հետևությունները և ՀՀՏ-ն նույնական են, ինչը թույլ չի տալիս իրենց միջև ընտրություն կատարել միայն փորձնական հիմքերի վրա{{sfn|Schaffner (AJP)|1969|p=510}}։ Այդ պատճառով գրականության մեջ գիտության պատմությունով և փիլիսոփայությունով շարունակում են բանավեճվել հարցեր այն մասին, թե ինչ չափով է ՀՀՏ-ն էլեկտրոնային տեսությանը «պարտավոր» իր ի հայտ գալով, եթե օգտվել [[Լակատոս Իմրե]]ի տերմինաբանությունից, որում կայանում էր այնշտայնյան [[Գիտահետազոտական ծրագիր|հետազոտական ծրագրի]] առավելությունը լորենցյանի հանդեպ։ 1973 թվականին պատմաբան և փիլիսոփա Ելիե Զահարը (''Elie Zahar''), Լակատոսի աշակերտն ու հետնորդը, եկավ եզրակացության, որ տարածված ներկայացումների հակառակ, Ֆիցջերալդ-Լորենցի կրճատումը չի կարելի ''[[ad hoc]]'' հիպոթեզ համարել{{sfn|Zahar (I)|1973|pp=104—108}} և, որ հետևաբար, Լորենցը ռացիոնալ հիմք ուներ դուրս չգալ դասական ֆիզիկայի մեթոդաբանության սահմաններից{{sfn|Zahar (I)|1973|pp=122—123}}։ Զահարի համաձայն, ՀՀՏ-ի առավելությունը էլեկտրոնային տեսության թերությունների մեջ չէր կայանում (իր որոշակի դիրքերի կամայականության), այլ Այնշտայնի հետազոտական ծրագրի արժանիքների և իր էվրիստիկական ուժի, որն ամբողջությամբ (էմպիրիկ մակարդակի վրա) ի հայտ եկավ միայն հետագայում, [[Հարաբերականության ընդհանուր տեսություն|հարաբերականության ընդհանուր տեսության]] կառուցման ժամանակ{{sfn|Zahar (II)|1973|pp=241—243, 259}}։ Քննարկման ընթացքում որոշ հետազոտողներ քննադատեցին Զահարի կոնկրետ եզրակացություններ  կամ իր անալիզը համարեցին թերի, թեև արժանի էին ուշադրության և ուսումնասիրության։ Այսպես, Կեննեթ Շաֆները (''Kenneth S. Schaffner'') նշեց հիմնական պատճառներից մեկը, որով ֆիզիկոսները ՀՀՏ-ն համարեցին Լորենցի տեսություն, Այնշտայի կոնցեպցիայի պարզության համեմատ։ Մյուս կարևոր գործոնը, ըստ Շաֆների, դարձավ անհնարինությունը համաձայնեցնել էլեկտրոնային տեսությունը գիտելիքների շրջանում էլեկտրադինամիկայի նկատմամբ արտաքինից նոր տվյալների հետ, առաջին հերթին [[քվանտային ֆիզիկա]]յից ծնվող{{sfn|Schaffner (BJPS)|1974|pp=73—75}}։ [[Պոլ Ֆեյերաբենդը|Ֆեյերաբենդը]] նշեց, որ Լորենցի տեսությունը բավարար մեկնաբանություն է տալիս երևույթների ավելի լայն շրջանակի համար, քան ՀՀՏ-ն, այդ երևույթներից շատերը, [[ատոմիզմ]]ի հետ կապված, լիարժեք բացատրություն ստացան միայն շատ տարիներ անց, [[քվանտային մեխանիկա]]յի ստեղծումից հետո{{sfn|Feyerabend|1974|p=26}}։ Էլեկտրոնային տեսությունից ժամանակակից ֆիզիկա անցում կատարու հարցը քննարկելիս քվանտային գաղափարներին կարևորորություն տալու անհրաժեշտության մասին խոսել են նաև ավելի ուշ աշխատանքների հեղինակներ{{sfn|Nugayev|1985|pp=61—62}}{{sfn|Janssen (PP)|2002|p=431}}։ Արթուր Միլլերը (''[[:en:Arthur I. Miller|Arthur I. Miller]]'') իր կրիտիկական հոդվածում հիմնական ուշադրություն դարձրեց 
Ֆիցջերալդ-Լորենցի կրճատման հիպոթեզի ի հայտ գալուն{{sfn|Miller|1974}}, սակայն Զահարը չհամաձայնեց որպես այդ կրճատման ''ad hoc'' հիպոթեզի փաստարկների մեկնաբանության օգտին {{sfn|Zahar (reply)|1978|pp=51—59}}։ Վիթզե Բրոուերը (''Wytze Brouwer'') նույնպես նշեց այդ առումով զահարյան անալիզի անհամոզելիությունը և մայտնացույց արեց այն, որ Լորենցը շուտ ընդունեց հարաբերականության ընդհանուր տեսությունը և վերջինս եթերի հանդեպ իր հայացքներին հակասող չհամարեց։ Բրոուերի կարծիքով, դա իրականության վրա Այնշտայնի և Լորենցի մետաֆիզիկական տեսակետների տարբերությունների առկայության մասին է խոսում, ինչը կարելի է բնութագրել  գիտության մեջ պարադիգմների անհամատեղելիության(''incommensurability'') մասին [[Թոմաս Սամուել Կուն|կունովյան]] ներկայացումների շրջանակներում{{sfn|Brouwer|1980|pp=428—430}}։ Միշել Յանսենը (''Michel Janssen'') ցույց տվեց, որ էլեկտրոնային տեսությունը իր պատկառելի տեսքով չի կարելի դիտարկել որպես ''ad hoc'' տեսություն, և նշեց, որ Այնշտայնի աշխատանքի գլխավոր նորարարությունը դարձավ [[տարածաժամանակ]]ի կառուցվածքով Լորենցի կողմից մշակված ֆորմալիզմի կապի հաստատումը։ ՀՀՏ-ում հենց տարածաժամանակի հատկությունները բացատրում են երկարության կրճատման և ժամանակի դանդաղեցման տիպի էֆեկտների ի հայտ գալը, այդ դեպքում ինչպես իր նյուտոնյան տարածությամբ և ժամանակով Լորենցի տեսությունում այդ երևույթները մնում են մի շարք անբացատրելի համընկումների հետևանք{{sfn|Janssen (PP)|2002|pp=429—430, 437—439}}։

== Պարգևներ և անդամակցություններ ==
*[[Ֆիզիկայի Նոբելյան մրցանակ]] (1902)
*[[Ռումֆորդի մեդալ]] (1908)
*[[Ֆրանկլինի մեդալ]] (1917)
*[[Կոպլիի մեդալ]] (1918)
*[[Պատվավոր Լեգեոնի շքանշան]] (1923){{sfn|Кляус и др.|1974|с=97}}
*[[Օրանժ-Նասաու շքանշան]] (1925){{sfn|Кляус и др.|1974|с=100|name=Кляус-100}}
*[[Լոնդոնի թագավորական ընկերություն|Լոնդոնի թագավորական ընկերության]] (1905)<ref name="MacTutor">{{Cite web |author=J. J. O'Connor, E. F. Robertson. |title=Hendrik Antoon Lorentz |url=http://www-history.mcs.st-andrews.ac.uk/Biographies/Lorentz.html |url-status=live |archiveurl=https://www.webcitation.org/6CPkh7oYc?url=http://www-history.mcs.st-andrews.ac.uk/Biographies/Lorentz.html |archivedate=2012 թ․ նոյեմբերի 24 |accessdate=2012 թ․ նոյեմբերի 22 |work=MacTutor Biography |publisher=University of St Andrews |lang=en}}</ref>, [[Փարիզյան գիտությունների ակադեմիա]]յի  (1910){{sfn|Кляус и др.|1974|с=64}}, [[Էդինբուրգի Թագավորական ընկերության]]  (1920)<ref name="MacTutor" />, [[ԽՍՀՄ գիտությունների ակադեմիա]]յի (1925) օտարեկրյա անդամ և այլն։
*[[Դելֆտի  տեխնիկական համալսարան|Դելֆտում բարձրագույն տեխնիկական դպրոցի]]  (1918){{sfn|Кляус и др.|1974|с=88}}, [[Քեմբրիջի համալսարան]]ի (1923) և [[Փարիզի համալսարան]]ի{{sfn|McCormmach (Dict)|1973|pp=489—490}} պատվավոր դոկտորական աստիճաններ, Լեյդենյան համալսարանի բժշկության դոկտորի աստիճան (1925)<ref name="Кляус-100" /> և այլն։

== Հիշատակ ==
* 1925 թվականին [[գիտությունների Նիդերլանդական թագավորական ակադեմիա]]ն սահմանեց [[Լորենցի մեդալ|Լորենցի ոսկե մեդալը]], որը շնորհվում է չորս տարին մեկ, տեսական ֆիզիկայի ասպարեզում հաջողությունների համար։ 
* Լորենցի անունն է կրում շլյուզների համակարգը (''[[:nl:Lorentzsluizen|Lorentzsluizen]]''), որը մտնում է [[Զյոյդեր Զե]] ծովածոցն [[Հյուսիսային ծով]]ից անջատող [[Աֆսլույդդիկ]] ջրամբարի կառույցների կոմպլեքսի մեջ։
* Հոլանդիայում բազմաթիվ օբյեկտներ անվանվել են Լորենցի անունով (փողոցներ, հրապարակներ, դպրոցներ և այլն)։ 1931 թվականին [[Արնհեմ|Արհնեմում]], Սոնսբիկ այգում (''[[:nl:Park Sonsbeek|Sonsbeek]]''), բացվել էր Լորենցի հուշարձանը, գործ՝ քանդակագործ Օսվալդ Վենկեբախի (Oswald Wenckebach)։ [[Հաառլեմ|Հաարլեմի]] Լորենցի հրապարակում և [[Լեյդեն]]ում տեսական ֆիզիկայի ինստիտուտի մուտքի մոտ գտնվում է գիտնականի կիսանդրին։ Իր կյանքի ու գործունեության հետ կապված շինությունների վրա տեղադրված են հուշատախտակներ{{sfn|Кляус и др.|1974|с=129}}.
* 1953 թվականին, հայտնի ֆիզիկոսի 100-ամյա հոբելյանին նվիրված սահմանվեց Լորենցի թոշակ  հոլանդական համալսարաններում սովորող Արհնեմից ուսանողների համար{{sfn|Кляус и др.|1974|с=130}}։ [[Լեյդենի համալսարան]]ում Լորենցի անունը կրում է տեսական ֆիզիկայի ինստիտուտը (''Instituut-Lorentz'')<ref>{{Cite web |title=Instituut-Lorentz for theoretical physics |url=http://www.lorentz.leidenuniv.nl/ |url-status=live |archiveurl=https://www.webcitation.org/6HIr956iC?url=http://www.lorentz.leidenuniv.nl/ |archivedate=2013 թ․ հունիսի 11 |accessdate=2013 թ․ հունիսի 11 |publisher=Leiden University |lang=en}}</ref>, պատվավոր ամբիոնը (''Lorentz Chair''), որն ամեն տարի զբաղեցնում է անվանի ֆիզիկոս-տեսաբաններից որևէ մեկը<ref>{{Cite web |title=Lorentz Chair |url=http://www.lorentz.leidenuniv.nl/lorentzchair/lorentzchair.html |url-status=live |archiveurl=https://www.webcitation.org/6HIr9ruRm?url=http://www.lorentz.leidenuniv.nl/lorentzchair/lorentzchair.html |archivedate=2013 թ․ հունիսի 11 |accessdate=2013 թ․ հունիսի 11 |publisher=Leiden University |lang=en}}</ref>, և գիտական կոնֆերանսների անցկացման միջազգային կենտրոնը<ref>{{Cite web |title=Lorentz Center: International Center for workshops in the Sciences |url=http://www.lorentzcenter.nl/aim.php |url-status=live |archiveurl=https://www.webcitation.org/6HIrAeVC4?url=http://www.lorentzcenter.nl/aim.php |archivedate=2013 թ․ հունիսի 11 |accessdate=2013 թ․ հունիսի 11 |publisher=Leiden University |lang=en}}</ref>։
* Լուսնի խառնարաններից մեկն անվանվել է [[Լորենց (լուսնային խառնարան)|Լորենցի անունով]]։

<center><gallery perrow="4" heights="150">
Պատկեր:Lorentzmonument te Arnhem.jpg|Լորենցի հուշարձանն Արհնեմում
Պատկեր:Hendrik Lorentz - Lorentzplein, Haarlem.jpg|Լորենցի կիսանդրին Հաարլեմում
Պատկեր:Plaquette-lorentz.jpg|Հուշատախտակ Էյնդհովենի լիցեյի պատին
Պատկեր:Afsluitdijk Lorentzsluizen vanaf de oostzijde.jpg|Լորենցի շլյուզ
</gallery>
</center>

== Աշխատություններ ==
{{Hidden begin
|toggle=
|border=
|header= Գրքեր
|title=
|titlestyle=
|bodystyle= text-align:left
|bg1=
|bg2=
|ta1=
|ta2=
|extra1=
|extra2=
}}
*{{Ռուսերեն գիրք |автор=Lorentz H. A. |заглавие=Over de theorie der terugkaatsing en breking van het licht (Doct. diss.) |год=1875 |место=Arnhem |издательство=Van der Zande}}
*{{Ռուսերեն գիրք |автор=Lorentz H. A. |заглавие=Leerboek der differentiaal- en integraalrekeningen van de eerste beginselen der analytische meetkundemet het oog op de toepassingen in de natuurwetenschap |год=1882 |место=Leiden |издательство=Brill}} Русский перевод: {{Ռուսերեն գիրք |автор=Лоренц Г. А. |заглавие=Элементы высшей математики |год=1910—1926 |издание=Изд. 3-е |место=М. |издательство=Госиздат}}
*{{Ռուսերեն գիրք |автор=Lorentz H. A. |заглавие=Beginselen der natuurkunde. Leiddraad bij de lessen aan de Universiteit te Leiden |год=1888—1890 |место=Leiden |издательство=Brill}} Русский перевод с немецкого издания: {{Ռուսերեն գիրք |автор=Лоренц Г. А. |заглавие=Курс физики |год=1912—1915 |издание=Изд. 2-е |место=М.}}
*{{Ռուսերեն գիրք |автор=Lorentz H. A. |заглавие=Versuch einer Theorie der electrischen und optischen Erscheinungen in bewegten Körpern |год=1895 |место=Leiden |издательство=Brill}}
*{{Ռուսերեն գիրք |автор=Lorentz H. A. |заглавие=Zichtbare en onzichtbare bewegingen. Voordrachten, op uitnoodiging van het bestuur van het Departement Leiden der Maatschappij tot Nut van ’t Algemeen (Cursus van Hooger Onderwijs buiten de Universiteit), in Februari en Maart 1901 |год=1901 |место=Leiden |издательство=Brill}} Русский перевод с немецкого издания: {{Ռուսերեն գիրք |автор=Лоренц Г. А. |заглавие=Видимые и невидимые движения |год=1905 |издание=Изд. 2-е |место=М.}}
*{{Ռուսերեն գիրք |автор=Lorentz H. A. |заглавие=The theory of electrons and its applications to the phenomena of light and radiant heat. A course of lectures delivered in Columbia University, New York, in March and April 1906 |год=1909 |место=New York |издательство=Columbia University Press}} Русский перевод: {{Ռուսերեն գիրք |автор=Лорентц Г. А. |заглавие=Теория электронов и её применение к явлениям света и теплового излучения |год=1953 |издание=Изд. 2-е |место=М. |издательство=ГИТТЛ}}
*{{Ռուսերեն գիրք |автор=Lorentz H. A. |заглавие=Les théories statistiques en thermodynamique. Conférences faites au Collège de France en novembre 1912 |год=1916 |место=Leipzig; Berlin |издательство=Teubner}} Русский перевод: {{Ռուսերեն գիրք |автор=Лоренц Г. А. |заглавие=Статистические теории в термодинамике |год=2001 |издание=Изд. 2-е |место=Ижевск |издательство=НИЦ РХД}}
* Lessen over theoretische natuurkunde aan de Rijks-Universiteit te Leiden gegeven (Лекции по теоретической физике в 8 томах):
**{{Ռուսերեն գիրք |автор=Lorentz H. A. |заглавие=Stralingstheorie (1910–1911) |год=1919 |место=Leiden |издательство=Brill}} Русский перевод с немецкого издания: {{Ռուսերեն գիրք |автор=Лоренц Г. А. |заглавие=Теория излучения |год=1935 |место=М.-Л. |издательство=ОНТИ}}
**{{Ռուսերեն գիրք |автор=Lorentz H. A. |заглавие=Theorie der quanta (1916–1917) |год=1919 |место=Leiden |издательство=Brill}}
**{{Ռուսերեն գիրք |автор=Lorentz H. A. |заглавие=Aethertheorieen en aethermodellen (1901–1902) |год=1920 |место=Leiden |издательство=Brill}} Русский перевод с английского издания: {{Ռուսերեն գիրք |автор=Лоренц Г. А. |заглавие=Теории и модели эфира |год=1936 |место=М.-Л. |издательство=ОНТИ}}
**{{Ռուսերեն գիրք |автор=Lorentz H. A. |заглавие=Thermodynamica |год=1921 |место=Leiden |издательство=Brill}} Русский перевод с английского издания: {{Ռուսերեն գիրք |автор=Лоренц Г. А. |заглавие=Лекции по термодинамике |год=2001 |издание=Изд. 2-е |место=Ижевск |издательство=НИЦ РХД}}
**{{Ռուսերեն գիրք |автор=Lorentz H. A. |заглавие=Kinetische problemen (1911–1912) |год=1921 |место=Leiden |издательство=Brill}}
**{{Ռուսերեն գիրք |автор=Lorentz H. A. |заглавие=Het relativiteitsbeginsel voor eenparige translaties (1910–1912) |год=1922 |место=Leiden |издательство=Brill}}
**{{Ռուսերեն գիրք |автор=Lorentz H. A. |заглавие=Entropie en waarschijnlijkheid (1910–1911) |год=1923 |место=Leiden |издательство=Brill}}
**{{Ռուսերեն գիրք |автор=Lorentz H. A. |заглавие=De theorie van Maxwell (1900–1902) |год=1925 |место=Leiden |издательство=Brill}} Русский перевод с немецкого издания: {{Ռուսերեն գիրք |автор=Лоренц Г. А. |заглавие=Теория электромагнитного поля |год=1933 |место=М.-Л. |издательство=ГТТИ}}
*{{Ռուսերեն գիրք |автор=Lorentz H. A. |заглавие=Problems of modern physics. A course of lectures delivered in the California Institute of Technology |год=1927 |место=Boston |издательство=Ginn}}
*{{Ռուսերեն գիրք |заглавие=The Scientific Correspondence of H. A. Lorentz |ответственный=ed. A. J. Kox |год=2008 |издательство=Springer |volume=1}}
{{Hidden end}}

{{Hidden begin
|toggle=
|border=
|header= Գիտական հիմնական հոդվածներ
|title=
|titlestyle=
|bodystyle= text-align:left
|bg1=
|bg2=
|ta1=
|ta2=
|extra1=
|extra2=
}}
*{{Ռուսերեն հոդված |ссылка=https://dx.doi.org/10.1002/andp.18802450406 |автор=Lorentz H. A. |заглавие=Ueber die Beziehung zwischen der Fortpflanzungsgeschwindigkeit des Lichtes und der Körperdichte |год=1880 |издание=[[Annalen der Physik]] |seite=641—665 |band=245 (9)}}
*{{Ռուսերեն հոդված |автор=Lorentz H. A. |заглавие=De bewegingsvergelijkingen der gassen en de voortplanting van het geluid volgens de kinetische gastheorie |год=1880 |издание=Verslagen en Mededeelingen der Koninklijke Akademie van Wetenschappen (Amsterdam), Afdeeling Natuurkunde |seite=350—393 |band=15}}
*{{Ռուսերեն հոդված |автор=Lorentz H. A. |заглавие=La théorie électromagnétique de Maxwell et son application aux corps mouvants |год=1892 |издание=Archives Néerlandaises des Sciences Exactes et Naturelles |pages=363—552 |volume=25}}
*{{Ռուսերեն հոդված |автор=Lorentz H. A. |заглавие=De relatieve beweging van de aarde en den aether |год=1892 |издание=Verslagen der Zittingen van de Wis- en Natuurkundige Afdeeling der Koninklijke Akademie van Wetenschappen (Amsterdam) |seite=74—79 |band=1}}
*{{Ռուսերեն հոդված |ссылка=https://dx.doi.org/10.1002/andp.18972991341 |автор=Lorentz H. A. |заглавие=Ueber den Einfluss magnetischer Kräfte auf die Emission des Lichtes |год=1897 |издание=[[Annalen der Physik]] |seite=278—284 |band=299 (63)}}
*{{Ռուսերեն հոդված |автор=Lorentz H. A. |заглавие=Optische verschijnselen die met de lading en de massa der ionen in verband staan |год=1898 |издание=Verslagen van de Gewone Vergaderingen der Wis- en Natuurkundige Afdeeling, Koninklijke Akademie van Wetenschappen te Amsterdam |seite=506—519 (I), 555—565 (II) |band=6}}
*{{Ռուսերեն հոդված |автор=Lorentz H. A. |заглавие=Simplified theory of electrical and optical phenomena in moving systems |год=1899 |издание=Proceedings of the Section of Sciences, Koninklijke Akademie van Wetenschappen te Amsterdam |pages=427—442 |volume=1}}
*{{Ռուսերեն հոդված |автор=Lorentz H. A. |заглавие=On the emission and absorption by metals of rays of heat of great wave-lengths |год=1903 |издание=Proceedings of the Section of Sciences, Koninklijke Akademie van Wetenschappen te Amsterdam |pages=666—685 |volume=5}}
*{{Ռուսերեն հոդված |автор=Lorentz H. A. |заглавие=Electromagnetic phenomena in a system moving with any velocity smaller than that of light |год=1904 |издание=Proceedings of the Section of Sciences, Koninklijke Akademie van Wetenschappen te Amsterdam |pages=809—831 |volume=6}}
*{{Ռուսերեն հոդված |автор=Lorentz H. A. |заглавие=The motion of electrons in metallic bodies |год=1905 |издание=Proceedings of the Section of Sciences, Koninklijke Akademie van Wetenschappen te Amsterdam |pages=438—453, 585—593, 684—691 |volume=7}}
*{{Ռուսերեն հոդված |ссылка=https://dx.doi.org/10.1007/BF02712254 |автор=Lorentz H. A. |заглавие=Le partage de l’énergie entre la matière pondérable et l’éther |год=1908 |издание=Il Nuovo Cimento |pages=5—34 |volume=16}}
*{{Ռուսերեն հոդված |автор=Lorentz H. A. |заглавие=Sur l’application au rayonnement du théorème de l’équipartition de l’énergie |год=1912 |издание=Rapp. Réunion Solvay |pages=12—48}}
*{{Ռուսերեն հոդված |автор=Lorentz H. A. |заглавие=On Einstein’s theory of gravitation |год=1917 |издание=Proceedings of the Section of Sciences, Koninklijke Akademie van Wetenschappen te Amsterdam |pages=1341—1354 (I), 1354—1369 (II), 2—19 (III), 20—34 (IV) |volume=19 (I—II), 20 (III—IV)}}
{{Hidden end}}

{{Hidden begin
|toggle=
|border=
|header= Ռուսերեն թարգմանությամբ առանձին աշխատանքներ
|title=
|titlestyle=
|bodystyle= text-align:left
|bg1=
|bg2=
|ta1=
|ta2=
|extra1=
|extra2=
}}
*{{Ռուսերեն հոդված |ссылка=http://ufn.ru/ru/articles/1926/2/a/ |автор=Лоренц Г. А. |заглавие=Макс Планк и теория квантов |год=1926 |издание=УФН |том=6 |страницы=81—92}}
*{{Ռուսերեն գիրք |заглавие=Принцип относительности: сб. работ классиков релятивизма |год=1935 |место=Л. |издательство=ОНТИ |страницы=9—50}}
*{{Ռուսերեն գիրք |автор=Лоренц Г. А. |заглавие=Старые и новые проблемы физики: сб. статей |год=1970 |место=М. |издательство=Наука}}
*{{Ռուսերեն գիրք |заглавие=Принцип относительности: сб. работ по специальной теории относительности |год=1973 |место=М. |издательство=Атомиздат |страницы=8—12, 67—90, 189—198}}
*{{Ռուսերեն հոդված |автор=Лоренц Г. А. |заглавие=К теории гравитации Эйнштейна |год=1985 |место=М. |издание=Эйнштейновский сборник, 1980—1981 |издательство=Наука |страницы=169—190}}
{{Hidden end}}

== Նշումներ ==
{{ծանցանկ|group=Մեկնաբանություն}}

== Ծանոթագրություններ ==
{{ծանցանկ|2}}

== Գրականություն ==
;Գրքեր
* {{Ռուսերեն գիրք |заглавие=H. A. Lorentz. Impressions of his Life and Work |ответственный=ed. G. L. De Haas-Lorentz. |год=1957 |место=Amsterdam}}
* {{Ռուսերեն գիրք |ref=Франкфурт |автор=Франкфурт У. И. |заглавие=Специальная и общая теория относительности (исторические очерки) |год=1968 |место=М. |издательство=Наука}}
* {{Ռուսերեն գիրք |ref=Кляус и др. |автор=Кляус Е. М., Франкфурт У. И., Френк А. М. |заглавие=Гендрик Антон Лоренц |год=1974 |место=М. |издательство=Наука}}
* {{Ռուսերեն գիրք |ref=Darrigol (book) |автор=Darrigol O. |заглавие=Electrodynamics from Ampere to Einstein |год=2000 |издательство=Oxford University Press}}
* {{Ռուսերեն գիրք |ref=Уиттекер |автор=Уиттекер Э. |заглавие=История теории эфира и электричества |год=2001 |место=Ижевск |издательство=НИЦ РХД}}

;Հոդվածներ
* {{Ռուսերեն հոդված |ref=Де Бройль |автор=[[Де Бройль, Луи|Де Бройль Л.]] |заглавие=Жизнь и труды Гендрика Антона Лорентца |год=1962 |автор издания=Де Бройль Л. |место=М. |издание=По тропам науки |издательство=Изд-во иностр. лит-ры |страницы=9—39}}
* {{Ռուսերեն հոդված |ссылка=https://www.jstor.org/stable/27757298 |ref=Hirosige |автор=Hirosige T. |заглавие=Origins of Lorentz’ Theory of Electrons and the Concept of the Electromagnetic Field |год=1969 |издание=Historical Studies in the Physical Sciences |pages=151—209 |volume=1}}
* {{Ռուսերեն հոդված |ссылка=https://dx.doi.org/10.1119/1.1975655 |ref=Schaffner (AJP) |автор=Schaffner K. F. |заглавие=The Lorentz Electron Theory of Relativity |год=1969 |издание=American Journal of Physics |pages=498—513 |volume=37}}
* {{Ռուսերեն հոդված |ссылка=http://ufn.ru/ru/articles/1970/10/e/ |ref=Голдберг |автор=Голдберг С. |заглавие=Электронная теория Лоренца и теория относительности Эйнштейна |год=1970 |издание=УФН |pages=261—278 |volume=102}}
* {{Ռուսերեն հոդված |ссылка=https://www.jstor.org/stable/229459 |ref=McCormmach (Isis) |автор=McCormmach R. |заглавие=H. A. Lorentz and the Electromagnetic View of Nature |год=1970 |издание=Isis |pages=459—497 |volume=61}}
* {{Ռուսերեն հոդված |ссылка=https://www.jstor.org/stable/27757304 |ref=McCormmach (HSPS) |автор=McCormmach R. |заглавие=Einstein, Lorentz, and the Electron Theory |год=1970 |издание=Historical Studies in the Physical Sciences |pages=41—87 |volume=2}}
* {{Ռուսերեն հոդված |ссылка=http://www.encyclopedia.com/doc/1G2-2830902671.html |ref=McCormmach (Dict) |автор=McCormmach R. |заглавие=Lorentz, Hendrik Antoon |год=1973 |место=New York |издание=Dictionary of Scientific Biography |издательство=Charles Scribner’s Sons |pages=487—500 |volume=8}}
* {{Книга:Храмов Ю. А.:Физики|часть = Лоренц Хендрик Антон (Lorentz Hendrik Antoon)|с =169—170|ссылка часть = 1651}}
* {{Ռուսերեն հոդված |ссылка=https://dx.doi.org/10.1016/0039-3681(84)90016-5 |ref=Nersessian (SHPS) |автор=Nersessian N. J. |заглавие=Aether/or: The creation of scientific concepts |год=1984 |издание=Studies in History and Philosophy of Science |pages=175—212 |volume=15}}
* {{Ռուսերեն հոդված |ссылка=https://dx.doi.org/10.1007/BF00329981 |ref=Kox (AHES1) |автор=Kox A. J. |заглавие=Hendrik Antoon Lorentz, the ether, and the general theory of relativity |год=1988 |издание=Archive for History of Exact Sciences |pages=67—78 |volume=38}}
* {{Ռուսերեն հոդված |ссылка=https://dx.doi.org/10.1007/BF00329868 |автор=Illy J. |заглавие=Einstein teaches Lorentz, Lorentz teaches Einstein: Their collaboration in general relativity, 1913–1920 |год=1989 |издание=Archive for History of Exact Sciences |pages=247—289 |volume=39}}
* {{Ռուսերեն հոդված |ссылка=https://dx.doi.org/10.1080/00033799000200411 |ref=Kox (AS) |автор=Kox A. J. |заглавие=H. A. Lorentz’s contributions to kinetic gas theory |год=1990 |издание=Annals of Science |pages=591—606 |volume=47}}
* {{Ռուսերեն հոդված |ссылка=https://netfiles.umn.edu/users/janss011/home%20page/HAL-GR.pdf |ref=Janssen (SHGR) |автор=Janssen M. |заглавие=H. A. Lorentz’s Attempt to Give a Coordinate-Free Formulation of the General Theory of Relativity |год=1992 |ответственный=ed. J. Eisenstaedt, A. J. Kox |место=Boston |издание=Studies in the History of General Relativity |издательство=Birkhäuser |pages=344—363}}{{Չաշխատող արտաքին հղում|bot=InternetArchiveBot }}
* {{Ռուսերեն հոդված |ссылка=https://www.jstor.org/stable/27757725 |ref=Darrigol (HSPBS) |автор=Darrigol O. |заглавие=The Electron Theories of Larmor and Lorentz: A Comparative Study |год=1994 |издание=Historical Studies in the Physical and Biological Sciences |pages=265—336 |volume=24}}
* {{Ռուսերեն հոդված |ссылка=http://www.encyclopedia.com/doc/1G2-2830905876.html |автор=Janssen M., Kox A. J. |заглавие=Lorentz, Hendrik Antoon |год=2008 |издание=New Dictionary of Scientific Biography |издательство=Charles Scribner's Sons |pages=333—336 |volume=4}}
* {{Ռուսերեն հոդված |ссылка=https://dx.doi.org/10.1007/s00407-012-0107-8 |ref=Kox (AHES2) |автор=Kox A. J. |заглавие=Hendrik Antoon Lorentz’s struggle with quantum theory |год=2012 |издание=Archive for History of Exact Sciences |pages=149—170 |volume=67}}

;Պատմափիլիսոփայական քննարկումներ
* {{Ռուսերեն հոդված |ссылка=https://dx.doi.org/10.1093/bjps/24.2.95 |ref=Zahar (I) |автор=Zahar E. |заглавие=Why Did Einstein’s Programme Supersede Lorentz’s? (I) |год=1973 |издание=British Journal for the Philosophy of Science |pages=95—123 |volume=24}}
* {{Ռուսերեն հոդված |ссылка=https://dx.doi.org/10.1093/bjps/24.3.223 |ref=Zahar (II) |автор=Zahar E. |заглавие=Why Did Einstein’s Programme Supersede Lorentz’s? (II) |год=1973 |издание=British Journal for the Philosophy of Science |pages=223—262 |volume=24}}
* {{Ռուսերեն հոդված |ссылка=https://dx.doi.org/10.1093/bjps/25.1.25 |ref=Feyerabend |автор=[[Фейерабенд, Пол Карл|Feyerabend P.]] |заглавие=Zahar on Einstein |год=1974 |издание=British Journal for the Philosophy of Science |pages=25—28 |volume=25}}
* {{Ռուսերեն հոդված |ссылка=https://dx.doi.org/10.1093/bjps/25.1.29 |ref=Miller |автор=Miller A.I. |заглавие=On Lorentz’s methodology |год=1974 |издание=British Journal for the Philosophy of Science |pages=29—45 |volume=25}}
* {{Ռուսերեն հոդված |ссылка=https://dx.doi.org/10.1093/bjps/25.1.45 |ref=Schaffner (BJPS) |автор=Schaffner K. F. |заглавие=Einstein versus Lorentz: Research programmes and the logic of comparative theory evaluation |год=1974 |издание=British Journal for the Philosophy of Science |pages=45—78 |volume=25}}
* {{Ռուսերեն հոդված |ссылка=https://dx.doi.org/10.1093/bjps/29.1.49 |ref=Zahar (reply) |автор=Zahar E. |заглавие=Einstein’s debt to Lorentz: A reply to Feyerabend and Miller |год=1978 |издание=British Journal for the Philosophy of Science |pages=49—60 |volume=29}}
* {{Ռուսերեն հոդված |ссылка=https://dx.doi.org/10.1119/1.11997 |ref=Brouwer |автор=Brouwer W. |заглавие=Einstein and Lorentz: The structure of a scientific revolution |год=1980 |издание=Americal Journal of Physics |pages=425—431 |volume=48}}
* {{Ռուսերեն հոդված |ссылка=https://www.jstor.org/stable/187597 |ref=Nugayev |автор=Nugayev R. M. |заглавие=The History of Quantum Mechanics as a Decisive Argument Favoring Einstein over Lorentz |год=1985 |издание=Philosophy of Science |pages=44—63 |volume=52}}
* {{Ռուսերեն հոդված |ссылка=https://dx.doi.org/10.1111/j.1600-0498.1986.tb00857.x |ref=Nersessian (Cent) |автор=Nersessian N. J. |заглавие=“Why wasn’t Lorentz Einstein?” An Examination of the Scientific Method of H. A. Lorentz |год=1986 |издание=Centaurus |pages=205—242 |volume=29}}
* {{Ռուսերեն հոդված |ссылка=https://dx.doi.org/10.1007/s000160200003 |ref=Janssen (PP) |автор=Janssen M. |заглавие=Reconsidering a Scientific Revolution: The Case of Einstein versus Lorentz |год=2002 |издание=Physics in Perspective |pages=421—446 |volume=4}}
* {{Ռուսերեն հոդված |ссылка=https://dx.doi.org/10.1016/j.shpsb.2005.07.002 |ref=Frisch |автор=Frisch M. |заглавие=Mechanisms, principles, and Lorentz’s cautious realism |год=2005 |издание=Studies in History and Philosophy of Modern Physics |pages=659—679 |volume=36}}

== Արտաքին հղումներ ==

* {{Cite web |title=Scientific publications of H.A. Lorentz |url=http://www.lorentz.leidenuniv.nl/IL-publications/Lorentz.html |url-status=live |archiveurl=https://www.webcitation.org/6CPkf27NU?url=http://www.lorentz.leidenuniv.nl/IL-publications/Lorentz.html |archivedate=2012 թ․ նոյեմբերի 24 |accessdate=2012 թ․ նոյեմբերի 22 |publisher=Leiden University |lang=en}}
* {{Cite web |author=Kox A. J. |title=Ph.D. students of H.A. Lorentz: 1881–1921 |url=http://www.lorentz.leidenuniv.nl/IL-publications/dissertations/lorentz.html |url-status=live |archiveurl=https://www.webcitation.org/6CPkfYw2r?url=http://www.lorentz.leidenuniv.nl/IL-publications/dissertations/lorentz.html |archivedate=2012 թ․ նոյեմբերի 24 |accessdate=2012 թ․ նոյեմբերի 22 |publisher=Leiden University |lang=en}}
* {{Cite web |title=Hendrik Lorentz |url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1902/ |url-status=live |archiveurl=https://www.webcitation.org/6CPkg2SMZ?url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1902/ |archivedate=2012 թ․ նոյեմբերի 24 |accessdate=2012 թ․ նոյեմբերի 22 |publisher=Nobelprize.org |lang=en |description=Информация на сайте Нобелевского комитета}}
* {{Cite web |author=O’Connor J. J., Robertson E. F. |title=Hendrik Antoon Lorentz |url=http://www-history.mcs.st-andrews.ac.uk/Biographies/Lorentz.html |url-status=live |archiveurl=https://www.webcitation.org/6CPkh7oYc?url=http://www-history.mcs.st-andrews.ac.uk/Biographies/Lorentz.html |archivedate=2012 թ․ նոյեմբերի 24 |accessdate=2012 թ․ նոյեմբերի 22 |work=MacTutor Biography |publisher=University of St Andrews |lang=en}}
* {{Cite web |title=Hendrik Antoon Lorentz |url=http://www.genealogy.math.ndsu.nodak.edu/id.php?id=105756 |url-status=live |archiveurl=https://www.webcitation.org/6CPkhh1wO?url=http://www.genealogy.math.ndsu.nodak.edu/id.php?id=105756 |archivedate=2012 թ․ նոյեմբերի 24 |accessdate=2012 թ․ նոյեմբերի 22 |publisher=Mathematics Genealogy Project |lang=en |description=Ученики Лоренца}}
* {{БСЭ3|автор=В. П. Визгин|Лоренц Хендрик Антон|15}}
{{Արտաքին հղումներ}}
{{Ֆիզիկայի Նոբելյան մրցանակ}}
{{հարաբերականության տեսություն}}
{{ՀՍՀ|հատոր=4|էջ=667}}

{{DEFAULTSORT:Լորենց, Հենդրիկ}}
[[Կատեգորիա:20-րդ դարի ֆիզիկոսներ]]
[[Կատեգորիա:ԱՄՆ-ի գիտությունների ազգային ակադեմիայի անդամներ]]
[[Կատեգորիա:ԱՄՆ-ի գիտությունների ազգային ակադեմիայի արտասահմանյան անդամներ]]
[[Կատեգորիա:Լեյդենի համալսարանի շրջանավարտներ]]
[[Կատեգորիա:Լոնդոնի թագավորական ընկերության անդամներ]]
[[Կատեգորիա:Լոնդոնի թագավորական միության արտասահմանյան անդամներ]]
[[Կատեգորիա:ԽՍՀՄ ԳԱ թղթակից անդամներ]]
[[Կատեգորիա:ԽՍՀՄ ԳԱ իսկական անդամներ]]
[[Կատեգորիա:Հոլանդացի նոբելյան մրցանակակիրներ]]
[[Կատեգորիա:Մաթեմատիկոսներ այբբենական կարգով]]
[[Կատեգորիա:Նիդերլանդների արվեստի և գիտությունների թագավորական ակադեմիայի անդամներ]]
[[Կատեգորիա:Շվեդիայի գիտությունների թագավորական ակադեմիայի անդամներ]]
[[Կատեգորիա:Սանկտ Պետերբուրգի գիտությունների ակադեմիայի թղթակից անդամներ]]
[[Կատեգորիա:Տեսական ֆիզիկոսներ]]
[[Կատեգորիա:Հոլանդացի ֆիզիկոսներ]]
[[Կատեգորիա:Հոլանդացի մաթեմատիկոսներ]]
[[Կատեգորիա:Հոլանդացի բուսաբաններ]]
[[Կատեգորիա:Հոլանդացի գիտնականներ]]
[[Կատեգորիա:Ամերիկյան փիլիսոփայական ընկերության անդամներ]]
[[Կատեգորիա:Գիտությունների դոկտորներ]]
[[Կատեգորիա:Սանկտ Պետերբուրգի գիտությունների ակադեմիայի իսկական անդամներ]]