Դիտել Ձյունահովազ էջի վիքիկոդը

{{Taxobox
| name = Իրբիս
| image file = Uncia uncia.jpg
| image title = Ձյունահովազ
| image descr = Ձյունահովազ
| latin = ''Uncia uncia''
| regnum=Կենդանիներ
| phylum=[[Քորդավորներ]]
| classis=[[Կաթնասուններ]]
| ordo=[[Գիշատիչներ]]
| familia=[[Կատվազգիներ]]
| genus=[[Հովազներ|Պանտերա]]
| species= Ձյունաընձառյուծ Ձյունահովազ
| range map = Snow leopard range.png
| range legend = {{լեգենդ2|green|Ներկա տարածվածությունը}}
| iucnstatus = NT
| wikispecies = Uncia uncia
| commons = Uncia uncia
| iucn = 15954
| itis = 183804
| ncbi = 9691
| eol = 1270484
}}

'''Իրբիս''', կամ '''ձյունահովազ''', կամ '''ձյունաընձառյուծ'''<ref>{{գիրք|հեղինակ= Соколов В. Е.|վերնագիր=Пятиязычный словарь названий животных։ Млекопитающие|էջ=109}}</ref> ({{lang-la|Uncia uncia}}, ըստ այլ դասակարգման — {{lang-la2|Panthera uncia}}), [[կատվազգիներ]]ի ընտանիքի խոշոր [[գիշատիչ]] [[կաթնասուն]] է, որը բնակվում է [[Կենտրոնական Ասիա]]յի լեռնազանգվածներում։ Իրբիսն աչքի է ընկնում բարակ, երկար, ճկուն մարմնով, համեմատաբար կարճ թաթերով, ոչ մեծ գլխով և շատ երկար պոչով։ Չափահաս արուները պոչի հետ հասնելով 220—280 սմ երկարության, քաշը հասնում է 100 կգ, բարձրությունը 80 սմ։ Մորթին բաց մոխրա-ծխագույն է՝ օղակաձև և համատարած մուգ բծերով։ Բնակության դժվարհասանելիության և տեսակի ցածր խտության պատճառով, նրա շատ անատոմիական հատկանիշներ դեռ լավ չեն ուսումնասիրվել։ Ներկա պահին իրբիսների քանակը շատ քիչ է, 20-րդ դարում այն գրանցվել է [[IUCN]] [[Կարմիր գիրք|Կարմիր գրքում]], ինչպես նաև այլ երկրների պաշտպանական փաստաթղթերում։ [[2015 թվական]]ի դրությամբ իրբիսների որսը արգելված է։ Ձյունաընձառյուծներ ապրում են 13–24 տարի։

== Ծագումը և անվանումը ==
«Իրբիս» անունը ռուս առևտրական-մորթեգործները թյուրքական որսորդներից փոխառել են դեռևս [[17-րդ դար]]ում։ [[Տուվա]]յում այս կենդանուն անվանում են իրբիշ, [[Ալմա-Աթա]]յից արևելք՝ [[Չինաստան]]ի հետ սահմանին՝ իրվիս, մոնղոլերեն՝ իրվես, իսկ թյուրերեն՝ իրբիս<ref>{{գիրք|հեղինակ=[[Сосновский, Игорь Петрович|Сосновский И. П.]]|վերնագիր=Редкие и исчезающие животные: По страницам Красной книги СССР|հրատարակչություն=Лесная промышленность|թվական=1987|էջ=107}}</ref>։

[[18-րդ դար]]ում, բայց ակնհայտ է նաև ավելի շուտ, [[Սիբիր]]ում, հետագայում նաև Կենտրոնական և [[Միջին Ասիա]]յում «հովազ» անունը, որով անվանում էին [[ընձառյուծ]]ին, ժողովրդական խոսակցությունում սկսեց վերագրվել իրբիսին (Uncia uncia)։ Երկու տեսակի նմանության պատճառով դա շատ բնական էր։ Սակայն, մուշտակների առևտրում [[17-րդ դար]]ում հիշատակվում է նաև «իրբիզ»։ [[19-րդ դար]]ի վերջին և [[20-րդ դար]]ի սկզբին ռուսական կենդանաբանական գրականությունում Uncia uncia-ին ամրացել են ձյունահովազ (անգլերենի, գերմաներենի և ֆրանսերենի նմանությամբ) և իրբիս ([[թյուրերեն]]ից և [[մոնղոլերեն]]ից) անվանումները։ «[[Հովազ]]» տերմինը մնաց ընձառյուծի վրա (Panthera pardus)<ref name="млекопитающие советского союза"/>։

== Ուսումնասիրման պատմությունը ==
Առաջին հիշատակումը և պատկերը՝ «Once» վերնագրով, տվել է [[Ժորժ Բյուֆֆոն]]ը՝ [[1761 թվական]]ին։ Նշվում է, որ նա ապրում էր [[Պարսկաստան]]ում և վարժեցվում էր որսի համար<ref name="зверисибири">{{գիրք|հեղինակ=Строганов С. У.|վերնագիր=Звери Сибири. Хищные|վայր=|հրատարակչություն=издательство=издательство Академии наук СССР|թվական=1962|էջեր=421-426|էջ=460}}</ref>։

Առաջին գիտական նկարագրությունը՝ Felis uncia անունով, տվել է գերմանացի բժիշկ և բնագետ [[Յոհան Շրեբեր]]ը՝ [[1775 թվական]]ին։ Ավելի ուշ, [[1830 թվական]]ին, տեսակը նկարագրել է [[Քրիստիան Էրենբերգ]]ը՝ Felis irbis անվամբ<ref name="msw3">MSW3 Carnivora</ref>։ [[1855 թվական]]ին [[Թոմաս Հորսֆիլդ]]ը նրան նկարագրում է Felis uncioides անվան տակ<ref name="млекопитающие советского союза"/>։

Իրբիսի կառուցվածքի և տարածվածության մասին որոշակի գիտական ինֆորմացիան կուտակվել է մոտ երկու [[դար]]ի ընթացքում։ Իրբիսի ուսումնասիրմանը մասնակցել են հայտնի գիտնականներ, ինչպիսին են [[Նիկոլայ Պրժևալսկի]]ն և [[Պիտեր Պալաս]]ը<ref name="WWF"/>։ [[20-րդ դար]]ում տեսակի մասին ինֆորմացիան լրացրել են [[Ա․ Տուգարինով]]ը, [[Ս․ Օգնյով]]ը և այլք։ Ավելի ուշ, իրբիսին վերաբերվող կարևոր ինֆորմացիաներ հանդեսացել են Վ․ Հեպտների և Ա․ Սլուդսկիյի տեղեկագրերը՝ [[1972 թվական]]ին։ Հետագայում կենսաբանության մասին առանձին տեղեկություններ հայտնվել են Լ․ Սոպինի, Մ․ Սմիրնովի, Ա․ Ֆեդոսենկոյի, Վ․ Նիկիֆորովի, Դ․ Մեդվեդևի, Գ․ Սոբանսկիի, Վ․ Շիլովի, Բ․ Շերբակովի, Ն․ Մալկովի, Ն․ Սոչինի և այլոց աշխատւոթյուններում<ref name="WWF"/>։

== Սիստեմատիկան և ծագումնաբանությունը ==
Առաջնային քարացուկները, որոնք թվագրվում են ուշ [[Պլեյստոցեն|Պլեյստոցենի ժամանակաշրջանին]], հայտնաբերվել են միայն [[Ալթայի Հանրապետություն|Ալթայում]] և [[Մոնղոլիա]]յի արևմտյան սահմանին։ Սակայն, ավելի ուշ [[Պակիստան]]ի հյուսիսում հայտնաբերված մնացորդները ցույց են տալիս տվյալ տարածքում տեսակի տարածվածությունը, հավանաբար, 1,2-1,4 միլիոն տարի առաջ, այսինքն ցույց տալիս տեսակի ավելի վաղ ծագումը։

Իրբիսը պատկանում է Uncia ցեղատեսակին, որը մորֆոլոգիական և վարքային հատկանիշներով միջին դիրք է զբաղեցնում մեծ (ցեղատեսակ [[Panthera]]) և փոքր կատվազգիների միջև։ Այս տեսակը համարվում է ցեղատեսակի միակ պահպանված տեսակը<ref name="WWF"/>։

Առաջ իրբիսին դասում էին Պանտերաների (Panthera) ցեղատեսակին՝ խոշոր կատուների հետ միասին, սակայն վելի ուշ նրան առանձնացրեցին Ձյունահովազների (Uncia) ցեղի մեջ։ Գանգի կառուցվածքով իրբիսը ավելի շատ է տարբերվում Panthera ցեղի ներկայացուցիչներից, քան այդ ցեղի բոլոր տեսակները միմյանցից՝ ցանկացած համակցությամբ վերցված։ Դրա հետ միասին, ձյունահովազը օժտված է մի շարք մորֆոլոգիական և էթոլոգիական հատկանիշներով, որոնք բնորոշ են ինչպես Պանտերայի ներկայացուցիչներին, այնպես էլ փոքր կատուներին (Felinae)։ Օրինակ, նրա գանգի ուղեղային մասը կառուցվածքով նման է [[Կատուներ|Felis]] ցեղի խոշոր ներկայացուցիչների գանգին, դրա հետ մեկտեղ ունեն ենթալեզվայի ոսկոր, որը բնորոշ է Panthera ցեղի ներկայացուցիչներին<ref name="млекопитающие советского союза"/>։

Արտաքին նմանության պատճառով հովազը համարվում էր ընձառյուծի ազգակիցը, սակայն գենետիկական ուսումնասիրությունները ցույց են տվել, որ նա ավելի շատ նման են [[վագր]]երին, որից հետո նրան կրկին սկսեցին դասել Պանտերաների շարքը<ref name="Johnson2006"/>։ Սակայն, իրբիսի կարգաբանական դիրքը մնում է մինչև վերջ չուսումնասիրված, շատ գիտական աղբյուրներ մինչև հիմա նրան դասում են առանձին՝ Uncia [[ցեղ]]ի մեջ<ref name="Johnson2006">{{Cite journal |last=Johnson |first=W. E. |author2=Eizirik, E., Pecon-Slattery, J., Murphy, W. J., Antunes, A., Teeling, E. & O'Brien, S. J. |date=2006 թ․ հունվարի 6 |title=The Late Miocene radiation of modern Felidae: A genetic assessment |url=http://www.sciencemag.org/cgi/content/abstract/311/5757/73 |journal=[[Science (журнал)|Science]] |volume=311 |issue=5757 |pages=pp. 73—77 |doi=10.1126/science.1122277 |doi-broken-date=2010 թ․ մարտի 19 |pmid=16400146 |accessdate=2008 թ․ հոկտեմբերի 24}}</ref>։

{|style="text-align:left; background:#eee" align="center" cellpadding="10"
|style="text-align:center; background:#eee; font-weight:800" colspan="2"|Իրբիսի հավանական ծագումնաբանությունը<br />по McKenna & Bell, 1997 и Nowak, 1991 (ձախից)<ref>{{Cite web |title=After McKenna & Bell, 1997, with recent species from Nowak, 1991 |url=http://www.helsinki.fi/~mhaaramo/metazoa/deuterostoma/chordata/synapsida/eutheria/carnivora/aeluroidea/pantheriinae.html |url-status=live |archiveurl=https://www.webcitation.org/611ZnST00?url=http://www.helsinki.fi/~mhaaramo/metazoa/deuterostoma/chordata/synapsida/eutheria/carnivora/aeluroidea/pantheriinae.html |archivedate=2011 թ․ օգոստոսի 18 |accessdate=2009 թ․ հոկտեմբերի 6 |lang=en}}</ref> и ըստ Stephen O’Brien и Warren Johnson, 2006<ref name="PourLaScience">Stephen O’Brien et Warren Johnson, «L'évolution des chats», dans Pour la science, no 366, Avril 2008 (ISSN 0 153-4092) basée sur (en) W. Johnson et al., «The late Miocene radiation of modern felidae: a genetic assessment», dans Science, no 311, 2006 et (en) C. Driscoll et al.</ref>
|- style="background:#eee"
| {{clade|label1=''[[Pantherinae]]''|1={{clade|1=''[[Neofelis]]'' (Ծխաինձ)
|label2=''[[Panthera]]''|2={{clade|1=†''[[Panthera combaszoe]]''
|2=†''[[Panthera schaubi]] (Viretailurus schaubi)''
|3=<big>'''''Uncia uncia'''''</big> (Իրբիս)
|label4=&nbsp;(''Panthera'')|4={{clade|1=†''[[Panthera crassidens]]''
|label2=&nbsp;''[[Panthera pardus]]''&nbsp;}}}}}}}}
| 1 = {{clade|&nbsp;&nbsp;&nbsp;''[[Panthera]]''&nbsp;&nbsp;&nbsp; 
| 1 = {{clade
  | 1 = {{clade
    | 1 = {{clade
      | 1 = &nbsp;''[[Panthera leo]]'' (Առյուծ)
      | 2 = &nbsp;''[[Panthera pardus]]'' (Ընձառյուծ)
      }}
    | 2 = &nbsp;''[[Panthera onca]]'' (Յագուար)
    }}
  | 2 = {{clade
    | 1 = &nbsp;''[[Panthera tigris]]'' (Վագր)
    | 2 = &nbsp;<big>'''''Panthera uncia'''''</big> (Իրբիս)
    }}
  }}
|}

Չնայած լայն և մասնատված արեալին, մասնագետների մեծամասնությունը իրբիսի ենթատեսակներ չեն առանձնացնում։ Սակայն, որոշ սիստեմատիկներ առաջարկում էին առանձնացնել մի քանի ենթատեսակներ, որոնք բնակեցնում են տարբեր աշխարհագրական շրջաններ։ Օրինակ, U. u. uncia, որը բնակվում է [[Կենտրոնական Ասիա]]յի, [[Մոնղոլիա]]յի և [[Ռուսաստան]]ի հյուսիս-արևմուտքում, և U. u. uncioides՝ [[Չինաստան]]ի և [[Հիմալայներ]]ի արևմուտքից<ref>Wilson DE, Mittermeier RA (eds) (2009) Handbook of the Mammals of the World. Vol. 1. Carnivores. Lynx Edicions, Barcelona</ref>։ Այս ենթատեսակները չեն ընդունվում, և համարվում են չգործող<ref name="msw3"/>։

== Արտաքին տեսքը ==
[[Պատկեր:Snow leopard Mohan.jpg|250px|մինի|ձախից]]
Համեմատաբար խոշոր կատու է։ Ընդհանուր տեսքով նման է ընձառյուծի, բայց նրանից փոքր է, ավելի կարճլիկ, երկար պոչով և աչքի է ընկնում երկար մորթիով՝ խոշոր, մուգ բծերի և վարդազարդերի անհասկանալի պատկերներով։ Իրանը ուժեղ ետ քաշված է և գետնահար, սրբոսկրի հատվածում քիչ բարձրացած։ Մարմնի երկարությունը գլխի հետ կազմում է 110—160 սմ, պոչի երկարությունը 90—120 սմ<ref name="млекопитающие советского союза"/><ref name="зверисибири"/>։ Ուսի հատվածում հասակը մոտ 60—83 սմ է<ref name="зверисибири"/>.։ Արուները էգերից մի փոքր խոշոր են<ref name="WCoW">{{գիրք|հեղինակ=Sunquist, Mel; Sunquist, Fiona.|վերնագիր=Wild cats of the World|թվական=2002|հրատարակչություն=University of Chicago Press|վայր=Chicago|էջեր=377-394}}</ref><ref name="Trust">{{Cite web |year=2008 |title=Snow Leopard Fact Sheet |url=http://www.snowleopard.org/external_files/media/Snow-Leopard-Fact-Sheet.pdf |url-status=dead |archiveurl=https://www.webcitation.org/6128bROBq?url=http://www.snowleopard.org/external_files/media/Snow-Leopard-Fact-Sheet.pdf |archivedate=2011 թ․ օգոստոսի 18 |accessdate=2008 թ․ հոկտեմբերի 23 |publisher=Snow Leopard Trust}}</ref>։ Արուների մարմնի զանգվածը կազմում է 50—110 կգ, էգերինը՝ 30—70 կգ<ref name="зверисибири"/>։

Մորթին հաստ է, շատ խիտ և փափուկ, նրա երկարությունը մեջքի վրա կազմում է 55 մմ<ref name="зверисибири"/>։ Այն ապահով է պաշտպանությունը՝ բնակության միջավայրի խիստ ցուրտ պայմաններից։ Բրդի խտությամբ իրբիսը տարբերվում է բոլոր խոշոր կատուներից և ավելի նման է փոքր կատուներին<ref name="млекопитающие советского союза"/>։

Մորթու ընդհանուր գույնը գորշ-մոխրագույն է, առանց դեղին և շեկ գույնի խառնուրդի<ref name="зверисибири"/> (դեղնավուն գույնը նկատվել է անազատության մեջ սպանված որոշ առանձնյակների մոտ)։ Մեջքի և կողերի վերին մասի գունավորումը բաց-մոխրագույն է, գրեթե սպիտակ, ծխագույն երանգով։ Կողի ստորին մասը, փորը և վերջույթների ներքին մասերը մեջքից բաց գույնի են։ Ընդհանուր բաց-մոխրագույն ֆոնի վրա ցրված են խոշոր բծեր՝ վարդակի տեսքով, որի մեջ կան ավելի փոքր բծեր, և փոքր համատարած բծեր՝ սև և մուգ-մոխրագույն գունավորմամբ։ Բծավոր նախշը համեմատաբար գունաթափ է, կազմված է աղոտ բծերից, որոնցից ավելի խոշորների տրամագիծը հասնում է 5 սմ-ից<ref name="зверисибири"/> մինչև 7-8 սմ<ref name="млекопитающие советского союза"/>։ Տարբեր չափերի բծերը տարածված են գլխի (դրանցից ամենափոքրերը), պարանոցի և ոտքերի (ավելի խոշորները դեպի ներքև փոքրանում են) վրա, որտեղ օղակները բացակայում են։ Մեջքի հետին հատվածում բծերը միաձուլվում են, առաջացնելով կարճ լայնական շերտագծեր։ Օղակաձև բծերի միջև գտնվում են ավելի փոքր բծերը։ Խոշոր օղակները պոչի հետին հատվածը ընդգրկում են լայնակի կիսաօղակով։ Պոչի ծայրը սև է։ Մուգ բծերը սև են, բայց մուգ-մոխրագույն են երևում<ref name="млекопитающие советского союза"/>։
Ձմեռային մորթու ընդհանուր ֆոնի գունավորումը շատ բաց է, մոխրավուն, գրեթե սպիտակ, ծխագույն երանգով, որը ավելի լավ է երևում մեջքի և կողերի վերին հատվածում, այդ թվում հնարավոր է զարգանալ նաև դեղնավուն երանգ<ref name="млекопитающие советского союза"/>։ Այսպիսի երանգավորումը գերազանց կերպով քողարկում է կենդանուն իր բնակության միջավայրում՝ մուգ քարերի, ժայռերի, սպիտակ ձյան և սառույցի միջավայրում։
Ամառային մորթու գունավորման ընդհանուր ֆոնը բաց գույնի է, գրեթե սպիտակ և սև բծերի ցայտուն դրսևորմամբ։ Ծխագույն երանգը ամռանը քիչ է արտահայտված, քան ձմռանը<ref name="млекопитающие советского союза"/>։ Կա ինֆորմացիա, որը հետագա հաստատման կարիք ունի<ref name="млекопитающие советского союза"/>, ըստ որի տարիքի հետ նրանց մորթին ավելի է աղոտանում, դառնալով ավելի թույլ արտահայտված և պղտոր<ref name="зверисибири"/>։ Երիտասարդ առանձնյակների մոտ բծային նախշը ավելի վառ է արտահայտված, իսկ բծերի գույնը ավելի մուգ է, քան մեծ առանձնյակների մոտ։ Գունավորման [[սեռական դեմորֆիզմ]]ը արտահայտված չէ։ [[Աշխարհագրական փոփոխականություն]]ը բացակայում է, իսկ եթե արտահայտվում է, ապա շատ թույլ։ Այս [[փոփոխականություն|փոփոխականության]] թույլ արտահայտվածությունը պայմանավորված է տեսակի նեղ [[արեալ]]ով։ Իրբիսը բավականին պահպանողական տեսակ է և արեալի ամբողջ տարածքում ձգտում է զբաղեցնել միևնույն բնական պայմանները և միջավայրը<ref name="млекопитающие советского союза"/>։
[[Պատկեր:SL skull views.jpg|250px|մինի|աջից|Իրբիսի գանգը]]

Գլուխը մարմնի համեմատ փոքր է, կլորավուն։ Ականջները կարճ են, կլորացած, ձմեռը գրեթե ամբողջությամբ մազով ծածկված։ Բաշը և այտամորուքը զարգացած չեն։ [[Իբրիս]]ները սև ու սպիտակ են, մինչև 10,5 սմ<ref name="млекопитающие советского союза"/>։ Աչքերը խոշոր են, կլոր ակնակապիճներով։

Գանգը համեմատաբար հզոր է՝ թմբերով և թիերով, լավ զարգացած այտոսկրի կամարներով, սակայն ավելի քիչ զանգվածային և ծանր, քան կատվազգիների ցեղի այլ ներկայացուցիչներինը<ref name="млекопитающие советского союза"/>։ Արուների գանգի երկարությունը 18-19 սմ է, կոնդիլոբազալային երկարությունը 16,5-17,3 սմ, այտոսկրային լայնությունը 12-13,5 սմ, միջաչքային հեռավորությունը 4,3-4,7 սմ, ժանիքների ծայրերի միջև հեռավորությունը 4,8-5,3 սմ, վերին ատամնաշարի երկարությունը 5,8-6,3 սմ<ref name="зверисибири"/>։

Մեծահասակ իրբիսը, ինչպես և կատվազգիների մեծամասնությունը, ունի 30 ատամ։ Վերին և ստորին ծնոտներին 6-ական [[կտրիչներ]], 2-ական [[ժանիքներ]]; վերին ծնոտին 3 զույգ փոքր և 1 զույգ մեծ [[սեղանատամներ]], ստորին ծնոտին 2 զույգ փոքր և 1 զույգ մեծ սեղանատամներ։ Ատամների բանաձևն է՝ <math>I{3 \over 3} C{1 \over 1} P{3 \over 2} M{1 \over 1}</math>։ Երկար և շարժուն լեզուն կողքերից ծածկված է հատուկ թմբիկներով, որոնք պատված են եղջերացած [[Էպիթելային հյուսվածք|էպիթելով]] և թույլ են տալիս տարբերել զոհի միսը և ոսկրերը։ Այս թմբիկները օգնում են նաև «լվացմանը»։

Պոչը շատ երկար է, գերազանցում է մարմնի երեք քառորդ մասը, ծածկված է շատ երկար մազերով, այդ պատճառով էլ հաստ է թվում (տեսողապես այդ հաստությունը գրեթե հավասար է իրբիսի ուսային լայնությանը<ref name="зверисибири"/>)։ Ցատկելու ժամանակ լծակի դեր է կատարում։ Վերջույթները համեմատաբար կարճ են։ Թաթերը լայն են և զանգվածեղ։ Ճանկերը ներքաշվող են։ Ոտնահետքերը մեծ են, կլոր և առանց ճանկերի հետքի։

Ձյունահովազը, ի տարբերություն այլ խոշոր [[կատվազգիներ]]ի, չի կարող մռնչալ, չնայած ենթալեզվային ոսկրի առկայությանը, որի շնորհիվ, ինչպես համարվում էր, կատվազգիները կարողանում են մռնչալ։ Նոր հետազոտություններից պարզ է դարձել, որ կատվազգիները կարողանում են մռնչալ կոկորդի այլ անատոմիական առանձնահատկության շնորհիվ, որը բացակայում է իրբիսի մոտ<ref name="Johnson2006"/>։ [[Ձայնային ապարատ]]ի նմանության հետ մեկտեղ, բառաչ-մռնչոցը բացակայում է։ «Մլավոցը» կատարվում է ինչպես ներշնչման, այնպես էլ արտաշնչման ժամանակ՝ մանր կատուների նման (Felis)։ Զոհի պատառումը կատարում է մեծ կատուների նման, իսկ ուտելու ժամանակ ընդունած դիրքը նման է փոքր կատուների դրրքին<ref name="млекопитающие советского союза"/>։

== Տարածումը ==
Իրբիսը բացառապես ասիական տեսակ է։ Հովազի արեալը կենտրոնական և հարավային Ասիայում զբաղեցնում է լեռնային տարածքները՝ 1 230 000 կմ² տարածքով և ծավալվում է հետևյալ երկրների տարածքներով․ [[Աֆղանստան]], [[Մյանմա]], [[Բութան]], [[Չինաստան]], [[Ղազախստան]], [[Կիրգիզիա]], [[Մոնղոլիա]], [[Նեպալ]], [[Պակիստան]], [[Ռուսաստան]], [[Տաջիկստան]] և [[Ուզբեկստան]]։ Աշխարհագրական տարածումը ձգվում է Աֆղանստանի արևելյան Գինդուկուշայից և Սիրդարիից՝ անցնելով Պամիրի, [[Տյան Շան]]ի, [[Կարակորում (լեռնահամակարգ)|Կարակորումի]], [[Քաշմիր]]ի, [[Կունլուն]]ի և [[Հիմալայներ]]ի լեռնաշղթաները, մինչև հարավային Սիբիր, որտեղ արեալը ծածկում է [[Ալթայի երկրամաս|Ալթայի]], Սայանի, Տանու-Օլայի լեռները։ Մոնղոլիայում նա հայտնաբերվել է Մոնղոլյան Ալթայում, Գոբինյան Ալթայում և Հանգայ սարում։ [[Տիբեթ]]ում նկատվում է հյուսիսում՝ մինչև [[Ալտունշան]]<ref name="Trust"/><ref name="biodat">[[Красная книга России]]: [http://www.biodat.ru/db/rb/rb.php?src=1&vid=393 Снежный барс].</ref><ref name="NatGeog">{{Cite web |year=2008 |title=Out of the Shadows By Douglas H. Chadwick |url=http://ngm.nationalgeographic.com/2008/06/snow-leopards/chadwick-text/1 |url-status=live |archiveurl=https://www.webcitation.org/6128bsHUR?url=http://ngm.nationalgeographic.com/2008/06/snow-leopards/chadwick-text/1 |archivedate=2011 թ․ օգոստոսի 18 |accessdate=2010 թ․ հունվարի 29 |work=National Geographic}}</ref><ref>Mammals of the Soviet Union. Vol III: Carnivores (Feloidea)</ref>։

Ռուսաստանի տարածքում գտնվում է ներկայիս համաշխարհային արեալի չնչին մասը՝ մոտ 2-3 %<ref name="WWF"/> և իրենից ներկայացնում է նրա հյուսիսարևմտյան և հյուսիսային ծայրը<ref name="млекопитающие советского союза"/>։ Իրբիսի բնակության միջավայրը Ռուսաստանում կազմում է 60 000 կմ²։ Նա հանդիպում է [[Կրասնոյարսկի երկրամաս]]ում, Հակասիում, Տիվայում, Ալթայում, Արևելյան Սայանի լեռնաշղաթայում<ref name="зверисибири"/><ref name="WWF"/>, մասնավորապես Տունկինյան Գոլցիի և Մունկու-Սարդիկ լեռներում<ref name="baikal">{{Cite web |author=Медведев Д.Г. |date=26 апреля 2006 |title=Снежный барс или ирбис в Байкальской Сибири |url=http://nature.baikal.ru/text.shtml?id=163 |url-status=live |archiveurl=https://www.webcitation.org/64t2BWJIj?url=http://nature.baikal.ru/text.shtml?id=163 |archivedate=2012 թ․ հունվարի 22 |accessdate=2011 թ․ սեպտեմբերի 4 |publisher=Природа Байкала}}</ref>։ Սակայն վերջերս Ռուսաստանի տարածքում<ref name="WWF"/> նկատվում է իրբիսի արեալի կրճատում և մասնատում, սակայն որոշ հատվածներում նկատվում է նաև խտության մեծացում՝ քարայծերի պոպուլյացիաների մեծացման հետ մեկտեղ<ref name="baikal" />։

Հյուսիսում և հյուսիս-արևելքում իրբիսը հանդիպում է Տյան Շանի լեռնաշղթայի բոլոր լեռներում, հարավում՝ Կուրամինյան և [[Ֆերգանայի լեռնաշղթա|Ֆերգանյան լեռները]], որոնք սահմանափակում են [[Ֆերգանայի հովիտ|Ֆերգարյան դաշտավայրը]], արևմուտքում՝ Չատկալի, Պսկեմսկի, Ուգամսկի և Տալասկի լեռների արևմտյան մասերում։

Ալթայում իրբիսը տարածված է ծայրային հարավում, որտեղ արեալը ընդգրկում է [[Չուսկայի անապատ]]ը, ինչպես նաև ամբողջությամբ կամ մասամբ հարավի գլխավոր գագաթները, կենտրոնականի մի մասը, արևելյան և հյուսիսարևելյան Ալթայը և նրանց հետ կապված լեռնազանգվածները<ref name="млекопитающие советского союза"/>։

== Բնակության տարածքը ==
[[Պատկեր:Altai Kutscherla-Tal und See.jpg|250px|մինի|ձախից|Ալթայի լեռնալանջերը՝ բնակության տիպիկ միջավայր]]
Իրբիսը համարվում է Կենտրոնական և Միջին Ասիայի բարձր ժայռոտ սարերի [[ֆաունա]]յի տիպիկ ներկայացուցիչը։ Մեծ կատուների մեջ իրբիսը համարվում է բարձրալեռնային միակ մշտական բնակիչը<ref name="WWF"/>։ Նա առավելապես բնակեցնում է [[ալպյան մարգագետիններ]]ը, անանտառ քարափները, ապառաժները, զառիթափ կիրճերը և հաճախ հանդիպում է ձնային գոտում։ Բայց, դրա հետ մեկտեղ այդ շրջաններից բացի իրբիսը զբաղեցնում է նաև ավելի ցածրադիր վայրերը՝ ծառային և թփային բուսականության գոտիներ։

Բարձր սարերի վերին գոտիները զբաղեցնելով, իրբիսը գերադասում է բաց սարահարթերը, թեք ապառաժները և նեղ հովիտները՝ ծածկված ալպյան բուսականությամբ, որոնք հերթափոխվում են ապառաժոտ կիրճերով, քարաժայռերի և փլվածքների կույտերով։ Լեռնաշղթաները, որտեղ հիմնականում ապրում են ձյունահովազները, որպես օրենք, բնորոշվում են մեծ թեքությամբ, խոր կիրճերով և ապարներով։ Իրբիսները կարող են հանդիպել նաև հարթ տարածքներում, որտեղ թփերը և քարակույտերը ապահովում են նրա հանգիստի ապաստարանը։ Ձյունահովազները հիմնականում բնակվում են անտառներից վերև, բայց ձմռանը հանդիպում են նաև անտառներում։

Բնակատեղին գտնվում է [[համաշխարհային օվկիանոսի մակարդակ]]ից 1500-4000 մետր բարձրությամբ [[բիոտոպ]]ում։ Երբեմն հանդիպում է հավիտենական ձյան սահմաններում, իսկ [[Ալիչուրայ]]ի վերին հոսանքում՝ Պամիրեայում, նրա հետքերը, նույնիսկ ձմռանը, մի քանի անգամ տեսել են համաշխարհային օվկիանոսի մակարդակից 4500-5000 մետր բարձրության վրա։ Հիմալայներում իրբիսը նկատվել է համաշխարհային օվկիանոսի մակարդակից 5400-6000 մետր բարձրություններում և համաշխարհային օվկիանոսի մակարդակից 2000-2500 մետրից ցածր տարածքներում։ Ամռանը մեծ մասամբ գտնվում է համաշխարհային օվկիանոսի մակարդակից 4000-4500 մետր բարձրության վրա<ref name="млекопитающие советского союза"/>։

[[Թուրքմենստան]]ի լեռնաշղթայի լանջերում ամռանը նրան հանդիպել են, բացառապես, համաշխարհային օվկիանոսի մակարդակից 2600 մետր և ավելի բարձր տարածքներում։ Այստեղ իրբիսը գտնվում է ապառաժներում<ref name="млекопитающие советского союза"/>։ Իսկ Տալասյան [[Ալա-Տոո]]յում նա բնակվում է համաշխարհային օվկիանոսի մակարդակից 1200<ref name="зверисибири"/>-1800 և 3500 մետր կլիմայագոտիներում<ref name="млекопитающие советского союза"/>։ Ջունգարյան Ալատայում այն հանդիպում է համաշխարհային օվկիանոսի մակարդակից 600-700 մետր բարձրություններում<ref name="зверисибири"/>։

[[Կյունգեյ-Ալա-Տոո]]յի լեռնաշղթայում ամռանը հազվադեպ հանդիպում է [[փշատերև անտառներ]]ում ( 2100—2600 մետր) և հատկապես ալպյան մասերում ( 3300 մ)։ Ձյունահովազը Զաիլյան Ալտայում և Կենտրոնական Տյան Շանում ամռանը բարձրանում է մինչև 4000 մետր և ավելի, իսկ ձմռանը իջնում է մինչև 1200 մ<ref name="млекопитающие советского союза"/>։ Սակայն իրբիս ոչ բոլոր տեղերում է համարվում բարձրալեռնային կենդանի, մի շարք տարածքներում նա կլոր տարի բնակվում է ոչ բարձր լեռներում և բարձրադիր տափաստաններում՝ 600-1500 մետր բարձրություններում, մնալով, ինչպես բարձրալեռներում, ապառաժոտ կիրճերում, զառիթափ լանջերում, այնտեղ, որտեղ բնակվում են այծերը և արխարները։ 600-1000 մետր բարձրություններում իրբիսը կլոր տարի բնակվում է Ջունգարյան Ալատայի, Ալտինեմելի, Չուլակի և Մատայի լեռնաճյուղերում<ref name="млекопитающие советского союза"/>։

Ամռանը, իր հիմնական զոհի հետ միասին, իրբիսը բարձրանում է մերձալպյան և ալպյան գոտիներ։ Ձմռանը, երբ նստում է ձյան մեծ շերտ, իրբիսը իջնում է լեռների միջին հատվածներ՝ հաճախ փշատերևային անտառներ։ Սեզոնային գաղթը բնորոշվում է շատ հաճախ և պայմանավորված է նրա հիմնական զոհի՝ սմբակավորների միգրացիաների հետ<ref name="млекопитающие советского союза"/><ref name="зверисибири"/>։

== Կենսաբանություն և էկոլոգիա ==
[[Պատկեր:Schneeleopard P1040242.jpg|250px|մինի|աջից]]
Իրեն առավել ակտիվ է զգում մթնշաղին, հաճախ նաև ցերեկը։ Մեծ մասամբ որս է անում մայրամուտից առաջ և առավոտյան՝ արևածագին։ Արեալի հարավում, օրինակ, Հիմալայներում, իրբիսը որսի է դուրս գալիս միայն մայրամուտից առաջ։ Ցերեկը իրբիսները գերազանցապես հանգստանում են, քնում, պառկում են քարերի վրա։ Որջը սարքում են քարանձավներում և ապառաժների ծերպանցքներում՝ քարակույտերի մեջ, հաճախ կախված սալաքարերի տակ և այլ նմանատիպ վայրերում, որտեղ առավոտյան թաքնվում են։ Հաճախ իրբիսը միևնույն որջը զբաղեցնում է մի քանի տարի։ Կիրգիզյան Ալթայում հայտնի են դեպքեր, երբ իրբիսը առավոտյան հանգստանում է [[սև անգղեր]]ի մեծ բներում, որոն տեղակայված են ցածր [[գիհի]]ների վրա<ref name="млекопитающие советского союза"/>։

=== Տարածքային և սոցիալական վարքը ===
Հասուն իրբիսները տերիտորիալ կենդանիներ են, որոնք վարում են առավելապես միայնակ կենսակերպ (սակայն հանդիպում են նաև ընտանիքային ձևեր), թեև էգերը ձագերին կերակրում են երկար ժամանակի ընթացքում։ Յուրաքանչյուր ձյունահովազ ապրում է խիստ որոշակի անհատական տարածքում։ Սակայն տարածքը, տեսակի մյուս առանձնյակներից ագրեսիվորեն չի պաշտպանում։ Արուների անհատական տարածքը կարող է վերածածկել մինչև երեք էգերի անհատական տարածքներ<ref name="макдональд"/>։ Իրենց տարածքները իրբիսները նշում են տարբեր կերպերով։

Ինդիվիդուալ տարածքները կարող են զգալի կերպով տարբերվել։ [[Նեպալ]]ում, որտեղ որսը շատ է, այդ տարածքը կարող է համեմատաբար փոքր լինել՝ 12 կմ² - 39 կմ² տարածքով, իսկ 100 կմ² վրա կարող են ապրել 5-10 կենդանիներ։ Քիչ քանակությամբ որսի պարագայում 1000 կմ² վրա ապրում են ընդամենը 5 առանձնյակ<ref name="макдональд"/><ref name="Walker">{{գիրք|հեղինակ=Nowak, Ronald M.|վերնագիր=Walker's Mammals of the World|հրատարակչություն=[[Johns Hopkins University Press]]|թվական=1999|isbn=0-8018-5789-9}}</ref>։

Իրբիսը պարբերաբար կատարում է իր որսորդական շրջանի շրջայց, այցելելով վայրի [[սմբակավորներ]]ի ձմեռային արոտավայրեր և բնակատեղեր։ Դրա հետ մեկտեղ նա տեղաշարժվում է, միշտ հետևելով միևնույն երթուղուն։ Արոտավայրերը շրջանցելու կամ վերին գոտիներից իջնելու ժամանակ ձյունահովազը հետևում է այն ուղուն, որը սովորաբար ձգվում է լեռնաշղթայի կամ գետի երկայնքով։ Այդպիսի ճանապարհների երկարությունը շատ մեծ է, այդ պատճառով օրվա ընթացքում իրբիսը մի քանի անգամ հայտնվում է նույն տեղում<ref name="млекопитающие советского союза"/>։

Կենդանին թույլ է հարմարված խոր, փխրուն ձյան ծածկույթի վրա տեղաշարժվելուն։ Այն վայրերում, որտեղ փուխր ձյուն է նստած, իրբիսները մեծ մասամբ գնալ-գալով կածաններ են բացում, որոնցով բավական երկար ժամանակ տեղաշարժվում են<ref name="млекопитающие советского союза"/>։

=== Սնունդը և որսը ===
[[Պատկեր:Irbis1200.jpg|250px|մինի|ձախից]]
[[Գիշատիչ]] է, հիմնականում որսում է խոշոր կենդանիներ, որորնք համապատասխանում են իր չափերին և ավելի մեծերին<ref name="млекопитающие советского союза">{{գիրք|հեղինակ=В. Г. Гептнер, Н. П. Наумов.|վերնագիր=Млекопитающие Советского Союза. Хищные (гиены и кошки)|հրատարակչություն=Высшая школа|թվական=1972|էջեր=206-241}}</ref>։ Ձյունաինձը կարող է իր զանգվածից երեք անգամ մեծ զոհին որսալ<ref name="макдональд">{{գիրք|հեղինակ=Д. Макдональд|վերնագիր=Млекопитающие — Полная иллюстрированная энциклопедия|վայր=|հրատարակչություն=|թվական=2007|էջ=464|isbn=978-5-465-01346-8|տպաքանակ = 3000}}</ref>։ Իրբիսի հիմնական զոհը՝ համատարած և գրեթե ամբողջ տարին սմբակավորներն են։

Վայրի բնությունան մեջ իրբիսը հիմնականում սնվում է սմբակավորներով՝ [[նախուրներ]]ով, սիբիրյան լեռնային այծերով, պարուրաեղջուր այծերով, [[արխար]]ներով, թարամներով, թակիններով, սերաուններով, գորալներով, կոսուլներով, [[մարալ]]ներով, կաբարգներով, [[եղնիկներ]]ով, [[վարազ]]ներով։ Բացի այդ, ժամանակ առ ժամանակ նրանք սնվում են իրենց սննդակարգին ոչ բնորոշ մանր կենդանիներով, ինչպիսիք են՝ [[գետնասկյուռներ]]ը, [[առնետներ]]ը և որոշ թռչուններով՝ [[ուրալ]]ներով, [[փասիաններ]]ով և [[կեկլիկներ]]ով<ref name="зверисибири"/><ref name="Trust"/><ref name="SLCHandbook3">{{Cite web |author=Jackson, Rodney |author2=Hunter, Don O. |year=1996 |title=Snow Leopard Survey and Conservation Handbook Part III |url=http://www.snowleopardconservancy.org/pdf/SL_Survey_Cons_Handbook_Part_3.pdf |url-status=live |archiveurl=https://www.webcitation.org/6128cwSMi?url=http://www.snowleopardconservancy.org/pdf/SL_Survey_Cons_Handbook_Part_3.pdf |archivedate=2011 թ․ օգոստոսի 18 |accessdate=2009 թ․ մարտի 14 |work=Snow Leopard Survey and Conservation Handbook |publisher=International Snow Leopard Trust & U.S. Geological Survey |pages=66 |format=pdf |location=Seattle, Washington, & Fort Collins Science Center, Colorado, US}}</ref>։

Պամիրում նա գերազանցապես սնվում է սիբիրյան քարայծով, հազվադեպ արխարներով։ Հիմալայներում իրբիսը որսում է լեռնային այծեր, գորալներ, վայրի ոչխարներ, մանր եղնիկներ, տիբեթյան ճագարներ։

Ռուսաստանում հիմնական կերը համարվում են քարայծերը, որոշ տեղերում մարալները, կոսուլները, արգալները, հյուսիսային եղնիկները<ref name="WWF"/>։

Վայրի սմբակավորների թվաքանակի կտրուկ անկման ժամանակ իրբիսը հեռանում է այդ տարածքներից և հարձակվում է ընտանի անասունների վրա<ref name="зверисибири"/><ref name="WCoW"/>։ Կաշմիրում նա հաճախ հարձակվում է ընտանի [[այծեր]]ի, [[ոչխար]]ների,ինչպես նաև ձիերի վրա<ref name="млекопитающие советского союза"/>։ Հայտնի է մի դեպք, երբ երկու իրբիսներ հաջող կերպով հարձակվել են երկամյա [[տյան-շանյան գորշ արջ]]ի վրա (Ursus arctos isabellinus)<ref name="млекопитающие советского союза"/>։

Բուսական սնունդը՝ բույսերի կանաչ մասերը, խոտերը և այլն, իրբիսները մսային օրակարգի հետ օգտագործում են միայն ամռանը<ref name="WCoW"/>։

Ձյունահովազները որսի են գնում միայնակ, աննկատ (թաքստոցից աննկատ կերպով մոտենում են զոհին)<ref group="Ն">По мнению Покока (1939), в результате приспособления ирбиса к охоте в скалах путём скрадывания, глаза у него посажены настолько высоко, что, подползая к добыче, он может следить за ней, не поднимая высоко голову.</ref> կամ էլ դարանավայրից (զահին հետևում է շավիղներում, կածաններում, քարերի ետևից)<ref name="зверисибири"/>։

Երբ մինչև զոհը մնում է մի քանի տասնյակ մետր, իրբիսը դուրս է թռչում իր թաքստոցից և 6-7 մետրանոց ցատկերով հասնում է զոհին<ref name="sandiego">{{Cite web |year=2007 |title=Animal Bytes: snow leopard |url=http://www.sandiegozoo.org/animalbytes/t-snow_leopard.html |url-status=dead |archiveurl=https://www.webcitation.org/6128dSlIr?url=http://www.sandiegozoo.org/animalbytes/t-snow_leopard.html |archivedate=2011 թ․ օգոստոսի 18 |accessdate=2007 թ․ մայիսի 5 |publisher=San Diego Zoo}}</ref>։ Վրիպելու դեպքում իրբիսը կամ չի հետապնդում, կամ էլ հետապնդում է առավելագույնը 300 մետր<ref name="WCoW"/>։ Խոշոր սմբակավորներին իրբիսը ձգտում է բռնել կոկորդից, իսկ հետո խեղդել կամ էլ կոտրել պարանոցը։ Սպանելով զոհին իրբիսը քաշ է տալիս նրան ժայռի տակ, կամ էլ այլ թաքստոց և նոր սկսում է ուտել։ Զոհի մնացորդները հիմնականում թողնում է, հազվադեպ մնում է նրա կողքին՝ [[անգղ]]երին և այլ լեշակերներին քշելու համար։ Ամռան վերջում, աշնանը և ձմռան սկզբին որսում են ընտանիքով, որը կազմված է 2-3 առանձնյակից՝ էգից և իր ձագերից։

Սովի տարիներին կարող են բնակվել մարդկային բնակավայրերի մոտ և հարձակվել ընտանի կենդանիների վրա<ref name="зверисибири"/>։ Թռչուններ որսում են գաղթի ժամանակ<ref name="млекопитающие советского союза"/>։

Որսում են այծերի բոլոր տարիքային խմբերին, մեծ մասամբ էգերին և մատղաշներին (որոնց որսում են մեծ մասամբ ամռան սկզբին)<ref name="млекопитающие советского союза"/>։

Իր արեալի ողջ տարածքում ձյունաինձը համարվում է սննդային բուրգի վերջին անդամը և գրեթե մրցակից չունի։ Հասուն իրբիսները մեկ անգամից կարող են ուտել 2-3 կգ միս<ref name="млекопитающие советского союза"/>։

=== Բազմացումը ===
[[Պատկեր:SnowCubs01.jpg|250px|մինի|աջից|Իրբիսի ձագուկները]]
Տեսակի բազմացման մասին տվյալները քիչ են։ Սեռահասուն դառնում են 3-4 տարեկան հասակում։ [[Դաշտան]]ը և բազմացման շրջանը տեղի է ունենում ամռան վերջին կամ գարնան սկզբին։ Էգը, որպես կանոն, ծնում է 2 տարին մեկ։ Հղիությունը տևում է 90-110 օր։ Որջը սարքում են ավելի դժվարհասանելի վայրերում։ Ձագերը, կախված աշխարհագրական շրջանից, ծնվում են ապրիլ-մայիսին կամ մայիս-հունսին։ Արգանդում կարող են գտնվել սովորաբար երկուսից երեք, հազվադեպ չորսից հինգ ձագ<ref name="млекопитающие советского союза"/><ref name="зверисибири"/>։ Ըստ այլ տվյալների, մեկ ծնի ընթացքում 3-5 ձագերի առկայությունը համարվում է սովորական երևույթ<ref>{{գիրք|հեղինակ= С. П. Наумова и А. П. Кузякина|վերնագիր=Жизнь животных|վայր=|հրատարակչություն=Просвещение|թվական=1971|հատոր=6|էջեր=369—370}}</ref>։ Հավանաբար, հնարավոր են ավելի շատ ձագեր, քանի որ հայտնի են 7 առանձնյականոց ընտանիքի առկայության դեպքեր<ref name="млекопитающие советского союза"/>։ Արուն սերնդի դաստիարակությամբ չի զբաղվում։ Ձագերը ծնվում են կույր և անօգնական, բայց, մոտավորապես, 6-8 օր հետո արդեն կարողանում են տեսնել։ Նորածին իրբիսի զանգվածը մոտ 500 գրամ է՝ 30 սմ երկարության պայմաններում։ Նորածին իրբիսների մոտ տարբերվում է բծերի արտահայտված սև պիգմենտացիա, որոնք քիչ են, հատկապես քիչ են օղակավորները, բայց մեջքի վրա կան խոշոր մուգ և սև բծեր, ինչպես նաև կարճ երկայնական շերտեր՝ հետին մասում<ref name="млекопитающие советского союза"/>։ Առաջին 6 շաբաթը սնվում են մայրական կաթով։ Ամռան ընթացքում մայրը կատուներին տանում է որսի։ Վերջնական ինքնուրույն կյանք իրբիսները վարում են երկրորդ ձմռանից սկսած<ref name="WWF"/><ref name="biodat"/>։

Բնության մեջ հայտնի կյանքի ամենաերկար տևողությունը 21 տարի է<ref name="WWF"/>։ Անազատության մեջ հանդիպում են առավելագույնը 26 տարեկան կենդանիներ<ref name="макдональд"/>, սակայն հայտնի է մի դեպք, երբ էգը ապրել է 29 տարի<ref name="WWF"/>։

== Պոպուլյացիայի կարգավիճակը ==
Բնակության միջավայրի դժվարհասանելիության և թաքնված ապրելակերպի հետ կապված, ներկա պահին իրբիսների թվաքանակի մասին տեղեկությունները հիմնվում են միայն մասնագետների հետազոտությունների վրա և մոտավորապես են։ Դրա հետ միասին, մարդու կողմից մշտական հետապնդության հետևանքով ձյունահովազների քանակը անընդհատ նվազում է։ Անօրինական, սակայն գրավիչ որսագողությունը՝ իրբիսի մորթու համար, նշանակալի կերպով նվազեցրել է պոպուլյացիայի քանակը։ Մի կողմից, ընտանի անասունների և արոտավայրերի նվազման շնորհիվ ավելացել է իրբիսի հիմնական զոհի՝ քարայծերի քանակը, իսկ մյուս կողմից տեղանքի և կենսամակարդակի վատթարացաումը բնակիչներին ստիպում է զբաղվել որսագողությամբ, այդ թվում նաև իրբիսի որսով։ Միառժամանակ [[21-րդ դար]]ում իրբիսի մորթու թանկացման հետ մեկտեղ շատացել է նրա պահանջակը<ref name="WWF"/>։

Իրբիսի թվաքանակի վրա նշանակալի վնաս է հասցրել նաև [[Տիբերյան բարձրավանդակ]]ում մարդկանց պայքարը կրծողների դեմ, որի ժամանակ օգտագործում էին թունաքիմիկատներ։ Դա տարավ նրան, որ իրբիսը գրեթե զրկվեց շատ հեշտ զոհից՝ [[կրծողներ]]ից։

Տեսակի ներկայացուցիչների ընդհանուր քանակը վայրի բնության մեջ, 2003 թվականի դրությամբ, գնահատվում է 4080-6590 սահմաններում<ref name="iucn">Jackson, R., Mallon, D., McCarthy, T., Chundaway, R. A. & Habib, B., Panthera uncia, 2008</ref>։ [[Վայրի բնության համաշխարհային հիմնադրամ]]ի տվյալներով տեսակի ընդհանուր քանակը արեալի սահմաններում կազմում է 3500-7500 առանձնյակ<ref name="WWF"/>։ Ամբողջ աշխարհում իրբիսի մոտ 2000 առանձնյակ գտնվում են գազանանոցներում և հաջողությամբ բազմանում են վայրի բնության մեջ<ref name="WWF"/>։

Պոպուլյացիայի խտությունը արեալի տարբեր մասերում խիստ տատանվում են․ 100 կմ² վրա 10-ից մինչև 0,5 առանձնյակ<ref name="макдональд"/>։ Օրինակ, Ռուսաստանում ընդհանուր առմամբ այն կազմում է 0,7 առանձնյակ 100 կմ², Ալթայում տատանվում է 0,2-2,4 առանձնյակ, Նեպալում՝ 5-7 առանձնյակ, Մոնղոլիայում հասնում է 3-4 առանձնյակ 100 կմ² վրա<ref name="WWF"/>։

{| align="center" class="standard"
|+
! Երկրներ
! Արեալ,<br />մակերես (կմ²)<ref name="animalinfo"/>
! Պոպուլյացիայի գնահատականը<br />(մոտավորապես)<ref name="iucn"/><ref name="animalinfo">[http://www.animalinfo.org/species/carnivor/unciunci.htm Animal Info — Snow Leopard]</ref>
! Գնահատման թվականը
|-
| Աֆղանստան || 50 000 || 100—200 || 2003
|-
| Բութան || 15 000 || 100—200 || 1994
|-
| Չինաստան || 1 100 000 || 2000—5000 || 1998
|-
| Հնդկաստան || 75 000 || 200—600 || 1994
|-
| Ղազախստան || 50 000 || 180—200 || 2001
|-
| Կիրգիզիա || 105 000 || 150—500 || 2001
|-
| Մոնղոլոիա || 101 000 || 500—1000 || 2000
|-
| Նեպալ || 30 000 || 300—500<ref>{{Cite web |title=WWF International, ''300—400 snow leopards estimated to be found in Nepal'', 27. Juli 2009 |url=http://www.panda.org/about_our_earth/search_wwf_news/?170921%2F300--400-snow-leopards-estimated-to-be-found-in-Nepal |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20191205094213/https://wwf.panda.org/wwf_news/ |archive-date=2019 թ․ դեկտեմբերի 5 |accessdate=2021 թ․ սեպտեմբերի 7}}</ref> || 2009
|-
| Պակիստան || 80 000 || 200—420 || 2003
|-
| Ռուսաստան || 60 000<ref name="WWF"/> || 150—200<ref name="WWF"/> || 2003
|-
| Տաջիկստան || 100 000 || 180—220 || 2003
|-
| Ուզբեկստան || 10 000 || 20—50 || 2003
|}

Պոպուլյացիայի վիճակի վրա բացասաբար ազդող գործոններից, [[Որսագողություն|որսագողության]] հետ միասին, ձյունաինձի պաշտպանական հատկանիշների առանձնահատկություններն են։ Օգտագործելով մորթու [[հովանավորող գունավորում]]ը և գրեթե չունենալով բնական թշնամիներ, վտանգի ժամանակ իրբիսները ուղակի թաքնվում են, ինչը լեռնային բաց տարածքի և հրազենի առկայության դեպքում նրան վեր են ածում հեշտ որսի։ Դրա հետ միասին ձյունահովազները չեն նողկում ուտել այլ կենդանիների մնացորդները, որի հետևանքով հաճախ սատկում են՝ ուտելով թունավոր խայծերը, որոնք անօրինականորեն օգտագործվում են [[գայլ]]երի որսի ժամանակ<ref name="WWF"/>։

== Պահպանությունը ==
Ներկա պահին իրբիների քանակը կատաստրոֆիկ փոքր է։ Անօրինական, սակայն շահավետ որսը թանկարժեք մորթու համար, զգալիորեն նվազեցրել են նրա պոպուլյացիան։ Բոլոր երկրներում, որոնց տարածքում գտնվում է արեալ, ձյունաինձը գտնվում է պետության պահպանության տակ, սակայն որսագողությունը նրանց կրկին սպառնում է։ Ձյունահովազը իրենից ներկայացնում է հազվագյուտ, սակավաթիվ, անհետացման վտանգի տակ գտնվող տեսակ։ Նշված է ԲՊՄՄ Կարմիր գրքում (2000), որպես «անհետացման վտանգի տակ գտնվող տեսակ» (պաշտպանության վերին կատեգորիա EN C2A)։ Մոնղոլիայի Կարմիր գրքում ([[1997]]) տրված է «շատ հազվագյուտ» տեսակ կարգավիճակը, ՌԴ Կարմիր գրքում «անհետացման եզրին գտնվող տեսակ՝ արեալի սահմանում» (1 կատեգորիա)<ref name="WWF">{{Cite web |title=Стратегия сохранения снежного барса (ирбиса) в России |url=http://www.wwf.ru/data/publ/irbis.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304141155/http://www.wwf.ru/data/publ/irbis.pdf |archive-date=2016 թ․ մարտի 4 |accessdate=2015 թ․ հուլիսի 12}}</ref><ref>{{գիրք|հեղինակ =Тихонов А. |մաս = |վերնագիր =Красная книга России. Животные и растения |բնօրինակ = |հղում = |պատասխանատու = |հրատարակություն = |վայր = |հրատարակչություն =РОСМЭН |թվական =2002 |հատոր = |էջեր =414 |էջերի թիվ = |սերիա = |isbn =5-353-00500-7 |տպաքանակ =10000 }}</ref>։ Միաժամանակ իրբիսը նշված է [[Ֆաունայի և ֆլորայի անհետացման եզրին գտնվող վայրի տեսակների պահպանման միջազգային կոնվենցիա]]յի (CITES) I Հավելվածում։ Դրա հետ միասին, կարելի է նշել, որ այս բոլոր բնապահպանական ակտերը թույլ են գործում, քանի որ որսագողությունը և մաքսանենգությունը ավելանում են։ Դրա հետ միասին բացակայում են իրբիսների երկարաժամկետ պահպանմանը նպաստող ծրագրեր<ref name="WWF"/>։

== Իրբիսը և մարդը ==
=== Իրբիսաորս ===
Ձյունահովազը քիչ քանակությամբ էր ձեռք բերվում․ մինչ որսի արգելումը, համաշխարհային արդյունահանումը տարեկան կազմում էր 1000-ից ոչ ավելի մորթի<ref name="зверисибири"/>։ [[1907]]-[[1910]] թվականներին հովազի մորթու տարեկան համաշխարհային արտադրությունը կազմում էր 750-800 հատ։ [[1950]]-[[1960]]-ականներին, նախկին [[ԽՍՀՄ]]-ի տարածքում նրա մորթին կարվում էր մի քանի տասնյակ օրինակով։ Դրա հետ մեկտեղ նախապատրաստման գինը շատ ցածր էր՝ միջինում մոտ 3 [[ռուբլի]]<ref name="млекопитающие советского союза"/>։ Արդյունահանման կենտրոնները [[Տաջիկստան]]ն ու [[Կիրգիզիա]]ն էին։ Մորթուց կարում էին գլխավորապես գորգեր, կանացի մուշտակներ, դոխաներ և օձիքներ։

Համաշխարհային շուկայում իրբիսները միշտ ունեցել են բարձր պահանջարկ և շատ թանկ արժեին։ Երկար ժամանակ իրբիսը համարվում էր վտանգավոր և վնասակար գիշատիչ, այդ պատճառով որսը թույլատրվում էր ողջ տարին, բոլոր միջոցներով։ Իրբիսի որսի համար պրեմիա էր տրվում։ Համաշխարհային շուկայում կենդանի իրբիսները մեծ պահանջարկ էին վայելում, իսկ նրան վաճառքը զոոէկսպորտի շահավետ ճյուղ։

Մասնագետների տվյալներով, [[1998 թվական]]ին Ռուսաստանի տարածքում անօրինականորեն ձեռք է բերվել 15-20 իրբիս<ref name="WWF"/>։ Հովազի սակավության և սակավամարդ տարածքներում բնակվելու պատճառով, նրա պատճառած վնասները՝ որսորդական տնտեսությանը և անասնապահությանը՝ չնչին են<ref name="зверисибири"/>։

=== Հարձակումը մարդկանց վրա ===
Մարդու հանդեպ իրբիսը շատ երկչոտ է, նույնիսկ վիրավորված լինելու պարագայում, շատ հազվադեպ է հարձակվում մարդկանց վրա<ref name="млекопитающие советского союза"/>։ Մարդու համար վտանգավոր է միայն վիրավոր կենդանին։ Նախկին ԽՍՀՄ-ի տարածքում նկատվել է մարդու վրա հարձակման երկու դեպք․ [[1940 թվական]]ի հուլիսի 12 Մալոալմա-աթինյան կիրճում՝ Ալմա Աթային մոտ, իրբիսը ցերեկը հարձակվել է 2 մարդկանց վրա և լուրջ վնասվածքներ է հասցրել։ Նրան սպանել են և ուսումնասիրել․ պարզվել է, որ նա հիվանդ էր [[Կատաղություն|կատաղությամբ]]։ Երկրորդ դեպքում՝ ձմռանը, նույնպես Ալմա Աթայից ոչ հեռու, ծեր և հյուծված անատամ իրբիսը ժայռի վրայից ցատկել էր անցնող մարդու վրա<ref name="млекопитающие советского союза"/><ref>{{Cite web |title=Снежный барс или ирбис в Байкальской Сибири |url=http://nature.baikal.ru/text.shtml?id=163 |url-status=live |archiveurl=https://www.webcitation.org/6128e3U14?url=http://nature.baikal.ru/text.shtml?id=163 |archivedate=2011 թ․ օգոստոսի 18 |accessdate=2010 թ․ հուլիսի 28}}</ref>։

=== Անազատության մեջ ===
[[Պատկեր:Schneeleoparden Dshamilja und Kailash Kampf.jpg|250px|մինի|ձախից|Իրբիսները Ցյուրիխի կենդանաբանական այգում]]
Թեև ձյունաինձը [[Եվրոպա]]յում հայտնի էր դեռևս [[18-րդ դար]]ավերջին, սակայն եվրոպացիները կենդանի իրբիսի տեսել են [[1872 թվական]]ին, երբ գեներալ-նահանգապետ [[Կոնստատին Կաուֆման]]ը [[Թուրքմենստան]]ից ուղարկեց մի քանի երիտասարդ կենդանիների։

Մոսկովյան կենդանաբանական այգում առաջին իրբիսը հայտնվել է [[1901 թվական]]ի և նվիրաբերվել էր «Կենդանաբանական այգու պատվարժան հոգաբարձու» [[Կ․ Ուշակով]]ի կողմից<ref>{{Cite web |title=Ирбис, снежный барс (Uncia uncia) на сайте Московского зоопарка |url=http://www.moscowzoo.ru/get.asp?ID=A43 |url-status=dead |archiveurl=https://www.webcitation.org/6128eoYth?url=http://www.moscowzoo.ru/get.asp?ID=A43 |archivedate=2011 թ․ օգոստոսի 18 |accessdate=2010 թ․ հուլիսի 29}}</ref>։

Այսօր անազատության մեջ հաշվվում է մոտ 2000 առանձնյակ, որոնց մեծ մասը գտնվում են Չինաստանում։ Անազատության մեջ պահվող իրբիսների մոտավորապես 16 % բռնվել են վայրի բնությունում, իսկ մնացածը ծնվել են գազանանոցներում։ Գազանանոցներում պահվող իրբիսների քանակը, Չինաստանը չհաշված, կազմում է 600-700 առանձնյակ։ Անազատության մեջ պահվող կենդանիները մեծ հաջողությամբ բազմանում են․ օրինակ, [[1996 թվական]]ի բազմացող 105 արուներից և 126 էգերից 87 ծինի ընթացքում ծնվել են 179 ձագ<ref name="WWF"/>։

[[2002 թվական]]ի դրությամբ [[ՌԴ]] տարածքում իրբիսը պահվում էր 8 գազանանոցում (27 առանձնյակ) և հաջողությամբ բազմանում են [[Նովոսիբիրսկ]]ի և [[Մոսկվա]]յի կենդանաբանական այգիներում<ref name="WWF"/>։ [[Ուկրաինա]]յի տարածքում ձյունահովազները պահվում են [[1950 թվական]]ից սկսած՝ Նիկոլաևյան կենդանաբանական այգում<ref>{{Cite web |title=История Николаевского зоологического сада |url=http://www.zoo.nikolaev.ua/history.php |url-status=dead |archiveurl=https://www.webcitation.org/6128gOo9G?url=http://www.zoo.nikolaev.ua/history.php |archivedate=2011 թ․ օգոստոսի 18 |accessdate=2010 թ․ հուլիսի 29}}</ref>։ 2000-ականներին այստեղ իրբիսներ չէին պահվում, այդ տեսակի համար անհրաժեշտ օպտիմալ պայմանների բացակայության պատճառով<ref group="Ն">Согласно официальному письму-ответу за подписью зам. директора Николаевского зоопарка Кириченко Ю. Е. от 29.07.2010 на письмо-запрос о содержании снежных барсов в данном зоопарке.</ref>։ [[2015 թվական]]ին այս գազանանոցը կրկին համալրվեց 2 իրբիսներով<ref>{{Cite web |title=В Николаевский зоопарк приехала пара снежных барсов |url=http://www.doroga.ua/Pages/News.aspx?NewInfoID=8740 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150611100155/http://www.doroga.ua/Pages/News.aspx?NewInfoID=8740 |archive-date=2015 թ․ հունիսի 11 |accessdate=2015 թ․ հուլիսի 12}}</ref>։

=== Կինոյում ===
Ձյունաինձի մասին պատմվում է «Գոյության կռիվ․ Ձյունահովազի լեռները / Mountains of the Snow Leopard» (ռեժ. Joel Nennett) ([[1994]]) փաստագրական ֆիլմում։ Նրան են նվիրված նաև հետևյալ հեռուստաալիքների փաստագրական ֆիլմերը՝ [[BBC]] «Ձյունահովազ․ առեղծվածները և իրականությունը / Snow Leopard — Beyond the Myth» ([[2007]]) և [[National Geographic Channel]] «Ձյունահովազի որոնումները / Searching for the Snow Leopard» ([[2007]])։

Իրբիսի հետ դրվագներ առկա են BBC հեռուստաալիքի մի շարք փաստագրական ֆիլմերում՝ «Երկիր մոլորակ», «Բնության մեծագույն երևույթները»<ref>{{Cite web |title=Planet Earth Press Release |url=http://www.bbc.co.uk/pressoffice/pressreleases/stories/2006/02_february/01/earth_firsts.shtml |url-status=live |archiveurl=https://www.webcitation.org/6128htO9u?url=http://www.bbc.co.uk/pressoffice/pressreleases/stories/2006/02_february/01/earth_firsts.shtml |archivedate=2011 թ․ օգոստոսի 18 |accessdate=2010 թ․ հուլիսի 29}}</ref>։

Իրբիսը դարձել է «Ձյան վագրը» գեղարվեստական ֆիլմի (ռեժիսորներ Լարիսա Մուհամեդգալիևա, Վյաչիսլավ Բելյալով․ արտադրված է Ղազախֆիլմում) ([[1987]]) գլխավոր հերոսը, իսկ [[Իեն Մակշեյն]]ի ձայնավորած իրբիս Տայ Լունգը համարվում է «[[Կունգ-ֆու Պանդա]]»([[2008]]) մուլտֆիլմի գլխավոր հակահերոսը։ «Կունգ-ֆու պանդա։ Զարմանալի առասպելները» մուլտսերիալում հայտնվում է Պենգը՝ Տայ Լունգի զարմիկը։

=== Դրամագիտությունը և նամականիշները ===
[[2000 թվական]]ին «Ղազախստանի արծաթե հուշադրամները» սերիայի շրջանակներում թողարկվել է «Ղազախստանի Կարմիր գիրքը․ ձյունահովազ» մետաղադրամը՝ 3000 օրինակով, յուրաքանչյուրը 500 [[տենգե]] արժողությամբ։ Նրա դարձերեսի ֆոնի վրա պատկերված է ժայռի գագաթին կանգնած իրբիս<ref>{{Cite web |title=Серия монет: «Красная книга Казахстана: снежный барс» |url=http://rucollection.ru/Kazakhstan_memory_Ag_500t_34.htm |url-status=dead |archiveurl=https://www.webcitation.org/6128lOkSc?url=http://rucollection.ru/Kazakhstan_memory_Ag_500t_34.htm |archivedate=2011 թ․ օգոստոսի 18 |accessdate=2010 թ․ հուլիսի 29}}</ref>։
Այդ թվականին Ռուսաստանում թողարկվել է 50 ռուբլի արժողությամբ մետաղադրամ՝ «Պահպանիր մեր աշխարհը» սերիայից։ Մետղադրամի դարձերեսի վրա դրոշմված է ձյունաինձի գլուխ<ref>{{Cite web |title=Снежный барс │ Памятные монеты России │ Банк России |url=http://cbr.ru/bank-notes_coins/base_of_memorable_coins/coins1.asp?cat_num=5217-0026 |url-status=live |archiveurl=https://www.webcitation.org/6128mR6ug?url=http://cbr.ru/bank-notes_coins/base_of_memorable_coins/coins1.asp?cat_num=5217-0026 |archivedate=2011 թ․ օգոստոսի 18 |accessdate=2011 թ․ մայիսի 22}}</ref>։ Այս սերիայի մեջ թողարկվել է ևս մեկ մետաղադրամ՝ 100 ռուբլի արժողությամբ, որի դարձերեսի վրա ծառի ֆոնի վրա պատկերված է թռիչքի պատրաստվող իրբիս։

Ձյունահովազը պատկերված Ղազախստանի [[2003 թվական]]ի թղթադրամի վրա՝ 10000 տենգե արժողությամբ։
<center><gallery perrow="5">
Stamp of Kazakhstan 232.jpg|Ձյունաինձը ղազախական նամականիշի վրա
Snow leopard marks.jpg|Ձյունաինձը հնդկական նամականիշի վրա
SnowLeopard10000KZT.jpg|Ձյունաինձը ղազախական 10000 [[տենգե]] արժողությամբ թղթադրամի վրա
Почтовая марка СССР № 5830. 1987. Красная Книга СССР. Млекопитающие.jpg|Ձյունաինձը ԽՍՀՄ նամականիշի վրա
Stamp of Russia 2007 No 1203.jpg|Ձյունաինձը Ռուսաստանի նամականիշի վրա
RR5111-0089R Снежный барс.gif|Ձյունաինձը 3 ռուբլի արժողությամբ մետաղադրամի ռևերսի վրա
RR5115-0024R Снежный барс.gif|… 25 ռուբլի
RR5117-0017R Снежный барс.gif|… 100 ռուբլի
Coin of Kazakhstan 0256.gif|2000 թվականի հուշադրամ
KG Ag Irbis a.png|Իրբիսը Կիրգիզիայի 10 [[սոմ]] արժողությամբ հուշադրամի վրա․ 2012 թվական
</gallery></center>

=== Զինանիշագիտություն ===
Իրբիսի պատկերը ավանդական հերալդիկաների վրա չի հանդիպում։ Որպես հերալդիկայի կերպար պատկերվում է միայն ընձառյուծը։ Այն կարող էր լինել նաև սպիտակ (արծաթագույն) գույնի։ Դա բացատրվում է նրանով, որ կենդանիները թույլ են տարբերվում։ Ձյունաինձը համարվում է Ալմա Աթա քաղաքի խորհրդանիշը և պատկերված է գերբի վրա։ Ոճավորված թևավոր իրբիսը պատկերված է [[Հակսիա]]յի և [[Թաթարստան]]ի գերբերի վրա։ Իրբիսին կարելի է տեսնել նաև Կիրգիզիայի Հանրապետության մայրաքաղաք՝ [[Բիշքեկ]]ի գերբի վրա։
<center><gallery perrow="4">
Coat of Arms of Tatarstan.svg|[[Թաթարստան]]ի պետական զինանշան
Coat of arms of Khakassia.svg|Հովազը [[Խակասիա]]յի գերբի վրա
Coat of arms of Almaty.svg|Իրբիսը [[Ալմա Աթա]]յի գերբի վրա
Emblem of Samarkand.svg|[[Սամարղանդ]]ի գերբ
Coat of Arms of Shushensky rayon (Krasnoayarsk krai).png|Ձյունաինձը [[Շուշենսկի շրջան]]ի գերբի վրա
Flag of Ermakovsky rayon (Krasnoyarsk krai).png|Ձյունաինձը Երմակովյան շրջանի դրոշի վրա
Coat of arms of Bishkek Kyrgyzstan.svg|Իրբիսը [[Բիշքեկ]] քաղաքի գերբի վրա
Flag of Barsovo (Khanty-Mansia).svg|Իրբիսը Սուրգուրյան շրջանի Բարսովո ավանի դրոշի վրա
</gallery></center>
[[Կրասնոյարսկի երկրամաս]]ի Շուշենսկի և Երմակովյան շրջանների համապատասխանաբար գերբի և դրոշի վրա պատկերված է ձյունահովազը։ Սամարկանդայի ([[Ուզբեկստան]]) գերբի վրա պատկերված է իրբիս։

=== Պարգևներ ===
Ալպինիստները, ովքեր հաղթահարում էին Սովետական Միության հինգ սար-յոթհազարաները, ստանում էին ոչ պաշտոնական «Ձյունաինձ» տիտղոսը<ref name="ГС">{{Cite web |author=Стариков Г. А. |title=История появления жетона «Покоритель высочайших гор СССР» («Снежный барс») |url=http://www.alpklubspb.ru/ass/a388.htm |url-status=live |archiveurl=https://www.webcitation.org/6128nDPBy?url=http://www.alpklubspb.ru/ass/a388.htm |archivedate=2011 թ․ օգոստոսի 18 |accessdate=2010 թ․ հուլիսի 29}}</ref>։ Այն ժետոնի, որով պարգևատրվում էին այն [[ալպինիստ]]ներին, ովքեր հաղթահարում էին ԽՍՀՄ-ի ամենաբարձր գագաթները, կոչվում է «ԽՍՀՄ-ի բարձրագույն գագաթների գրավողը»։ Անվանումը և ժետոնը հաստատվել են [[1967 թվական]]ին։ Էսքիզի հեղինակը հանդիսանում է սպորտի վաստակվոր վարպետ, ԽՍՀՄ վաստակավոր մարզիչ [[Ի․ Անտովիչ]]ը։ Ժետոնի համարակալումը կատարվում էր լեռների նվաճման ինֆորմացիայի ստացման հաջորդականությամբ<ref name="ГС" />։

«Էրդիկ»(«Արիության մեդալ») պարգևի վրա (Կիրգիզիայի Հանրապետություն) պատկերված է իրբիս<ref>{{Cite web |title=МЕДАЛЬ ЭРДИК — Награды стран СНГ |url=http://falerist.info/russkie-nagrady/nagrady-stran-sng/medal-erdik.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170705230250/http://falerist.info/russkie-nagrady/nagrady-stran-sng/medal-erdik.html |archive-date=2017 թ․ հուլիսի 5 |accessdate=2015 թ․ հուլիսի 12}}</ref>։

=== Սպորտ ===
Իրբիսի պատվին անվանվում է հոկեյի «Ակ Բարս» ակումբը (թաթարերենից թարգմանաբար «Ձյունաինձ»)՝ [[Կազան]] քաղաքի տափօղակով հոկեյի թիմը, որը կազմավորվել է [[1956 թվական]]ին և հանդես է գալիս [[Մայրցամաքային հոկեյի լիգա]]յում։ Ինչպես նաև հոկեյի ակումբ «Բարիս»-ը, [[Աստանա]] (Ղազախստան) քաղաքի տափօղակով հոկեյի թիմը, որը հանդես է գալիս Մայրցամաքային հոկեյի լիգայում։

Ձյունահովազի ձագը ընտրվել է [[2011 թվական]]ի հունվար-փետրվարին Աստանայում և Ալմա Աթայում անցկացվող 7-րդ [[Ասիական ձմեռային խաղեր]]ի խորհրդանիշը<ref>{{Cite web |date=2009 թ․ օգոստոսի 29 |title=Барс готовится к прыжку |url=http://www.vecher.kz/?S=19-200908290630 |url-status=live |archiveurl=https://www.webcitation.org/612An0YQH?url=http://www.vecher.kz/?S=19-200908290630 |archivedate=2011 թ․ օգոստոսի 18 |accessdate=2015 թ․ հուլիսի 12 |publisher=Вечерний Алматы}}</ref>։ Վայրի բնության համաշխարհային հիմնադրամի Ռուսաստանի Ներկայացուցչությունում կարծում են, [[2014 թվական]]ի [[ձմեռային Օլիմպիական խաղեր]]ի թալիսմաններից մեկը, որին կազմակերպիչները տվել են «[[ընձառյուծ]]» անվանումը, ավելի շատ նման է իրբիսի<ref>[http://www.gazeta.ru/news/sport/2011/02/28/n_1724785.shtml WWF предлагает оргкомитету «Сочи-2014» перерисовать изображение леопарда]</ref>։

=== Ծրագրային Ապահովագրություն ===
Mac OS X 10.6՝ [[Apple]] ընկերության [[օպերացիոն համակարգ]] է, որը թողարկվել է [[2009 թվական]]ի օգոստոսի 28-ին<ref>{{Cite web |title=Apple пообещала выпустить Snow Leopard 28 августа 2008 года |url=http://lenta.ru/news/2009/08/24/snow/ |url-status=live |archiveurl=https://www.webcitation.org/6128iTzKe?url=http://lenta.ru/news/2009/08/24/snow/ |archivedate=2011 թ․ օգոստոսի 18 |accessdate=2010 թ․ հուլիսի 29}}</ref><ref>{{Cite web |title=Apple to Ship Mac OS X Snow Leopard on August 28 2008 |url=http://www.apple.com/pr/library/2009/08/24macosx.html |url-status=live |archiveurl=https://www.webcitation.org/6128jTzFS?url=http://www.apple.com/pr/library/2009/08/24Apple-to-Ship-Mac-OS-X-Snow-Leopard-on-August-28.html |archivedate=2011 թ․ օգոստոսի 18 |accessdate=2010 թ․ հուլիսի 29}}</ref>, կրում է Snow Leopard՝ ձյունաինձ, իրբիս ծածկագրային անվանումը։ Իրբիսը պատկերված է ОС տվյալների արկղի շապիկին։

== Նշումներ ==
{{ծանցանկ|group=Ն}}

== Ծանոթագրություններ ==
{{ծանցանկ}}

== Գրականություն ==
* {{գիրք|հեղինակ =Логинов Олег, Логинова Ирина |մաս = |վերնագիր =Снежный Барс. Символ Небесных Гор |բնօրինակ = |հղում = |պատասխանատու = |հրատարակություն = |վայր =Усть-Каменогорск |հրատարակչություն =Satura |թվական =2009 |հատոր = |էջերի թիվ =168 |սերիա = |isbn =5-00-001241-0 |տպաքանակ = }}
* {{գիրք|հեղինակ =В. Г. Гептнер, Н. П. Наумов |մաս = |վերնագիր =Млекопитающие Советского Союза. Хищные (гиены и кошки) |բնօրինակ = |հղում = |պատասխանատու = |հրատարակություն =Высшая школа |վայր = |հրատարակչություն = |թվական =1972 |հատոր =2 |էջեր = |էջերի թիվ = |սերիա = |isbn = |տպաքանակ = }}

== Արտաքին հղումներ ==
* [http://www.wwf.ru/data/publ/irbis.pdf Стратегия сохранения снежного барса в России] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304141155/http://www.wwf.ru/data/publ/irbis.pdf |date=2016-03-04 }}. WWF Russia{{ref-ru}}
* [http://www.wwf.ru/species/irbis Снежный барс (ирбис)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100719153407/http://www.wwf.ru/species/irbis |date=2010-07-19 }}. WWF Russia{{ref-ru}}
* [http://nature.baikal.ru/text.shtml?id=163 Снежный барс или ирбис в Байкальской Сибири]{{ref-ru}}
* [http://www.snowleopard.org/ Snow Leopard Trust]{{ref-en}}
* [http://ngm.nationalgeographic.com/2008/06/snow-leopards/winter-photography Out of the Shadows]. National Geographic{{ref-en}}
* [http://www.animalinfo.org/species/carnivor/unciunci.htm Animal Info — Snow Leopard]{{ref-en}}
* [http://www.arkive.org/species/GES/mammals/Uncia_uncia/ Snow leopard — Panthera uncia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061216155453/http://www.arkive.org/species/GES/mammals/Uncia_uncia/ |date=2006-12-16 }}. ''ARKive''{{ref-en}}
* [http://www.snowleopardconservancy.org/ Thirty years of saving snow leopards]. Snow Leopard Conservancy{{ref-en}}
{{Արտաքին հղումներ}}

[[Կատեգորիա:Կատվազգիներ]]
[[Կատեգորիա:Կենդանիներ այբբենական կարգով]]