Դիտել Ճառագայթային ֆոն էջի վիքիկոդը

'''Ճառագայթային (ռադիացիոն) ֆոն''', շրջակա միջավայրի որոշակի տեղանքում [[Ճառագայթում|իոնացնող ճառագայթման]] մակարդակի չափ, որը կապ չունի [[Ռադիոակտիվ աղբյուրի ակտիվություն|ճառագայթման աղբյուրների]] կանխամտածված ներդրման հետ։
[[Պատկեր:Radiological_Crime_Scene_Management_(02817007).jpg|մինի|Ճառագայթային ֆոնի չափման տարբեր գործիքներ արտակարգ իրավիճակների ծառայությունների և իրավապահ մարմինների համար]]
Ճառագայթային ֆոնը ծագում է բազմաթիվ աղբյուրներից՝ ինչպես բնական, այնպես էլ [[Ճառագայթում|արհեստական]] Դրանց թվին են պատկանումում ինչպես [[տիեզերական ճառագայթում]]ը, այնպես էլ բնական ռադիոակտիվ նյութերից (ինչպիսիք են [[ռադոն]]ն ու [[ռադիում]]ը) առաջացող [[Ճառագայթում|շրջակա միջավայրի ռադիոակտիվությունը]], ինչպես նաև արհեստական բժշկական ռենտգենյան ճառագայթումը, միջուկային զենքերի փորձարկումներից  և ռադիացիոն վթարներից առաջացող [[Ճառագայթային աղտոտում|գլոբալ ճառագայթային աղտոտումը]]։

== Որոշում ==
[[Ատոմային էներգիայի միջազգային գործակալություն|Ատոմային էներգիայի միջազգային գործակալության]] կողմից ֆոնային ճառագայթումը սահմանվում է որպես «չափաբաժին՝ դոզա, կամ դոզայի հզորություն (կամ դիտարկվող չափ, որը կապված է չափաբաժնի կամ չափաբաժնի հզորության հետ), որը վերաբերում է բոլոր աղբյուրներին, բացառությամբ նշվածներից»<ref name="IAEA Safety Glossary 2007">{{Cite book |author=International Atomic Energy Agency |title=IAEA Safety Glossary: Terminology Used in Nuclear Safety and Radiation Protection |date=2007 |isbn=9789201007070}}</ref>։ Այսպիսով՝ արվում է տարբերակում նշված տեղում արդեն եղած չափաբաժնի, որը որոշվում է այդտեղ որպես «ֆոն» և դիտավորյալ ներդրած ու նշված աղբյուրից ստացված չափաբաժնի միջև։ Սա կարևոր է, քանի որ եթե ճառագայթման չափումները կատարվում են ճառագայթման որոշակի աղբյուրից, ապա գոյություն ունեցող ֆոնը կարող է ազդել այդ չափման վրա։ Որպես օրինակ՝ կարելի է նշել աղտոտման չափումը [[Գամմա ճառագայթներ|գամմա-ճառագայթման]] ֆոնի վրա, որը կարող է մեծացնել ընդհանուր ցուցանիշը միայնակ աղտոտման սպասվող արդյունքից։

Այնուամենայնիվ, եթե ճառագայթման աղբյուրը չի նշվում որպես կասկածելի, ապա որոշակի վայրում ընդհանուր ճառագայթման չափաբաժնի չափումը սովորաբար կոչվում է '''ճառագայթային կամ ռադիացիոն ֆոն''', և դա սովորաբար այն դեպքն է, երբ շրջակա միջավայրից եկող ճառագայթման հզորությունը չափվում է բնապահպանական նպատակներով։

== Ճառագայթային ֆոնի ինտենսիվության օրինակներ ==
Ճառագայթային ֆոնը կախված է տեղից և ժամանակից։ Աղյուսակում բերվել են օրինակներ՝
{| class="wikitable" style="text-align:center"
|+Իոնացնող ճառագայթման միջին տարեկան ազդեցությունը մարդու վրա՝ չափված [[Զիվերտ (չափման միավոր)|միլիզիվերտներով]] (մԶվ) տարում
!Ճառագայթման աղբյուր
!Երկրագունդ<ref name="UNSCEAR2008">{{Cite book |author=United Nations Scientific Committee on the Effects of Atomic Radiation |url=http://www.unscear.org/unscear/en/publications/2008_1.html |title=Sources and effects of ionizing radiation |date=2008 |publisher=United Nations |isbn=978-92-1-142274-0 |location=New York |publication-date=2010 |page=4 |access-date=2012 թ․ նոյեմբերի 9}}</ref>
!ԱՄՆ<ref name="NCRP106">{{Cite book |url=http://www.ncrppublications.org/Reports/160 |title=Ionizing radiation exposure of the population of the United States |publisher=National Council on Radiation Protection and Measurements |isbn=978-0-929600-98-7 |location=Bethesda, Md. |access-date=2021 թ․ հուլիսի 24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140202092721/http://www.ncrppublications.org/Reports/160 |archive-date=2014 թ․ փետրվարի 2 |url-status=dead}}</ref>
!Ճապոնիա<ref>Ministry of Education, Culture, Sports, Science, and Technology of Japan [http://www.kankyo-hoshano.go.jp/04/04-1.html «Radiation in environment»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110322231148/http://www.kankyo-hoshano.go.jp/04/04-1.html |date=2011-03-22 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110322231148/http://www.kankyo-hoshano.go.jp/04/04-1.html|date=22 March 2011}} retrieved 2011-6-29</ref>
!ՌԴ<ref>Информационный сборник: «[http://www.niirg.ru/PDF/inf_sbor/2019.pdf Дозы облучения населения Российской Федерации в 2019 году]».- СПб.: [http://www.niirg.ru/ НИИРГ имени проф. Рамзаева], 2020. 15-16 — 70 с.</ref>{{Rp|էջ 15—16}}
!Դիտողություններ
|-
|Օդի ներշնչում
|1,26
|2,28
|0,40
|2,0
|<small>Հիմնականում [[ռադոն]]ից, կախված է սենյակում գազի կուտակումից։</small>
|-
|Սննդի և ջրի օգտագործում
|0,29
|0,28
|0,40
|0,17 (<sup>40</sup>K), 
0,133 (սնունդ), 
0,038 (ջուր)
|<small>(<sup>40</sup>К, <sup>14</sup>C և այլն</small> <small>)</small>
|-
|Երկնային ծագում ունեցող ռադիոնուկլիդներից եկող արտաքին ճառագայթում
|0,48
|0,21
|0,40
|0,67
|<small>Կախված է հողից և շինանյութերից։</small>
|-
|Տիեզերական ճառագայթում
|0,39
|0,33
|0,30
|0,339
|<small>կախված է  բարձրությունից</small>
|- style="border-bottom: 3px solid grey;"
|'''Միջանկյալ հանրագումար (բնական)'''
|2,40
|3.10
|1,50
|3,36
|<small>Բնակչության էական խմբերը ստանում են 10-20 մԶվ։</small>
|-
|Բժշկական
|0,60
|3,00
|2.30
|0,62
|<small>Համաշխարհային թիվը չի ներառում ճառագայթային թերապիան;</small> <small><small>ԱՄՆ ցուցանիշը  ներառում է հիմնականում համակարգչային տոմոգրաֆիան և միջուկային բժշկությունը։</small></small>
|-
|Սպառողական ապրանքներ
| -
|0,13
|
| -
|<small>Ծխախոտ, ավիաչվերթներ, շինանյութեր և այլն։</small>
|-
|Մթնոլորտային միջուկային փորձարկումներ
|0,005
| -
|0,01
| -
|<small>Պիկը 1963 թվականին 0,11մԶվ, մինչ այսօր նվազում է;</small> 
<small>մակարդակը բարձր է փորձարկումների  տարածքների մոտ։</small>
|-
|Մասնագիտական ազդեցություն
|0,005
|0,005
|0,01
|
|<small>Աշխարհում միջինը միայն բանվորների համար 0,7 մԶվ, հիմնականում հանքավայրերում ռադոնի առկայությամբ;</small><small><small>ԱՄՆ հիմնականում առողջապահական և ավիացիոն աշխատակիցների հաշվին։</small></small>
|-
|Չեռնոբիլի վթար
|0,002
| -
|0,01
|0,006 (14 շրջաններ)
|<small>Պիկը 0,04 մԶվ 1986 թվականին  մինչ այսօր նվազում է;</small> 
<small>մակարդակը բարձր է կայանի մոտակայքում։</small>
|-
|Միջուկային վառելիքի ցիկլը
|0,0002
|
|0,001
|
|<small>Մինչև 0,02 մԶվ օբյեկտների մոտակայքում, առանց մասնագիտական ճառագայթման։</small>
|-
|Այլ
| -
|0,003
|
|
|<small>Արդյունաբերություն, անվտանգություն, առողջապահություն, կրթություն և հետազոտություններ։</small>
|- style="border-bottom: 3px solid grey;"
|'''Միջանկյալ արդյունք(արհեստական)'''
|0,6
|3,14
|2.33
|
|
|-
|'''Ընդհանուր'''
|3,00
|6,24
|3,83
|3,98
|'''տարեկան միլիզիվերտ'''
|}

== Բնական ճառագայթային ֆոն ==
[[Պատկեր:Atomic_Testing_Museum_weather_display_cropped.jpg|մինի|Օդերևութաբանական կայանը [[Ատոմային փորձարկումների թանգարան]]ի մոտակայքում, շոգ ամառային օր։ [[Գամմա-ճառագայթման]] ֆոնային մակարդակը 9,8 [[Ռենտգեն (չափման միավոր)|մկՌ/ժ]] (0,82 մԶվ/տարի)։ Սա շատ մոտ է տիեզերական և երկրային աղբյուրներից ծագող ֆոնային ճառագայթման համաշխարհային միջինին՝ 0,87 մԶվ/տարի։]]
[[Պատկեր:Cloud_chambers_played_an_important_role_of_particle_detectors.jpg|մինի|Վիլսոնի խցիկ, որը օգտագործվել է առաջին հետազոտողների կողմից, որոնք հայտաբերել են տիեզերական ճառագայթները և ուրիշ ֆոնային ճառագայթումներ։ Դրանք կարող են օգտագործվել ճառագայթային ֆոնը վիզուալացնելու համար։]]
Ռադիոակտիվ նյութերը հանդիպում են բնության մեջ ամենուր՝ առկա են հողի, քարերի, ջրի, օդի և բուսականության մեջ, որտեղից նրանք, բնական ճանապարհով մտնում են  օրգանիզմ։ Ի լրացումն այդ ''ներքին ճառագայթմանը''՝ մարդիկ արտաքին ճառագայթում ստանում են նաև ռադիոակտիվ նյութերից, որոնք գտնվում են մարդկային մարմնից, ինչպես նաև տիեզերական ճառագայթումից դուրս։ Ամբողջ աշխարհում միջին բնական չափաբաժինը մարդու համար կազմում է տարեկան մոտ 2,4 մԶվ<ref name="UNSCEAR2008" />։ Սա չորս անգամ գերազանցում է [[Ճառագայթում|արհեստական ճառագայթման]] միջին տարեկան համաշխարհային մակարդակը, որը 2008 թվականին կազմել է մոտ 0,6 մԶվ/տարի։ Որոշ զարգացած երկրներում, այնպիսիք ինչպիսք են ԱՄՆ-ը և Ճապոնիան, արհեստական ճառագայթումը միջինում բարձր է բնականից՝ բժշկական վիզուալացման առավել լայն հասանելիության պատճառով։ Եվրոպայում բնական ֆոնի միջին ցուցանիշը, ըստ երկրների, տատանվում է 2 մԶվ-ից (200 մռկհ տարեկան Միացյալ Թագավորությունում) մինչև ավելին քան  7 մԶվ (700 մռկհ տարեկան Ֆինլիանդիայում մարդկանց որոշ խմբերի համար)<ref name="RadMapEurope">{{Cite web |date=2019 թ․ մարտ |title=Naturally-Occurring Radioactive Materials (NORM) |url=http://www.world-nuclear.org/info/Safety-and-Security/Radiation-and-Health/Naturally-Occurring-Radioactive-Materials-NORM/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160120074033/http://www.world-nuclear.org/info/Safety-and-Security/Radiation-and-Health/Naturally-Occurring-Radioactive-Materials-NORM/ |archive-date=2016 թ․ հունվարի 20 |accessdate=2021 թ․ հուլիսի 24 |website=World Nuclear Association}}</ref>։{{Քաղվածքի սկիզբ}}

Բնական աղբյուրներից ճառագայթահարման ազդեցությունը առօրյա կյանքի անխուսափելի առանձնահատկությունն է, ինչպես աշխատավայրում, այնպես էլ հասարակական վայրերում։ Այս ազդեցությունը շատ դեպքերում հասարակությանը քիչ կամ ընդհանրապես չի հուզում, բայց որոշ դեպքերում անհրաժեշտ է կիրառել առողջության պաշտպանության միջոցառումներ, օրինակ՝ ուրանի և թորիումի հանքաքարերի և բնական ծագման այլ ռադիոակտիվ նյութերի հետ աշխատելիս ([[Անվտանգության նորմեր|NORM]])։ Վերջին տարիներին նման իրավիճակներին Գործակալությունը  ավելի մեծ ուշադրություն է դարձնում։{{Քաղվածքի վերջ}}[[Ատոմային էներգիայի միջազգային գործակալություն]]<ref>{{Cite web |title=Exposure to radiation from natural sources |url=http://www-ns.iaea.org/tech-areas/rw-ppss/exposure-to-natural-radiation.asp?s=3 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160209112421/http://www-ns.iaea.org/tech-areas/rw-ppss/exposure-to-natural-radiation.asp?s=3 |archive-date=2016 թ․ փետրվարի 9 |access-date=2016 թ․ հունվարի 4 |website=Nuclear Safety & Security |publisher=IAEA}}</ref>։<!--Համարժեք դոզայի չափման միավորը ՄՀ-ում զիվերտն է (ի պատիվ շվեդացի ռադիոկենսաբան Ռուդոլֆ Զիվերտի), նշանակումը՝ Զվ, Sv: Մեկ զիվերտին հավասար ցանկացած տեսակի ճառագայթման համարժեք դոզան կենսաբանական հյուսվածքում առաջացնում է նույնպիսի կենսաբանական էֆեկտ, ինչպիսին կառաջացներ 200 կէՎ էներգիայով ռենտգենյան ճառագայթումը։ Համարժեք դոզայի համար CGS համակարգում օգտագործվող միավորն է ռկհ-ն (ռադի կենսաբանական համարժեք) (rem-rad equivalent in man)՝ 1 ռկհ = 0.01 Զվ:-->

=== Երկնային աղբյուրներ ===
'''Երկրային ճառագայթում'''  վերոնշյալ աղյուսակը ներառում է միայն աղբյուրներ, որոնք մարդու մարմնի համար համարվում են արտաքին։ Հիմնական [[ռադիոնուկլիդներ]]ը, որոնք կազմում են [[Ճառագայթում|ֆոնային ճառագայթումը]], [[կալիում]]ն են, [[Ուրան (տարր)|ուրանը]] և [[թորիում]]ը, ինչպես նաև դրանց [[Ռադիոակտիվ տրոհում|տրոհման]] արգասիքները, օրինակ՝ [[ռադիում]]ը և [[ռադոն]]ը։  Սրանք շատ [[Ռադիոակտիվ տարր|ռադիոակտիվ նյութեր]] են, որոնք հանդիպում են ցածր [[Կոնցենտրացիա (այլ կիրառումներ)|կոնցենտրացիաներում]], բայց ունեն մեծ արժեք տրոհման արդյունքում։ Երկիր մոլորակի գոյացումից ի վեր [[Ռադիոակտիվ տրոհում|ռադիոակտիվ տրոհման]] պատճառով այդ աղբյուրների մեծ մասը պակասում է, քանի որ ներկայումս երկրագնդից դուրս այդ նյութերի էական աղբյուր չկա։ Այսպիսով, Երկրի վրա [[ուրան-238]]-ի ներկայիս ակտիվությունը սկզբնականի միայն կեսն է՝ դրա կիսատրոհման պարբերության (4,5 միլիարդ տարի) պատճառով, իսկ [[Կալիում|կալիում-40]] (կիսատրոհման պարբերությունը 1,25 միլիարդ տարի) կազմում է ընդամենը սկզբնականի մոտ  8 %-ը։ Սակայն մարդկության գոյությունից ի վեր ռադիացիայի քանակը աննշան է նվազել։

Ավելի կարճ կիսատրոհման պարբերությամբ շատ իզոտոպներ (հետևաբար՝ ավելի ռադիոակտիվ) ներկայումս գտնվում են երկրային միջավայրում՝ շարունակական բնական գոյության պատճառով։ Օրինակ՝  [[Ռադիում|ռադիում-226-ը]] ([[թորիում]]-230-ի տրոհման արգասիք [[Ուրան (տարր)|ուրան]]-238-ի տրոհման շղթայում) և [[ռադոն]]-222-ը ([[Ռադիում|ռադիում-]] 226-ի տրոհման արգասիք նույն շղթայում)<ref>{{Ռուսերեն գիրք |ссылка=http://energetika.in.ua/ru/books/book-5/part-3/section-3/3-3/3-3-1 |автор=Плачкова С. Г. и др |заглавие=Электроэнергетика и охрана окружающей среды. Функционирование энергетики в современном мире |год=2005 |место=Киев |страниц=304}}</ref>։

[[Թորիում]]ը և [[Ուրան (տարր)|ուրանը]] (և դրանց [[իզոտոպներ]]ը) հիմնականում ենթարկվում են [[Ալֆա-տրոհում|ալֆա]]- և [[Բետա-տրոհում|բետա-տրոհման]], դրանք հեշտ չէ հայտնաբերել։ Սակայն տրոհման արգասիքներից շատերը հանդիսանում են գամմա-ճառագայթման ուժեղ աղբյուրներ։ Թորիում-232-ը հայտնաբերվում է կապար-212; 511; 583-ի 239 կէՎ պիկերով և թալիում-208;911-ի 2614 կէՎ պիկերով և  [[Ակտինիում|ակտինիում-228]]-ի 969 կէՎ պիկերով։ Ուրան-238 դրսևորվում է որպես 609, 1120 և 1764 կէՎ [[բիսմութ]]-214-ի պիկով (նույն պիկը [[մթնոլորտ]]ային [[ռադոն]]ի համար)։ Կալիում-40-ը հայտնաբերվում է անմիջականորեն դրա 1461 կէՎ գամմա-պիկով<ref name="DetNuc">Gary W. Philips, David J. Nagel, Timothy Coffey — [http://large.stanford.edu/courses/2011/ph241/keller1/docs/phillips.pdf A Primer on the Detection of Nuclear and Radiological Weapons], Center for Technology and National Security Policy, National Defense University, May 2005</ref>։

Ծովի և այլ խոշոր ջրամբարների վրա ճառագայթման մակարդակը, որպես կանոն, կազմում է Երկրի ֆոնի տասներորդ մասը։ Ափամերձ տարածքները (և քաղցրահամ ջրին մոտ գտնվող տարածքները) նստվածքների հաշվին կարող են ունենալ լրացուցիչ ներդրում<ref name="DetNuc" />։

=== Աղբյուրներ օդում ===
Բնական ֆոնային ճառագայթման ամենամեծ աղբյուրը հանդիսանում է [[ռադոն]]ը, որը հողից ծագած օդում առկա ռադիոակտիվ գազ է։ [[Ռադոն]]ը [[Ուրան (տարր)|ուրանի տրոհման արգասիք է]], որը համեմատաբար հաճախ հանդիպում է [[երկրակեղև]]ում, բայց [[Կոնցենտրացիա (այլ կիրառումներ)|կոնցենտրացվում է]] ամբողջ աշխարհում սփռված [[Հանքաքարեր|հանքաքարային]] [[Ապարների ռադիոակտիվություն|ապարներում]]։ Ռադոնը այդ հանքաքարերից թափանցում է մթնոլորտ կամ ստորերկրյա ջրեր կամ շենքեր։ Այն կարող է իր տրոհման արգասիքների հետ ներշնչվել թոքեր, որտեղ կմնան ազդեցությունից հետո որոշակի ժամանակահատված։ [[Ռադոն]]ն ու իր [[իզոտոպներ]]ը, [[Ռադիոնուկլիդներ|ծնող ռադիոնուկլիդները]] և [[Տրոհում|տրոհման արգասիքները]] միասին կազմում են միջին ներշնչվող դոզա 1,26 մԶվ/տարի (միլիզիվերտ տարին)։ Ռադոնը անհավասարաչափ է բաշխվում, գազի մակարդակը եղանակից կախված փոխվում է, առավել բարձր դոզաներ դիտվում են աշխարհի շատ  երկրներում, որտեղ այն  [[Առողջություն|առողջության]] համար էական վնաս է ներկայացնում։  [[Սկանդինավիա]]յում, [[Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներ|ԱՄՆ]]-ում, [[Իրան]]ում և [[Չեխիա]]յում գտնվող շենքերի ներսում հայտնաբերվել է համաշխարհային միջինից 500 անգամ ավելի խտություն<ref name="UNSCEAR2006E">{{Cite book |author=United Nations Scientific Committee on the Effects of Atomic Radiation |title=Effects of Ionizing Radiation |date=2006 |publisher=United Nations |isbn=978-92-1-142263-4 |volume=II |location=New York |publication-date=2008 |chapter=Annex E: Sources-to-effects assessment for radon in homes and workplaces}}</ref>։

Չնայած բնության մեջ [[ռադոն]]ը հանդիպում է, այս գազի ազդեցությունը կարող է աճել կամ նվազել մարդկային գործունեության արդյունքում, հատկապես տների կառուցման ժամանակ։ Լավ մեկուսացված բնակելի տան ոչ հերմետիկ հատակը կամ չօդափոխվող նկուղը կարող են հանգեցնել տան ներսում [[ռադոն]]ի կուտակմանը՝ բնակիչներին բարձր կոնցենտրացիաների ենթարկելով։ Հյուսիսային արդյունաբերական զարգացած երկրներում  հերմետիկ և լավ մեկուսացված տների լայնորեն կառուցումը հանգեցրել է նրան, որ ռադոնը դարձել է [[Եվրոպայի երկրներն ըստ տարածքի|Եվրոպայի]] և [[Հյուսիսային Ամերիկայի երկրների ցանկ|Հյուսիսային Ամերիկայի]] հյուսիսում գտնվող որոշ շրջանների ֆոնային ճառագայթման հիմնական աղբյուրը։ Նկուղների հերմետիկացումը և [[Օդափոխություն|արտածծիչ օդափոխությունը]] նվազեցնում են դրա ազդեցությունը։ Որոշ [[Շինարարական նյութեր|շինանյութեր]], օրինակ  ֆոսֆոգիպսով կամ [[Տուֆ|իտալական տուֆով]] [[Բետոն|թեթև բետոնը]],  կարող են  կարող են  արտանետել ռադոն, եթե դրանք պարունակում են [[Ռադիում|ռադիու]]մ<ref name="UNSCEAR2006E" />։

[[Ռադոն]]ից [[Ռադիացիա|ճառագայթահարումը]] ուղղակի չէ։ [[Ռադոն]]ն ունի կարճ կիսատրոհման պարբերություն (4 օր) և տրոհվում է [[ռադիում]]ի [[Ռադիոակտիվ շարքեր|շարքի]] [[Նուկլիդներ|ռադիոակտիվ նուկլիդների]] այլ պինդ մասնիկների։ Այս ռադիոակտիվ մասնիկները ներշնչվում են և մնում [[թոքեր]]ում՝ առաջացնելով երկարատև ազդեցություն։ Այսպիսով, ենթադրվում է, որ [[ռադոն]]ը [[ծխել]]ուց հետո [[Թոքի քաղցկեղ|թոքերի քաղցկեղի]] առաջացման երկրորդ պատճառն է, և միայն [[Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներ|ԱՄՆ-]]ում  մահերը քաղցքեղից տարեկան կազմում են 15,000-22,000 մահ<ref>[http://www.cancer.gov/cancertopics/factsheet/Risk/radon Radon and Cancer: Questions and Answers — National Cancer Institute (USA)]</ref>։ Հիմնականում մթնոլորտային ֆոնը ստեղծվում է ռադոնից և նրա տրոհման արգասիքներից։ Գամմա-սպեկտրում դիտվում է 609, 1120 և 1764 կէՎ պիկ, որը պատկանում է ռադոնի տրոհման արգասիք [[Բիսմութ|բիսմութ-214-]]ին։  Մթնոլորտային ֆոնը մեծապես կախված է քամու ուղղությունից և օդերևութաբանական պայմաններից։ Ռադոնը կարող է նաև երկրի մակերևույթից ցայթքումներով անջատվել, ապա «ռադոնի ամպեր» կազմել, որոնք կարող են հաղթահարել տասնյակ կիլոմետրեր<ref name="DetNuc" />։ Այնուամենայնիվ, հակառակ փորձարարական արդյունքների քննարկումը դեռ շարունակվում է<ref>{{Cite journal |author=Fornalski |first=K. W. |year=2015 |title=The assumption of radon-induced cancer risk |journal=Cancer Causes & Control |volume=10 |issue=26 |pages=1517–18 |doi=10.1007/s10552-015-0638-9 |pmid=26223888}}</ref>։

Մոտ 100 000 Բկ/մ<sup>3</sup> ռադոն է հայտնաբերվել Սթենլի Վատրասի տան նկուղում 1984 թվականին։ Նա և իր հարևանները Բոյերթաունում, [[Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներ|ԱՄՆ]] [[Փենսիլվանիա (նահանգ)|Փենսիլվանիա նահանգ]], կարող են [[ռեկորդ]]ակիր լինել աշխարհում տների ռադիոակտիվության համար<ref>{{Cite conference |title=Indoor Radon Concentration Data: Its Geographic and Geologic Distribution, an Example from the Capital District, NY |location=Nashville, TN |publisher=American Association of Radon Scientists and Technologists}}</ref><ref>{{Cite book |last1=Upfal |first1=Mark J. |url=https://archive.org/details/occupationalindu0000unse_f7m5 |title=Occupational, industrial, and environmental toxicology |last2=Johnson |first2=Christine |publisher=Mosby |year=2003 |isbn=9780323013406 |edition=2nd |location=St Louis, Missouri |chapter=65 Residential Radon |access-date=2012 թ․ նոյեմբերի 28}}</ref>։

Ըստ ճառագայթային պաշտպանության միջազգային կազմակերպությունների գնահատումների, սպասվող դոզան կարող է հաշվարկվել՝ ռադոնի հավասարակշռված էկվիվալենտային կոնցենտրացիան (EEC) բազմապատկելով 8-ից 9 անգամ <math>nSvm^3/Bqh</math>

և ռադոնի իզոտոպների  հավասարակշռված էկվիվալենտային կոնցենտրացիան (EEC)՝ 40 անգամ  <math>nSvm^3/Bqh</math><ref name="UNSCEAR2008" />։

=== Տիեզերական ճառագայթում ===
[[Պատկեր:Sievert-sigle.png|մինի|2005 թվականիի հունվարի 20-ին 12 կմ բարձրության վրա ստացված ճառագայթման առավելագույն դոզայի գնահատում՝ արևի ուժեղ բռնկումից հետո: Դոզաներն արտահայտվում են ժամում  միկրոզիվերտներով՝ մկԶվ/ժ:]]
Երկիրն անընդհատ ռմբակոծվում է տիեզերքից եկող ճառագայթմամբ։ Այս ճառագայթումը հիմնականում բաղկացած է դրական լիցքավորված իոններից՝ պրոտոններից, մինչև [[երկաթ]]ի [[իզոտոպներ]] և [[Արեգակնային համակարգ]]ի սահմանների դրսից [[Երկիր]] եկող ավելի մեծ [[Միջուկ (ատոմ)|միջուկներ]]։ Տիեզերական ճառագայթումը փոխազդում է մթնոլորտում գտնվող ատոմների հետ՝ ստեղծելով [[Ճառագայթում|երկրորդային ճառագայթման]] օդային հոսք (լայն մթնոլորտային տեղատարափ), այդ թվում ՝ [[ռենտգենյան ճառագայթներ]], [[մյուոն]]ներ, [[պրոտոն]]ներ, [[Ալֆա-մասնիկ|ալֆա մասնիկներ]], [[պիոններ]], [[էլեկտրոն]]ներ և [[նեյտրոն]]ներ։ Տիեզերական ճառագայթման ուղղակի դոզան հիմնականում գալիս է [[մյուոն]]ներից, [[նեյտրոն]]ներից և [[էլեկտրոններ]]ից, և այս դոզան տատանվում է աշխարհի տարբեր մասերում ՝ կախված գեոմագնիսական դաշտից և բարձրությունից։ Օրինակ, [[Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներ|ԱՄՆ-ի]] [[Դենվեր|Դենվեր քաղաքը]] ([[Բարձրություն ծովի մակարդակից|ծովի մակարդակից 1650 մետր բարձրության վրա]]) [[տիեզերական ճառագայթներ]]ի դոզան ստանում է մոտ երկու անգամ ավելի, քան [[ծովի մակարդակ]]ում գտնվող տեղանքը<ref>{{Cite web |title=Background Radiation & Other Sources of Exposure |url=http://www.units.miamioh.edu/ehso/radiationtraining/backgroundradiation/index.htm |access-date=2016 թ․ սեպտեմբերի 30 |website=Radiation Safety Training |publisher=[[Miami University]]}}</ref>։ [[Տիեզերական ճառագայթում]]ը շատ ավելի ինտենսիվ է վերին [[տրոպոսֆերա]]յում` [[Բարձրություն ծովի մակարդակից|ծովի մակարդակից մոտ 10 կմ բարձրության վրա]], և, այդ պատճառով, ուստի  առանձնապես մտահոգում է ավիաընկերությունների անձնակազմերին և ուղևորներին, ովքեր հաճախ  են թռիչքներ իրականացնում, շատ ժամեր և տարիներ են անցկացնում այս բարձրության վրա։ Համաձայն տարբեր ուսումնասիրությունների թռիչքների ժամանակ ավիաընկերությունների անձնակազմերը սովորաբար ստանում են ճառագայթման լրացուցիչ արտադրական դոզա՝ 2.2 մԶվ/տարի (220 մռկհ)<ref>{{Cite web |title=Radiation Exposure During Commercial Airline Flights |url=http://www.hps.org/publicinformation/ate/faqs/commercialflights.html |access-date=2011 թ․ մարտի 17}}</ref> և 2,19 մԶվ/տարի<ref>{{Cite web |author=Health Physics Society |title=Radiation exposure during commercial airline flights |url=http://www.hps.org/publicinformation/ate/faqs/commercialflights.html |access-date=2013 թ․ հունվարի 24}}</ref> սահմաններում։

Նույն ձևով, տիեզերական ճառագայթներն ավելի ուժեղ ֆոնային ազդեցություն ունեն [[տիեզերագնաց]]ների վրա, քան [[Երկիր|Երկրի]] մակերևույթի մարդկանց վրա։ Ցածր ուղեծրերում գտնվող տիեզերագնացները, ինչպիսիք են [[Միջազգային տիեզերական կայան]]ում կամ [[Սփեյս Շաթլ|տիեզերական շաթլում]] գտնվողները, մասամբ պաշտպանված են Երկրի մագնիսական դաշտով, բայց տառապում են նաև Վան Ալլենի ճառագայթային գոտուց, որը կուտակում է տիեզերական ճառագայթները Երկրի [[մագնիսոլորտ]]ի ներքին տիրույթում:Երկրամերձ ցածր ուղեծրից դուրս, «Ապոլլոն»  լուսնագնացի տիեզերագնացների փորձի համաձայն, այս ֆոնային ճառագայթումն ավելի ինտենսիվ է և զգալի խոչընդոտ է հանդիսանում Լուսնի պոտենցիալ երկարաժամկետ հետազոտման կամ դեպի [[Մարս (մոլորակ)|Մարս]] առաքելության համար։

Տիեզերական ճառագայթները նաև առաջացնում են մթնոլորտում տարրերի [[Տրանսֆորմացիա (գենետիկա)|փոխակերպում]], որի դեպքում տիեզերական ճառագայթների կողմից առաջացած երկրորդային ճառագայթումը միանում է մթնոլորտում գտնվող ատոմային միջուկներին՝ ստեղծելով տարբեր [[նուկլիդ]]ներ։ Կարող են առաջանալ բազմաթիվ, այսպես կոչված, ''տիեզերական նուկլիդներ'', բայց դրանցից թերևս ամենաակնառուն [[Ածխածին|ածխածին -14]]-ն է, որն առաջանում է [[ազոտ]]ի ատոմների հետ փոխազդեցության արդյունքում։ Այս տիեզերածին նուկլիդներն ի վերջո հասնում են Երկրի մակերևույթ և կարող են տեղավորվել կենդանի օրգանիզմներում։ Այս նուկլիդների արտադրությունը փոքր-ինչ տատանվում է արեգակնային տիեզերական ճառագայթների հոսքի կարճաժամկետ տատանումների հետևանքով, բայց գործնականում համարվում է, որ հազարավոր-միլիոնավոր տարիներ մեծ մասշտաբների դեպքում հաստատուն է։ Շարունակական վերարտադրությունը, օրգանիզմների մեջ ներառումը և ածխածնի 14-ի համեմատաբար կարճ կիսատրոհման պարբերությունը այն սկզբունքներն են, որոնք օգտագործվում են հին կենսաբանական նյութերի (ինչպիսիք են փայտե հին իրերը, մարդկային մնացորդները և այլն) ռադիոածխածնային հետազոտության համար։

Տիեզերական ճառագայթումը ծովի մակարդակում սովորաբար դրսևորվում է որպես 511 [[Կէվ|կէՎ]] էներգիայով [[Գամմա ճառագայթներ|գամմա-ճառագայթներ]]` [[Միջուկային ռեակցիաներ|բարձր էներգիայի մասնիկների և գամմա ճառագայթների միջուկային ռեակցիաներ]]ով ստեղծված պոզիտրոնների աննիհիլյացիայի արդյունքում։ Մեծ բարձրությունների վրա ներդրում ունի նաև արգելակման ճառագայթման անընդհատ սպեկտրը<ref name="DetNuc" />։

=== Սնունդ և ջուր ===
Մարդու մարմնում հայտնաբերված երկու հիմնական տարրերը, ավելի ստույգ՝ կալիումը և ածխածինը, պարունակում են ռադիոակտիվ իզոտոպներ, որոնք էապես մեծացնում են մեր ճառագայթման դոզան։ Մարդու օրգանիզմը միջինում պարունակում է մոտ 17 միլիգրամ [[Կալիում|կալիում-40]] (<sup>40</sup>К) և մոտ 24 նանոգրամ (10<sup>−9</sup> գ) [[Ածխածին|ածխածին-14]] (<sup>14</sup>С), (կիսատրոհման պարբերությունը 5730 տարի)։ Բացառությամբ արտաքին ռադիոակտիվ նյութով ներքին աղտոտման, այս երկու նյութերը ներկայացնում են մարդկային մարմնի կենսաբանորեն ֆունկցիոնալ բաղադրիչներից ներքին ճառագայթահարման ամենամեծ բաղադրիչները։ Մոտ 4000 <sup>40</sup>K<ref>[https://web.archive.org/web/20150612194741/http://sciencedemonstrations.fas.harvard.edu/icb/icb.do?keyword=k16940&pageid=icb.page102829&pageContentId=icb.pagecontent270775&state=maximize&view=view.do&viewParam_name=indepth.html#a_icb_pagecontent270775 Radioactive human body — Harvard University Natural Science Lecture Demonstrations]</ref>-ի միջուկ տրոհվում է վայրկյանում, և մոտավորապես նույնքան  էլ <sup>14</sup>C։ <sup>40</sup>K-ի տրոհումից  առաջացած բետա-մասնիկների էներգիան մոտ 10 անգամ գերազանցում է, <sup>14</sup>C-ի տրոհումից առաջացած բետա-մասնիկների մոտ։ Մարդու օրգանիզմում <sup>14</sup>C առկա է 3700 Բկ (0,1 [[Կյուրի (չափման միավոր)|մկԿի]])  մակարդակում՝ 40 օր կենսաբանական կիսատրոհման պարբերությամբ<ref>{{Cite web |date=2005 թ․ օգոստոս |title=Carbon 14 |url=http://www.ead.anl.gov/pub/doc/carbon14.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20080227103725/http://www.ead.anl.gov/pub/doc/carbon14.pdf |archive-date=2008 թ․ փետրվարի 27 |access-date=2011 թ․ ապրիլի 4 |website=Human Health Fact Sheet |publisher=Argonne National Lab}}</ref>։ Դա նշանակում է <sup>14</sup>C-ի տրոհման արդյունքում կազմավորվում են վայրկյանում մոտ 3700 բետա-մասնիկներ։ Այնուամենայնիվ, <sup>14</sup>C-ի ատոմը առկա է [[բջիջ]]ների մոտ կեսի [[Գենետիկա|գենետիկ տեղեկատվության]] մեջ, մինչդեռ կալիումը [[ԴՆԹ|ԴՆԹ-ի]] բաղադրիչ չէ։ Մեկ մարդու ԴՆԹ-ում <sup>14</sup>C-ի ատոմի տրոհումը տեղի է ունենում վայրկյանում 50 անգամ, ընդ որում ածխածնի ատոմը վերափոխվում է ազոտի ատոմի<ref>{{Cite book |last=Asimov |first=Isaac |author-link=Isaac Asimov |title=Only A Trillion |publisher=ACE books |year=1976 |isbn=978-1-157-09468-5 |edition=Revised and updated |location=New York |pages=37–39 |chapter=The Explosions Within Us |orig-year=1957}}</ref>։

Ռադիոնուկլիդներից ստացված ներքին ճառագայթման միջին գլոբալ դոզան, բացառությամբ ռադոնի և դրա քայքայման արգասիքի, կազմում է 0,29 մԶվ/տարի, որից 0,17 մԶվ/տարի՝ <sup>40</sup>К-ից, 0,12 մԶվ/տարի՝ գալիս է ուրանի և թորիումի շարքից, իսկ 12 մկԶվ/տարին գալիս է <sup>14</sup>C- ից<ref name="UNSCEAR2008" />։

=== Բարձր ճառագայթային ֆոն ունեցող շրջաններ ===
Որոշ շրջաններում չափաբաժինն ավելի բարձր է, քան  միջինը երկրի մակարդակով:Ընդհանուր առմամբ, աշխարհում ծայրահեղ բարձր ֆոնային ճառագայթում ունեցող տարածքներն են [[Իրան]]ում՝ [[Ռամսարի ամրոց|Ռամսար]]ը, [[Բրազիլիա|Բրազիլիայում՝]] [[Գուարապարի]]ն, [[Հնդկաստան]]ում՝ [[Կարունագապպալլի]]ն<ref>{{Cite journal |author=Nair |first=MK |year=1999 |title=Population study in the high natural background radiation area in Kerala, India |journal=Radiation Research |volume=152 |issue=6 Suppl |pages=S145–8 |bibcode=1999RadR..152S.145N |doi=10.2307/3580134 |pmid=10564957}}</ref>, [[Ավստրալիա|Ավստրալիայում՝]] [[Արկարուլու]]ն<ref>{{Cite web |date=2002 թ․ հոկտեմբերի 3 |title=Extreme Slime |url=http://www.abc.net.au/catalyst/stories/s692473.htm |website=Catalyst |publisher=ABC}}</ref> և [[Չինաստան]]ում՝ [[Յանցզյան]]ը<ref>{{Cite journal |author=Zhang |first=SP |year=2010 |title=Mechanism study of adaptive response in high background radiation area of Yangjiang in China |journal=Zhonghua Yu Fang Yi Xue Za Zhi |volume=44 |issue=9 |pages=815–9 |pmid=21092626}}</ref>։

Երկրի մակերևույթի վրա երբևէ գրանցված բնական ճառագայթման ամենաբարձր մակարդակը եղել է 90 մկԳր/ժամ Բրազիլիայի սև լողափում (նավահանգիստ ''areia preta'')՝ բաղկացած մոնազիտից<ref>{{Cite book |url=https://archive.org/details/sourceseffectsof0000unit |title=Sources and Effects of Ionizing Radiation |publisher=United Nations |year=1977 |access-date=2012 թ․ նոյեմբերի 11}}</ref>։ Այս ցուցանիծը կվերածվի 0.8 Գր/տարի ամբողջ տարվա անընդհատ ազդեցության համար, բայց իրականում մակարդակները տատանվում են սեզոնի հետ և շատ ավելի ցածր են մոտակա բնակելի շենքերում։ Ռեկորդային չափումները չեն կրկնօրինակվել և չեն ընդգրկվել [[Միավորված ազգերի կազմակերպություն|ՄԱԿ-ի Գիտական կոմիտեի]] վերջին զեկույցներում։ [[Գուարապարի]]ի և [[Կումուրուկսաթիբա]]յի հարևան զբոսաշրջային լողափերը հետագայում ստացել են 14 և 15 մկԳր/ժ<ref>{{Cite journal |author=Freitas |first=AC |year=2004 |title=Gamma dose rates and distribution of natural radionuclides in sand beaches—Ilha Grande, Southeastern Brazil |url=http://www.sr2.uerj.br/ceads/artigos_e_livros/Freitas_Antonio-2004-2.pdf |url-status=dead |journal=Journal of Environmental Radioactivity |volume=75 |issue=2 |pages=211–23 |doi=10.1016/j.jenvrad.2004.01.002 |issn=0265-931X |pmid=15172728 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140221144543/http://www.sr2.uerj.br/ceads/artigos_e_livros/Freitas_Antonio-2004-2.pdf |archive-date=2014 թ․ փետրվարի 21 |accessdate=2012 թ․ դեկտեմբերի 2}}</ref><ref>{{Cite conference |date=27 September – 2 October 2009 |title=Natural Radioactivity in Extreme South of Bahia, Brazil Using Gamma-Ray Spectrometry |url=http://library.sinap.ac.cn/db/hedianwencui201103/%E5%85%A8%E6%96%87/41109077.pdf |publisher=Associação Brasileira de Energia Nuclear |archive-url=https://web.archive.org/web/20140221213504/http://library.sinap.ac.cn/db/hedianwencui201103/%E5%85%A8%E6%96%87/41109077.pdf |archive-date=2014 թ․ փետրվարի 21 |access-date=2021 թ․ հուլիսի 24 |url-status=dead}}</ref>։ Նշված արժեքները տրված են [[Գրեյ (չափման միավոր)|Գրեյով]]։ Զիվերտի վերածելու (Զվ) պահանջվում է ճառագայթման կշռային գործակից, այդ գործակիցները տատանվում են 1-ից (բետա և գամմա) մինչև 20 (ալֆա մասնիկներ)։

Բնակավայրերում ամենաբարձր ճառագայթային ֆոնը նկատվում է [[Ռամսարի ամրոց|Ռամսարում]], առաջին հերթին որպես տեղական բնական [[Ռադիոակտիվություն|ռադիոակտիվ]] [[կրաքար]]ը որպես [[Շինարարական նյութեր|շինանյութ]] օգտագործելու պատճառով։ 1000 բնակիչ, որոնք ենթարկվում են ամենաբարձր ազդեցության, ստանում են տարեկան միջին արդյունավետ դոզա ՝ 6 մԶվ (600 մռկհ), ինչը վեց անգամ գերազանցում է արհեստական աղբյուրներից բնակչության վրա ազդեցության Ճառագայթային պաշտպանության միջազգային հանձնաժողովի ({{Lang-en}}International Commission on Radiological ProtectionInternational,ICRP) առաջարկած սահմանային արժեքը։ Բացի այդ, նրանք ռադոնից ստանում են ներքին ճառագայթման զգալի դոզա։ Ռադիացիայի ռեկորդային  մակարդակը հայտնաբերվել է մի տանը, որտեղ արտաքին ճառագայթման դաշտի արդյունավետ դոզան տարեկան կազմել է 131 մԶվ (13,1 ռկհ) էր, իսկ ռադոնի ներքին ճառագայթման ակնկալվող դոզան՝ տարին 72 մԶվ (7,2 ռկհ)<ref name="HNBR2009">{{Cite journal |author=Hendry |first=Jolyon H |date=2009 թ․ հունիսի 1 |title=Human exposure to high natural background radiation: what can it teach us about radiation risks? |url=http://cricket.biol.sc.edu/papers/natural/Hendry%20et%20al%202009.pdf |journal=Journal of Radiological Protection |volume=29 |issue=2A |pages=A29–A42 |bibcode=2009JRP....29...29H |doi=10.1088/0952-4746/29/2A/S03 |pmid=19454802 |accessdate=2012 թ․ դեկտեմբերի 1}}</ref>։ Ամբողջ աշխարհում այս եզակի դեպքն ավելի քան 80 անգամ գերազանցում է մարդու վրա ռադիացիայի միջին բնական  ազդեցությանը։

Պարբերաբար իրականացվում են համաճարակաբանական ուսումնասիրություններ ՝ Ռամսարում մարդու առողջության  վրա բարձր ճառագայթահարման ազդեցության հետևանքները պարզելու համար, սակայն բնապահպանները դեռ վիճակագրորեն էական եզրակացությունների չեն հանգում<ref name="HNBR2009" />։ Չնայած քրոնիկ ճառագայթման օգտակար ազդեցություններին աջակցությունը մինչ այժմ դիտվել է միայն մի քանի վայրերում, առնվազն մեկ ուսումնասիրության մեջ առաջարկվում են պաշտպանական և հարմարվողական ազդեցություններ, դրանց հեղինակները, այնուամենայնիվ, զգուշացնում են, որ տվյալները Ռամսարից բավարար չեն դոզաների առկա նորմատիվային սահմանները մեղմելու համար<ref>{{Cite journal |author=Ghiassi-nejad |first=M |date=2002 թ․ հունվար |title=Very high background radiation areas of Ramsar, Iran: preliminary biological studies |url=http://www.probeinternational.org/Ramsar.pdf |journal=Health Physics |volume=82 |issue=1 |pages=87–93 [92] |doi=10.1097/00004032-200201000-00011 |pmid=11769138 |quote=Our preliminary studies seem to indicate the presence of adaptive response in the cells of some Ramsar residents, but we do not claim to have seen hormetic effects in any of those studied. Given the apparent lack of ill effects among observed populations of these high dose rate areas, these data suggest that current dose limits may be overly conservative. However, the available data do not seem sufficient to cause national or international advisory bodies to change their current conservative radiation protection recommendations; |accessdate=2012 թ․ նոյեմբերի 11}}</ref>։ Սակայն, վերջին վիճակագրական վերլուծությունը ցույց է տվել, որ առողջության վրա բացասական ազդեցության ռիսկը և բնական ճառագայթային ֆոնի մակարդակի բարձրացումը փոխկապակցված չեն<ref>{{Cite journal |author=Dobrzyński |first=L. |year=2015 |title=Cancer Mortality Among People Living in Areas With Various Levels of Natural Background Radiation |journal=Dose-Response |volume=13 |issue=3 |pages=1–10 |doi=10.1177/1559325815592391 |pmid=26674931}}</ref>։

=== Ֆոտոէլեկտրական ճառագայթում ===
Սպառված ուրանի զենք-զինամթերքի հետ գործ ունեցող զինվորականները  ենթարկվում են լրացուցիչ ճառագայթման բարձր ատոմային թվերով նյութերի մասնիկների հետ ֆոտոմիջուկային ռեակցիաներից։ Մասնիկները կարող են մարմին մտնել ինչպես պատահական  շփման արդյունքում, այնպես էլ նման զենք-զինամթերքից վիրավորվելիս։ Լրացուցիչ ճառագայթման ստույգ արժեքը և դրա ազդեցությունը օրգանիզմի վրա վիճաբանության առարկա են մնացել<ref>{{Cite journal |author=Pattison |first=J. E. |year=2009 |title=Enhancement of natural background gamma-radiation dose around uranium microparticles in the human body |journal=Journal of the Royal Society Interface |volume=7 |issue=45 |pages=603–11 |doi=10.1098/rsif.2009.0300 |pmid=19776147}}</ref>։

=== Նեյտրոնային ֆոն ===
Բնական նեյտրոնային ֆոնի մեծ մասը մթնոլորտի հետ տիեզերական ճառագայթների փոխազդեցության արդյունք է։ Նեյտրոնների էներգիայի պիկը կազմում է մոտ 1 ՄէՎ և արագ նվազում է բարձր էներգիաների համար։ Ծովի մակարդակին նեյտրոնների արտադրությունը տիեզերական ճառագայթների հետ փոխազդող 1 կիլոգրամ նյութի համար վայրկյանում մոտ 20 նեյտրոն է (կամ վայրկյանում մոտ 100-300 նեյտրոն ՝ քառակուսի մետրի վրա)։ Հոսքը կախված է գեոմագնիսական լայնությունից, առավելագույնը [[մագնիսական բևեռ]]ների մոտակայքում։ Արևային նվազագույնի դեպքում, արևի մագնիսական դաշտի ցածր էկրանավորման պատճառով, հոսքը մոտավորապես երկու անգամ գերազանցում է արեգակնային առավելագույնը:Այն կտրուկ բարձրանում է նաև արեգակնային բռնկումների ժամանակ:Ավելի մեծ և ծանր օբյեկտների մոտ, ինչպիսիք են շենքերը կամ նավերը, նեյտրոնային հոսքն ավելի բարձր է. սա հայտնի է որպես «[[Տիեզերական ճառագայթներ|տիեզերական ճառագայթով]] հարուցված նեյտրոնային ստորագրություն» կամ «նավի էֆեկտ», քանի որ այն առաջին անգամ հայտնաբերվել է ծովում գտնվող նավերի վրա<ref name="DetNuc" />։

== Արհեստական ճառագայթային ֆոն ==
=== Մթնոլորտային միջուկային փորձարկումներ ===
[[Պատկեր:Kozloduy_Nuclear_Power_Plant_-_Background_radiation_displays.jpg|մինի|Ատոմային էլեկտրակայանի շրջակա ռադիացիոն դաշտերը ցուցադրող դիսփլեյներ 0,120-0,130 մկԶվ/ժ (1,05-1,14 մԶվ/տարի); Արժեքը ներառում է տիեզերական և երկրային աղբյուրներց ծագող բնական ֆոնը։]]
[[Պատկեր:US_fallout_exposure.png|մինի|216x216փքս|Դոզաներ վահանաձեւ գեղձում մեկ շնչի հաշվով ԱՄՆ-ի մայրցամաքային մասում`մթնոլորտում բոլոր միջուկային փորձարկումների արդյունքում  ճառագայթման բոլոր միջոցների արդյունքում, որոնք իրականցվել են Նևադայի պոլիգոնում 1951-1962 թվականներին։]]
[[Պատկեր:Radiocarbon_bomb_spike.svg|մինի|<sup>14</sup>C մթնոլորտում, նոր Զելանդիա<ref name="unscear.org">{{Cite web |url=http://www.unscear.org/unscear/en/publications.html}}</ref> և  Ավստրիա<ref name="unscear.org"/>։ Նոր Զելանդիայի կորը ներկայացուցչական է Հարավային կիսագնդի համար, ավստրիականը՝ Հյուսիսային կիսագնդի։ Միջուկային զենքի մթնոլորտային փորձարկումները գրեթե կրկնապատկել են<sup>14</sup>C-ի ռադիացիոն ֆոնի խտությունը Հյուսիսային կիսագնդում<ref name="unscear.org"/>]]
1940-1960 թվականների միջև հաճախակի ցամաքային [[միջուկային պայթյուն]]ները հանգեցրեցին զգալի [[Ճառագայթային աղտոտում|ռադիոակտիվ աղտոտման]]։ Այս աղտոտվածության մի մասը տեղայնացված է՝ հարակից շրջանները դարձնելով խիստ [[Ռադիոակտիվ աղտոտում|ռադիոակտիվ]]։ [[Ռադիոնուկլիդներ]]ը կարող են տեղափոխվել երկար հեռավորությունների վրա` միջուկային նստվածքների տեսքով, այս ռադիոակտիվ նյութերի մի մասը ցրված է ամբողջ աշխարհում։ Այս փորձարկումների արդյունքում  ճառագայթային ֆոնի աճը հասել է գագաթնակետին 1963 թվականին և կազմել է ամբողջ աշխարհում տարեկան մոտ 0,15 մԶվ   կամ բոլոր աղբյուրներից ստացված միջին ֆոնային դոզայի մոտ 7% -ը։ 1963 թվականի «ՄԻՋՈՒԿԱՅԻՆ ՓՈՐՁԱՐԿՈՒՄՆԵՐԻ ՀԱՄԱՊԱՐՓԱԿ ԱՐԳԵԼՄԱՆ

ՊԱՅՄԱՆԱԳՐՈՎ»<ref>{{Cite web |url=http://www.irtek.am/views/act.aspx?aid=40651}}</ref> արգելվել են ցամաքային փորձարկումները, ուստի մինչև 2000 թվականը  այս փորձարկումների  համաշխարհային չափաբաժինը իջել է մինչև 0,005 մԶվ/տարի<ref name="rrjhjx">[http://www.unscear.org/unscear/en/publications.html United Nations Scientific Committee on the Effects of Atomic Radiation]{{Нет в источнике|need a more specific citation that supports this statement}}</ref>։

=== Մասնագիտական ազդեցություն ===
Ճառագայթային պաշտպանության միջազգային հանձնաժողովը խորհուրդ է տալիս սահմանափակել մասնագիտական ճառագայթումը մինչև 50 մԶվ /տարի (5 ռհկ) և 5 տարի անց՝ 100 մԶվ<ref name="ICRP103">{{Cite book |author=ICRP |url=http://www.icrp.org/publication.asp?id=ICRP%20Publication%20103 |title=The 2007 Recommendations of the International Commission on Radiological Protection |year=2007 |isbn=978-0-7020-3048-2 |series=ICRP publication 103 |volume=37 |access-date=2012 թ․ մայիսի 17}}</ref>։

Սակայն, մասնագիտական դոզանների ճառագայթային ֆոնը ներառում է ճառագայթում, որը հնարավոր չէ չափել գործիքներով՝ հնարավոր աշխատանքային ճառագայթահարման պայմաններում:Սա ներառում է ինչպես «բնական  ճառագայթային ֆոն» աշխատավայրից դուրս, այնպես էլ  բժշկական ճառագայթահարման ցանկացած դոզա:Այս արժեքը սովորաբար չի չափվում կամ հետազոտությունների արդյունքում հայտնի չէ , ուստի առանձին աշխատակիցների համար ընդհանուր դոզայի փոփոխությունները հայտնի չեն։ Սա կարող է լինել նշանակալից, շփոթեցնող գործոն, ճառագայթահարման ազդեցությունը  աշխատողների խմբի վրա գնահատելու դեպքում, որոնց մոտ կարող են զգալիորեն տարբերվել բնական ֆոնը և բժշկական ճառագայթումների դոզաները։ Սա հատկապես կարևոր է, երբ արտադրական դոզաները շատ ցածր են։

2002 թվականին IAEA-ի համաժողովում ([[Ատոմային էներգիայի միջազգային գործակալություն|Ատոմային էներգիայի միջազգային գործակալություն)]] առաջարկվել է՝ տարեկան 1-2 մԶվ-ից ցածր աշխատանքային դոզաները չպետք է պահանջեն կարգավորող վերահսկողություն համապատասխան օրգանների կողմից<ref>http://www-pub.iaea.org/MTCD/publications/PDF/Pub1145_web.pdf</ref>։

=== Միջուկային վթարներ ===
Միջուկային ռեակտորները նորմալ պայմաններում արտանետում են քիչ քնակությամբ ռադիոակտիվ գազեր, որոնք  առաջացնում են հանրության աննշան ռադիոակտիվ ճառագայթում։ Միջուկային իրադարձությունների միջազգային սանդղակի (INES) որպես միջադեպեր դասակարգած իրադարձությունները սովորաբար չեն հանգեցնում ինչ-որ լրացուցիչ ռադիոակտիվ նյութերի արտանետման շրջակա միջավայր։ [[Միջուկային ռեակտոր]]ներից ռադիոակտիվության խոշոր արտանետումները ծայրահեղ հազվադեպ են։ Այս պահին տեղի է ունեցել երկու խոշոր վթար քաղաքացիական բնակչության շրջանում՝ [[Չեռնոբիլի ատոմակայանի վթար|Չեռնոբիլի ԱԷԿ]]-ի վթարը և «[[Ֆուկուսիմա (քաղաք)|Ֆուկուսիմա-1» ԱԷԿ-]]ի վթարը, ինչը հանգեցրեց զգալի վարակի։ Անմիջապես մահվան ելք  ունեցող միակ վթարն է եղել [[Չեռնոբիլի ատոմակայան|Չեռնոբիլի ԱԷԿ-ի վթարը]]։

[[Չեռնոբիլի ատոմակայանի վթար|Չեռնոբիլի ԱԷԿ]]-ի վթարի արդյունքում  տուժած շրջանների բնակչության համար ընդհանուր դոզաները 20 տարվա ընթացքում կազմել են 10 մինչև 50 մԶվ, ընդ որում դոզայի գերակշիռ մասը ընդունվել է վթարից հետո առաջին տարիներին, իսկ [[:Կատեգորիա:Չեռնոբիլի ատոմակայանի վթարի լիկվիդատորներ|լիկվիդատորների]] համար՝ ավելի քան 100 մԶվ։  Սուր ճառագայթային սինդրոմից մահացել է 28 մարդ<ref>{{Cite web |author=World Health Organization |date=2006 թ․ ապրիլ |title=Health effects of the Chernobyl accident: an overview |url=https://www.who.int/ionizing_radiation/chernobyl/backgrounder/en/index.html |access-date=2013 թ․ հունվարի 24}}</ref>։

«[[Ֆուկուսիմա (քաղաք)|Ֆուկուսիմա-1» ԱԷԿ-]]ի վթարի ընդհանուր դոզաները տուժված շրջանների համար կազմել են 1-ից 15 մԶվ։ Երեխաների վահանաձև գեղձում դոզան եղել է 50 մԶվ-ից ցածր։ 167 լիկվիդատորներ ստացել են 100 մԶվ-ից բարձր դոզաաներ, իսկ նրանցից 6-ը՝ ավելի քան250 մԶվ Ճապոնիայում  (վթարափրկարարական ստորաբաժանումների աշխատակիցների համար սահմանային դոզա)<ref>{{Cite journal |author=Geoff Brumfiel |date=2012 թ․ մայիսի 23 |title=Fukushima's doses tallied |journal=Nature |volume=485 |issue=7399 |pages=423–424 |bibcode=2012Natur.485..423B |doi=10.1038/485423a |pmid=22622542}}</ref>։

[[Բանանի էկվիվալենտ|«Թրի Մայլ Այլենդ» ԱԷԿ-ի]] վթարի արդյունքում միջին դոզան կազմել է 0,01մԶվ<ref>{{Cite web |author=U.S. Nuclear Regulatory Commission |date=2009 թ․ օգոստոս |title=Backgrounder on the Three Mile Island Accident |url=https://www.nrc.gov/reading-rm/doc-collections/fact-sheets/3mile-isle.html |access-date=2013 թ․ հունվարի 24}}</ref>։

Բացի քաղքացիության շրջանում տեղի ունեցածաց վերը նշված  միջադեպերից, միջուկային զենքի վաղ օբյեկտներում տեղի են ունեցել մի շարք դժբախտ պատահարներ, ինչպիսիք են՝ Windscale հրդեհը, Techa գետի աղտոտումը Mayak համալիրի միջուկային թափոններով և Չելյաբինսկ-40-ի (այժմ Օզյորսկ) աղետը նույն Mayak համալիրում՝ զգալի քանակությամբ ռադիոակտիվ նյութերի արտանետում շրջակա միջավայր։ Windscale հրդեհի արդյունքում վահանաձև գեղձի դոզաները հասան 5-20 մԶվ մեծահասակների համար և 10-60 մԶվ՝ երեխաների<ref>{{Cite web |date=1997 թ․ հոկտեմբերի 10 |title=Radiological Consequences of the 1957 Windscale Fire |url=http://karws.gso.uri.edu/Marsh/Newsgroups/Wscal-is.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20130517075421/http://karws.gso.uri.edu/Marsh/Newsgroups/Wscal-is.htm |archive-date=2013 թ․ մայիսի 17 |access-date=2013 թ․ հունվարի 24}}</ref>։ «Маяк» համալիրի վթարից առաջացած դոզաները անհայտ են։

[[Միջուկային կարգավորման հանձնաժողով]]ը, [[ԱՄՆ շրջակա միջավայրի պահպանության]] գործակալությունը, ամերիկյան և միջազգային այլ գործակալություններ լիցենզավորված անձանցից պահանջում են սահմանափակել հասարակության առանձին անդամների ճառագայթահարումը  տարեկան մինչև 1մԶվ (100 մռկհ)։

=== Ածխի այրում ===
[[Ածուխ|Ածխի]] [[գործարան]]ները ստեղծում են վտանգավոր նյութեր՝ ռադիոակտիվ թռչող մոխրի տեսքով, որը ներշնչում և կուլ են տալիս մոտակայքում ապրողները, այն նաև նստում է բույսերի և ցանքատարածքներիի վրա։ [[Օք Ռիջի ազգային լաբորատորիա|Օք Ռիջի (]]{{Lang-en}}Oak Ridge) ազգային լաբորատորիան [[1978 թվական]]ին հոդված է հրապարակել, որում ասվում է, որ ժամանակի ածուխով աշխատող էլեկտրակայանները կարող են մոտակա բնակիչներին [[Շառավիղ|500 մ շառավղով]] ապահովել 19 մկԶվ/տարի ակնկալվող դոզա<ref>{{Cite journal |author=McBride |first=J. P. |date=1978 թ․ դեկտեմբերի 8 |title=Radiological impact of airborne effluents of coal and nuclear plants |url=http://www.ornl.gov/info/reports/1977/3445605115087.pdf |url-status=dead |journal=Science |volume=202 |issue=4372 |pages=1045–50 |bibcode=1978Sci...202.1045M |doi=10.1126/science.202.4372.1045 |pmid=17777943 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120927045329/http://www.ornl.gov/info/reports/1977/3445605115087.pdf |archive-date=2012 թ․ սեպտեմբերի 27 |accessdate=2012 թ․ նոյեմբերի 15}}</ref>։ ՄԱԿ-ի  Ատոմային ճառագայթման ազդեցության գծով գիտական կոմիտեի1988 թվականի զեկույցում ենթադրվող  դոզան գնահատվել է 1 կմ-ի վրա 20 մկԶվ/տարի՝ հին կայանների համար կամ 1 մկԶվ/տարի՝  առավել նոր գրոծարանների  համար, բայց այդ թվերը հնարավոր չի եղել հաստատել, թեստերի օգտնությամբ<ref>{{Cite book |author=United Nations Scientific Committee on the Effects of Atomic Radiation |url=https://archive.org/details/sourceseffectsri0000unit/page/187 |title=Sources, Effects and Risks of Ionizing Radiation |year=1988 |isbn=978-92-1-142143-9 |volume=120 |access-date=2012 թ․ նոյեմբերի 16}}</ref>։ [[Ածուխ|Ածխի]] այրման ժամանակ [[Ուրան (տարր)|ուրանը]], [[թորիում]]ը և [[Ուրան (տարր)|ուրանի]] բոլոր մնացորդները տրոհման ճանապարհով կուտակվում են, ելքը՝ [[ռադիում]], [[ռադոն]], [[պոլոնիում]]<ref>{{Cite journal |author=Gabbard |first=Alex |year=1993 |title=Coal Combustion: Nuclear Resource or Danger? |url=http://www.ornl.gov/info/ornlreview/rev26-34/text/colmain.html |url-status=dead |journal=Oak Ridge National Laboratory Review |volume=26 |issue=3–4 |pages=18–9 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070205103749/http://www.ornl.gov/info/ornlreview/rev26-34/text/colmain.html |archive-date=2007 թ․ փետրվարի 5 |access-date=2021 թ․ ապրիլի 22}}</ref>։ Ածխային նստվածքներով տեղանքոում նախկինում թաղված ռադիոակտիվ նյութերը արտանետվում են թռչող մոխրի տեսքով, կամ եթե այն որսվում է, ապա այդ նյութերը կարող են դառնալ դրանից պատրաստված բետոնի բաղադրիչ։

== Այլ աղբյուրներ ==
=== Բժշկական ===
Մարդու միջին գլոբալ արհեստական ճառագայթահարումը 0,6 մԶվ/տարի է, հիմնականում հիմնված [[Մագնիսառեզոնանսային շերտագրություն|բժշկական վիզուալացման]] տվյալների վրա։ Այս բժշկական բաղադրիչը [[ԱՄՆ|ԱՄՆ բնակչության]] շրջանում կարող է լինել շատ ավելի բարձր, տարեկան միջինը 3 մԶվ<ref name="NCRP106" />։ Մարդկային այլ գործոններից են [[ծխել]]ը, ավիաչվերթները, ռադիոակտիվ շինանյութերը, [[միջուկային զենք]]ի փորձարկումները, ատոմակայանների վթարները և միջուկային արդյունաբերության գործունեությունը։

[[Կրծքավանդակ]]ի տիպիկ [[Ռենտգեն ախտորոշում|ռենտգենը]] տալիս է 20մկԶվ (2 մռկհ) արդյունավետ դոզա<ref>{{Cite journal |author=Wall |first=B.F. |year=1997 |title=Revised Radiation Doses for Typical X-Ray Examinations |url=http://bjr.birjournals.org/content/70/833/437.full.pdf |journal=The British Journal of Radiology |volume=70 |issue=833 |pages=437–439 |doi=10.1259/bjr.70.833.9227222 |pmid=9227222 |accessdate=2012 թ․ մայիսի 18 |archive-date=2022-10-09 |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://bjr.birjournals.org/content/70/833/437.full.pdf |url-status=dead }} (5,000 patient dose measurements from 375 hospitals)</ref>։ [[Ատամնաբուժություն|Ատամնաբուժական]] ռենտգենի դոզան 5-ից 10մկԶվ է։ [[Համակարգչային տոմոգրաֆիա]]ն ապահովում է արդյունավետ դոզա ամբողջ մարմնին` 1-ից 20 մԶվ (100-ից 2000 մռկհ) սահմաններում։ Միջին ամերիկացին տարեկան ստանում է մոտ 3 մԶվ ախտորոշիչ բուժական դոզա, առողջապահության ամենացածր մակարդակ ունեցող երկրները գրեթե չեն ստանում։ Տարբեր հիվանդությունների ճառագայթային թերապիան նույնպես որոշակի դոզաներ է պահանջում ինչպես հիվանդների, այնպես էլ նրանց շրջապատող մարդկանց համար։

=== Սպառողական ապրանքներ ===
Ծխախոտը պարունակում է [[Պոլոնիում|պոլոնիում-210]], որն կազմավորվում է [[ռադոն]]ի տրոհման արգասիքներից, որոնք կպչում են [[ծխախոտ]]ի տերևներին։ Շատ ծխելը պոլոնիում-210-ի տրոհման արդյունքում հանգեցնում է 160 մԶվ/տարի ճառագայթման դոզայով [[թոքեր]]ում հատվածային [[բրոնխներ]]ի  բիֆուրկացիաների տեղայնացված բծերի ախտահարման:Այս դոզան համեմատելը ռադիացիոն պաշտպանության սահմանների հետ հեշտ չէ, քանի որ վերջիններս վերաբերում են ամբողջ մարմնի դոզաներին, մինչդեռ ծխելուց ստացված դոզան բաժին է հասնում մարմնի շատ փոքր մասին<ref>{{Cite web |author=Dade W. Moeller |title=Doses from cigarette smoking |url=http://hps.org/publicinformation/ate/q3137.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140802103909/http://hps.org/publicinformation/ate/q3137.html |archive-date=2014 թ․ օգոստոսի 2 |access-date=2013 թ․ հունվարի 24 |website=Health Physics Society}}</ref>։

== Ճառագայթային չափագիտություն ==
Ճառագայթային չափագիտության լաբորատորիայում ճառագայթային ֆոնը վերաբերում է որոշակի ռադիացիոն աղբյուրի նմուշը չափելիս գործիքի վրա ազդող ցանկացած պատահական աղբյուրներից չափված արժեքին։ Այս [[Ճառագայթում|ֆոնային ներդրումը]], (որը համարվում է կայուն արժեք բազմակի չափումների արդյունքում), սովորաբար նմուշը չափելուց առաջ և հետո, հանվում է նմուշի չափումից ստացված ինտենսիվությունից։

Սա համապատասխանում է [[Ատոմային էներգիայի միջազգային գործակալություն|Ատոմային էներգիայի միջազգային գործակալության]] կողմից ֆոնի սահմանմանը՝ «դոզա կամ դոզայի հզորություն (կամ դիտարկվող չափ, որը կապված է դոզայի կամ դոզայի հզորության հետ)», որը վերաբերում է բոլոր աղբյուրներին, բացառությամբ նշվածի(ների)<ref name="IAEA Safety Glossary 2007" />։

Նույն խնդիրն առաջանում է ճառագայթային պաշտպանության սարքերի դեպքում, երբ ճառագայթային ֆոնը կարող է ազդել սարքի ցուցմունքների վրա։ Դրա օրինակն է հանդիսանում մակերեսային ռադիոակտիվ աղտոտումը վերահսկելու համար օգտագործվող սցինտիլյատորային դետեկտորը։ Բարձր գամմա-ֆոնի պայմաններում սցինտիլյատոր նյութի վրա ազդում է ֆոնային գամմա-բնութագիրը, որը գումարվում է  ցանկացած վերահսկվող աղտոտման ցուցանիշներին։ Ծայրահեղ դեպքերում,  սարքավորումը կխափանվի, քանի որ ֆոնը ճնշում է աղտոտվածությունից առաջացած ցածր ճառագայթման մակարդակը։ Նման սարքավորումներում ֆոնը պետք է «Պատրաստ» վիճակում  անընդհատ վերահսկվի և հանվի «Չափել» ռեժիմում օգտագործման ժամանակ ստացված ցանկացած ցուցմունքից։

Ճառագայթահարման կանոնավոր չափումներն իրականացվում են մի քանի մակարդակներում։ Պետական գործակալություները հավաքում են ճառագայթման ընթերցումները էկոլոգիական մոնիտորինգի մանդատների շրջանակում՝ դրանք հաճախ հանրությանը հասանելի դարձնելով, իսկ երբեմն` իրական ժամանակին մոտ ժամանակային ռեժիմում։ Համագործակցային խնբերը և անհատները կարող են նաև իրական ժամանակում ցուցանիշները հանրությանը հասանելի դարձնել։ Ճառագայթման չափման համար օգտագործվող գործիքները ներառում են Geiger-Muller-ի խողովակը և սցինտիլացիոն դետեկտորը։ Առաջինը, որպես կանոն, ավելի կոմպակտ և մատչելի է և արձագանքում է ճառագայթման մի քանի տեսակների, մինչդեռ վերջինն ավելի բարդ է և կարող է հայտնաբերել ճառագայթահարման որոշակի էներգիաներ և տեսակներ։ Ցուցմունքները մատնանշում են բոլոր աղբյուրների ճառագայթման մակարդակը՝ ներառյալ ֆոնայինը, իսկ իրական ժամանակում վերցված ցուցմունքները, ընդհանուր առմամբ, չեն հաստատվում, բայց անկախ դետեկտորների միջև փոխկապակցվածությունը մեծացնում է վստահությունը չափված ճառագայթման մակարդակների նկատմամբ։

'''Իրական ժամանակին մոտ ժամանակային ռեժիմում տարատեսակ սարքավորումների կիրառմամբ ռադիացիայի չափման պետական կայանների ցանկ.'''

* Եվրոպա և Կանադա։ Ճառագայթաբանական տվյալների փոխանակման եվրոպական հարթակ (EURDEP) [https://remap.jrc.ec.europa.eu/GammaDoseRates.aspx Գամմա-ճառագայթման դոզայի մակարդակի պարզ քարտեզ]
* ԱՄՆ։ EPA Radnet  Իրական ժամանակի և լաբորատորիայի տվյալների ռեժիմում՝ ըստ նահանգների [https://www.epa.gov/radnet/near-real-time-and-laboratory-data-state в режиме реального времени и лабораторных данных по штатам]

'''Իրական ժամանակին մոտ ռեժիմում  համատեղ/մասնավոր չափումների միջազգային կենտրոնների ցանկ, որոնք օգտագործում են հիմնականում  Գեյգեր-Մյուլլերի ('''{{Lang-de}}Geiger-Müller''') հաշվիչը.'''

* GMC քարտեզ, (հին տվյալների հայտնաբերման կայանների և որոշ իրական ժամանակին մոտ ժամանակային  ռեժիմում գործող կայանների համադրությունը), http://www.gmcmap.com/
* Netc, http://www.netc.com/
* Ռադմոն, http://www.radmon.org/
* Ճառագայթային ցանց, http://radiationnetwork.com/
* Radioactive @ Home, http://radioactiveathome.org/map/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160329050624/http://radioactiveathome.org/map/ |date=2016-03-29 }}
* Safecast, [http://safecast.org/tilemap/?y=0&x=0&z=3 http://safecast.org/tilemap] (կանաչ խմբակներ, իրական ժամանակում դետեկտորներ) 
* uRad Monitor, http://www.uradmonitor.com/

== Ծանոթագրություններ ==
{{ծանցանկ}}

[[Կատեգորիա:Ատոմակայաններ]]
[[Կատեգորիա:Էլեկտրամագնիսական ճառագայթում]]
[[Կատեգորիա:Ճառագայթում]]
[[Կատեգորիա:Միջուկային էներգետիկա]]
[[Կատեգորիա:Միջուկային ֆիզիկա]]
[[Կատեգորիա:Շրջակա միջավայր]]
[[Կատեգորիա:Ռադիոակտիվություն]]
[[Կատեգորիա:Տարրական մասնիկների ֆիզիկա]]
[[Կատեգորիա:Ֆիզիկա]]