Դիտել Մագնիսոլորտ էջի վիքիկոդը

[[Պատկեր:Rattling Earth's Force Field.ogv|մինի|աջից|Երկրի մագնիսոլորտի մագնիսական դաշտի գծերի ցուցադրում։]]

'''Մագնիսոլորտ''', տիեզերքի տիրույթ  [[աստղագիտական մարմին|աստղագիտական մարմնի]] շուրջ, որում [[լիցքավորված մասնիկ]]ները կառավարվում են կամ ենթարկվում այդ մարմնի [[մագնիսական դաշտ]]ի ազդեցությանը<ref name=NASA>{{Cite web |title=Magnetospheres |url=https://science.nasa.gov/heliophysics/focus-areas/magnetosphere-ionosphere/ |work=NASA Science |publisher=NASA}}</ref><ref name=Ratcliffe>{{Cite book |last=Ratcliffe |first=John Ashworth |url=https://books.google.am/books?id=uVA4AAAAIAAJ |title=An Introduction to the Ionosphere and Magnetosphere |date=1972 |publisher=[[CUP Archive]] |isbn=9780521083416}}</ref>։ Դա կարող է առաջանալ այնպիսի մոլորակների կողմից, որոնք ունեն ակտիվ տաք երկաթ և նիկել կամ մետաղական միջուկներ, որոնց շարժումը ստեղծում է մոլորակային մագնիսական դաշտ, սակայն այդպիսի դաշտեր նույնպես հանդիպում են աստղերում, շնորհիվ [[պլազմա]]յի փոխազդեցության։ 
Մոլորակային մարմինների մոտ տիեզերական միջավայրում, մագնիսական դաշտը հիշեցնում է [[մագնիսական դիպոլ]]։ Բացի դրանից, դաշտի գծերը կարող են զգալիորեն աղավաղվել էլեկտրահաղորդիչ պլազմայի հոսքի շնորհիվ, որը ճառագայթվում է Արեգակի կամ մոտակա աստղի կողմից։ Օրինակ, [[արեգակնային քամի]]ն<ref name="Britannica">{{Cite encyclopedia |title=Ionosphere and magnetosphere |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |publisher=[[Encyclopædia Britannica, Inc.]] |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/1369043/ionosphere-and-magnetosphere |date=2012}}</ref><ref name="Van Allen">{{Cite book |last=Van Allen |first=James Alfred |title=Origins of Magnetospheric Physics |date=2004 |publisher=[[University of Iowa Press]] |isbn=9780877459217 |location=Iowa City, Iowa USA |oclc=646887856}}</ref>։ Մոլորակները, որոնք ունեն Երկրի նման ակտիվ մագնիսոլորտներ, ընդունակ են մեղմացնելու և արգելափակելու [[Արեգակնային ճառագայթում|արեգակնային]] և [[տիեզերական ճառագայթներ]]ի ազդեցությունը, ինչպես նաև կենդանի օրգանիզմներին պաշտպանում են վնասակար և վտանգավոր հետևանքներից։ Սա ուսումնասիրվում է մասնագիտացված գիտական առարկաների՝ [[պլազմայի ֆիզիկա]]յի, [[տիեզերական պլազմայի ֆիզիկա]] և [[աէրոնոմիա]]յի շրջանակներում։

== Կառուցվածք և վարք ==
Մագնիսոլորտը կախված է մի քանի փոփոխականներից. աստղագիտական մարմնի տեսակից, պլազմայի և իմպուլսի աղբյուրների բնույթից, մարմնի պտտման [[պարբերություն]]ից, առանցքի բնույթից, որի շուրջը պտտվում է մարմինը, մագնիսական դիպոլի առանցքից և [[արեգակնային քամի|արեգակնային քամու]] հոսքի մեծությունից ու ուղղությունից։ Մոլորակային հեռավորությունը, որտեղ մագնիսոլորտը կարող է դիմակայել արեգակնային քամու ճնշմանը, կոչվում է Չապման - Ֆերարո (Chapman–Ferraro) հեռավորություն։ Սա օգտակար է մոդելավորել բանաձևով, որտեղ <math>R_P</math> ներկայացնում է մոլորակի շառավիղը, <math>B_{surf}</math> ներկայացնում է մագնիսական դաշտը մոլորակի մակերևույթի վրա՝ հասարակածում և <math>V_{SW}</math> ներկայացնում է արեգակնային քամու արագությունը.

:<math>R_{CF}=R_{P} \left( \frac{B_{surf}^2}{\mu_{0} \rho V_{SW}^2} \right) ^{\frac{1}{6}}</math>

Մագնիսոլորտը դասակարգվում է որպես «ներքին», եթե <math>R_{CF} \gg R_{P}</math>, կամ երբ արեգակնային քամու հոսքի հիմնական հակազդեցությունը մարմնի մագնիսական դաշտն է։ [[Մերկուրի (մոլորակ)|Մերկուրին]], [[Երկիր]]ը, [[Յուպիտեր (մոլորակ)|Յուպիտերը]], [[Գանիմեդ]]ը, [[Սատուրն (մոլորակ)|Սատուրնը]], [[Ուրան (մոլորակ)|Ուրանը]] և [[Նեպտուն]]ը, օրինակի համար, ներքին մագնիսոլորտների նմուշներ են։ Մագնիսոլորտը դասակարգվում է որպես «մակածված», եթե <math>R_{CF} \ll R_P</math> կամ երբ արեգակնային քամին չի հակազդվուն մարմնի մագնիսական դաշտի կողմից։ Այս դեպքում արեգակնային քամին փոխազդում է մոլորակի մթնոլորտի կամ իոնոլորտի հետ (կամ մոլորակի մակերևույթի հետ, եթե մոլորակը մթնոլորտ չունի)։ [[Վեներա (մոլորակ)|Վեներան]] ունի մակածված մագնիսական դաշտ, որը նշանակում է, քանի որ Վեներան չունի [[Դինամոյի թեորիա|ներքին դինամո ազդեցություն]], ապա մագնիսական դաշտը ներկա է միայն այն պատճառով, որ այն ձևավորվում է արեգակնային քամու և Վեներայի ֆիզիկական խոչընդոտի փոխազդեցության շնորհիվ։ Երբ <math>R_{CF} \approx R_P</math>, և՛ մոլորակը և՛ իր մագնիսական դաշտն աջակցում են միմյանց։ Հնարավոր է, որ [[Մարս (մոլորակ)|Մարսը]] այս տեսակի մեջ է<ref>{{Cite journal |last1=Blanc |first1=M. |last2=Kallenbach |first2=R. |last3=Erkaev |first3=N.V. |date=2005 |title=Solar System Magnetospheres |journal=Space Science Reviews |issue=116 |pages=227–298 |bibcode=2005SSRv..116..227B |doi=10.1007/s11214-005-1958-y}}</ref>։

== Կառուցվածք ==
[[Պատկեր:Magnetosphere Levels.svg|thumb|Մագնիտոլորտի կառուցվածքի նկարչի պատկերը. 1) Աղեղային ցնցում: 2) Մագնիսշերտ: 3) Մագնիսադադար: 4) Մագնետոլորտ: 5) Հյուսիսային պոչի բլիթ: 6) Հարավային պոչի բլիթ: 7) Պլազմոլորտ:]]
=== Հարվածային ալիք ===
[[Պատկեր:Red Giant Plunging Through Space.jpg|մինի|աջից|Ինֆրակարմիր պատկեր և նկարչի հայեցակարգը աղեղի շոկի մասին R Hydrae-ի շուրջ։]]
Հարվածային  ալիքը ձևավորում է մագնիսոլորտի ամենաարտաքին շերտը. սահմանը մագնիսոլորտի և շրջակա միջավայրի միջև։ Աստղերի համար սա սովորաբար [[աստղային քամի|աստղային քամու]] և [[միջաստղային միջավայր]]ի սահմանն է. մոլորակների համար, արեգակնային քամու արագությունը նվազում է հենց այն մոտենում է մագնիսդադարին<ref>{{Cite journal |last1=Sparavigna |first1=A.C. |last2=Marazzato |first2=R. |date=2010 թ․ մայիսի 10 |title=Observing stellar bow shocks |url=https://arxiv.org/ftp/arxiv/papers/1005/1005.1527.pdf |format=PDF}}</ref>։ Աղեղի ցնցման հետ փոխազդեցության պատճառով աստղային քամու [[պլազմա]]ն ձեռք է բերում զգալի անիզոտրոպիա, ինչը հանգեցնում է պլազմայի տարբեր անկայունություններին աղեղի ցնցումից վերև և ներքև<ref>{{cite journal|last1=Pokhotelov|first1=D.|last2=von Alfthan|first2=S.|last3=Kempf|first3=Y.|last4=Vainio|first4=R.|display-authors=et al. |title= Ion distributions upstream and downstream of the Earth's bow shock: first results from Vlasiator| journal=Annales Geophysicae|date=2013-12-17|volume=31|issue=12 |pages=2207–2212|doi=10.5194/angeo-31-2207-2013|doi-access=free |bibcode=2013AnGeo..31.2207P }}</ref>։

=== Մագնիսշերտ ===
Մագնիսշերտը մագնիսոլորտի տիրույթ է, որը գտնվում է հարվածային ալիքի և մագնիսադադարի միջև։ Այն հիմնականում ձևավորվում է բախման ենթարկված արեգակնային քամուց, չնայած այն պարունակում է քիչ քանակությամբ [[պլազմա]] մագնիսոլորտից<ref name="cluster">{{Cite journal |date=2005 |editor1-last=Paschmann |editor1-first=G. |editor2-last=Schwartz |editor2-first=S.J. |editor3-last=Escoubet |editor3-first=C.P. |editor4-last=Haaland |editor4-first=S. |title=Outer Magnetospheric Boundaries: Cluster Results |url=http://cds.cern.ch/record/1250411/files/978-1-4020-4582-0_BookTOC.pdf |journal=Space Science Reviews |location=Dordrecht, The Netherlands |publisher=Springer |volume=118 |issue=1-4 |doi=10.1007/1-4020-4582-4 |isbn=1-4020-3488-1}}</ref>։ Դա մեծ էներգիայով օժտված մասնիկների հոսքի տիրույթ է, որտեղ մագնիսական դաշտի մեծությունը և ուղղությունը փոփոխվում է քաոսայնորեն։ Սա առաջանում է արեգակնային քամու գազի շնորհիվ, որը արդյունավետորեն ենթարկվում է ջերմացման։ Դա գործում է որպես բարձ, որը փոխանցում է արեգակնային քամու հոսքից և մարմնի մագնիսական դաշտից առաջացած ճնշումը<ref name="Van Allen3">{{Cite book |last=Van Allen |first=James Alfred |title=Origins of Magnetospheric Physics |date=2004 |publisher=[[University of Iowa Press]] |isbn=9780877459217 |location=Iowa City, Iowa USA |oclc=646887856}}</ref>։

=== Մագնիսադադար ===
{{Main|Մագնիսադադար}}
Մագնիսադադարը մագնիսոլորտի մի տիրույթ է,  որտեղ մոլորակի մագնիսական դաշտի ճնշումը հավասարակշռվել է արեգակնային քամու ճնշմամբ<ref name="Britannica4">{{Cite encyclopedia |title=Ionosphere and magnetosphere |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |publisher=[[Encyclopædia Britannica, Inc.]] |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/1369043/ionosphere-and-magnetosphere |date=2012}}</ref>։ Դա մագնիսշերտի  հարվածային արեգակնային քամու միացումն է մարմնի մագնիսական դաշտի և մագնիսոլորտի պլազմայի հետ։ Քանի որ այս միացման երկու կողմերը պարունակում են մագնիսացված պլազմա, հետևաբար նրանց փոխազդեցությունը բարդ է։ Մագնիսադադարի կառուցվածքը կախված է պլազմայի [[Մախի թիվ|մախի թվից]] և [[բետա]]յից, ինչպես նաև մագնիսական դաշտից<ref>{{Cite journal |last=Russell |first=C.T. |date=1990 |title=The Magnetopause |url=http://www-ssc.igpp.ucla.edu/ssc/tutorial/magnetopause.html |url-status=dead |journal=Physics of Magnetic Flux Ropes |location=Washington, D.C., USA |publisher=[[American Geophysical Union]] |pages=439–453 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120503220342/http://www-ssc.igpp.ucla.edu/ssc/tutorial/magnetopause.html |archive-date=2012 թ․ մայիսի 3 |access-date=2018 թ․ հունիսի 29}}</ref>։ Մագնիսադադարը փոխում է չափը և ձևը, հենց որ  արեգակնային քամու ճնշումը տատանվում է<ref>{{Cite web |title=The Magnetopause |url=http://www-spof.gsfc.nasa.gov/Education/wmpause.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130215231756/http://www-spof.gsfc.nasa.gov/Education/wmpause.html |archive-date=2013 թ․ փետրվարի 15 |accessdate=2018 թ․ հունիսի 29 |publisher=NASA}}</ref>։

=== Մագնիսգես ===
Հակադիր սեղմված մագնիսական դաշտը մագնիսգեսն է, որտեղ մագնիսոլորտը տարածվում է հեռու՝ աստղագիտական մարմնից դուրս։ Այն պարունակում է երկու թերթեր, որոնք հանդիսանում են գեսի հյուսիսային և հարավային թերթեր։ Մագնիսական դաշտի գծերը՝ գեսի հյուսիսային թերթում ուղղված են դեպի մարմինը, մինչդեռ գեսի հարավային թերթում եղած գծերը հեռանում են մարմնից։ Գեսի թերթերը գրեթե դատարկ են և միայն մի քանի լիցքավորված մասնիկներով են հակադրվում արեգակնային քամու հոսքին։ Երկու թերթերն իրարից բաժանված են պլազմայի շերտով, մի տիրույթով, որտեղ մագնիսական  դաշտը թույլ է և լիցքավորված մասնիկների խտությունը՝բարձր<ref name="tail">{{Cite web |title=The Tail of the Magnetosphere |url=http://www-spof.gsfc.nasa.gov/Education/wtail.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20180207114437/https://www-spof.gsfc.nasa.gov/Education/wtail.html |archive-date=2018 թ․ փետրվարի 7 |accessdate=2018 թ․ հուլիսի 9 |publisher=NASA}}</ref>։

=== Երկրի մագնիսոլորտ ===
{{Տես նաև|Երկրի մագնիսական դաշտ}}{{Տես նաև|Վան Ալլենի ճառագայթային գոտի}}{{Տես նաև|Պլազմոլորտ}}
[[Պատկեր:Magnetosphere_rendition.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Magnetosphere_rendition.jpg|մինի|Նկարչի կողմից Երկրի մագնիսոլորտի վերարտադրությունը։]]
[[Պատկեր:Structure_of_the_magnetosphere_LanguageSwitch.svg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Structure_of_the_magnetosphere_LanguageSwitch.svg?lang=en|մինի|300px|Երկրի մագնիսոլորտի դիագրամ։]]
Երկրի հասարակածի վրայով մագնիսական դաշտի գծերը դառնում են գրեթե հորիզոնական, այնուհետև նորից միանում են բարձր լայնություններում։ Այնուամենայնիվ, բարձր բարձրությունների վրա մագնիսական դաշտը զգալիորեն աղավաղվում է արևային քամու և նրա արևային մագնիսական դաշտի պատճառով: Երկրի ցերեկային հատվածում մագնիսական դաշտը զգալիորեն սեղմվում է արևային քամու միջոցով մինչև մոտավորապես 65,000 կիլոմետր (40,000 մղոն)։ Երկրի աղեղային հարվածը մոտ 17 կիլոմետր (11 մղոն) հաստություն ունի և գտնվում է Երկրից մոտ 90,000 կիլոմետր (56,000 մղոն) հեռավորության վրա<ref>{{cite news |date=11 May 2011 |title=Cluster reveals the reformation of Earth's bow shock |url=http://sci.esa.int/science-e/www/object/index.cfm?fobjectid=40994 |newspaper=European Space Agency}}</ref>։ Մագնիսոդադարը գոյություն ունի Երկրի մակերևույթից մի քանի հարյուր կիլոմետր հեռավորության վրա։ Երկրի մագնիսական դադարը համեմատել են մաղի հետ, քանի որ այն թույլ է տալիս ներթափանցել արևային քամու մասնիկները։ Կելվին-Հելմհոլցի անկայունությունը տեղի է ունենում, երբ պլազմայի մեծ պտույտները պտտվում են մագնիսոլորտի եզրով տարբեր արագությամբ, ինչի հետևանքով պլազման սահում է անցյալով։ Սա հանգեցնում է մագնիսական վերամիացմանը, և երբ մագնիսական դաշտի գծերը կոտրվում և նորից միանում են, արևային քամու մասնիկները կարող են ներթափանցել մագնիսոլորտ։ Երկրի գիշերային մասում մագնիսական դաշտը տարածվում է մագնիսական պոչում, որը երկայնքով գերազանցում է 6,300,000 կիլոմետր (3,900,000 մղոն)<ref name="Britannica2">{{cite encyclopedia |title=Ionosphere and magnetosphere |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |publisher=[[Encyclopædia Britannica, Inc.]] |url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/1369043/ionosphere-and-magnetosphere |date=2012}}</ref>։ Երկրի մագնիսապոչը բևեռային բևեռափայլի հիմնական աղբյուրն է։

== Ծանոթագրություններ ==
{{ծանցանկ}}

== Արտաքին հղումներ ==
* [http://geo.phys.spbu.ru/~tsyganenko/modeling.html Modeling Earth’s Magnetosphere Using Spacecraft Magnetometer Data]
* [http://www.magnetosphere.ru/ Space Physics Information Home Page]
{{Արտաքին հղումներ}}

[[Կատեգորիա:Մագնիսականություն]]
[[Կատեգորիա:Մոլորակագիտություն]]