Դիտել Մաքս Պլանկ էջի վիքիկոդը

{{Տեղեկաքարտ Գիտնական}} 
{{Քվանտային մեխանիկա}}
'''Մաքս Պլանկ''', '''Մաքս Կառլ Էռնեստ Լյուդվիգ Պլանկ''' ({{lang-de|Max Karl Ernst Ludwig Planck}}, {{ԱԾ}}), գերմանացի ֆիզիկոս տեսաբան, [[քվանտային ֆիզիկա]]յի հիմնադիր, 1918 թվականի Նոբելյան մրցանակի դափնեկիր ֆիզիկայից, 1894 թվականից Պրուսական գիտությունների ակադեմիայի և մի շարք արտասահմանյան գիտական ըկներությունների և ակադեմիաների անդամ, երկար տարիների ընթացքում գերմանական գիտության ղեկավարներից մեկը։
Պլանկը մեծ ավանդ է ներդրել նաև [[ջերմադինամիկա]]յի զարգացման ասպարեզում։
Պլանկի գիտական աշխատանքները վերաբերվում են թերմոդինամիկային, [[Ջերմային ճառագայթում|ջերմային ճառագայթման տեսությանը]], [[Քվանտային տեսություն|քվանտային տեսությանը]], [[Հարաբերականության հատուկ տեսություն|հարաբերկանության հատուկ տեսությանը]] և [[օպտիկա]]յին։ Նա ձևակերպել է [[թերմոդինամիկայի երկրորդ սկզբունք]]ը՝ [[էնտրոպիա]]յի աճման  տեսքով, օգտագործելով այն  [[ֆիզիկական քիմիա]]յի տարբեր խնդիրներ լուծելու համար։ [[Էլեկտրադինամիկա|Էլեկտրոդինամիկայի]] և [[թերմոդինամիկա]]յի մեթոդները  կիրառել է մարմնի ջերմային ճառագայթման պրոբլեմում։ Պլանկը ստացել է Էներգիայի բաշխման օրենքը [[Բացարձակ սև մարմին|բացարձակ սև մարմնի]] [[սպեկտր]]ում([[Պլանկի ֆորմուլա]]) և հիմնավորել է այդ օրենքը մտցնելով  քվանտային էներգիայի և քվանտային ազդեցության հասկացություններ։ Այս ձեռքբերումը հիմք դրեց [[քվանտային ֆիզիկա]]յի զարգացմանը, որի տարբեր ասպեկտների մշակումով զբաղվեց  հետագա տարիներին(Պլանկի երկրորդ տեսությունը, [[ֆազային տարածություն|ֆազային տարածության կառուցվածքի պրոբլեմը]], [[քվանտային սիստեմների ստատիկ մեխանիկա]]ն և այլն)։
Պլանկը առաջինը ստացավ [[Ռելյատիվիստական մեխանիկա|ռելյատիվիստիկական մասնիկների]] դինամիկական հավասարումը և հմք դրեց [[ռելյատիվիստիկական թերմոդինամիկա]]յին։ Պլանկի մի շարք աաշխատանքներ նվիրված են գիտության պատմական, մեթոդոլգիկան և փիլիսոփայական աասպեկտներին։

== Կենսագրություն ==
=== Ծագում և կրթություն (1858-1878) ===
Մաքս Պլանկը՝ ծնված [[1858]] թվականի [[ապրիլի 23]]-ին [[Կիլա]]յում, պատկանում էր հին ազնվական տոհմին, նրա նախնիների թվին էին պատկանում ականավոր իրավաբաններ, գիտնականներ, ռազմական և եկեղեցական գործիչներ։ Նրա պապը (Heinrich Ludwig Planck, 1785—1831) և նախապապը (Gottlieb Jakob Planck, 1751—1833) աստվածաբանության դասախոսներ էին [[Գյոթինգենի համալսարան]]ում, իսկ հորեղբայրը (Gottlieb Karl Georg Planck, 1824—1910) հայտնի իրավաբան էր և [[Գերմանիա]]յի քաղաքացիական օրենսգրքի հիմնադիրներից մեկը։ Ապագա ֆիզիկոսի հայրը՝ [[Վիլհելմ Պլանկ]]ը (Johann Julius Wilhelm von Planck, 1817—1900) նույնպես իրավաբան էր, իրավագիտության դասախոս [[Քիլի համալսարան]]ում։ Նա երկու անգամ ամուսնացած է եղել և ունեցել է երկու երեխա առաջին ամուսնությունից (Հյուգո և Էմմա) և հինգ երեխա՝ երկրորդ ամուսնությունից (Հերման, Հիլդերարդ, Ադալբերտ, Մաքս և Օտտո)։ Մաքսի մայրը՝ Էմմա Փաթցիգը (Emma Patzig, 1821—1914) սերում էր պոմերանյան [[Գրայֆսվալդ]] քաղաքի պաստորական ընտանիքից{{sfn|Кляус и Франкфурт|1980|էջ=7—8|name=КФ7}}{{sfn|Heilbron|1986|p=1}}{{sfn|Mehra|2001|p=26}}։ Ինչպես գրում էր հայտնի ֆազիկոս [[Մաքս Բորն]]ը՝ «Բոլոր նրանք, ովքեր ցանկանում են հասկանալ Մաքս Պլանկի բնավորությունը և նրա հաջողության ակունքները, հարկավոր են հիշել Մաքսի ծագման և բոլոր այդ հիանալի, արժանապատիվ, անկաշառ, ազնիվ և մեծահոգի, իրենց՝ եկեղեցուն և պետությանը նվիրած մարդկանց մասին»{{sfn|Борн|1977|էջ=51}}։

[[Պատկեր:Max Planck signature 10 years old.jpg|thumb|right|200px|10-ամյա Մաքս Պլանկի ինքնագիրը]]
Մաքսի կյանքի առաջին ինը տարիներն անցել են Քիլում՝ [[Հոլշտինի]]ի մայրաքաղաքում, որն այդ ժամանակ [[Դանիա]]յի և [[Պրուսիա]]յի միջև հակասությունների կենտրոնում էր գտնվում։ [[1864]] թվականին երիտասարդ Պլանկը նույնիսկ ականատես եղավ, թե ինչպես են պրուսական-ավստրիական զորքերը ներխուժում քաղաք<ref name="КФ7" />։ [[1867]] թվականին Վիլհելմ Պլանկը հրավեր է ստանում զբաղեցնելու [[Մյունխենի համալսարան]]ի իրավագիտության դասախոսի պաշտոնը և իր ընտանիքի հետ միասին տեղափոխվում է [[Բավարիա]]յի մայրաքաղաք։ Այստեղ Մաքսը հաճախում է [[Մաքսիմիլիանյան գիմնազիա]] (Maximiliansgymnasium München)։ Սովորում է գերազանց և շուտով դառնում է դասարանի լավագույն աշակերտներից մեկը։ Թեև ուշադրություն էր դարձվում մեծ մասամբ գիմնազիայի ավանդական առարկաներին (մասնավորապես հին լեզուների ուսուցմանը)՝ բնական գիտությունների ուսուցումը նույնպես այդ դպրոցում գտնվում էր բարձր մակարդակի վրա։ Երիտասարդ Պլանկի վրա խորը ազդեցություն է ունեցել մաթեմատիկայի ուսուցիչ [[Հերման Մյուլեր]]ը (Hermann Müller), ումից ապագա գիտնականն առաջին անգամ լսում է [[էներգիայի պահպանում|էներգիայի պահպանման]] մասին։ Մարքսի մոտ վաղ են առաջ գալիս մաթեմատիկական կարողությունները{{sfn|Кляус и Франкфурт|1980|էջ=9—11}}։ Եվ թեև ուսուցիչները նրա մեջ չէին տեսնում ինչ-որ անսովոր ունակություններ, նրանք հատուկ նշում էին նրա անձնական որակները՝ ուժեղ կամք, ջանասիրություն և կատարողականություն{{sfn|Heilbron|1986|p=3}}։ Գիմնազիայում սովորելը ամրապնդեց գիտության հանդեպ ունեցած նրա հետաքրքրությունները, պարզեց բնության օրենքները, որի մասին նա այդքան գրում էր կյանքի վերջին շրջանում։
Ուսումը գիմնազիայում նպաստեց նրանում հետաքրքրությունը գիտության նկատմամբ, պարզելու բնության օրենքները, որի մասին նա իր կյանքի վերջում գրեց ՙ{{քաղվածք|Պատանի տարիներին ինձ ոգեշնչում էր գիտությամբ զբաղվելը, գիտակցելով, որ դա ոչ թե ակնհայտ փաստ է, այլ որ մեր մտածողության օրենքները համընկնում են օրինաչափությունների հետ, որոնք ստանում ենք արտաքին աշխարհից ստացած տպավորությունների ընթացքում և, որ հետևաբար մարդը կարող է դատել այդ օրինաչափությունների մասին իր մտածողության օգնությամբ։ Ընդ որում էականը այն է, որ արտաքին աշխարհը իրենից ներկայացնում է մեզանից չկախված ինչ-որ բացարձակ  բան, որին մենք ընդդիմանում ենք, իսկ օրենքների փնտրտուքը, որը վերաբերվում է այդ բացարձակին, հանդիսանում է ամենագեղցիկ խնդիրը գիտնականի կյանքում։|}}
Մանկական տարիներից Պլանկի հետաքրքրությունը երաժշտությունն էր, երգել է տղաների երգչախմբում, նվագել մի քանի երաժշտական գործիքներով(հատկապես մեծ ժամանակ է նվիրել [[դաշնամուր]]ին)։ Ուսումնասիրել է երաժշտության տեսությունը և փորձ է արել ստեղծագործել, սակայն շուտով հանգել է այն եզրակացության, որ իր մոտ չկա [[կոմպոզիտոր]]ի տաղանդ։ Դպրոցն ավարտելու ժամանակ նա կանգել է ընտրության առաջ՝ դառնալ դաշնակահար, բանասեր, թե՞ զբաղվել [[ֆիզիկա]]յի և [[մաթեմատիկա]]յի ուսումնասիրությամբ։ Պլանկը ընտրեց վերջինը և 1874 թվականի սեպտեմբերին դարձավ [[Մյունխենի համալսարան]]ի ուսանող։ Ի դեպ ուսանողական տարինեիրն առաջվա պես նա մեծ ժամանակ տրամադրեց երաժշտությանը՝  եկեղեցում նվագել է [[երգեհոն]], եղել է ուսանողական երգեցողության միության խմբավար և սիրողական նվագախմբի [[դիրիժոր]]{{sfn|Кляус и Франкфурт|1980|с=12—14}}։ Համալսարան ընդունվելուց հետո Պլանկը  [[Տեսական ֆիզիկա|տեսական ֆիզիակայով]] զբաղվելու նպատակով հոր խորհրդով դիմել է [[Ֆիլիպ ֆոն Ժոլլի]]ին։ Վերջինս համոզել է հրաժարվել այդ մտադրությունից պնդելով, որ այդ գիտությունը համարյա ավարտված է, մնում է միայն  հետազոտել մի քանի ոչ նշանակալից պրոբլեմներ։ Սակայն այդ խոսակցությունը չազդեց Պլանկի տեսաբան դառնալու ցանկության վրա։ Իր որոշումը նա բացատրում էր նրանով, որ ինքը ցանկություն չունի բացահայտումներ անելու, որ  ուզում է հասկանալ և խորացնել գիտության արդեն հաստատված հիմքերը{{sfn|Heilbron|1986|p=10}}։ Պլանկը վեց կիսամյակի ընթացքում ունկնդրել է [[Վիլհելմ ֆոն Բեցի]](գերմ  Wilhelm von Beetz) և Ժոլլիի դասախոսությունները [[էքսպերիմենտալ ֆիզիկա]]յից։ Վերջինիս ղեկավարությամբ Պլանկը իրականացրել է իր միակ էքսպերիմենտալ հետազոտությունը՝ [[Պլատին|շիկացած պլատինով]] գազերի անցողականությանը, մասնավորապես [[Ջրածին|ջրածնի]] դեպքում։ Քանի որ [[Մյունխեն]]ում չկար տեսական ֆիզիկայի ամբիոն, նա սկսեց հաճախել մաթեմատիկոսներ [[Լյուդվիգ Զեյդել]]ի և [[Գուստավ Բաուեր]]ի(Gustav Bauer) դասընթացներին, որոնցից, ինչպես նա հետագայում խոստովանեց, շատ բան է սովորել{{sfn|Кляус и Франкфурт|1980|с=18—19}}։ Ժոլլիի լաբորատորիայում Պլանկը ծանոթացավ [[Բեռլին|Բեռլինի համալսարանի]] պրոֆեսոր հայտնի ֆիզիկոս [[Հելմհոլց, Հ.|Հերման Հելմհոլցի]] հետ։ Պլանկը որոշեց շարունակել իր կրթությունը Բեռլինում, որտեղ անցկացրեց երկու կիսամյակ(1877-1878 ուսումնական տարի)։ Այստեղ նրա ղեկավարներն էին Հելմհոլցը և [[Գուստավ Կիրխհոֆ]]ը։ Նա միաժամանակ հաճախում էր մաթեմատիկոս Կարլ Վեհերշտրասի դասախոսություններին։ Ի դեպ Պլանկը հիասթափված էր ֆիզիկայի դասախոսություններից, որի պատճառով ձեռնամուխ եղավ Հելմհոլցի և Կիրխհոֆի աշխատանքների խորությամբ ուսումնասիրության։ Շուտով ապագա գիտնականը ծանոթացավ [[Ռուդոլֆ Կլաուզիուս]]ի ջերմության տեսությանը և այնքան էր ոգևվորված, որ որոշեց զբաղվել թերմոդինամիկայով{{sfn|Кляус и Франкфурт|1980|с=19—26}}։
=== Գիտական գործունեության սկիզբը (1878—1888) ===
[[Պատկեր:Max Planck 1878.GIF|thumb|left|180px|Մաքս Պլանկը 1878 թվին]]
1878 թվականի ամռանը Պլանկը վերադառնալով [[Մյունխեն]], հանձնում է քննություն դառնալու ֆիզիկայի և մաթեմատիկայի ուսուցիչ։ Միաժամանակ սկսում է ինքնուրույն գիտական հետազոտություններ, ղեկավարվելով միայն գրքերով և գիտական հոդվածներով, որի պատճառով իր աշակերտ՝ [[Մաքս ֆոն Լաուե]]ն, հետագայում Պլանկին համարել է՝ ինքնուս։ Պլանկը դիտարկեց ջերմահաղորդականության անշրջելիությունը և տվեց թերմոդինամիկայի երկրորդ օրենքի առաջին ձևակերպումը։ Արդյունքները շարադրվել են դոկտորական դիսերտացիայում (Ջերմության մեխանիկական տեսության երկրորդ օրենքը), որի պաշտպանությունը տեղի է ունեցել 1879 թվականի փետրվարի 12-ին Մյունխենի համալսարանում։ Հունիսի 28-ին բանավոր քննություն հանձնելուց հետո Պլանկին շնորհում են փիլիսոփայության դոկտորի կոչումը։ Ի դեպ այդ ժամանակ դիսերտացիան չի արժանանում ոչ մի ուշադրության, չնայած, որ նա այն ուղարկում է մի քանի հայտնի ֆիզիկոսների։ 1880 թվականի Պլանկը ներկայացնում է «Տարբեր ջերմաստիճաններում իզոտրոպ մարմինների հավասարակշության վիճակը» աշխատությունը, համալսարանում դասախոսելու իրավունք ձեռք բերելու համար։ Քանի որ դասախոսական պարտավորությունները նրանից շատ ժամանակ չեն խլում, նա կարողանում էր ամբողջությամբ{{sfn|Кляус и Франкфурт|1980|с=26—31}} իրեն նվիրել գիտական աշխատանքին։ Ազատ ժամանակ զբաղվում էր երաժշտությամբ, ձեռք բերելով փայլուն դաշնակահարի համաբավ։ Այն տարիներին Պլանկի մյուս նախասիրությունն էր [[ալպինիզմ]]ը{{sfn|Кляус и Франкфурт|1980|с=32—34}}։ Պլանկը հույս ուներ ստանալու պրոֆեսորի աշխատանք որևէ համալսարանում։ Սակայն առաջին հրավերը նա ստացավ Աշաֆֆենբուրգի անտառատեխնիկական  բարձրագույն դպրոցից, որտեղ ֆիզիկայի դասախոսի տեղ էր ազատվել։ Խորհրդակցելով [[Հելմհոլց, Հ.|Հելմհոլցի]] հետ Պլանկը որոշեց հրաժարվել և սպասել այլ տարբերակի, որը ավելի կհամապատասխաներ նրա գիտական ձգտումներին։ Այդպիսի հնարավորություն նա ստացավ 1885 թվականի գարնանը, երբ երիտասարդ գիտնականը առաջարկություն ստացավ զբաղեցնելու Կիլի համալսարանի տեսական ֆիզիկայի էքստրաօրդինար պրոֆեսորի պաշտոնը։ Այստեղ իր մանկության քաղաքում Պլանկը շատ արագ հիմավորվեց և շուտով ավարտեց «Էներգիայի պահպանման օրենքը» գիրքը, որի վրա աշխատում էր 1884 թվականից։ Այս մենագրությունը նա ուղարկեց Գյոթինգենի համալսարանի փիլիսոփայական համալսարանի կողմից հայտարարված մրցույթին։ Գիրքը մեծ հետաքրքրություն առաջ բերեց, սակայն այն արժանացավ երկրորդ մրցանակի, ընդորում առաջին մրցանակ ոչ մի մասնակցի չհանձնվեց։ Պատճառը այն էր, որ գիտական վիճաբանության ժամանակ գյոթինգենցի Վիլհելմ [[Վիլհելմ Էդուարդ Վեբեր|Վեբերի]] և Հելմհոլցի միջև գիտական վիճաբանության ժամանակ  Պլանկը վերջինիս կողմնակիցն էր{{sfn|Кляус и Франкфурт|1980|с=42—44}}։
1886 թվականի աշնանից սկսած Պլանկը գրեց մի շարք հոդվածներ «Էնտրոպիայի աճման սկզբունքը» ընդհանուր անվանումով։ Այս աշխատանքները նրան բերեցին գիտական շրջանակներում որոշակի ճանաչում հատկապես ֆիզիկական քիմիայի մասնագետների միջավայրում։ Մասնավորապես նա ծանոթացավ [[Օստվալդ Վիլհելմ|Օսվալդ Վիլհելմի]] և [[Արենիուս Սվանտե|Արրենիուս Սվանտի]] հետ։ Վերջինս այցելեց Պլանկին որպեսզի քննարկի գիտական պրոբլեմներ։ 1887 թվականի մարտի 31-ին Մաքս Պլանկը որը արդեն ամբողջովին ապահովված էր ֆինանսներով ամուսնացավ իր մանկության ընկերուհու՝ Մերկ Մարիի հետ որի հայրը Մյունխենում բանկիր էր{{sfn|Кляус и Франкфурт|1980|с=42—44}}։ Նրանք ունցել են չորս երեխա՝ տղաներ  Կառլը(1888-1916) և Էրվինը (1893-1945) և աղջիկ երկվորյակներ՝ Էմմա (1889-1919) և Գրետա(1889-1917){{sfn|Кляус и Франкфурт|1980|с=61|name=КФ61}}։

=== Պրոֆեսորը Բեռլին|Բեռլինում (1889—1944) ===
==== Առաջին տարիները Բեռլինում ====
[[Պատկեր:Hermann von Helmholtz4.jpg|thumb|left|200px|Հերման Հելմհոլց, Պլանկի Բեռլին հրավերքի նախաձեռնողը]]
1887  թվականի հոկտեմբերին [[Կիրխհոֆ Գուստավ|Կիրհհոֆի]] մահից հետո [[Բեռլին]]ի համալսարանի տեսական ֆիզիկայի ամբիոնը թափուր մնաց։ Այդ պաշտոնի առաջին երկու թեկնածուները՝ [[Լյուդվիգ Բոլցման]]ը և [[Հենրիխ Հերց]]ը հրաժարվեցին համապատասխանաբար։ 
գերադասելով [[Մյունխեն]]ը և [[Բոն]]ը։ Այդ ժամանակ Հելմհոլցը առաջարկեց Պլանկի թեկնածությունը որը կոլեգաների կողմից արժանացավ բարձր գնահատականի որպես գիտնական մանկավարժ և մարդ։ 1889 թվականի հունվարին երիտասարդ գիտնականը Բեռլինում անցավ իր պատականությունների կատարմանը։ Առաջին երեք տարին նա մնաց որպես էքստրաօրդինար պրոֆեսոր մինչև որ համալսարանում հիմնվեց տեսական ֆիզիկայի օրդինար պրոֆեսորի պաշտոն։ Նա միաժամանակ գլխավորեց համալսարանում նոր բացված տեսական ֆիզիկայի ինստիտուտը։ Աշխատանքը Բեռլինում հնարավորություն տվեց սերտ համագործակցել Հելմհոլցի, Ավգուստ Կուդտի և այլ հայտնի ֆիզիկների հետ։ Սակայն որպես ֆիզիկ տեսաբան գտնվում էր մեկուսացված վիճակում և սկզբնական շրջանում մեծ ջանքեր թափեց շփումներ հաստատելու իր կոլեգա էքսպերիմենտատորների հետ{{sfn|Кляус и Франкфурт|1980|с=44—48}}։
1894 թվականին Հելմհոլցի և Կունդտի ներկայացմամբ վերջինս ընտրվեց [[Պրուսիայի գիտությունների ակադեմիա|Պրուսայի գիտությունների ակադեմիայի]] իսկական անդամ{{sfn|Кляус и Франкфурт|1980|с=57}}։ Պլանկը ակտիվ մասնակցություն էր ունենում համալսարանական կյաքին և օգտագործում էր իր աճող հեղինակությունը իր կոլեգաներին և գիտությանը պաշտպանելու գործում։ Այսպես նրա պնդմամբ [[Էմիլիա Վարբուրգ]]ին նշանակեցին Ավգուստ Կունդտի իրավահաջորդ, որը մահացավ 1894 թվականին, չնայած  կրթության նախարարությունը փորձում էր հաշվի չառնել ֆակուլտետի երաշխավորումը ի օգուտ նշված թեկնածուի։ 1895 թվականին Պլանկը հանձնաժողովի անդամ էր, որը հետաքննում է նախարարության պահանջով ֆիզիկ [[Լեո Արոնս]]ի գոծունեությունը, որը կանգնած էր սոցիալիստական դիրքերում և  ֆինանսապես օգնում էր [[Գերմանիայի սոցիալ-դեմոկրատական կուսակցություն|Գերմանինայի Սոցիալ-դեմոկրատական կուսակցությանը]]։ Հանձնաժողովը չհայտնաբերեց Արոնսի քաղաքական հայացքների ազդեցությունը նրա մանկավարժական և գիտական գործունեության վրա և հրաժարվեց պատժել վերջինիս։ 1897 թվականին պատասխանելով հատուկ հարցին Պլանկը դեմ հանդես եկավ կանանց համալսարանական կրթության սկզբունքային արգելքին։ Ինքը թույլ տվեց, որ մի քանի կին հաճախեն իր լեկցիաներին։ Հետագայում նա Վիենայից հրավիրեց Մեյթներ Լիզային, որը [[Բոլցման Լ.|Բոլցմանի]] նախկին ուսանողուհին էր և 1912 թվականին նշանակեց իրեն ասիստենտ։ Մեյթները դարձավ Պլանկի ամենամոտ ընկերներից մեկը(22)։ Բեռլինյան առաջին տարիներին Պլանկը առաջվա պես շատ ժամանակ էր նվիրում երեժշտությանը և նույնիսկ կարդաց  երաժշտության տեսության դասընթացներ{{sfn|Heilbron|1986|pp=36—39}}։   
1895 թվականից Պլանկի պարտականությունների մեջ մտավ ՙՙAnnaln der physik՚՚, որում գիտնականը պատասխանատու էր տեսական հարցերով հոդվածներին։ Աշխատելով այս պաշտոնում նա ձգտում էր ավելի հստակ առանձնացնել ֆիզիկան մաթեմատիկայից և փիլիսոփայությունից(24)։ 1911թվականի մարտի 23-ին Պլանկը ընտրվում է Պրուսական գիտությունների ակադեմիայի քարտուղար՝ չորս ղեկավարներից մեկը։ Հետագա մի քանի տարում նա օգտագործելով իր դիրքը Բեռլին հրավիրեց [[Ալբերտ Այնշտայն]]ին և ընտրեցին Ակադեմիայի անդամ, որի աշխատանքները նա շատ բարձր էր գնահատում{{sfn|Кляус и Франкфурт|1980|с=50—51}}։ Բացի դրանից Պլանկը զբաղեցնում էր Բեռլինի համալսարանի ռեկտորի պաշտոնը 1913-1914 ուսումնական տարում և երեք անգամ 1905- 1908,  1915-1916 թվականներին ընտրվել է Գերմանական ֆիզիկների ընկերության նախագահ։  1911 թվականին իմպերատոր [[Վիլհելմ 2-րդ|Վիլհելմ երկրորդի]] հրամանով ներգարավվել է ՙԿայսեր Վիլհելմի ընկերության հիմնադրման գործում, մասնավորապես 1913 թվականից մասնակցել է բանակցություններին այն հիմնադրելու ֆիզիկայի ինստիտուտի ընկերության շրջանակներում, որը պետք է ղեկավարեր Անյնշտայնը{{sfn|Heilbron|1986|pp=61—68}}{{sfn|Hoffman|2008|name=Hoffman}}։ 
1909 թվականին մահացավ Պլանկի կինը, երկու տարի անց 1911 թվականի մարտին Պլանկը ամուսնացավ երկրորդ անգամ իր առաջին կնոջ բարեկամուհու՝ Մարգարիտ ֆոն Խյոսսլինի հետ, որը հայտնի նկարիչ [[Գեորգ ֆոն Խյոսլին]]ի դուստրն էր։ Նրանք ունեցել են մեկ երեխա՝ Հերմանը(1911-1954)(28,29)։  Պլանկը ընտանիքի մարդ էր։ Ըստ կնոջ ՙնա ամբողջությամբ բացահայտում էր իր մարդկային հատկությունները միայն ընտանիքում։ Նա իսկապես ազատ նա իրեն զգում էր միայն իր շրջապատի մարդկանց շրջանում։ Գիտնականը ընտանիքով ապրում էր Բեռլինի մերձկա քաղաքում՝ [[Գրյունվալդ (Մյունխեն)|Գրունվալդում]], որտեղ ապրում էին նաև համալսարանական պրոֆեսորները։ Պլանկի մոտ հարևաններն էին հայտնի պատմաբաններ [[Հանս Դելբրյուկ]]ը և [[Ադոլֆ ֆոն Գառնակ]]ը։ Հետապատերազմյան տարիներին ամեն երկու շաբաթը մեկ Պլանկը իր տանը  կազմակերպում էր երաժշտական երեկո, որին մասնակցում էր հայտնի ջութակահար Յոզեֆ Իոախիմը, Ալբերտ Այնշտայնը և այլ ընկերներ։ Գիտնականի բարեկամի վկայությամբ երաժշտությունը այն միակ ոլորտն էր, որտեղ Պլանկը չէր զսպում իր հոգին։ Գիտնականը գերադասում էր [[Յ. ԲրամսԲրամսի]], [[Շուբերտ Ֆ.|Շուբերտի]], [[Շուման Ռ.|Շումանի]] ստեղծագործությունները{{sfn|Heilbron|1986|pp=33—34}}։

==== Պլանկի քվանտային հիպոթեզը ====
Պլանկի բարձրագույն գիտական հաջողությունները վերաբերվում են բեռլինյան շրջանին։ 1890 թվականի կեսերից նա զբաղվում էր [[Ջերմային ճառագայթում|ջերմային ճառագայթման]] խնդրով և 1900 թվականի վերջին հասավ որոշիչ հաջողության՝ ստացավ [[էներգիա]]յի բանաձևը բացարձակ սև մարմնի սպեկտրում և տվեց տեսական բացատրություն մտցնելով հայտնի ՙ՚՚՚[[քվանտ]]՚՚  հասկացությունը։ Գիտնականի [[քվանտային տեսություն]]ը, որի խոր իմաստը բացահայտվեց շատ ուշ և [[Քվանտային ֆիզիկա]]յի հիմքը հանդիսացավ։ Ի շնորհիվ Ալբերտ Այնշթայնի, Պաուլ Էրենֆեստի և այլ գիտնականների աշխատանքների Քվանտային տեսությունը ձեռք բերեց էլ ավելի ճանաչում գիտական շրջանակներում{{sfn|Кляус и Франкфурт|1980|с=84—88}}։ 
{{քաղվածք|''Քվանտի, դասական տեսության մեջ ներմուծման իմ քրտնաջան փորձերը տևեցին մի քանի տարի և շատ ժամանակ ինձնից խլեցին։ Իմ գործընկերներից շատերը, դրանում ինչ-որ ողբերգություն էին նկատում։ Սակայն ես այլ կարծիք ունեի այդ ամենի վերաբերյալ, որովհետև օգուտը, որը ես էի ակնկալում այդ խորիմաստ վերլուծությունից, բավականին էական էր։ Քանի որ, ես հաստատ հիմա գիտեմ, որ քվանտը իրականում ֆիզիկայում ավելի մեծ դեր ունի, քան նախկինում մտածում էի...|источник={{Ռուսերեն հոդված |автор=Планк М. |заглавие=Научная автобиография |год=1958 |издание=УФН |том=64 |страницы=635}}}}
Դրա ապացույցը եղավ այն, որ 1911 թվականի աշնանը հրավիրվեց առաջին [[Սոլովեևկա|Սոլվեևի]] կոնգրեսը նվիրված ՚՚ճառագայթում և քվանտներ՚՚ թեմային։ Այդ ներկայացուցչական համաժողովը գիտական աշխարհի ուշադրության կենտրոն  հրավիրեց  [[Ճառագայթում|ճառագայթման քվանտային տեությունը]]։ Չնայած հակասությունները և խնդիրները մնացել էին չլուծված{{sfn|Кляус и Франкфурт|1980|с=105—111}}։ 1913 թվականին [[Նիլս Բոր]]ի աշխատանքի ի հայտ գալուց հետո, որը կապում էր քվանտային հիպոթեզը [[ատոմ]]ի կառուցվածքի հետ, սկսվեց քվանտային ֆիզիկայի զարգացման բուռն շրջանը։ Հաշվի առնելով Պլանկի ներդրումը այդ գործում 1918 թվականին նրան շնորհեցին ֆիզիկայից [[Նոբելյան մրցանակ]] հետևյալ ձևակերպմամբ ՙՙԻ նշան ծառայությունների, որը նա մատուցել է ֆիզիկայի բնագավառում Քվանտային էներգիայի հայտնագործությամբ՚՚
1920 թվականի հուլիսի 2-ին Պլանկը [[Ստոկհոլմ|Ստոլկհոլմում]] կարդացել է  նոբելյան դասախոսություն ՙՙՔվանտային տեսության ծագումը և աստիճանական զարգացումը՚՚{{sfn|Кляус и Франкфурт|1980|с=130—131}}<ref>{{Cite web |title=The Nobel Prize in Physics 1918 |url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1918/ |url-status=live |archiveurl=https://www.webcitation.org/67vbai4Cr?url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1918/ |archivedate=2012 թ․ մայիսի 25 |accessdate=2012 թ․ ապրիլի 29 |publisher=Nobelprize.org |lang=en |description=Информация с сайта Нобелевского комитета}}</ref>.։
==== Առաջին համաշխարհային պատերազմը և դրա հետևանքները ====
[[Պատկեր:Dr. Max Planck.jpg|thumb|right|300px|Մաքս Պլանկը իր աշխատասենյակում]]
Ինչպես շատ կոլեգաներ, այնպես էլ Պլանկը, ովքեր դաստիարակված էին պրուսկան հայրենասիրության ոգով ոգևվորությամբ ընդունեցին [[Առաջին համաշխարհային պատերազմ]]ը։ Իրենց հասարակական ելույթներում նրանք ողջունում էին պատերազմը, որը, ինչպես նրանք էին մտածում ուղված էր պաշտպանելու  գերմանական ազգի արդար պահանջներին և կենսական կարևոր արժեքներին և կոչ էր անում երիտասարդությանը կամավոր մտնել բանակ։ Նա պատերազմը համարում էր բոլոր տարաձայնությունները հաղթահարելու միջոց և [[ազգ]]ի միավորման։ Պլանկը ստորագրել է 1914 թվականի հոկտեմբերին հրատարակված ՙՙ93 ինտելեկտուալների մանիֆեստը՚՚, որը արդարացնում էր պատերազմը, որի համար հետագայում ափսոսում է։ Վերջինիս դիրքորոշման փոփոխման հարցում մեծ ազդեցություն ունեցավ [[Հենդրիկ Լորենց]]ը{{sfn|Heilbron|1986|pp=69—80}}։ Պատերազմի տարիներին Պլանկի միամիտ քաղաքական պատկերացնումները ընդգծել են [[Լաուե, Մ.|Լաուեի]] և [[Արնշթայն|Այնշթայնը]]։ Պատերազում պարտությունը և հետագայում միապետության անկումը ցավ պատճառեցին Պլանկի հայրենասիրական զգացմուքներին{{sfn|Кляус и Франкфурт|1980|с=125}}։ Նույնիսկ չոսրս տարի հետո իր ելույթներից մեկի ժամանակ նա ափսոսել է, որ կայսերական ընտանիքը զրկվել է գահից։ Միաժամանակ նա հասկանում էր, որ [[Կայսր|կայսեր]] հեռացումը համարվում է պայմաններից մեկը անհրաժեշտ ռեֆորմներ իրականացնելու և [[Գերմանիա|Գերմանական պետությունը]] պահպանելու համար{{sfn|Кляус и Франкфурт|1980|с=132—134}}{{sfn|Heilbron|1986|pp=81—82}}։ Պատերազմը գիտնականին բրեց անձնական ողբերգություն՝ 1916 թվականի մայսինին [[Վերդեն]]ի մատույցներում մահացավ նրա ավագ որդին՝ Կարլը։ Պլանկի համար այս իրադարձությունը պատճառ դարձավ վերագնահատելու իր վերաբերմունքը որդուն, որը չխարոցացավ գտնել կյանքում իր տեղը և արդարացնել այն հույսերը, որ հայրը կապել էր նրա հետ։ Այդ պատճառով գիտանական ցավով գրել է ՚՚Առանց պատերազմի ես երբեք չէի իմանա նրա արժքը, իսկ հիմա, երբ ես արդեն գիտեմ, ես պետք է կորցնեմ նրան՚՚։ 1917  թվականին Պլանկի դուստրը՝ Գրետան, որը ամուսնացել էր [[Հայդելբերգ]]ի պրոֆեսոր Ֆերդինանտ Ֆելինքի հետ, մահացավ ծնունդից մեկ շաբաթ հետո։ Մյուս դուստրը՝ Էմման, որը իր վրա վերցրեց քրոջ երեխայի խնամքը 1919 թվականի հունվարին դարձավ Ֆելինքի կինը։ Սակայն տարվա վերջին նրան բաժին հասավ քրոջ ճակատագիրը՝ նա մահացավ ծննդաբերության ժամանակ։ Որբացած թոռնուհիները, որոնց անվանեցին իրենց մայրերի անուներով մասամբ դաստիարկվեցին պապի տանը։ Պլանկի փոքր տղան՝ Էլվինը, որը նույնպես ծառայում էր ճակատում, պատերազմի ավարտը դիմավորեց [[ֆրանսիա]]կան գերեվարության մեջ{{sfn|Кляус и Франкфурт|1980|с=127—128}}{{sfn|Heilbron|1986|pp=82—84}}։
==== Վեհմեյրյան հանրապետություն ====
[[Պատկեր:Max Planck (Nobel 1918).jpg|thumb|left|200px|Մաքս Պլանկը 1918 թվականին]]
Պլանկը մեծ դեր կատարեց պատերազմից հետո [[Գերմանական կայսրություն|գերմանանկան]] գիտության վերակազմավորման գործում։ Նա եղավ գերմանական գիտության արտակարգ ասոցիացիայի ստեղծման նախաձեռնողներից մեկը, որի նպատակն էր տարբեր աղբյուրներից ֆինանսներ ձեռք բերելը և հետագայում ակտիվ մասնակցություն ունեցավ այն բաժանելու գործում, որը իրականացվում էր այդ կազմակերպության տարբեր հանձնաժողովների կողմից։ 1916 թվականից Պլանկը մասնակցել է ընեկրության ընդհանուր ղեավարման գործին։ Այդ ընկերության ինստիտուտները նոր պայմաններում ստիպված են ուղղորդվել կիրառական հետազոտությունների, ուղղված Գերմանանկան արդյունաբերության վերականգնմանը։ Գիտնականը քննդատական դիրք զբաղցրեց այս նոր քաղաքական գծին, կոչ անելով մոռանալ ֆունդամենտալ հետազոտությունների կարևորության մասին։ 1930 թվականին նա ընտրվեց ընկերության նախագահ։ Շատ ժամանակ ծախսելով քաղաքական գործիչների, ձեռներցների, բանկիրների, լրագրողների հետ հանդիպումների վրա։ Ինչ վերաբերվում է նրա քաղաքական հայացքներին, ապա նոր պայմաններում՝ պառլամետական հանրապետության, Պլանկը պաշտպանում էր Չափավոր աջ Գերմանական ժողովրդական կուսակցությանը։ Որը ներկայացնում էր արդյունաբերողների շահերը։ Չնայած նրան, որ շատ նորամուծյություններ նրա սրտով չէին, օրինակ, համարում էր, որ համաընդհանուր քվեարկելու իրավունքը (20 տարեկանների համար) հիմնովին սխալ է, նա իմաստ չէր տեսնում հանդես գալու նոր պետության դեմ և չէր տեսնում հնին վերադառնալու հնարավորություն։ Բացի տնետեսական փլուզումից հետպատերազմյան Գերմանիայում գիտության վիճակը դժվարացավ միջազգային մեկուսացման պատճառով, որը հիմանականում կապված էր Գերմանական գիտնականների ազգայնամոլական դիրքորոշումից պատերազմի տարիներին և, որը աստիճանաբար հաղթահարվում էր։ Իրավիճակը խորացավ կապված խաղաղ պայմանագրի հետ, որը խիստ սահմանափակումներ դրեց Գերմանիայի վրա, որը չէր նպաստում գիտնականների կողմից նախաձեռնությունների դրսևորմանը։ 
Պլանկը և նրա շատ կոլեգաներ համարում էին, որ սեփական սխալների  աշտոնական ընդունումը  այդ պայմաններում անհնար է, դա կհամարվեր վախկոտության և   եսասիրության դերևորում{{sfn|Heilbron|1986|pp=89—98}}։ 1920 թվականից հետո լարվածությունը թուլացավ և 1926 թվականին, երբ Գերմանիան դարձավ [[Ազգերի լիգա|Ազգերի Լիգայի]] անդամ, գերմանական և ավստրիական գիտնականները հրավեր ստացան միանալու Գիտության միջազգային խորհրդին{{sfn|Heilbron|1986|pp=105—106}}։ Միջազգային գիտական համագործակցության կարևորությունը հասկանալով Պլանկը նպաստեց վերականգնելու պատերազմի պատճառով խզված կապերը և հաստատելով նոր կապեր իր միջազգային հանդիպումների ժամանակ։ Այս գործունեության մեջ նա փորձում էր պահել գիտության գործերին քաղաքականության չմիջամտելու սկզբունքը և գերադասում էր տեղեկատվական կամ մաքուր գիտական հանդիպումները, որը կազմակերպում էին պետական կամ այլ քաղաքական կազմակերպություններ։ Մասնավորապես, չնայած կառավարության և իր կուսակցության սառը վերաբերմունքին նա որպես ռուսական ակադեմիայի ներկայացուցիչ հաճախեց 1925 սեպտեմբերին [[Լենինգրադ]]ում և [[Մոսկվա]]յում Ռուսաստանի գիտության ակադիեմիայի 200-ամյակին նվիրված տոնակատարություններին{{sfn|Heilbron|1986|pp=107—112}}{{sfn|Кляус и Франкфурт|1980|с=171—178}}.։ 
1921 թվականին Պլանկը փոխանցեց [[Տեսական ֆիզիկա]]յի ինստիտուտի ղեկավարումը [[Լաուե, Մ.|Մաքս ֆոն Լաուեին]], իսկ 1926 թվականի աշնանը տարքի պատճառով թողեց պրոֆեսորի պաշտոնը [[Բեռլին]]ի համալսարանում։ Նրան փոխարինեց [[Էրվին Շրյոդինգեր]]ը, որի աշխատանքներին Պլանկը մեծ հետաքրքրությամբ հետևում էր։ Պաշտոնաթող լինելուց հետո վերջինս ստացավ պատվավոր պրոֆեսորի կոչում, նա ակտիվ մասնակցություն էր ունենում համալսարանական կյանքին։ 1930-ական թվականներին Պլանկը հնարավորություն ստացավ մեծ ժամանակ տրամդրելու ընդհանուր գիտական և փիլիսոփայական հիմնախնդիրների հետ կապված դասախոսություններին, ելույթ է ունեցել ոչ միայն գերմանական համալսարաններում այլ նաև [[Հոլանդիա]]յի, [[Անգլիա]]յի, [[Շվեյցարիա]]յի, [[Ֆինլանդիա|Ֆինլյանդիայի]] համալսարաններում։ Նա իր արձակուրդները օգտագործում էր այնպես, որպեսզի լավ հանգստանա՝ ճանապարհորդի, զբաղվի [[ալպինիզմ]]ով, նրան հաջողվում էր գտնվել լավ առողջական վիճակում մինչև խոր ծերություն{{sfn|Кляус и Франкфурт|1980|с=154—160}}{{sfn|Heilbron|1986|pp=99—100}}։ 
==== Նացիզմի ժամանակաշրջան ====
[[Պատկեր:Max Planck 1933.jpg|thumb|right|200px|Մաքս Պլանկը 1933 թվականին]]
[[Գերմանիա]]յում իշխանության եկան [[Նացիստական Գերմանիա|նացիստները]], սկսվեցին գիտնականների հետապնդումներ, շատերը հատկապես [[Հրեաներ|հրեական]] ծագումով գիտնականները սկսեցին թողնել երկիրը։ Շատ գերմանացի գիտնականներ սկզբում կարծում էին, որ նոր ռեժիմի քաղաքականությունը կրում է ժամանակավոր բնույթ և բացասական երանգները ժամանակի ընթացքում կվերանան, այդ պատճառով Պլանկի և գիտության մի շարք ղեկավարների տակտիկան կայանում էր նրանում, որ պաշտպանեն գիտությունը և պաշտպանելով գիտությունը խուսափելով ռեժիմի քննադատությունից։ Պատմաբան Ջոն Հեյլբրունի խոսքերով ՙՙնրանք ակնհայտ գնում էին փոխզիջումների  փոքր գործերում և չէին ընդդիմանում հրապարակայնորեն չէին ընդդիմանում խոշոր անարդարությունների հանդեպ{{sfn|Heilbron|1986|pp=149—150}}։ Պլանկի և նրա գործընկերների, ովքեր մնացել էին Գերմանիայում, կայանում էր գիտության պահպանումը նոր պայմաններում։ Այդ նպատակով տարեց գիտնականն օգտագործում էր իր հեղինակությունը  և [[Վիլհելմ II|կայսր Վիլհելմի]] ընկերության նախագահի դիրքը, փորձելով չգրավել իշխանությունների ուշադրությունը, նա նպաստեց  պահպանելու ընկերության ինստիտուտների գործունեությունը, օգնեց  հեռացված աշխատողներին աշխատատեղ գտնել կամ արտասահման մեկնել։ Հավատարիմ մնալով այդ մարտավարությանը անձնական շփումների, 1933 թվականի մայսիսի [[Ադոլֆ Հիտլեր]]ի հետ հանդիպման ժամանակ Պլանկի փորձել է կանգնել իր հրեա գործընկերոջ [[Ֆրից Հաբեր]]ի կողքին՝ հայտնի քիմիկոս, բայց Հիտլերը նույնիսկ չի ցանկացել խոսել այդ թեմայով։ Այս պարտությունը կրելուց հետո Պլանկը երբեք բաց հանդես չեկավ նացիստական ռեժիմի դեմ  և փորձում էր հնարավորինս պապհանել նրանց հետ խաղաղ հարաբերություններ։ Այնպես որ, նա չի համաձայնում [[Արնշթայն|Այնշթայնի]] դիրքորոշմանը,  որը հրապարակավ հայտարարել է, որ դեմ է նացիզմին և, փաստորն, հրաժարվել է  մասնակցել Այնշթայնի պրուսական գիտությունների ակադեմիային անդամից զրկելու գործընթացին։ Այնուամենայնիվ, ցանկանալով մեղմել իրավիճակը, Պլանկը հանդես է եկել հայտարարությամբ, որում նա հիշեցրել է  Այնշթայնի աշխատանքների կարևորությունը  [[ֆիզիկա]]յի զարգացման գործում, բայց նաև ափսոսանք է հայտնել, որ Այնշթայնը իր սեփական քաղաքական վարքագիծով դարձրել է իր ներկայությունը ակադեմիայում անհնար»{{sfn|Кляус и Франкфурт|1980|с=184—189}}{{sfn|Heilbron|1986|pp=151—162}}։ Պլանկը հանդես է եկել նաև որպես աքսորի ժամանակ զոհված Հաբերի հիշատակին նվիրված միջոցառման կազմակերպիչ, չնայած պաշտոնական արգելքին, նա կարողացավ  այն իրականացնել{{sfn|Heilbron|1986|pp=180—183}}։  Այնշթայնը այդպես էլ չներեց Պլանկին, որ հրաժարվեց հրապարակայնորեն հադես գալ տիրող անարդարությունների դեմ (1933 թ. դադարեցրել են իրենց նամակագրությունը), և նույնիսկ Լաուեն քննադատել է իր ուսուցչին, որ նա չի ցուցաբերել համառություն։ 
1936 թ. սկզբին Պլանկի վրա հարձակումները սրվել են այսպես կոչված «Արիական  ֆիզիկներ» ներկայացուցիչների կողմից։ Գիտնականը հռչակվել է վնասակար գաղափարների կրող,  «Էյնշտեյնյան կլանի դրածո՚՚: Այդ ակտիվությունը  պայմանավորված էր կայսեր Վիլհելմի ընկերության  նախագահի վերընտրությամբ, որը նշանակված էր ապրիլի մեկի։  Այնուամենայնիվ, Պլանկը կարողացավ պահպանել այդ պաշտոնը, միաժամանակ փնտրելով համապատասխան իրավահաջորդ, որը եղավ  Կարլ Բոշը, ով 1937 թվականին փոխարինեց Պլանկին{{sfn|Кляус и Франкфурт|1980|с=169—173}}։ 1938 թ. դեկտեմբերի 22-ին Պլանկը  թողեց ակադեմիայի քարտուղարի պաշտոնը, սակայն շարունակում էր պայքարը, փորձելով պահպանել այդ գիտական հաստատության ինքնուրույնության մնացորդները։   1938-ի մայիսին Բեռլինում վերջապես բացվեց կայսեր  Վիլհելմ ընկերության ֆիզիկայի ինստիտուտը, որի ստեղծման համար Պլանկը շատ ջանքեր է թափել։ Չնայած «Արիական ֆիզիկների» ներկայացուցիչների դիմադրությանը, նորանշանակ տնօրեն Պիտեր Դեբիի նախաձեռնությամբ ինստիտուտին շնորհվեց Մաքս Պլանկի անունը{{sfn|Heilbron|1986|pp=175—179}}։
=== Վերջին տարիներ (1944—1947) ===
[[Պատկեր:Göttingen-Grave.of.Max.Planck.jpg|thumb|right|200px|Մաքս Պլանի գերեզմանը Գյոթինգենում]]
[[Երկրորդ համաշխարհային պատերազմ]]ի սկսվելուց հետո Պլանկը շարունակում էր դասախոսություններով հանդես գալ ողջ երկրով։ 1944 թ. փետրվարին, անգլո-ամերիկյան ինքնաթիռի հարձակման արդյունքում այրվել էր [[Գրյունեվալդ (Բրանդենբուրգ)|Գրունեվալդում]] Պլանկի տունը։ Այրվեցին նրա ձեռագրերը և օրագրերը, գրադարանի մեծ մասը։ Նա ստիպված էր տեղափոխվել իր բարեկամ [[Կառլ Շտիլ]]ի մոտ։ Դաժան հարված է ծերացած գիտնականի համար նրա  երկրորդ որդու Էրվինի մահը, ով եղել է  գնդապետ Շտաունֆերբերգի խմբի անդամ, մասնակցել է Գերմանիայի վերակազմակերպման  քննարկմումներին։ Չնայած նրան, որ անմիջական ներգրավվածություն չի ունեցել 1944 հունիսի 20-ի իրադարձություններին, նա դատապարտվեց մահվան։ 1945 թվականի հունվարին կախաղան հանվեց, չնայած հոր ներում հայցելու խնդրանքին։ 1945 թվականի գարնանը Պլանկը հազիվ փրկվեց [[Կասել|Կասսելի]] ռմբակոծության ժամանակ, որտեղ նա հանդես էր գալիս դասախոսություններով։ Ապրիլի վերջին Ռոգեցների գույքն ավերվեց. Պլանկը և նրա կինը որոշ ժամանակ թաքնվել էին անտառում։ Գիտնականի առողջական  վիճակը վատացել էր, նա հազիվ էր քայլում։ Վերջիվերջո, նա տեղափոխվել է [[Գյոթինգեն]] ամերիկացի զինվորականների կողմից, որոնք ուղարկվել էին գիտնականին փրկելու համար  պրոֆեսոր Ռոբերտ Պոլի խնդրանքով{{sfn|Кляус и Франкфурт|1980|с=193—197}}{{sfn|Heilbron|1986|pp=192—196}}։ Այստեղ գիտնականը ստիպված է եղել հինգ շաբաթ անցկացնել համալսարանական կլինիկայում։ Վերականգնվելով Պլանկը տեղավորվեց Գոթինգենում իր բարեկամուհու մոտ և շուտով շարունակեց իր դասախոսական գործունեությունը։
1946 թ. Հուլիսին Պլանկը այցելեց Անգլիա, որտեղ, որպես Գերմանիայի միակ ներկայացուցիչ, մասնակցեց Իսահակ Նյուտոնի ծննդյան 300-ամյակի հանդիսություններին։ Որոշ ժամանակ անց տարեց ֆիզիկոսը մնաց կայսեր Վիլհելմ ընկերության  պատվավոր նախագահ, որը շուտով գիտնականի համաձայնությամբ վերանվանվեց Մաքս Պլանկի ընկերություն(նրա առաջին նախագահը դարձավ Օտտո Գանը){{sfn|Heilbron|1986|pp=197—199}}։
Բոնոնում իր դասախոսական այցերից մեկի ժամանակ 88 ամյա ծերունին լուրջ հիվանդացավ երկկողմանի թոքաբորբով, սակայն կարողացավ առողջանալ։ 1947 թվականի մարտին տեղի ունեցավ նրա վերջին ելույթը ուսանողների առջև։ Գերմանիայի գիտական հանրությունը պատրաստվում էր տոնելու գիտնականի 90 ամյակը, սակայն հաշված ամիսներ էին մնացել այդ կլոր տարեթվին, գիտնականը մահացավ ինսուլտից։ Դա տեղի ունեցավ 1947 թվականի հոտեմբերի 4-ին Գյոթինգենում, որտեղ էլ Պլանկին հողին հանձնեցին{{sfn|Кляус и Франкфурт|1980|с=197—199}}<ref>{{Ռուսերեն գիրք |автор=Weir J. |заглавие=Max Planck: Revolutionary Physicist |год=2009 |издательство=Capstone Press |pages=26}}</ref>։ 
== Գիտական գործունեություն ==
=== Էներգիայի պահպանման օրենք ===
«էներգիայի պահպանման օրենքը» գրքում (1887), որը մեծ դեր խաղաց բնության այս ֆունդամենտալ օրենքի զարգացման գործում, Պլանկը մանրամասն դիտարկել է այս օրենքի առաջացման պատմությունը։ Վերլուծել է նախորդ գիտնականների ներդրումը (սկսած [[Սիմոն Ստեվին|Ստեվինից]] վերջացրած [[Հելմհոլց, Հ.|Հելմհոլցը]])  գիտության մեջ էներգիայի պահպանման սկզբունքը հասկանալու գործում{{sfn|Кляус и Франкфурт|1980|с=217—229}}։ Հետագայում Պլանկը դիտարկել է էներգիայի տարբեր տիպեր և ցույց է տվել, որ էներգիայի պահպանման օրենքից շարժման հավասարումը ստանալու համար (օրինակ, [[Նյուտոն Ի.|Նյուտոնի]] հավասարումը), անհրաժեշտ է օտագործել [[սուպերպոզիցիա]]յի սկզբունքը, որի համաձայն [[համակարգ]]ի լրիվ էներգիան կարելի է ներկայացնել անկախ կոմպոնենտների  գումարի տեսքով(օրինակ, շարժման էներգիան համապատասխան [[Կոորդինատային համակարգ|կոորդինատական առանցքների]] երկայնքով)։ Սուպերպոզիցիայի սկզբունքը, համաձայն Պլանկի, չի համարվում վերջնական և կարիք ունի փորձնական ստուգման՝ յուրաքանչյուր առանձին իրավիճակի համար։ Հենվելով այս սկզբունքի գիտնականը ցույց տվեց նաև, որ էներգիայի պահպանման օրենքից հետևում է ազդեցության և հակազդեցության [[Նյուտոնի երրորդ օրենք|նյուտոնյան երրորդ օրենքը]]։ Այսպիսով, Պլանկը ընդգծում է ՚՚Սուպերպոզիայի սկզբունքը խաղում է շատ կարևոր դեր ամբողջ ֆիզիկայում, առանց որի բոլոր երևույթները կխառնվեն մեկը մյուսի հետ և բացարձակապես անհնար կլինի հաստատելու առանձին երևույթների  կախավածությունը մեկը մյուսից։ Ամեն գործողություն, եթե խաղտվում է մեկը մյուսով, հետևաբար անհնար է դառնում պատճառական կապը իմանալը{{sfn|Кляус и Франкфурт|1980|с=230—232}}։ 
Պլանկը իր դիտարկման մեջ էնեգիայի պահպանման օրենքի ֆիզիկական բովանդակությունը, որպես էմեպերիկ օրենք, փորձում էր բաժանել այդ ժամանակ տարածված փիլիսոփայական և գիտահանրամատչելի սպեկուլյացիներից, միաժամանակ սահմանազել [[տեսական ֆիզիկա]]ն՝ մի կողմից և [[Մետաֆիզիկա|մետաֆիզիական]] և [[մաթեմատիկա]]ն՝ մյուս կողմից։ Այստեղ Պլանկին հետապնդել է այն ձգտումը, որը ուղեկցել է նրան իր ամբողջ կյանքում՝ հայտնաբերելու ունիվերսալ գիտական սկզբունքներ, որոնցում բացակայում է գիտական սկզբունքներ զերծ պատմական [[Ռելյատիվիզմ|ռելատիվիզմից]]{{sfn|Wegener|2010|p=147—150}} և անտրոպոմորֆ գծերից։ էներգիայի պահպանման օրենքի հետազոտումը կապված է Պլանկի մյուս ֆունդամենտալ կոնցեպցիայի՝ ամենափոքր ազդեցության սկզբունքի հետ, որը նա անվանել է ՚՚ֆիզիկայի բարձրագույն օրենք՚՚՚՚
Գիտնականը նշել է, որ պահպանման օրենքները ամբողջապես բխում են ամենափոքր ազդեցության սկզբունքից, [[իմպուլսի պահպանման օրենք]]ը{{sfn|Кляус и Франкфурт|1980|с=235—236}} համապատասխանում է տարածական կոորդինատներին, այն դեպքում երբ [[էներգիայի պահպանման օրենք]]ը՝ ժամանակայինին։ Առավես ևս երբ քվանտային ֆիզիկայի առաջին հայնագործություններում հարցադրում արվեց նրա  [[դասական մեխանիկա]]յի և [[էլեկտրադինամիկա]]յի հայտնի օրենքներին կիրառելիությանը, առավել ևս, Պլանկի կարծիքով ամենափոքր ազդեցության սկզբունքը պետք է պահպաներ իր ունիվերսալ արժեքը ի տարբերություն նրանից ածանցվող  այնպիսի հասկացությունների, ինչպիսին էր [[Համիլտոնյան (քվանտային մեխանիկա)|Համիլտոնի հավասարումը]]<ref>{{Ռուսերեն հոդված |ссылка=https://dx.doi.org/10.1016/S1355-2198(03)00002-9 |автор=Stöltzner M. |заглавие=The principle of least action as the logical empiricist's ''Shibboleth'' |год=2003 |издание=Studies in History and Philosophy of Modern Physics |pages=295 |volume=34}}</ref>։

=== Թերմոդինամիկա ===
==== Էնտրոպիայի աճ ու կիրառության սկզբունք ====
[[Պատկեր:Clausius.jpg|thumb|right|180px|«էնտրոպիա» հասկացության հեղինակ՝ Ռուդոլֆ Կլաուզիս]]
Ուսանողական տարիներից Պլանկը մեծ հեքաքրքրություն դրսևորեց [[Թերմոդինամիկայի երկրորդ սկզբունք|թերմոդինամիկայի երկրորդ սզբունքի]] նկատմամբ, սակայն բավարարված չէր նրա ձևակերպմուներով։ Գիտնականի կարծիքով երկրորդ սկզբունքը կարելի է ձևակերպել ավելի պարզ և ընդհանուր տեսքով, եթե օգտագործվի [[Էնտրոպիա (թերմոդինամիկա)|Էնտրոպիա]] հասկացությունը, որը ֆիզիկա էր մտցվել [[Կլաուզիս Ռուդոլֆ|Ռուդոլֆ Կլաուզիուսի]] կողմից։ Այդ ժամանակ համաձայն Պլանկի թերմոդինամիկայի երկրորդ սկզբունքը կարելի է ձևակերպել հետևյալ կերպ՝ բոլոր մարմինների գումարային էնտրոպիան, որը ենթարկվում է փոփոխության այս կամ այն բնական պրոցեսում, աճում է{{sfn|Кляус и Франкфурт|1980|с=243}}։ ՙՙԲնական պրոցես՚՚ ասելով Պլանկը նկատի ուներ [[անշրջելի պրոցես]], ի հակադրություն [[շրջելի պրոցես]]ի կամ չեզոքի։ Բնական պրոցեսի յուրահատկությունը կայանում է [[համակարգ]]ին նախնական վիճակ վերադարձնելու անհնարինությունը առանց փոփոխություն մտցնելու  շրջապատող համակարգում։ Այս դատողությունները գիտնականը ներկայացրել է իր դոկտորական դիսերտացիայում 1879 թվականին։ Ելնելով այն գաղափարից, որ էնտրոպիան մաքսիմալ արժեք է ձեռք բերում [[Հավասարակշռության տեսություն|հավասարակշռության վիճակում]]{{sfn|Франкфурт|1975|с=738}}, հետագա տարիներին Պլանկը դիտարկեց մի շարք կոնկրետ թերմոդինամիկական պրոցեսներ, որպեսզի ապացուցի ֆիզիկական և քիմիկական հավասարակշռության օրենքները կիրառելու հնարավորությունը։ Թերմոդինամիկայի երկրորդ սկզբունքի ձևակերպման առավելությունը էնտրոպիայի օգնությամբ գիտնականը ներկայցրել է իր չորս աշխատանքներում ՙՙէնտրոպիայի աճման օրենքը՚՚ ընդհանուր անվամբ (առաջին երեք մասը տպգրվել է 1887 թվականին, իսկ չորորդը 1891 թվականին<ref>{{Ռուսերեն հոդված |ссылка=http://ufn.ru/ru/articles/1958/4/a/ |автор=Планк М. |заглавие=Научная автобиография |год=1958 |издание=[[УФН]] |том=64 |страницы=627}}</ref>.։ Պլանկը դիտարկել է մի մարմնի երկու [[ագրեգատային վիճակ]]ներին փոխազդեցությունը ինչպես նաև քմիմիական միացությունների և նրանց խառնուրդների [[դիսսոցիացիա]]յին։ Նա ցույց տվեց, որ ցանկացած ջերմաստիճանային և ճնշման պայմաններում այդպիսի համակարգերում հնարավոր չէ կայուն հավասարակշռություն։ Առաջին դեպքում տեղի է ունենում անցում մի ագրգետային վիճակից մյուսը, իսկ երկրորդում նյութը ամբողջությամբ քայքայվում է կամ ընդհակառակը՝ դիսոցիացիայի բոլոր էլեմենետները միանում են։ Հետագայում հեղինակը  դիտարկեց [[քիմիական ռեակցիաներ]]ը նյութի հաստատուն կշռի դեպքում և եկավ այն եզրակացության, որ էնտրոպիայի աճման սկզբունքի հետևանքով ռեակցիան կգնա մինչև վերջ որոշակի ուղությամբ կախված [[ջերմաստիճան]]ից և [[ճնշում]]ից{{sfn|Кляус и Франкфурт|1980|с=248—252}}։ Պլանկը դիտարկելով [[գազ]]ային միացությունների դիսսոցիացիայի խնդիրը կատարելով էնտրոպիայի փոփոխության վերլուծությունը, ցույց տվեց, որ նյութի քայքայումը կշարունակվի, թե՞ ոչ՝ կախված համակարգի վիճակից, որը պայմանավորված է  ջերմաստիճանով, ճնշումով և [[դիսոցման աստիճան]]ով։ Պլանկը ապացուցեց, որ էնտրոպիայի աճման օրենքը հնարավորություն է տալիս օրենքներ հիմնադրել քիմիական և թերմոդիմնամիկական ռեակցիաների  համար։ Այստեղ նա մտցրեց էլեկտրական էնտրոպիայի հասկացությունը և վերլուծեց երկու հաղորդալարերի փոխազդեցության օրինակը։ Վերջապես Պլանկը դիտարկեց  [[էլեկտրաքիմիական]] պրոցեսներ։ Տեսական բոլոր եզրակացությունները, որ արվեցին վերևում, համեմատվեցին հնարավոր փորձարարկան տվյալների հետ{{sfn|Кляус и Франкфурт|1980|с=253—255}}։ Այս աշխատանքներում Պլանկի թերմոդինամիկական մոտեցումները խաղացին կարևոր դեր ֆիզքմիմայի զարգացման գործում, մասնավորապես նա մտցրեց [[հավսարակշռության հաստատուն]] հասկացությունը՝ քիմիական ռեակցիայի  կախվածությանը ճնշումից{{sfn|Соловьёв|1975|с=745—746|name=Соловьёв745}}։  
Իր գիտական կարիերայի հետագա տարիներին Պլանկը բազմիցս անդրադարձավ թերմոդինամիկայի երկրորդ սկզբունքի իմաստին և նրա տարբեր մենաբանություններին։ Նա գտնում էր, որ այս օրենքը չի կարելի ձևակերպել ապրիորի, այն պետք է դուրս բերել հավաստի  փորձնական դիտարկումներով։ Այս օրենքի նշանակությունը համաձայն Պլանկի կայանում է նրանում, որ այն ներկայացնում է անհրաժեշտ և բավարար չափորոշիչներ տարբեր դարձելի և ոչ դարձելի պրոցեսների կամ այլ կերպ ասած համակարգի այս կամ այն  թերմոդինամիկական հավանականության չափ{{sfn|Франкфурт|1975|с=742—743}}։ Պլանկի անդրադարձը էնտրոպիայի հավանական մեկնաբանությանը, որը առաջին անգամ ներկայցվել է [[Լյուդվիգ Բոլցման]]ի կողմից, կապված էր ջերմային ճառագայթման տեսության ի հայտ գալու հետո 1895-1901 թվականներին։ Պլանկի համար էնտրոպիայի ստատիկ բնորոշման առավելությունը, որպես մաքուր թերմոդինամիկական, որով նա ուղեկցվում էր, կայանում է այդ գաղափարի տարածումով համակարգի ոչ հավասարակշիռ վիճակների համար։ Սակայն ի տարբերություն Բոլցմանի Պլանկի մեկնաբանությունը՝ էնտրոպիայի աճման սկզբունքի, որպես [[բացարձակ դետերմինական օրենք]], սկզբում մնում  էր անփոփոխ։ Միայն 1914 թվականին հանձինս Ալբերտ Այնշտայնի և [[Մարիան Սմոլուխովսկի|Մարինան Սմոլուխովսկու]]  [[Բրոունյան շարժում|բրոունյան շարժման]] տեսությանը վերաբերվող աշխատանքների, վերջնականապես Պլանկը համոզվեց  [[ֆլուկտացիա]]ների գոյության մասին և որպես հետևանք՝ թերմոդինամիկայի երկրորդ սկզբունքի ստատիկ հասկացության ճշմարտացիության մեջ{{sfn|Klein (NP)|1963|pp=94—99}}։ ՙՙԷնտրոպիայի նոր ստատիկ  սահմանումը՚՚  աշխատության մեջ (1925) նա տվեց քվանտային համակրգերի էնտրոպիայի ստատիկ արտահայտության ընդհանուր ձևակերպումը  և այն կիրառեց [[օսցիլյատոր]]ների և [[միատոմային գազ]]երի համակերգերի համար։ 
==== Գազերի և էլեկտրոլիտների թերմոդինամիկա ====
[[պատկեր:Nernst, Einstein, Planck, Millikan, Laue in 1931.jpg|thumb|right|350px|Նոբելյան մրցանակի հինգ դափնեկրեր, ձախից աջ՝ [[Վալտեր Նեռնստ]], [[Ալբերտ Այնշտայն|Ալբերտ Այնշթայն]], Մաքս Պլանկ, [[Ռոբերտ Միլիկեն]] և [[Մաքս Լաուե|Մաքս ֆոն Լաուե]], լուսանկարը 1931 թվ.]]
«Էնտրոպիայի աճման սկզբունքը» աշխատանքների շարքում Պլանկը օգտագործեց թերմոդինամիկայի երկրորդ սկզբունքի իր ձևակերպումը նկարագրելու համար տարալուծվող լուծույթների թերմոդինամիկական հատկությունները և որոշեց լուծվող նյութերի [[Կոնցենտրացիա (այլ կիրառումներ)|կոնցենտրացիաների]] պայմանները, որպեսզի տվյալ ջերմաստիճանի և ճնշման դեպքում համակարգում լինի [[քիմիական հավասարակշռություն]]։ Ընդ որում նա ցույց տվեց, որ [[Լուծույթներ|լուծույթի]] հատկությունը կախված է [[լուծիչ]]ի և լուծվող նյութի [[մոլեկուլներ]]ի փոխազդեցությունից և այդ պատճառով էլ անհամատեղելի է գազային օրենքներին։ [[Ռաուլի օրենքներ]]ի թերմոդինամիկական պատկերացումներից ելնելով  դուրս բերեց լուծիչի գոլորշու ճնշման անկումը՝ պայմանավորված այլ նյութի ավելացումով, [[հալման ջերմաստիճան]]ի անկման և թաքնված հալման ջերմության  հարաբերությունները։ Ստացավ [[Օսմոսային ճնշում|օսմոսային ճնշման]] [[Յակոբ Հենդրիկ վանտ Հոֆֆ]]ի օրենքը<ref name="Соловьёв745" />։
Օգտվելով իր տեսությունից Պլանկը 1887 թվականին ցույց տվեց, որ լուծույթների այնպիսի հատկությունը, ինչպիսինն է [[Կրիոսկոպիա|սառեցման ջերմաստիճանի]] իջեցումը, կարելի է բացատրել միայն լուծվող նյութի [[դիսոցիացիա]]յով։ Այն համապատասխանում էր [[էլեկտրոլիտ]]ների դիսոցիացիայի տեսությանը, որը գրեթե նույն տարիներին զարգացում է ապրել շվեդ գիտնական [[Սվանտե Արենիուս|Սվանտե Արրենիուսի]] կողմից, ստանալով թերմոդիմնմիկական հիմնավորում։ Ի դեպ Արրենիուսը քննադատել է Պլանկի մոտեցումը, քանի որ համարում էր, որ լուծվող նյութի մասնիկները ունեն [[էլեկտրական լիցք]], որը հաշվի չէր առնվում թերմոդինամիկական անալիզի ժամանակ Պլանկի կողմից։ Միաժամանակ Արեննիուսի և Պլանկը միաժամանակյա աշխատնքների ի հայտ գալը 1890-ական թվականների սկզբին առաջ բերեց քննարկումներ էլեկտրոլիտ դիսոցիացիայի տեսության մշակման անհրաժեշտության գործում։ Ընդ որում հետագայում Պլանկը ընդունեց իր շվեդական կոլեգայի առաջնայնությունը{{sfn|Кляус и Франкфурт|1980|с=260—262}}{{sfn|Соловьёв|1975|с=747—749}}։ Ընդ որում ինչպես նկատել է [[Մաքս Բոռն|Մարքս Բոռնը]] քննարկման մասնակիցներից ոչ մեկը ամբողջովին ճիշտ չէր, քանի որ, ինչպես ցույց տվեցին, [[Դեբայի և Խյուկկելի հետազոտություններ]]ը՝ թերմոդինամիկական օրենքների ճշտությունը չի բացառում կոնկրետ տեսակի կախվածությունը լիցքից{{sfn|Борн|1977|с=55}}։  1888 թվականին [[Վիլհելմ Օստվալդ]]ից անկախ Պլանկը ներկայացրեց[[զանգվածի ներգործության օրենք]]ի կիրառելիությունը թույլ էլեկտրոլիտ լուծույթների նկատմամբ։ 1890 թվականին Պլանկը տվեց թերմոդինամիկական էլեկտրոլիտների [[դիֆուզիա]]յի տեսության հիմնավորումը՝ որը առաջրկվել էր [[Վալտեր Նեռնստ]]ի կողմից, և հիմնված էր լուծույթում իոնների օսմոտիկ ճնշման պատկերացման վրա։ Հիմնվելով այս տեսությանը Պլանկը ստացավ երկու էլեկտրոլիտների պոտենցիալների տարբերության բանաձևը, որը էքսպերիմենտալ ճանապարհով հաստատվեց Ներնստի կողմից{{sfn|Кляус и Франкфурт|1980|с=264—266}}{{sfn|Соловьёв|1975|с=750}}։ ՚՚Թերմոդինամիկայի վերաբերյալ դասախոսություններում (1897) ՚՚ Պլանկը տվեց բազմակոմպոնենտ քմիմական համկարգի ֆազային օրենքների ապացույցը, այն կիրառեց լուծույթների համար, հետազոտեց տարբեր մասնավոր դեպքեր և այն դասակարգեց ըստ բաղադրիչների  և ֆազերի թվով(80)։ Շատ տարիներ հետո 1930-ական թվականներին Պլանկը վերադարձավ ֆիզիկական քիմիայի թեմային և գրեց մի քանի աշխատանքներ էլեկտրոլիտների թույլ լուծույթներում պոտենցիալների տարբերությանը{{sfn|Борн|1977|с=74|name=Борн74}}։
==== Թերմոդինամիկայից այլ աշխատանքներ ====
1906 թվականին [[Նեռնստի թեորեմ|Նեռնստը]] հինվելով իր փորձնական հետազոտությունների վրա ցույց տվեց, որ [[բացարձակ զրո]]յական ջերմաստիճանում մաքուր [[Բյուրեղ|բյուրեղական նյութերի]] [[Էնտրոպիա (թերմոդինամիկա)|էնտրոպիան]] ձգտում է հաստատուն մեծության, կախված չէ ճնշումից, փուլից և այլ պարամետրերից{{sfn|Müller|2007|p=167}}։ Այս պնդումը ստացավ [[թերմոդինամիկայի երրորդ օրենք]]ի  կամ [[Նեռնստի թեորեմ|Նեռստի թեորեմի]]անվանում։ 1911 թվականին Պլանկը առաջարկեց ընդունել, որ կամայական համասեռ կոնդենսացված նյութի էնտրոպիան բացարձակ զրո ջերմաստճանում հավասարվում է զրոյի։ Ըստ Նեռստի, երրորդ օրենքը  չի սահմանափակվում միայն [[քիմիական ռեակցիաներ]]ով կամ [[Ֆազային անցում|ֆազային փոփոխություններով]], այլ հնարավորություն է տալիս որոշելու ցանկացած միայնակ մարմնի էնտրոպիայի բացարձակ արժեքը։ Առավել ևս էնտրոպիայի այդպիսի սահմանումը, համաձայն Պլանկի, կարելի է կապել [[Քվանտային վիճակ|քվանտային օրինաչափությունների]], հատկապես ֆազային տարածության բջջի ֆիքսված մեծության հետ, որը  հնարավորություն է տալիս միանշանակ որոշելու թերմոդինամիկական վիճակի հավանականությունը (միկրովիճակների թիվը) և հետևաբար էնտրոպիան{{sfn|Klein (PT)|1966|p=31}}։  
1934 թվականին Պլանկը առաջարկեց [[Լը Շատելիեի սկզբունք|Լը Շատելե-Բրաունի]] սկզբունքի առաջին ընդհանուր մաթեմատիկական ձևակերպումը, որի համաձայն համակարգի որևէ պարամետրի փոփոխությունը առաջ է բերում մեկ այլ պարամետրի փոփոխության, որ առաջին պարամետրի փոփոխությունը՝ մեծանալը կամ փոքրանալը, կախված է նրանից, թե ինչքանով են այդ երկու պարամետրերը պատկանում մեծության նույն տեսակին։ Տեսակ ասելով նկատի ունի, թե այդ մեծությունները  [[Ինտենսիվություն (այլ կիրառումներ)|ինտենսիվ]] են, թե էքստենսիվ{{sfn|Кляус и Франкфурт|1980|с=263}}։
=== Ջերմային ճառագայթման տեսություն և քվանտային տեսության սկիզբ ===
==== Դասական փուլ ====
Իր գիտական գործունեության սկզբում Պլանկը եկավ այն եզրակացության, որ [[Թերմոդինամիկա|թերմոդինամիկայի օրենքները]] նյութի կառուցվածքի վերաբերյալ ունակ են բերելու ճիշտ արդյունքներ առանց օգտագործելու կամայական ենթադրություններ։ Այդպիսի ենթադրությունների շարքին նա վերագրում էր  [[ատոմիզմ]]ը{{sfn|Heilbron|1986|p=11}}։ Առավել ևս նա քննադատեց [[գազ]]երի [[Կինետիկա (այլ կիրառումներ)|կինետիկական տեսությունը]] համարելով, որ այն հակասում է [[Էնտրոպիա (թերմոդինամիկա)|էնտրոպիայի]] աճման սկզբունքին և 1882 թվականին գրեց, որ [[Ատոմային ֆիզիկա|ատոմային տեսությունը]] վերջին հաշվով պետք է իր տեղը զիջի [[Մատերիա (ֆիզիկա)|մատերիայի]] անընդհատ կառուցվածքի պատկերացմանը։ Սակայն շուտով աշխատելով [[ֆիզիկական քիմիա]]յի պրոբլեմներով նա գիտակցեց, որ ոչ մի արդյունավետ համարժեք գաղափար, ատոմային և մոլեկուլյին պատկերացումների համար, գոյություն չունի և անհրաժեշտ է ունենալ էլեմենտար երևույթների որոշակի մեխանիկական մոդել։ Սակայն նա առաջարկեց սկեպտիկ վերաբերվել գոյություն ունեցող ատոմային հիպոթեզին և թերմոդինամիկայի ստատիկ մոտեցումներին։ Նրա կարծիքով հավանականության գաղափարի մտցնելը բավարար չէր, որպեսզի բացատրվեր թերմոդինամիկական երևույթների անշրջելիությունը, էնտրոպիայի աճը նա հասկանում էր դետերմինական իմաստով։ Պլանկի դիրքորոշման հակադրելիությունը բացահայտվեց 1895 թվականի քննարկումների ժամանակ, որի ընթացքում նա պաշտպանում էր իր աշակերտին՝ [[Էրնստ Ցերմելո]]յին, որը քննադատում էր [[Լյուդվիգ Բոլցման]]ի էնտրոպիայի ստատիկ մեկնաբանությունը և միաժամանակ չէր ցանկանում ամբողջովին մերժել [[թերմոդինամիկայի երկրորդ օրենք]]ի մեխանիկական բացատրության հնարավորությունը։ 1897 թվականին նա, որպես փոխզիջում, առաջարկեց, որ խիստ մեխանիկական էնտերպրետացիան կարող է լինել ճշմարտացի, երբ դիտարկվում են ոչ դիսկրետ մասսաներ (ինչպես գազերի կինետիկական տեսությունը), այլ անըդհատ մատերիան։ Որպեսզի փորձի լուծելու մեխանիկական և թերմոդինամիկական հակասությունները և ստանա անշրջելիություն կոնսերվատիվ երևույթների հաշվին նա դիմեց [[Ջերմային ճառագայթում|ջերմային ճառագայթման]] պրոբլեմին, կարելի է ասել, որ աշխատելով այդ թեմայի վրա նա դարձավ համոզված ատոմիստ{{sfn|Heilbron|1986|pp=14—20}}{{sfn|Kuhn|1987|pp=22—28}}։
[[Պատկեր:Black_body_realization.svg|thumb|right|250px|Սև մարմնի իրացման սխեմատիկ պատկերը]]
Այն պահից սկսած, երբ Պլանկը ձեռնամուխ եղավ ջերմային ճառագայթման տեսության աշխատանքներին՝ հաշվի առնելով [[Բացարձակ սև մարմին|բացարձակ սև մարմնի]] [[էներգիա]]յի բաշխումը հավասարակշիռ ճառագայթման սպեկտրում, այսինքն այնպիսի մարմին, որը ամբողջովին կլանում է իր վրա ընկած ճառագայթումը ամբողջ սպեկտրալ դիապազոնում։ Որպես բացարձակ սև մարմնի լավ օրինակ է համարվում փակ խոռոչի ոչ մեծ անցքը, այդ համակարգի ներսում հաստատվում է ճառագայթման և նյութի հավասարակշռություն, այնպես որ ճառագայթումը, որը դուրս է գալիս անցքից մոտ է իր պարամետրերով սև մարմնի ճառագայթմանը։ K(v,t) ֆունկցիայի կարևորությունը, որը նկարագրում է բացարձակ սև մարմնի ճառագայթման հնարավորությունը տվյալ t և v հաճախությամբ, որոշվում է [[Կիրհոֆի օրենք]]ով, ըստ որի կամայական մարմնի ճագայթման և [[Կլանման սպեկտրալ գիծ|կլանման]] հնարավորությունները, հավասար է K(v,t) ունիվերսալ ֆունկցիային։ 19-րդ դարի վերջին հաստատվեցին մի քանի օրինաչափություններ, որոնք վերաբերվում էին բացարձակ սև մարմնի հավասարաչափ ճառագայթմանը։ Այսպես, [[Ստեֆան-Բոլցմանի օրենք]]ը (879, 1884 ), որը հաստատում է ճառգայթման էներգիայի ծավալային խտության ջերմաստիճանային կախվածությունը։ [[Վինի շեղման օրենք]]ը (1893) հնարավորություն տվեց K(v,t) երկու փոփոխականով ֆունկցիայի խնդիրը դարձնելու մի փոփոխականով F (v/t)։ Բացի այդ օրենքը որոշում է ճառագայթման մաքսիմում սպեկտորի շեղման ջերմաստիճանային կախվածությունը։ Թերմոդինամիկական և էլետրադիմնամիկական պատկերացումներից K(v,t)-ի կախվածությունը ուսումնասիրեցին այնպիսի ֆիզկոսներին ինչպիսիք են [[Վլադիմիր Միխելսոն]]ը (1887) և [[Վիլհելմ Վին|Վիլհել Վինը]] (1896)։ Վերջինիս հաջողվեց ստանալ բացարձակ սև մարմնի սպեկտորում ճառագայթման նորմալ բաշխման օրենքը, որը մոտավոր հաստատում ստացավ [[ֆիդրիխ Պաշեն]]ի, [[Օտտո Լյումմեր]]ի և [[Էրնստ Պրինգսգեյ]]մի{{sfn|Kuhn|1987|pp=3—11}}{{sfn|Darrigol|1992|pp=24—29}} չափումներում։ Այս աշախատանքները պրատիկ տեսանկյունից պայմանավորված էին [[լույս]]ի նոր աղբյուրներ գտնելու համար, և, մասնավորապես, ստեղծելու ստանդարտներ, որպեսզի գնահատվի էլեկտրական լամպերի շիակացումը{{sfn|Кляус и Франкфурт|1980|с=76}}{{sfn|Heilbron|1986|pp=6—7}}։ 
1895 թվականի գարնանը Պլանկը [[Պրուսիայի գիտությունների ակադեմիա|Պրուսական գիտությունների ակադեմիա]] ներկայացրեց ջերմային ճառագայթման տեսության իր առաջին աշխատանքը։ Գիտնականի հիմնական խնդիրն էր կիրառել [[թերմոդինամիկայի երկրորդ օրենք]]ը ջեմային ճառգայթումների համար, որոնք վերլուծվեցին [[Մաքսվել Ջեյմս|Մաքսվելի]] [[Մաքսվելի հավասարումներ|էլեկտրոմագնիսական տեսության]] տեսանկյունից։ Այն ենթադրում էր դիտարկել [[Էլեկտրամագնիսական դաշտ|էլեկտրոմագնիսական դաշտի]] փոխազդեցությունը էլեմենտար ճառագայթման հետ, այդ նպատակով նա [[գծային հարմոնիկ օսցիլյատոր]] վերցրեց։ Այդպիսի ընտրությունը արդարացված էր K(v,t) ֆունիկցիայի ունիվերսալությամբ, որը կախված չէ մարմնի տեսակից, այդ պատճառով կարելի է սահմանափակել գծային [[ռեզոնատոր]]ի իդելականացված տարբերակով։ Այնուհետև տարվա ընթացքում Պլանկը գրեց երկրորդ աշխատանքը, որտեղ ստացավ դաշտի հետ փոխազդող օսցիլյատորի հավասարումը, հաշվի առնելով ճառագայթման մարումը։ Այս հավասարումը նա օգտագործեց հետագա հետազոտություններումх{{sfn|Kuhn|1987|pp=34—36}}։ 1900 թվականին լույս տեսավ «Պլանկի Ճառագայթման ոչ շրջելի պրոցեսներ» (''Über irreversible Strahlungsvorgänge'') լայնածավալ աշխատանքը, որում հանրագումարի բերվեցին նախորդ երեք տարիների ջերմային ճառագայթմանը վերաբերվող  հետազոտական արդյունքները։  Գիտնական հիմնական խնդիրը այս տարիներին կայանում էր նրանում, որպեսզի ցույց տար, որ օսցիլյատորի փոխազդեցությունը ճառագայթման հետ բերում է անշրջելի պրոցեսի համակարգում հավասարակշռություն հաստատմանը։  Սակայն շուտով նա համզվեց, որ միայն թերմոդինամիկայի և մեխանիկայի օրենքները այստեղ բավարար չեն։ Բոլցմանի քննադատությունների ազդեցության ներքո Պլանկը իր վերլուծություններում մտցրեց «բնական ճառագայթման մասին» լրացուցիչ եթնադրություն։ Օգտվելով այս ենթադրությունից Պլանկը կարողացավ ստանալ հավասարում՝  որոշակի հաճախության համար, օսցիլյատորի էներգիայի և ճառագայթման ինտենսիվության միջև։ Հետագայում մտցնելով էլեկտրամագնիսական էնտրոպիայի հասկացությունը՝ որպես օսցիլյատորի էներգիայի ֆունկցիա, Պլանկը ձևակերպեց «էլեկտրամագիսական [[H-թեորեմ]]ը»  և տվեց ստացիոնար ճառագայթման պրոցեսների թերմոդինամիկական ձևակերպումը։ էնտրոպիայի վերբերյալ իր արտահայտության օգնությամբ նա որոշեց էլեկտրամագնիսական ճառագայթման ջերմաստիճանը և որպես հետևանք ստացավ Վինի ճառագայթման և  Ստեֆան-Բոլցմանի օրենքները։ Ընդ որում, ճառգայթման բաշխումը, ըստ Վինի, փորձերը փոփոխելու պահանջում էր էնտրոպիայի արտահայտության փոփոխության, որը ըստ Պլանկի կբերեր էնտրոպիայի աճման սկզբունքի հակասության{{sfn|Kuhn|1987|pp=73—91}}{{sfn|Кляус и Франкфурт|1980|с=289—301}}։ Էական է, որ այս էտապում գիտնկանը ինչ-որ պատճառներից ելնելով չօգտվեց հայտնի ըստ ազատության աստիճանի [[հավասարաբաշխման թեորեմ]]այից, որը կհանգեցներ [[Ռելեյ-Ջինսի ճառագայթման օրենք]]ին վերաբերվող փորձերի անհամապատասխանությանը{{sfn|Джеммер|1985|с=26}}{{sfn|Клейн (УФН)|1967|с=687—688}}։
==== Պլանկի բանաձևը և ազդեցության քվանտը ====
[[Պատկեր:PlanckWien linear 150dpi de.png|thumb|right|300px|Սպեկտրալ կորերի տեսքը, որոնք տրվում են տարբեր ջերմաստիճաններում ըստ Պլանկի և Վինի ճառագայթման օրենքների: Պարզ է, որ կորերի միջև տարբերությունը աճում է երկարալիքային տիրույթում]]
1900 թվականի սկզբին Պլանկը տվեց էլետրամագնիսական էնտրոպիայի սահմանման տեսական հիմնավորումը, որը դարձավ ևս մեկ փաստարկ ի օգուտ [[Վինի ճառագայթման օրենք]]ի։ Այդ պատճառով [[Լյումիեր, Լ. Ժ.|Լյումմերի]] և [[Պրինգսգեյմ]]ի նոր արդյունքները, որոնք վկայում էին [[Սև մարմին|սև մարմնի]] [[Սպեկտր|սպեկտում]] ճառգայթման բաշխման շեղումը ըստ Վինի ֆունկցիայի երկարալիքային տիրությում,  հետազոտողները կագնգնեցին   սկզբունքյաին կարևորության խնդրի առջև։ 1900 թվականի հոկտեմբերի 19-ին Պլանկը գերմանական ֆիզիկական ընկերության հավաքին ներկայացրեց ՙՙՎինի ճառագայթման օրենքի մեկ բարելավման մասին՚՚ ''Über eine Verbesserung der Wienschen Spektralgleichung'') աշխատանքը, որի նպատակն էր համաձայնեցնել իր ջերմային ճառագայթման տեսությունը նոր փորձնական տվյալներին։ Այս տվյալներից ելնելով ինչպես նաև ելնելով [[ֆերդինանտ Կուռլվաում]]ի և [[Հենրիխ Ռուբենս]]ի վերջին փորձերից, որոնց մասին Պլանկը իմացավ հավաքից մի քանի օր առաջ, բխում էր, որ Վինի բաշխման օրենքը կիրառվում է միայ[[կարճ ալիքներ]]ի տիրույթում և [[ցածր ջերմաստիճաններ]]ում։ Վերցնելով [[Էնտրոպիա (թերմոդինամիկա)|էնտրոպիայի]] և է [[օսցիլյատոր]]ի էներգիայի միջև կապի արտհայտման  պարզագույն ընդհանրացումը, որը ծառայում էր երկար և կարճ ալիքների սահամանային դեպքերի ինտերպոլյացիան, Պլանկը ստացավ էներգիայի բաշխման բանաձևը հետևյալ տեսքով <math>E=\frac{C \lambda^{-5}}{e^{c/\lambda T}-1}</math> որտեղ <math>C</math> и <math>c</math> որոշակի հաստատուններ են։ Գիտնականը նշեց, որ այս արտահայտությունը, որը ներկայումս հայտնի է, որպես Պլանկի բանաձև, լավ նկարագրում է փորձնական տվյալները։ Այն հաստատեց Ռուբենսը, որը հավաքի հաջորդ գիշերը ստուգեց բանաձևը փորձնական ճանապարհով{{sfn|Kuhn|1987|pp=92—97}}{{sfn|Кляус и Франкфурт|1980|с=301—303}}։ Չնայած բացարձակ սև մարմնի սպեկտորում էներգիայի բաշխման օրենքը, որպես պրոբլեմ, ըստ էության,  լուծվեց,  սակայն Պլանկի առջև խնդիր առաջացավ տեսականորեն հիմնավորել բանաձևը։ Այսինքն, դուրս բերել համապատասխան արտահայտություն օսցիլյատորի էնտրոպիայի համար, որպեսզի դա անի, նա ստիպված էր դիմելու էնտրոպիայի ձևակերպմանը, որպես թերմոդինամիկական վիճակի հավանականության չափ կամ այլ խոսքերով ասած այդ վիճակի իրականացման մեթոդների քանակություն։ Այս մոտեցումը առաջարկվեց Լյուդվիգ Բոլցմանի կողմից, որը այդ ժամանակ, փաստորեն, անհայտ էր գիտական աշխարհում։ Էնտրոպիայի հաշվարկման համար այս մոտեցման շրջանակներում անհրաժեշտ էր որոշել էներգիայի բաշխման հնարավորությունները մեծ թվով օսցիլյատորների միջև, որոնք տատանվում էին տարբեր հաճախություններով։ Որպեսզի բացառեն այդ քանակության անցումը անսահմանության, Պլանկը առաջարկեց  որոշակի հաճախության օսցիլյատորի ամբողջ էներգիան բաժանել հավասար թվով մասերի(էլեմենտների կամ քվանտների) <math>\varepsilon=h \nu</math>, որտեղ  <math>h</math> ունիվերսալ հասատատուն է, ներկայումս այն կոչվում է [[Պլանկի հաստատուն]]։ Օգտնվելով այս հիպոթեզից նա ներկայացրեց էնտրոպիան որպես կոմբինացիաների թվի լոգարիթմ, նշեց հավասարակշիռ վիճակում էնտրոպիայի ամենամեծ արժեք ձեռք բերելու  անհրաժեշտությունը և հանգեց իր սպեկտրալ բանաձևին։ Այս արդյունքները գիտնականը ներկայացրեց «նորմալ սպեկտրում ճառագայթման էներգիայի  բաշխման տեսությունը» (''Über das Gesetz der Energieverteilung im Normalspektrum'') զեկույցում գերմանական ֆիզիկայի ընկերության  1900 թվականի դեկտեմբերի 24-ի հերթական նիստում։ Այս աշխատանքում, որը մեծ ճանաչում ստացավ, Պլանկը ընտրեց ապացույց՝ հակառակ հերթականությամբ, ելնելով թերմոդինամիկական հավասարակշռության պայմանից, կիրառելով Վինի շեղման օրենքը և [[Կոմբինատորիկա|կոմիբնատորիկան]], հանգեց էներգիայի բաշխման իր օրենքին <math>\varepsilon=h \nu</math>{{sfn|Кляус и Франкфурт|1980|с=303—308}}{{sfn|Kuhn|1987|pp=102—109}}։ Այսպիսով ջերմային ճառագայթման  տեսության ստեղծման գործում Պլանկը հիմնվեց բոլցմանյան գազերի կինետիկ տեսության անալոգիայի վրա։ Սակայն Պլանկի մոտեցման սկզբունքային տարբերությունը՝ գազային տեսության, կայանում էր հանելուկային հաստատունի՝ հ-ի, առաջացումը։  Այդ ժամանակ, երբ գազային տեսությունում ֆազային տարածության բջջի չափը, որը օգտագործվում էր կոմպլեքսիայի թվի հաշվման և էնտրոպիայի հաշվման սկզբունքային նշանակություն չուներ, իսկ ճառագայթման տեսության մեջ էներգիայի էլեմենտի չափը պետք է ունենա ֆիքսված արժեք <math>\varepsilon=h \nu</math>։ Դրա պատճառը հավանաբար կայանում էր  Պլանկի ժամանակային անկանոնության  և Բոլցմանի տարածական անկանոնության  սահմանումների տարբերությունների մեջ{{sfn|Darrigol|1992|pp=3—4, 51—53, 71}}։ 
Տեսության հետագա զարգացման հիմնական խնդիրը գիտնականը համարում էր հ մեծության առաջացման բացատրությունը։ Այդ խնդրի լուծման հույսը նա կապում էր օսցիլյատորի լույսի բաց թողնման երևույթի միկրոսկոպիկ պատկերների բացահայտման հետ, հատկապես նյութի կառուցվածքի էլեկտրոնային տեսությամբ, որը ձևավորվել էր 20-րդ դարի սկզբին{{sfn|Darrigol (Cent)|2001|p=235}}{{sfn|Kuhn|1987|pp=130—133}}։ Ջերմային ճառագայթմանը նվիրված իր դասախոսություններով հիմնվելով ֆազային տարածության մեթոդի վրա, որը առաջ էր քաշվել [[Ջոզայա Գիբս]]ի կողմից, Պլանկը տվեց <math>h</math> հաստատաունի վերաբերյալ նոր մեկնաբանություն, որպես երկֆազանի տարածության էլեմենտար տեղամաս։ Այդ տեղմասի մեծության կախված չլինելը հաճախությունից պայմանավորում է կոմպլեքսիայի  հվասարահավանականությունը, որը օգտագործվում է էնտրոպիայի հաշվման համար, նկատելով, որ <math>h</math> հաստատնունը ունի [[Գործողություն (ֆիզիկա)|գործողության չափ]], գիտանականը անվանեց այդ հաստատունը՝ [[Պլանկի հաստատուն|«ազդեցության քվանտ»]]{{sfn|Mehra|2001|pp=51—52}}։

== Կրոնի նկատմամբ վերաբերմունքը ==
Պլանկի հետաքրքրությունը կրոնի նկատմամբ մեծապես պայմանավորված էր նրա ծագումով։ Նրա մի շարք հարազատներ զբաղվել են [[Աստվածաբանություն|աստվածաբանությամբ]]։ Նա դաստիարակվել է [[Լյութերականություն|լյութերական]] ոգով և արժևորել է կրոնը։ Հայտնի է, որ ճաշի սեղանի մոտ նա աղոթել է, իսկ 1920 թվականից մինչև կյանքի վերջը ծառայել է որպես քահանա Գրյունվալդի համայնքում (172)։ Պլանկը բազմիցս հանդես է եկել գիտության և կրոնի միավորման դեմ։ Նա քննադատել է 1920-ական թվականների ակտիվ փորձերը գիտության պատճառականության և փոխարենը ներդնել կամքի ազատությունը, քննադատել է [[Սպիրիտուալիզմ (փիլիսոփայություն)|սպիրիտուալիզմ]]ը, [[աստղագուշակություն]]ը, [[թեոսոֆիա]]ն և այլ ուղություններ, որոնք մասսայականություն էին վայելում Առաջին համաշխարհային պատերազմից հետո, զգուշացրել է գիտության համար վտանգավոր հայացքների մասին այնպիսի հեղինակների, ինչպիսիք են [[Օսվալդ Շպենգլեր]]ը և [[Ռուդոլֆ Շտեհներ]]ը։ Միաժամանակ Պլանկը չի հակադրել գիտությունը և կրոնը, այլ համարել է հավասարաչափ անհրաժշետ (173)։ Մեծ համաբավ են ձեռք բերել «Կրոնը և բնագիտությունը» խորագրով դասախոսությունները, որոնք առաջին անգամ կարդացել է 1937 թվականի մայիսին (հետագայում բազմիցս հրատարակվել են առանձին գրքով)։ Այդ ելույթը հիմնականում արձագանք էր իր երկրում իշխող ֆաշիստական ռեժիմին։ Այն ուշադրություն գրավեց իր լավատեսությամբ, բանականության և հավատի յուրօրինակ սինթեզով։ Կրոնում գիտնականը տեսավ բարոյականության և հումանիզմի հիմքը։ Ինչպես գրել է Պլանկը իր աշխատությունում՝ «Կրոնը և բնագիտությունը չեն բացառում մեկը մյուսին, ինչպես ոմանք ներկայումս մտածում և մտահոգվում են, այլ լրացնում և հարստացնում են միմյանց... Որքանով որ գիտելիքը և հմտությունը չի կարելի փոխարինել աշխարհայացքային ընկալումներով, այդքանով էլ հնարավոր չէ ճիշտ վերաբերմունք  մշակել բարոյական հիմնախնդիրների նկատմամբ՝ հիմնվելով սոսկ ռացիոնալ իմացության վրա։ Սակայն այս երկու ճանապարհները չեն տարանջատվում, այլ ընթանում են զուգահեռ, հանդիպելով նույն նպատակով անսահմանության մեջ»։

Պլանկը իր դասախոսություններում երբեք չի նշել Քրիստոսի անունը և անհրաժեշտ է համարել ժխտել լուրերը քրիստոնեական հավատքի այս կամ այն կոնկրետ ուղղությանը հարելու վերաբերյալ(օրինակ՝ կաթոլիկություն), նա ընդգծել է, որ չնայած երիտասարդ տարիներին «կրոնի հանդեպ տրամադրվածությանը, ինքը չի հավատացել անձնավորված աստծուն, առավել ևս քրիստոնեական աստված լինելուն»(175)։ Այս պլանով նրա հավատը նման է Էյնշտեյնի կրոնական զգացմունքին։ Այդ մասին գրել է նաև Լիզա Մեյտները. «Իհարկե, Պլանկի հավատը չուներ ինչ-որ հատուկ կրոնի ձև, բայց նա հվատացյալ էր (Սպինոզայի և Գյոթեի ձևով) և միշտ նա այդ ընդգծում էր» (176)։

== Պատկերասրահ ==
<center>
<gallery perrow="3" heights="150px">
Max Planck-Bernhard Heiliger-Mutter Erde fec.jpg|Պլանկի արձանը Բեռլինի համալսարանում
Magnushaus Berlin 2008 April 16 Planckbueste.JPG|Պլանկի կիսանդրին Բեռլինում՝ Մագնուսհաուսում
Gedenktafel Max Planck HU.jpg|Հուշատախտակ՝ Բեռլինի համալսարանի պատին
Gedenktafel Max Planck.jpg|Հուշատախտակ Գրունեվալդում
<!-- Planck,Max 1858 1958 Medaille.jpg|Պլանկի մեդալ (1958 թ.) -->
<!-- Germany 2008 10 euro Max Plank Obverse.jpg|10 եվրոյանոց՝ Պլանկի դիմապատկերով -->
</gallery>
</center>
== Ստեղծագործություններ ==
{{Начало скрытого блока
 |Рамка =
 |Заголовок = Книги
 |Выравнивание_заголовка = left
 |Выравнивание_текста = left
}}
* {{Ռուսերեն գիրք |автор=Planck M. |заглавие=Das Princip der Erhaltung der Energie |год=1887 (5 Aufl. — 1924) |место=Leipzig}} <small>Русский перевод: {{Ռուսերեն գիրք |автор=Планк М. |заглавие=Принцип сохранения энергии |год=1938 |место=М., Л. |издательство=ОНТИ |страниц=236}}</small>
* {{Ռուսերեն գիրք |автор=Planck M. |заглавие=Grundriß der allgemeinen Thermochemie |год=1893 |место=Breslau}}
* {{Ռուսերեն գիրք |автор=Planck M. |заглавие=Vorlesungen über Thermodynamik |год=1897 (4 Aufl. — 1922) |место=Leipzig}} <small>Русский перевод: {{Ռուսերեն գիրք |автор=Планк М. |заглавие=Термодинамика |год=1925 |место=М., Л. |издательство=Госиздат |страниц=310}}</small>
* {{Ռուսերեն գիրք |автор=Planck M. |заглавие=Vorlesungen über die Theorie der Wärmestrahlung |год=1906 (5 Aufl. — 1923) |место=Leipzig}} <small>Русский перевод: {{Ռուսերեն գիրք |автор=Планк М. |заглавие=Теория теплового излучения |год=1935 |место=М., Л. |издательство=ОНТИ |страниц=204}}</small>
* {{Ռուսերեն գիրք |автор=Planck M. |заглавие=Acht Vorlesungen über theoretische Physik, gehalten an der Columbia Univ. New York |год=1910 |место=Leipzig}} <small>Русский перевод: {{Ռուսերեն գիրք |автор=Планк М. |заглавие=Теоретическая физика: Восемь лекций, читанных в Колумбийском университете Нью-Йорка весной 1909 года |год=1911 |место=СПб. |страниц=158}}</small>
* ''Einführung in die theoretische Physik'' («Введение в теоретическую физику»):
** {{Ռուսերեն գիրք |автор=Planck M. |заглавие=Band I: Einführung in die allgemeine Mechanik |год=1916 (4 Aufl. — 1928) |место=Leipzig}} <small>Русский перевод: {{Ռուսերեն գիրք |автор=Планк М. |заглавие=Общая механика |год=1932 |место=М., Л. |издательство=Гостехиздат |страниц=200}}</small>
** {{Ռուսերեն գիրք |автор=Planck M. |заглавие=Band II: Einführung in die Mechanik deformierbarer Körper |год=1919 (3 Aufl. — 1932) |место=Leipzig}} <small>Русский перевод: {{Ռուսերեն գիրք |автор=Планк М. |заглавие=Механика деформируемых тел |год=1932 |место=М., Л. |издательство=Гостехиздат |страниц=184}}</small>
** {{Ռուսերեն գիրք |автор=Planck M. |заглавие=Band III: Einführung in die Theorie der Elektrizität und des Magnetismus |год=1922 (2 Aufl. — 1928) |место=Leipzig}} <small>Русский перевод: {{Ռուսերեն գիրք |автор=Планк М. |заглавие=Теория электричества и магнетизма |год=1933 |место=М., Л. |издательство=Гостехиздат |страниц=183}}</small>
** {{Ռուսերեն գիրք |автор=Planck M. |заглавие=Band IV: Einführung in die theoretische Optik |год=1927 (2 Aufl. — 1931) |место=Leipzig}} <small>Русский перевод: {{Ռուսերեն գիրք |автор=Планк М. |заглавие=Оптика |год=1934 |место=М., Л. |издательство=Гостехиздат |страниц=164}}</small>
** {{Ռուսերեն գիրք |автор=Planck M. |заглавие=Band V: Einführung in die Theorie der Wärme |год=1930 |место=Leipzig}} <small>Русский перевод: {{Ռուսերեն գիրք |автор=Планк М. |заглавие=Теория теплоты |год=1935 |место=М., Л. |издательство=ОНТИ |страниц=228}}</small>
* {{Ռուսերեն գիրք |автор=Planck M. |заглавие=Erinnerungen |год=1948 |место=Berlin}}
* {{Ռուսերեն գիրք |автор=Planck M. |заглавие=Physikalische Abhandlungen und Vorträge (Bd. 1—3) |год=1958 |место=Braunschweig}}
{{Конец скрытого блока}}

{{Начало скрытого блока
 |Рамка =
 |Заголовок = Основные научные статьи
 |Выравнивание_заголовка = left
 |Выравнивание_текста = left
}}
* {{Ռուսերեն հոդված |автор=Planck M. |заглавие=Über den zweiten Hauptsatz der mechanischen Wärmetheorie (Dissertation) |год=1879 |место=München |seite=1—61}}
* {{Ռուսերեն հոդված |ссылка=https://dx.doi.org/10.1002/andp.18872660403 |автор=Planck M. |заглавие=Über das Princip der Vermehrung der Entropie. Erste Abhandlung: Gesetze des Verlaufs von Reactionen, die nach constanten Gewichtsvorhältnissen vor sieh gehen |год=1887 |издание=[[Annalen der Physik]] |seite=562—582 |band=266 (30)}}
* {{Ռուսերեն հոդված |ссылка=https://dx.doi.org/10.1002/andp.18872670603 |автор=Planck M. |заглавие=Über das Princip der Vermehrung der Entropie. Zweite Abhandlung: Gesetze der Dissociation gasförmiger Verbindungen |год=1887 |издание=Annalen der Physik |seite=189—203 |band=267 (31)}}
* {{Ռուսերեն հոդված |ссылка=https://dx.doi.org/10.1002/andp.18872681108 |автор=Planck M. |заглавие=Über das Princip der Vermehrung der Entropie. Dritte Abhandlung: Gesetze des Eintritts beliesbiger thermodynamischer und chemischer Reactionen |год=1887 |издание=Annalen der Physik |seite=462—503 |band=268 (32)}}
* {{Ռուսերեն հոդված |ссылка=https://dx.doi.org/10.1002/andp.18912801102 |автор=Planck M. |заглавие=Über das Princip der Vermehrung der Entropie. Vierte Abhandlung: Gesetze des electrochemischen Gleichgewichts |год=1891 |издание=Annalen der Physik |seite=385—428 |band=280 (44)}}
* {{Ռուսերեն հոդված |ссылка=https://dx.doi.org/10.1002/andp.18962930107 |автор=Planck M. |заглавие=Gegen die neuere Energetik |год=1896 |издание=Annalen der Physik |seite=72—78 |band=293 (57)}}
* {{Ռուսերեն հոդված |ссылка=https://dx.doi.org/10.1002/andp.19003060105 |автор=Planck M. |заглавие=Über irreversible Strahlungsvorgänge |год=1900 |издание=Annalen der Physik |seite=69—122 |band=306 (1)}}
* {{Ռուսերեն հոդված |автор=Planck M. |заглавие=Über eine Verbesserung der Wienschen Spektralgleichung |год=1900 |издание=Verhandlungen der Deutschen physikalischen Gesellschaft |seite=202—204 |band=2}}
* {{Ռուսերեն հոդված |автор=Planck M. |заглавие=Zur des Gesetzes der Energieverteilung im Normalspektrum |год=1900 |издание=Verhandlungen der Deutschen physikalischen Gesellschaft |seite=237—245 |band=2}}
* {{Ռուսերեն հոդված |ссылка=https://dx.doi.org/10.1002/andp.19013090310 |автор=Planck M. |заглавие=Über das Gesetz der Energieverteilung im Normalspectrum |год=1901 |издание=Annalen der Physik |seite=553—563 |band=309 (4)}}
* {{Ռուսերեն հոդված |автор=Planck M. |заглавие=Das Prinzip der Relativität und die Grundgleichungen der Mechanik |год=1906 |издание=Verhandlungen der Deutschen physikalischen Gesellschaft |seite=136—141 |band=8}}
* {{Ռուսերեն հոդված |ссылка=https://dx.doi.org/10.1002/andp.19083310602 |автор=Planck M. |заглавие=Zur Dynamik bewegter Systeme |год=1908 |издание=Annalen der Physik |seite=1—34 |band=331 (26)}}
* {{Ռուսերեն հոդված |автор=Planck M. |заглавие=Die Einheit des physikalischen Weltbildes (Vortrag, gehalten im Jahre 1908 in Leiden) |год=1909 |издание=[[Physikalische Zeitschrift]] |seite=62—75 |band=10}}
* {{Ռուսերեն հոդված |ссылка=https://dx.doi.org/10.1002/andp.19123420403 |автор=Planck M. |заглавие=Über die Begründung des Gesetzes der schwarzen Strahlung |год=1912 |издание=Annalen der Physik |seite=642—656 |band=342 (37)}}
* {{Ռուսերեն հոդված |автор=Planck M. |заглавие=Über neuere thermodynamische Theorien (Nernstsches Wärmetheorem und Quantenhypothese) |год=1912 |издание=Physikalische Zeitschrift |seite=165—175 |band=13}}
* {{Ռուսերեն հոդված |ссылка=https://dx.doi.org/10.1002/andp.19163551203 |автор=Planck M. |заглавие=Die physikalische Struktur des Phasenraumes |год=1916 |издание=Annalen der Physik |seite=385—418 |band=355 (50)}}
* {{Ռուսերեն հոդված |автор=Planck M. |заглавие=Über einen Satz der statistischen Dynamik und seine Erweiterung in der Quantentheorie |год=1917 |издание=Sitzungsber. Acad. Wiss. Berlin |seite=324—341}}
{{Конец скрытого блока}}

{{Начало скрытого блока
 |Рамка =
 |Заголовок = Отдельные работы в русском переводе
 |Выравнивание_заголовка = left
 |Выравнивание_текста = left
}}
* {{Ռուսերեն գիրք |автор=Планк М. |заглавие=Физические очерки: Сб. речей и статей |год=1925 |место=М. |издательство=ГИЗ |страниц=136}}
* {{Ռուսերեն հոդված |ссылка=http://ufn.ru/ru/articles/1929/4/b/ |автор=Планк М. |заглавие=Картина мира современной физики |год=1929 |издание=[[УФН]] |том=9 |страницы=407—436}}
* {{Ռուսերեն հոդված |ссылка=http://ufn.ru/ru/articles/1958/4/a/ |автор=Планк М. |заглавие=Научная автобиография |год=1958 |издание=[[УФН]] |том=64 |страницы=625—637}}
* {{Ռուսերեն գիրք |автор=Планк М. |заглавие=Единство физической картины мира |год=1966 |место=М. |издательство=Наука |страниц=286}}
* {{Ռուսերեն գիրք |автор=Планк М. |заглавие=Избранные труды |год=1975 |место=М. |издательство=Наука |страниц=788}}
* {{Ռուսերեն հոդված |ссылка=http://vivovoco.astronet.ru/VV/PAPERS/ECCE/PHIL2.HTM |автор=Планк М. |заглавие=Религия и естествознание |год=1990 |издание=[[Вопросы философии]] |номер=8}}
{{Конец скрытого блока}}

== Գրականություն ==
* {{Ռուսերեն գիրք |заглавие=Макс Планк. 1858—1947: Сб. к столетию со дня рождения Макса Планка |ответственный=Под ред. А. Ф. Иоффе и А. Т. Григорьяна |год=1958 |место=М. |издательство=Изд-во АН СССР |страниц=276}}
* {{Ռուսերեն գիրք |заглавие=Макс Планк и философия: Сб. статей |ответственный=Пер. с нем. |год=1963 |место=М. |издательство=Иностр. лит-ра |страниц=63}}
* {{Ռուսերեն գիրք |автор=Hartmann H. |заглавие=Max Planck als Mensch und Denker |год=1964 |место=Frankfurt |alleseiten=173}}
* {{Ռուսերեն գիրք |автор=Hermann A. |заглавие=Max Planck: mit Selbstzeugnissen und Bilddokumenten |год=1973 |место=Hamburg}}
* {{Ռուսերեն գիրք |ref=Шёпф |автор=Шёпф Х.-Г. |заглавие=От Кирхгофа до Планка |год=1981 |место=М. |издательство=Мир |страниц=192}}
* {{Ռուսերեն գիրք |автор=Mehra J., Rechenberg H. |заглавие=The Historical Development of Quantum Theory. Vol. 1: The Quantum Theory of Planck, Einstein, Bohr and Sommerfeld: Its Foundation and the Rise of ist Difficulties, 1900–1925 |год=1982 |место=New York, Heidelberg, Berlin |издательство=Springer Verlag}}
* {{Ռուսերեն գիրք |ref=Джеммер |автор=[[Джеммер, Макс|Джеммер М.]] |заглавие=Эволюция понятий квантовой механики |год=1985 |место=М. |издательство=Наука |страниц=384}}
* {{Ռուսերեն գիրք |ref=Heilbron |автор=Heilbron J. L. |заглавие=The Dilemmas of an Upright Man: Max Planck as Spokesman for German Science |год=1986 |место=Berkeley |издательство=University of California Press}}
* {{Ռուսերեն գիրք |ref=Kuhn |автор=[[Кун, Томас Сэмюэл|Kuhn T. S.]] |заглавие=Black-Body Theory and the Quantum Discontinuity, 1894–1912 |год=1987 |издание=2nd ed |место=Chicago |издательство=University of Chicago Press}}
* {{Ռուսերեն գիրք |ref=Darrigol |ссылка=http://ark.cdlib.org/ark:/13030/ft4t1nb2gv/ |автор=Darrigol O. |заглавие=From c-numbers to q-numbers: The Classical Analogy in the History of Quantum Theory |год=1992 |место=Berkeley |издательство=University of California Press}}
* {{Ռուսերեն գիրք |автор=Kohl U. |заглавие=Die Präsidenten der Kaiser-Wilhelm-Gesellschaft im Nationalsozialismus: Max Planck, Carl Bosch und Albert Vōgler zwischen Wissenschaft und Macht |год=2002 |место=Stuttgart |издательство=Franz Steiner Verlag}}
* {{Ռուսերեն գիրք |автор=Pufendorf A. |заглавие=Die Plancks: eine Familie zwischen Patriotismus und Widerstand |год=2006 |место=Berlin |издательство=Prophyläen-Verlag}}
* {{Ռուսերեն գիրք |автор=Fischer E. P. |заглавие=Der Physiker. Max Planck und das Zerfallen der Welt |год=2007 |место=München |издательство=Siedler}}
* {{Ռուսերեն գիրք |ref=Müller |автор=Müller I. |заглавие=A History of Thermodynamics: The Doctrine of Energy and Entropy |год=2007 |место=Berlin |издательство=Springer}}
* {{Ռուսերեն գիրք |автор=Hoffmann D. |заглавие=Max Planck. Die Entstehung der modernen Physik |год=2008 |место=München |издательство=Beck}}
* {{Ռուսերեն գիրք |заглавие=Max Planck und die moderne Physik |ответственный=D. Hoffmann (Herausgeber) |год=2010 |место=Berlin |издательство=Springer}}
* {{Ռուսերեն գիրք |автор=Brown B. R. |заглавие=Planck: Driven by Vision, Broken by War |год=2015 |место=New York |издательство=Oxford University Press}}
* {{Ռուսերեն հոդված |ссылка=https://dx.doi.org/10.1098/rsbm.1948.0024 |ref=Born |автор=[[Борн, Макс|Born M.]] |заглавие=Max Karl Ernst Ludwig Planck. 1858-1947 |год=1948 |издание=Obituary Notices of Fellows of the Royal Society |pages=161—188 |volume=6}} Сокращённый русский перевод: {{Ռուսերեն հոդված |ref=Борн |автор=Борн М. |заглавие=Макс Карл Эрнст Людвиг Планк |год=1977 |автор издания=Борн М. |место=М. |издание=Размышления и воспоминания физика |издательство=Наука |страницы=50—78}}
* {{Ռուսերեն հոդված |ссылка=http://ufn.ru/ru/articles/1958/4/b/ |автор=[[Лауэ, Макс фон|Лауэ М.]] |заглавие=Памяти Макса Планка |год=1958 |издание=УФН |том=64 |страницы=639—640}}
* {{Ռուսերեն հոդված |ссылка=http://ufn.ru/ru/articles/1958/11/g/ |автор=[[Шпольский, Эдуард Владимирович|Шпольский Э. В.]] |заглавие=Творческий путь М. Планка |год=1958 |издание=[[УФН]] |том=66 |страницы=535—542}}
* {{Ռուսերեն հոդված |ref=Klein (NP) |автор=[[Клейн, Мартин Джесси|Klein M. J.]] |заглавие=Planck, Entropy and Quanta, 1901—1906 |год=1963 |место=New York, London |издание=The Natural Philosopher |издательство=Blaisdell Publishing Company |pages=83—108 |volume=1}}
* {{Ռուսերեն հոդված |ссылка=https://dx.doi.org/10.1063/1.3047812 |ref=Klein (PT) |автор=Klein M. J. |заглавие=Thermodynamics and Quanta in Planck's Work |год=1966 |издание=[[Physics Today]] |номер=11 |pages=23—32 |volume=19}}
* {{Ռուսերեն հոդված |ссылка=http://ufn.ru/ru/articles/1967/8/d/ |ref=Клейн (УФН) |автор=Клейн М. Дж. |заглавие=Макс Планк и начало квантовой теории |год=1967 |издание=[[УФН]] |том=92 |страницы=679—700}}
* {{Ռուսերեն հոդված |ссылка=http://www.encyclopedia.com/doc/1G2-2830903438.html |ref=Kangro |автор=Kangro H. |заглавие=Max Planck |год=1974 |место=New York |издание=Dictionary of Scientific Biography |издательство=Scribner |volume=10}}
* {{Ռուսերեն հոդված |ref=Полак |автор=Полак Л. С. |заглавие=М. Планк и возникновение квантовой физики |год=1975 |автор издания=Планк М. |место=М. |издание=Избранные труды |издательство=Наука |страницы=685—734}}
* {{Ռուսերեն հոդված |ref=Франкфурт |автор=Франкфурт У. И. |заглавие=Термодинамические работы М. Планка |год=1975 |автор издания=Планк М. |место=М. |издание=Избранные труды |издательство=Наука |страницы=737—744}}
* {{Ռուսերեն հոդված |ref=Соловьёв |автор=[[Соловьёв, Юрий Иванович|Соловьёв Ю. И.]] |заглавие=М. Планк как физико-химик |год=1975 |автор издания=Планк М. |место=М. |издание=Избранные труды |издательство=Наука |страницы=745—753}}
* {{Ռուսերեն հոդված |ref=Итенберг и Франкфурт |автор=Итенберг И. Я., Франкфурт У. И. |заглавие=Работы М. Планка по специальной теории относительности |год=1975 |автор издания=Планк М. |место=М. |издание=Избранные труды |издательство=Наука |страницы=754—756}}
* {{Ռուսերեն հոդված |ref=Сачков и Чудинов |автор=Сачков Ю. В., Чудинов Э. М. |заглавие=Философские взгляды М. Планка |год=1975 |автор издания=Планк М. |место=М. |издание=Избранные труды |издательство=Наука |страницы=757—761}}
* {{Ռուսերեն հոդված |ссылка=https://dx.doi.org/10.1023/A:1018869221019 |ref=Mehra and Rechenberg |автор=Mehra J., Rechenberg H. |заглавие=Planck's Half-Quanta: A History of the Concept of Zero-Point Energy |год=1999 |издание=Foundations of Physics |pages=91—132 |volume=29}}
* {{Ռուսերեն հոդված |ссылка=https://dx.doi.org/10.1080/000337901300103712 |ref=Robotti and Badino |автор=Robotti N., Badino M. |заглавие=Max Planck and the 'Constants of Nature' |год=2001 |издание=Annals of Science |pages=137—162 |volume=58}}
* {{Ռուսերեն հոդված |ref=Mehra |автор=Mehra J. |заглавие=Max Planck and the Law of Blackbody Radiation |год=2001 |автор издания=J. Mehra. |издание=The Golden Age of Theoretical Physics |издательство=World Scientific |pages=19—55}}
* {{Ռուսերեն հոդված |ссылка=https://dx.doi.org/10.1111/j.1600-0498.2000.cnt430304.x |ref=Darrigol (Cent) |автор=Darrigol O. |заглавие=The Historians' Disagreements over the Meaning of Planck's Quantum |год=2001 |издание=Centaurus |pages=219—239 |volume=43}}
* {{Ռուսերեն հոդված |ссылка=https://dx.doi.org/10.1007/s00016-002-8363-7 |ref=Gearhart (PP) |автор=Gearhart C. A. |заглавие=Planck, the Quantum, and the Historians |год=2002 |издание=Physics in Perspective |pages=170—215 |volume=4}}
* {{Ռուսերեն հոդված |ссылка=https://dx.doi.org/10.1016/S1355-2198(02)00031-X |ref=Büttner et al. |автор=Büttner J., Renn J., Schemmel M. |заглавие=Exploring the limits of classical physics: Planck, Einstein, and the structure of a scientific revolution |год=2003 |издание=Studies in History and Philosophy of Modern Physics |pages=37—59 |volume=34}}
* {{Ռուսերեն հոդված |ссылка=https://dx.doi.org/10.1007/978-3-540-32665-6_2 |автор=Heilbron J. L. |заглавие=Max Planck’s compromises on the way to and from the Absolute |год=2007 |издание=Quantum Mechanics at the Crossroads |издательство=Springer |pages=21—37}}
* {{Ռուսերեն հոդված |ссылка=http://www.encyclopedia.com/doc/1G2-2830906010.html |ref=Hoffman |автор=Hoffman D. |заглавие=Max Planck |год=2008 |место=Detroit |издание=New Dictionary of Scientific Biography |издательство=Charles Scribner's Sons |pages=115 |volume=6}}
* {{Ռուսերեն հոդված |ссылка=http://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/andp.v17:2/3/issuetoc |заглавие=An issue in honour of Max Planck (1858–1947) on the occasion of his 150th birthday |год=2008 |издание=Annalen der Physik |номер=2—3 |volume=17}}
* {{Ռուսերեն հոդված |ссылка=https://dx.doi.org/10.1002/andp.200810294 |автор=Hoffmann D. |заглавие=“... you can't say to anyone to their face: your paper is rubbish.” Max Planck as Editor of the Annalen der Physik |год=2008 |издание=Annalen der Physik |pages=273—301 |volume=17}}
* {{Ռուսերեն հոդված |ссылка=https://dx.doi.org/10.1002/andp.200810336 |ref=Badino (AP) |автор=Badino M. |заглавие=The odd couple: Boltzmann, Planck and the application of statistics to physics (1900–1913) |год=2009 |издание=Annalen der Physik |pages=81—101 |volume=18}}
* {{Ռուսերեն հոդված |ссылка=http://quantum-history.mpiwg-berlin.mpg.de/eLibrary/fileserverPub/Badino_2010_Pursuing-an-idea.pdf/V1_Badino_2010_Pursuing-an-idea.pdf |ref=Badino (Gas) |автор=Badino M. |заглавие=Pursuing an Idea: Planck’s Quantum Theory of Ideal Gas |год=2010 |ответственный=preprint |pages=1—12}}
* {{Ռուսերեն հոդված |ссылка=https://dx.doi.org/10.1007/s00407-009-0053-2 |ref=Gearhart (AHES) |автор=Gearhart C. A. |заглавие=“Astonishing Successes” and “Bitter Disappointment”: The Specific Heat of Hydrogen in Quantum Theory |год=2010 |издание=Archive for History of Exact Sciences |pages=113—202 |volume=64}}
* {{Ռուսերեն հոդված |ссылка=https://dx.doi.org/10.1016/j.shpsb.2010.02.001 |ref=Wegener |автор=Wegener D. |заглавие=De-anthropomorphizing energy and energy conservation: The case of Max Planck and Ernst Mach |год=2010 |издание=Studies in History and Philosophy of Modern Physics |pages=146—159 |volume=41}}
* {{Ռուսերեն հոդված |ссылка=https://dx.doi.org/10.1140/epjh/e2011-20043-9 |ref=Straumann |автор=Straumann N. |заглавие=On the first Solvay Congress in 1911 |год=2011 |издание=European Physical Journal H |pages=379—399 |volume=36}}
* {{Ռուսերեն հոդված |ссылка=https://dx.doi.org/10.1002/andp.201100712 |автор=Badino M. |заглавие=Productive conservatism: Planck’s second theory of radiation |год=2012 |издание=Annalen der Physik |pages=A29—A31 |volume=524}}
* {{գիրք|հեղինակ= Кляус Е. М., Франкфурт У. И. |վերնագիր= Макс Планк |վայր= М. |հրատարակչություն= Наука |թվական= 1980 |էջ= 392 |ref = Кляус и Франкфурт}}
* {{գիրք|հեղինակ= Heilbron J. L. |վերնագիր= The Dilemmas of an Upright Man: Max Planck as Spokesman for German Science |վայր= Berkeley |հրատարակչություն= University of California Press |թվական= 1986 |ref= Heilbron}}
* Hans Hartmann: ''Max Planck als Mensch und Denker.'' Siegismund, Berlin 1938 (2. überarbeitete Auflage bei Hirzel, Leipzig 1948, 3. neubearbeitete Auflage bei Ott, Basel 1953, Ungekürzte Neuauflage als Taschenbuch bei Ullstein, Frankfurt 1964).
* Max Planck: ''Wissenschaftliche Selbstbiographie: Mit einem Bildnis und der von Max von Laue gehaltenen Traueransprache.'' Barth, Leipzig 1948.
* Wolfgang Gerlach: ''Die Quantentheorie: Max Planck, sein Werk und seine Wirkung.'' Universitätsverlag, Bonn 1948.
* [[Armin Hermann]]: ''Max Planck: mit Selbstzeugnissen und Bilddokumenten.'' Rowohlt, Reinbek 1973, ISBN 3-499-50198-8 (8. Auflage 2005).
* John Lewis Heilbron: ''The Dilemmas of an Upright Man: Max Planck and the fortunes of German science.'' University of California Press, Berkeley 1986, mit Literaturverzeichnis (erweiterte Ausgabe bei Harvard University Press, Cambridge 2000, ISBN 0-674-00439-6).
** In deutscher Übersetzung: John Lewis Heilbron: ''Max Planck: Ein Leben für die Wissenschaft 1858–1947.'' Aus dem Amerikanischen von Norma von Ragenfeld-Feldmann, Hirzel, Stuttgart 1988, ISBN 3-7776-0392-9. (2. korrigierte und ergänzte Auflage bei Hirzel, Stuttgart 2006, ISBN 3-7776-1438-6).
* ''Brieftagebuch zwischen Max Planck, Carl Runge, Bernhard Karsten und Adolf Leopold.'' Herausgegeben, eingeleitet und kommentiert von [[Klaus Hentschel]] und [[Renate Tobies]], ERS-Verlag, Berlin 1999 (zweite, erweiterte Auflage 2003).
* [[Ernst Peter Fischer]]: ''Der Physiker. Max Planck und das Zerfallen der Welt.'' Siedler, München 2007, ISBN 978-3-88680-837-3.
* [[Dieter Hoffmann (Historiker)|Dieter Hoffmann]]: ''Max Planck. Die Entstehung der modernen Physik.'' [[Verlag C.H. Beck]], München 2008, ISBN 978-3-406-56242-6.
<!-- alphabetisch geordnet -->
* Dieter Hoffmann (Hrsg.): ''Max Planck und die moderne Physik.'' Springer, Berlin 2010, ISBN 978-3-540-87844-5 (Aufsatzsammlung, mit Literaturverzeichnis).
* Jules Leveugle: ''La Relativité, Poincaré et Einstein, Planck, Hilbert: Histoire véridique de la Théorie de la Relativité.'' L’Harmattan, Paris 2004, ISBN 2-7475-6862-8 (Taschenbuch).
* Astrid von Pufendorf: ''Die Plancks. Eine Familie zwischen Patriotismus und Widerstand.'' Propyläen, Berlin 2006, ISBN 3-549-07277-5.
* Heinrich Vogel: ''Zum philosophischen Wirken Max Plancks.'' Akad.-Verlag, Berlin 1961.
<!--chronologisch geordnet-->
* [[Emil Warburg]], [[Max von Laue]], [[Arnold Sommerfeld]], [[Albert Einstein]], Max Planck: ''Zu Max Plancks sechzigstem Geburtstag: Ansprachen.'' Karlsruhe 1918 (mit Erinnerungen von Max Planck).
* Deutsche Akademie der Wissenschaften: ''Max Planck zum Gedenken.'' Berlin 1958.
* Kockel, Macke, Papapetrou: ''Max-Planck-Festschrift 1958.'' Berlin 1959.
* Eugen Hintsches, Dieter Hoffmann: ''Max Planck: Vorträge und Ausstellung zum 50. Todestag.'' Herausgegeben von der [[Max-Planck-Gesellschaft]] zur Förderung der Wissenschaften, Pressereferat, München 1997.
* Max Planck: ''Physikalische Abhandlungen und Vorträge: Aus Anlass seines 100. Geburtstages (23. April 1958).'' Herausgegeben vom Verband Deutscher Physikalischer Gesellschaften und der Max-Planck-Gesellschaft zur Förderung der Wissenschaften, Vieweg, Braunschweig 1958 (3 Bände).
* Petra Hauke: ''Literatur über Max Planck: Bestandsverzeichnis.'' Max-Planck-Gesellschaft zur Förderung der Wissenschaften, Berlin 2001, ISBN 3-927579-14-9 (Veröffentlichungen aus dem Archiv zur Geschichte der Max-Planck-Gesellschaft 14).

== Մեկնաբանություններ ==
{{ծանցանկ|group="Комм"}}

== Ծանոթագրություններ ==
{{ծանցանկ|2}}

== Արտաքին հղումներ ==
* {{Cite web |title=The Nobel Prize in Physics 1918 |url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1918/ |url-status=live |archiveurl=https://www.webcitation.org/67vbai4Cr?url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1918/ |archivedate=2012 թ․ մայիսի 25 |accessdate=2012 թ․ ապրիլի 29 |publisher=Nobelprize.org |lang=en |description=Информация с сайта Нобелевского комитета}}
* {{Cite web |author=Hoffmann D. (ed.) |date=Oct. 1997 |title=Max Planck: exhibition on the 50th anniversary of his death |url=http://www.max-planck.mpg.de/frameset_e.html |url-status=live |archiveurl=https://www.webcitation.org/69y3DXHKV?url=http://www.max-planck.mpg.de/frameset_e.html |archivedate=2012 թ․ օգոստոսի 16 |accessdate=2012 թ․ օգոստոսի 16 |publisher=Max-Planck-Society |lang=en}}
* {{Cite web |title=Max Planck |url=http://genealogy.math.ndsu.nodak.edu/id.php?id=20750 |url-status=live |archiveurl=https://www.webcitation.org/67vbbOvnm?url=http://genealogy.math.ndsu.nodak.edu/id.php?id=20750 |archivedate=2012 թ․ մայիսի 25 |accessdate=2012 թ․ ապրիլի 29 |work=Mathematics Genealogy Project |publisher=North Dakota State University |lang=en |description=Список учеников Макса Планка}}
* {{Cite web |author=O'Connor J. J., Robertson E. F. |title=Max Karl Ernst Ludwig Planck |url=http://www-history.mcs.st-andrews.ac.uk/Biographies/Planck.html |url-status=live |archiveurl=https://www.webcitation.org/67vbbzwiR?url=http://www-history.mcs.st-andrews.ac.uk/Biographies/Planck.html |archivedate=2012 թ․ մայիսի 25 |accessdate=2012 թ․ ապրիլի 29 |work=MacTutor History of Mathematics archive |publisher=University of St Andrews |lang=en}}
* {{Cite web |author=Stuewer R. H. |title=Max Planck |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/462888/Max-Planck |url-status=live |archiveurl=https://www.webcitation.org/67vbcXTZy?url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/462888/Max-Planck |archivedate=2012 թ․ մայիսի 25 |accessdate=2012 թ․ ապրիլի 29 |work=Encyclopædia Britannica |lang=en}}

== Աղբյուր ==
* Գ. Յա. Մյակիշև, Բ. Բ. Բուխովցև «Ֆիզիկա», 1992 թ., «Լույս» հրատարակչություն
{{Ֆիզիկայի Նոբելյան մրցանակ}}
{{արտաքին հղումներ}}

{{DEFAULTSORT:Պլանկ, Մաքս}}
[[Կատեգորիա:19-րդ դարի ֆիզիկոսներ]]
[[Կատեգորիա:20-րդ դարի ֆիզիկոսներ]]
[[Կատեգորիա:ԱՄՆ-ի գիտությունների ազգային ակադեմիայի անդամներ]]
[[Կատեգորիա:ԱՄՆ-ի գիտությունների ազգային ակադեմիայի արտասահմանյան անդամներ]]
[[Կատեգորիա:Բավարիայի գիտությունների ակադեմիայի անդամներ]]
[[Կատեգորիա:Գերմանացի նոբելյան մրցանակակիրներ]]
[[Կատեգորիա:Գերմանացի ֆիզիկոսներ]]
[[Կատեգորիա:Լոնդոնի թագավորական միության արտասահմանյան անդամներ]]
[[Կատեգորիա:ԽՍՀՄ ԳԱ իսկական անդամներ]]
[[Կատեգորիա:Կաթվածից մահացածներ]]
[[Կատեգորիա:Հումբոլդտի համալսարանի շրջանավարտներ]]
[[Կատեգորիա:Մաքս Պլանկ]]
[[Կատեգորիա:Մյունխենի համալսարանի շրջանավարտներ]]
[[Կատեգորիա:Նիդերլանդների արվեստի և գիտությունների թագավորական ակադեմիայի անդամներ]]
[[Կատեգորիա:Շվեդիայի գիտությունների թագավորական ակադեմիայի անդամներ]]
[[Կատեգորիա:Պրուսիայի գիտությունների ակադեմիայի անդամներ]]
[[Կատեգորիա:Սանկտ Պետերբուրգի գիտությունների ակադեմիայի թղթակից անդամներ]]
[[Կատեգորիա:Տեսական ֆիզիկոսներ]]
[[Կատեգորիա:Ֆիզիկոսներ այբբենական կարգով]]