Դիտել Մետաղ էջի վիքիկոդը

[[Պատկեր:Gallium1 640x480.jpg|մինի|200px|Գալիումի բյուրեղ]]
'''Մետաղ''' ({{lang-lat|metallum}} բառից, նշանակում է «հանքահոր»), առանձնահատուկ մետաղների հատկությունների տարրերի մի խումբ, որոնք ունեն բարձր էլեկտրաջերմահաղորդականություն, դիմադրության դրական ջերմաստիճանային գործակից։ Այսօր բացահայտված է միայն 98 մետաղատեսակ։

== Բնության մեջ  ==
Մետաղների մեծ մասը հանդիպում է [[բնություն|բնության]] մեջ [[քիմիական միացություն|միացությունների]] և [[հանքաքար]]երի ձևով։ Նրանք կազմում են [[օքսիդ]]ներ, [[սուլֆիդ]]ներ, [[կարբոնատ]]ներ և այլ [[քիմիա]]կան միացություններ։ Մաքուր մետաղների ստացման և հետագա օգտագործման համար անհրաժեշտ է դրանք զատել հանքաքարից և զտել։ Անհրաժեշտության դեպքում կատարվում է մետաղների [[լեգիրացում]] և/կամ այլ մշակում։ Դրա ուսումնասիրությամբ զբաղվում է [[մետալուրգիա]] կոչվող [[գիտություն]]ը։ Այն տարբերում է սև ([[երկաթ]]ի հիմքով) և գունավոր (դրանց բաղադրության մեջ չի մտնում երկաթը, շուրջ 70 տարր) մետաղների համաձուլվածքները։ [[Ոսկի]]ն, [[արծաթ]]ը և [[պլատին]]ը դասվում են թանկարժեք (ազնիվ) մետաղների շարքին։ Բացի այդ, փոքր քանակությամբ մետաղներ առկա են նաև [[ծով]]ի [[ջուր|ջրում]], [[բույս]]երում, կենդանի [[օրգանիզմ]]ներում, որոնք կարևոր նշանակություն ունեն օրգանական աշխարհի ձևավորման և գոյատևման գործընթացներում։

Հայտնի է, որ մարդու օրգանիզմի 3%-ը կազմված է մետաղներից<ref>{{Cite web |url=http://n-t.ru/ri/kk/hm16.htm |title=Յուրի Կուշկին «Մեզ շրջապատող քիմիան» |accessdate=2014 թ․ փետրվարի 28 |archive-date=2012 թ․ հունվարի 25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120125095019/http://n-t.ru/ri/kk/hm16.htm |url-status=dead }}</ref>։ Մեր [[բջիջ]]ներում ամենաշատը առկա են [[կալցիում]]ը ([[ոսկոր]]ներում) և [[նատրիում]]ը, որը [[միջբջջային հեղուկ]]ում և [[ցիտոպլազմա]]յում [[էլեկտրոլիտ]]ի դեր է կատարում։ [[Մագնեզիում]]ը կուտակվում է [[մկանային համակարգ|մկանային]] հյուսվածքներում և [[նյարդային բջիջ]]ներում, [[պղինձ]]ը՝ [[լյարդ]]ում, [[երկաթ]]ը՝ [[արյուն|արյան]] կարմիր գնդիկների մեջ (կարմիր գույնը պայմանավորված է հենց երկաթի առկայությամբ)։

== Արդյունահանում ==
[[Պատկեր:Geode mineral of brasil.png|thumb|Մետաղի հանքաքար]]
Մետաղները հաճախ հողից ստացվում են [[հանքային արդյունաբերություն|հանքային արդյունաբերության]] միջոցով, արդյունքը՝ ստացված հանքաքարերը, ծառայում են որպես անհրաժեշտ [[տարր]]երի համեմատաբար հարուստ աղբյուր։ Հանքաքարերի գտնվելու վայրը պարզելու համար օգտագործվում են հատուկ հետազոտական մեթոդներ, որոնց մեջ է մտնում հանքաքարերի հանքատեղերի հետախուզությունը։ [[Հանքատեղ]]երը, որպես կանոն, բաժանվում են [[քարահանք]]երի (հանքաքարերի մշակումը մակերևույթին), որտեղ հանույթը կատարվում է [[բնահող]]ի դուրսբերումով, որն ուղեկցվում է [[ծանր տեխնիկա]]յով, ինչպես նաև՝ [[ստորգետնյա հանքահոր]]երի։

Մետաղները դուրս են բերվում արդյունահանանված հանքաքարերից, որպես կանոն, քիմիական կամ էլեկտրոլիտիկ վերականգնման միջոցով։ Հրամետաղագործության մեջ հրաքարից մետաղի հումքի փոխակերպման համար կիրառվում է բարձր ջերմաստիճանը, հիդրոմետաղագործության մեջ նույն նպատակներով օգտածործվում է [[ջրային քիմիա]]ն։ Կիրառված մեթոդը կախված է մետաղի տեսակից և աղտոտվածության տիպից։

Երբ մետաղի հանքաքարը հանդիսանում է մետաղի և ոչ մետաղի [[իոնական միացություն]], մաքուր մետաղի դուրսբերման համար այդ սովորաբար ենթարկվում է [[հալեցում|հալեցման]]՝ տաքացում, որն ուղեկցվում է վերականգնմամբ։ Շատ տարածված մետաղներ, ինչպիսին է օրինակ [[երկաթ]]ը, հալեցվում են, կիրառելով [[ածխածին]], որպես վերականգնող։ Մի շարք մետաղներ, ինչպիսիք են [[ալյումին]]ն ու [[նատրիում]]ը, չունեն ոչ մի տնտեսապես արդարացված վերականգնող և արդյունահանվում են [[էլեկտրոլիզ]]ի միջոցով<ref name="losal">{{ref-en}} {{cite web|url=http://periodic.lanl.gov/11.shtml|title=Los Alamos National Laboratory – Sodium|archiveurl=https://www.webcitation.org/69fbIIDQN?url=http://periodic.lanl.gov/11.shtml|archivedate=2012 թ․ օգոստոսի 4|accessdate=2014 թ․ փետրվարի 28|url-status=live}}</ref><ref>{{ref-en}} {{cite web|url=http://periodic.lanl.gov/13.shtml|title=Los Alamos National Laboratory – Aluminum|archiveurl=https://www.webcitation.org/69fbIm7Or?url=http://periodic.lanl.gov/13.shtml|archivedate=2012 թ․ օգոստոսի 4|accessdate=2014 թ․ փետրվարի 28|url-status=live}}</ref>։

[[Սուլֆիդ]]ային հանքաքարերը չեն բարելավվում մինչև մաքուր մետաղի ստացումը, բայց այրվում են օդում՝ օքսիդի վերածման նպատակով։

== Մետաղների հատկություններ ==
=== Մետաղների բնորոշ հատկություններ ===

* Մետաղական փայլ (բնորոշ է ոչ միայն մետաղների համար. առկա է նաև ոչ մետաղներ [[յոդ]]ի և [[գրաֆիտ]]ի տեսքով [[ածխածին|ածխածնի]] մոտ)
* լավ [[էլեկտրահաղորդականություն]]
* Հեշտ մեխանիկական մշակման հնարավորություն (տե՛ս [[պլաստիկություն]], սակայն որոշ մետաղներ, օրինակ [[գերմանիում]]ն ու [[բիսմութ]]ը պլաստիկ չեն)
* Բարձր [[խտություն]] (սովորաբար մետաղները ոչ մետաղներից ծանր են)
* Հալման բարձր ջերմաստիճան (բացառություններ են՝ [[սնդիկ]]ն ու [[ալկալիական մետաղներ]]ը)
* Բարձր [[ջերմահաղորդականություն]]
* [[Ռեակցիա]]ներում հիմնականում հանդիսանում են [[վերականգնողներ]]

=== Մետաղների ֆիզիկական հատկություններ ===
[[Պատկեր:Barium unter Argon Schutzgas Atmosphäre.jpg|thumb|250x250px|[[Բարիում]]]]
[[Պատկեր:Aluminium bar surface etched.jpg|thumb|250x250px|[[Ալյումին]]]]
Բոլոր մետաղները (բացի սնդիկից և պայմանականորեն ֆրանսիումից) [[սովորական պայմաններ]]ում գտնվում են [[Պինդ մարմին|պինդ ագրեգատային վիճակ]]ում, սակայն ունեն տարբեր [[կարծրություն]]։ Ստորև ներկայացված են մի շարք մետաղների կարծրությունները՝ ըստ [[Մոոսի շարք]]ի.

Մաքուր մետաղների հալման ջերմաստիճանը տատանվում է -39<sup>о</sup>С-ից ([[սնդիկ]]) 3410<sup>о</sup> С միջակայքում ([[Վոլֆրամ]])։ Մետաղների մեծամասնության [[հալման ջերմաստիճան]]ը ([[ալկալիական մետաղներ]]ից բացի) բարձր է, սակայն որոշ «նորմալ» մետաղները, ինչպիսիք են օրինակ [[անագ]]ն, [[գալիում]]ը ու [[կապար]]ը, կարելի է հալեցնել հասարակ էլեկտրական կամ [[գազօջախ|գազ]]ային [[վառարան]]ի վրա։

Կախված [[խտություն]]ից՝ մետաղները լինում են թեթև (խտությունը 0,53 ÷ 5 գ/սմ<sup>3</sup>) և ծանր (5 ÷ 22,5 գ/սմ³)։ Ամենաթեթև մետաղն է [[լիթիում]]ը ( խտությունը 0.53 գ/սմ³)։ Ամենածանր մետաղը ներկա պահին անվանել հնարավոր չէ, քանի որ ամենածանր մետաղների՝ [[օսմիում]]ի և [[իրիդիում]]ի, խտությունները գրեթե հավասար են (մոտ 22.6 գ/սմ³ - ճիշտ 2 անգամ ավելի, քան [[կապար]]ի խտությունն է), իսկ դրանց ստույգ խտության հաշվումը չափազանց դժվար է՝ դրա համար անհրաժեշտ է լրիվ մաքրել մետաղը, քանի որ յուրաքանչյուր խառնուրդ ցածրացնում է դրանց խտությունը։

Մետաղների մեծամասնությունը [[պլաստիկ]] է, այսինքն մետաղյա լարը կարելի է թեքել, և այն չի կոտրվի։ Սա տեղի է ունենում մետաղների [[ատոմ]]ների շերտերի՝ առանց նրանց միջև կապի խախտման տեղաշարժերի պատճառով։ Ամենապլաստիկ մետաղներն են [[ոսկի]]ն, [[երկաթ]]ն ու [[պղինձ]]ը։ Ոսկուց կարելի է պատրաստել 0.003 մմ հաստությամբ թիթեղ, որը կիրառվում է իրեղենի ոսկեպատման համար։ Սակայն ոչ բոլոր մետաղներն են պլաստիկ։ [[Ցինկ]]ի և [[անագ]]ի լարը ճռթճռթում է՝ այն թեքելիս, [[մանգան]]ն ու [[բիսմութ]]ը, դեֆորմացիայի ենթարկվելիս, գրեթե ընդհանրապես չեն թեքվում, այլ միանգամից կոտրվում են։

Պլաստիկությունը կախված է նաև մետաղի մաքրությունից. այդպես՝ շատ մաքուր [[քրոմ]]ը բավականին պլաստիկ է, սակայն դրանում չնչին խառնուրդի դեպքում, այն դառնում է փխրուն և ավելի կարծր։ Որոշ մետաղներ, ինչպիսիք են ոսկին, [[արծաթ]]ը, կապարը, [[ալյումին]]ը, օսմիումը, կարող են միաձուլվել իրար հետ, սակայն դա կխլի տասնյակ տարիներ։

Բոլոր մետաղները [[էլեկտրական հոսանք]]ի լավ [[հաղորդիչ]]ներ են, սա պայմանավորված է դրանց [[բյուրեղ]]ային ցանցում առկա շարժուն [[էլեկտրոն]]ներով, որոնք շարժվում են էլեկտրական դաշտի ազդեցության տակ։ [[Արծաթ]]ը, [[պղինձ]]ն ու [[ալյումին]]ը ունեն ամենաբարձր [[էլեկտրահաղորդականություն]]ը, որի պատճառով վերջին երկուսը հաճախակի օգտագործվում են [[հաղորդալար]]երի պատրաստման համար։ Բարձր էլեկտրահաղորդականություն ունի նաև [[նատրիում]]ը։ Փորձարարական տեխնիկայում հայտնի են նատրիումային էլեկտրահաղորդալարերի՝ նատրիումով լցված չժանգոտվող պողպատից խողովակների, կիրառման փորձեր։ Նատրիումի ցածր տեսակարար զանգվածի շնորհիվ, հավասարաչափ դիմադրության դեպքում նատրիումային լարերը ստացվում են պղնձյա և նույնիսկ ալյումինե լարերից զգալիորեն թեթև։

Մետաղների բարձր ջերմահաղորդականությունը նույնպես կախված է ազատ էլեկտրոնների շարժունակությունից։ Այդ պատճառով [[ջերմահաղորդականություն|ջերմահաղորդականության]] շարքը նման է էլեկտրահաղորդականության շարքին, ուստի ջերմության, ինչպես նաև էլեկտրական հոսանքի ամենալավ հաղորդիչը հանդիսանում է [[արծաթ]]ը։ Նատրիումը նույնպես կիրառվում է, որպես ջերմության լավ հաղորդիչ։ Լայն տարածված է նատրիումի օգտագործումը օրինակ ավտոմոբիլային շարժիչների կափույրների սառեցման և բարելավման համար։

Մետաղների մեծամասնության գույնը գրեթե նունն է՝ բաց մոխրագույն՝ երկնագույն երանգով։ Ոսկին, պղինձն ու ցեզիումը համապատասխանաբար դեղին, կարմիր և բաց դեղին գույնի են։

=== Մետաղների աղյուսակ ըստ կարծրության ===
Ստորև աղյուսակի տեսքով ներկայացվում է որոշ մետաղների կարծրությունը ըստ Մոսսի սանդղակի<ref>{{գիրք | հեղինակ = Պովարեննիխ Ա. Ս. |վերնագիր = Միներալների կարծրություն | բնօրինակ = Твердость минералов|  հրատարակչություն = АН УССР| թվական = 1963 | մեջբերվող էջեր= 197-208. | էջերի թիվ= 304 |վայր = }}</ref>։

{| align="center" class="wikitable sortable" 
!Կարծրություն!!Մետաղ
|-
|0.2||[[Ցեզիում]]
|-
|0.3||[[Ռուբիդիում]]
|-
|0.4||[[Կալիում]]
|-
|0.5||[[Նատրիում]]
|-
|0.6||[[Լիթիում]]
|-
|1.2||[[Ինդիում]]
|-
|1.2||[[Թալիում]]
|-
|1.25||[[Բարիում]]
|-
|1.5||[[Ստրոնցիում]]
|-
|1.5||[[Գալիում]]
|-
|1.5||[[Անագ]]
|-
|1.5||[[Կապար]]
|-
|1.5||[[Սնդիկ]]
|-
|1.75||[[Կալցիում]]
|-
|2.0||[[Կադմիում]]
|-
|2.25||[[Բիսմութ]]
|-
|2.5||[[Մագնեզիում]]
|-
|2.5||[[Ցինկ]]
|-
|2.5||[[Լանթան]]
|-
|2.5||[[Արծաթ]]
|-
|2.5||[[Ոսկի]]
|-
|2.59||[[Իտրիում]]
|-
|2.75||[[Ալյումին]]
|-
|3.0||[[Պղինձ]]
|-
|3.0||[[Ծարիր]]
|-
|3.0||[[Թորիում]]
|-
|3.17||[[Սկանդիում]]
|-
|3.5||[[Պլատին]]
|-
|3.75||[[Կոբալտ]]
|-
|3.75||[[Պալադիում]]
|-
|3.75||[[Ցիրկոնիում]]
|-
|4.0||[[Երկաթ]]
|-
|4.0||[[Նիկել]]
|-
|4.0||[[Հաֆնիում]]
|-
|4.0||[[Մանգան]]
|-
|4.5||[[Վանադիում]]
|-
|4.5||[[Մոլիբդեն]]
|-
|4.5||[[Ռոդիում]]
|-
|4.5||[[Տիտան]]
|-
|4.75||[[Նիոբիում]]
|-
|5.0||[[Իրիդիում]]
|-
|5.0||[[Ռութենիում]]
|-
|5.0||[[Տանտալ]]
|-
|5.0||[[Տեխնեցիում]]
|-
|5.0||[[Քրոմ]]
|-
|5.5||[[Բերիլիում]]
|-
|5.5||[[Օսմիում]]
|-
|5.5||[[Ռենիում]]
|-
|6.0||[[Վոլֆրամ]]
|-
|6.0||[[Ուրան (տարր)|Ուրան]]
|}

=== Մետաղների քիմիական հատկություններ ===
[[Պատկեր:Lithium chloride.jpg|մինի|Լիթիումի քլորիդ]]
Մետաղների մեծամասնության արտաքին [[էներգիա]]կան մակարդակում առկա է [[էլեկտրոն]]ների փոքր քանակ (1-3), այդ պատճառով նրանք ռեակցիաների մեծ մասում հանդես են գալիս որպես վերականգնողներ (այսինքն «տալիս են» իրենց էլեկտրոնները)։

''' Պարզ նյութերի հետ փոխազդեցությունը'''
* [[թթվածին|Թթվածնի]] հետ փոխազդում են բոլոր մետաղները, բացի [[ոսկի|ոսկուց]] և [[պլատին]]ից։ [[Արծաթ]]ի հետ փոխազդեցությունը նկատվում է միայն բարձր ջերմաստիճանների դեպքում, սակայն [[արծաթի (II) օքսիդ]]ը գրեթե չի առաջանում, քանի որ այն ջերմապես անկայուն է։ Կախված մետաղի տեսակից՝ ելանյութը կարող է լինել [[օքսիդ]], [[պերօքսիդ]]։
<math>\mathrm{4Li+O_2=2Li_2O}</math> ''[[լիթիում]]ի օքսիդ'' <br />
<math>\mathrm{2Na+O_2=Na_2O_2}</math> ''[[նատրիում]]ի պերօքսիդ'' <br />
<math>\mathrm{K+O_2=KO_2}</math> ''[[կալիում]]ի գերրօքսիդ'' <br />
Պերօքսիդից օքսիդ ստանալու համար պերօքսիդը վերականգնվում է մետաղի միջոցով. <br />
<math>\mathrm{Na_2O_2+2Na=2Na_2O}</math> <br />
Միջին և ցածր ակտիվության մետաղների հետ [[ռեակցիա]]ն անցնում է տաքացման միջոցով. <br />
<math>\mathrm{3Fe+2O_2=Fe_3O_4}</math><br />
<math>\mathrm{2Hg+O_2=2HgO}</math><br />
<math>\mathrm{2Cu+O_2=2CuO}</math>
* [[Ազոտ]]ի հետ փոխազդում են միայն ամենաակտիվ մետաղները, սենյակային ջերմաստիճանում փոխազդում է միայն [[լիթիում]]ը՝ կազմելով [[նիտրիդ]]ներ։
<math>\mathrm{6Li+N_2=2Li_3N}</math> <br />
Տաքացման ժամանակ՝ <br />
<math>\mathrm{2Al+N_2=2AlN}</math><br />
<math>\mathrm{3Ca+N_2=Ca_3N_2}</math> 
* [[ծծումբ|Ծծմբի]] հետ փոխազդում են բոլոր մետաղները՝ բացի ոսկուց ու պլատինից.
[[Երկաթ]]ը փոխազդում է ծծմբի հետ տաքացման դեպքում, կազմելով [[սուլֆիդ]]։ <br />
<math>\mathrm{Fe+S=FeS}</math> 
* [[ջրածին|Ջրածնի]] հետ փոխազդում են միայն ամենաակտիվ մետաղները, այսինքն IA և IIA խմերի տարրերը, բացառությամբ [[բերիլիում]]ի։ Ռեակցիաները իրականացվում են տաքացման դեպքում՝ կազմելով [[հիդրիդ]]ներ։ Ռեակցիաներում մետաղը հանդիսանում է վերականգնող, ջրածնի [[օքսիդացման աստիճան]]ը -1 է։
<math>\mathrm{2Na+H_2=2NaH}</math> <br />
<math>\mathrm{Mg+H_2=MgH_2}</math> 
* [[ածխածին|Ածխածնի]] հետ փոխազդում են միայն ամենաակտիվ մետաղները, ընդ որում՝ ռեակցիայի ընթացքում ստացվում են [[ացետիլենիդ]]ներ կամ [[մեթանիդ]]ներ։ Ացետիլենիդները ջրի հետ փոխազդելիս տալիս են [[աթետիլեն]], մեթանիդները՝ [[մեթան]]։
<math>\mathrm{2Na+2C=Na_2C_2}</math> <br />
<math>\mathrm{Na_2C_2+2H_2O=2NaOH+C_2H_2}</math>

== Կառուցվածք ==
Ըստ [[Դմիտրի Մենդելեև|Մենդելեևի]] [[Պարբերական աղյուսակ]]ի քիմիական տարրերը բաժանվում են.
:* [[Մետաղ]]ների
:* Ոչ մետաղների
:* Կիսահաղորդիչների

Մետաղները կազմում են այդ տարրերի '''76.2%'''-ը։

Պարզ մետաղ կոչվում է հիմնականում մետաղական մեկ տարրից բաղկացած նյութը։ Մետաղները ոչ մետաղներից և կիսահաղորդիչներից տարբերող բնորոշ հատկանիշներն են՝ ջերմաստիճանի իջեցմանը համեմատ աճող բարձր [[էլեկտրահաղորդականությունը]], [[պլաստիկությունը]], լույս անդրադարձնելու ունակությունը([[մետաղական փայլ]]), և բարձր [[ջերմահաղորդականությունը]]։ Այս հատկությունները պայմանավորված են մետաղական տարրերի ատոմների կառուցվածքի առանձնահատկությամբ։<br>
Ցանկացած մետաղական տարրի ատոմ կազմված է դրական լիցքավորված միջուկից (պրոտոններից և նեյտրոններից) և նրա շուրջը արագ պտտվող բացասական լիցքավորված էլեկտրոններից։ Պրոտոնի և էլեկտրոնի լիցքերը մեծությամբ հավասար են, նշաններով հակադիր, իսկ ատոմում նրանց թիվը հավասար։ Ատոմի արտաքին թաղանթում կարող են գտնվել '''1-8''' վալենտային էլեկտրոններ։

Մետաղական տարրերի ատոմները ունեն նվազագույն թվով վալենտային էլեկտրոններ՝ առավելապես 1 և 2, հազվադեպ՝ 3։ Թույլ վալենտային էլեկտրոնները պոկվում են ատոմից՝ մետաղի հեղուկ կամ պինդ վիճակում, և նորից միանում նրանցից որևէ մեկին։ Որքան մեծ է ազատ էլեկտրոնների կոնցենտրացիան, այնքան խիստ են արտահայտված տարրի մետաղական հատկությունները։ Ազատ էլեկտրոնների այդ ամբողջությունը կոչում են [[էլեկտրոնային գազ]]։ Մետաղների դրական լիցքավորված իոնների և բացասական լիցքավորված էլեկտրոնային գազի միջև էլեկտրական ձգման ուժերը ամուր կապ են ստեղծում մետաղի ատոմների միջև, որը կոչվում է '''մետաղական կապ'''։

Մետաղների ատոմային կառուցվածքը յուրահատուկ է, այդ իսկ պատճառով նրանք օժտված են բազմաթիվ հատկություններով, և ամենալայն կիրառությունը ունեն մինչ այժմ, հիմա և հետագայում։ Այն կառուցվածքը, որը տեսանելի է անզեն աչքով կամ [[խոշորացույց]]ի օգնությամբ (մինչև 25 անգամ մեծացնելիս), կոչվում է մակրոկառուցվածք։ Մակրոկառուցվածքը ուսումնասիրում են [[շինվածք]]ից կամ նախապատրաստուկից կտրված հարթ նմուշների, ինչպես նաև շինվածքի կոտրվածքների վրա։ Մակրոկառուցվածքի հետազոտման ժամանակ կարելի է հայտնաբերել մետաղի հոծության խախտումները, խառնուկների բաշխումը, [[բյուրեղ]]ների ձևն ու դասավորությունը շինվածքի տարբեր մասերում։

== Թթուների փոխազդեցությունը մետաղների հետ ==
[[Թթու]]ների հետ մետաղները փոխազդում են տարբեր ձևերով։ Այն մետաղները, որոնք [[էլեկտրոքիմիական ակտիվության շարք]]ում ընկած են [[ջրածին|ջրածնից]] առաջ, փոխազդում են գրեթե բոլոր թթուների հետ։

=== Չօքսիդացող թթուների փոխազդեցությունը էլեկտրաքիմիական շարքում մինչև ջրածինը ընկած մետաղների հետ ===

Կատարվում է [[տեղակալման ռեակցիա]], որը նաև հանդիսանում է [[օքսիդա-վերականգնման ռեակցիա]].
: <math>\mathsf{Mg + 2HCl = MgCl_2 + H_2\uparrow}</math>

: <math>\mathsf{2Al+2H_3PO_4 = 2AlPO_4 + 3H_2\uparrow}</math>

=== Ծծմբական թթվի՝ H<sub>2</sub>SO<sub>4</sub> փոխազդեցությունը մետաղների հետ ===

Օքսիդացնող թթուները կարող են փոխազդել նաև էլեկտրաքիմիական շարքում ջրածնից հետո գտնվող մետաղների հետ.
: <math>\mathsf{Cu + 2H_2SO_4 = CuSO_4 + SO_2\uparrow + 2 H_2O}</math>

Շատ նոսրեցված թթուն փոխազդում է մետաղի հետ դասական դրույթներին համապատասխան.
: <math>\mathsf{Mg + H_2SO_4 = MgSO_4 + H_2\uparrow}</math>

Թթվի [[կոնցենտրացիա]]յի մեծացման դեպքում կազմվում են տարբեր ելանյութեր.
: <math>\mathsf{Mg + 2H_2SO_4 = MgSO_4 + SO_2\uparrow + 2H_2O}</math>

: <math>\mathsf{3Mg + 4H_2SO_4 = 3MgSO_4 + S\downarrow + 4H_2O}</math>

: <math>\mathsf{4Mg + 5H_2SO_4 = 4MgSO_4 + H_2S\uparrow + 4H_2O}</math>

=== Ազոտական թթվի (HNO<sub>3</sub>) փոխազդեցություն ===
: <math>\mathsf{Cu + 4HNO_3 (60\%) = Cu(NO_3)_2 + 2NO_2\uparrow + 2H_2O}</math>

: <math>\mathsf{3Cu + 8HNO_3 ( 30\%)= 3Cu(NO_3)_2 + 2NO\uparrow + 4H_2O}</math>

Ակտիվ մետաղների հետ փոխազդեցության դեպքում ռեակցիաների տարբերակները ավելի են շատանում.
: <math>\mathsf{Zn + 4HNO_3 (60\%)= Zn(NO_3)_2 + 2NO_2\uparrow + 2H_2O}</math>

: <math>\mathsf{3Zn + 8HNO_3 (30\%)= 3Zn(NO_3)_2 + 2NO\uparrow + 4H_2O}</math>

: <math>\mathsf{4Zn + 10HNO_3 (20\%)= 4Zn(NO_3)_2 + N_2O\uparrow + 5H_2O}</math>

: <math>\mathsf{5Zn + 12HNO_3 (10\%)= 5Zn(NO_3)_2 + N_2\uparrow + 6H_2O}</math>

: <math>~\mathsf{4Zn + 10HNO_3 (3\%)= 4Zn(NO_3)_2 + NH_4NO_3 + 3H_2O}</math>

=== Լեգիրում ===
[[Լեգիրում]]ը [[հալույթ]]ի մեջ հավելյալ տարրերի ներմուծումն է, որոնք փոփոխում են հիմնական մետաղի [[մեխանիկա]]կան, [[ֆիզիկա]]կան ու [[քիմիա]]կան հատկությունները։

== Տես նաև ==
* [[Մետաղների հատկություններ]]
* [[Մետաղների կառուցվածք]]

== Ծանոթագրություններ ==
{{ծանցանկ}}

== Արտաքին հղումներ ==
* [http://bettly.ru/tabulky/tvrdost-mohs.htm Տարբեր մետաղների կարծրության սանդղակ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140330001433/http://bettly.ru/tabulky/tvrdost-mohs.htm |date=2014-03-30 }}
* [http://www.imet.ac.ru/metally/ «Մետաղներ» ամսագրի կայք]
{{Արտաքին հղումներ}}

{{Օրվա հոդված նախագծի մասնակից}}

[[Կատեգորիա:Մետաղներ]]