Դիտել Մերիտոկրատիա էջի վիքիկոդը

{{Քաղաքականություն}}
'''Մերիտոկրատիա''' կամ '''շնորհապետություն''' (բառացիորեն «արժանիների իշխանություն», [[Լատիներեն|լատ.]] meritus - արժանի և [[Հին հունարեն|հին հուն.]] κράτος - իշխանություն, [[կառավարում]]), կառավարման ձև, համաձայն որի բարձրագույն (ղեկավար) պաշտոնները պետք է զբաղեցնեն մարդիկ՝ ելնելով իրենց սոցիալապես կամ ինստիտուցիոնալ ճանաչված, անհատական «ձեռքբերումներից» կամ «հատուկ արժանիքներից», անկախ սոցիալական ծագումից և ֆինանսական կարողությունից։

Մեծ մասամբ կիրառվում է երկու իմաստով։ Տերմինի առաջին իմաստը համապատասխանում է այն համակարգին, որտեղ ղեկավարները նշանակվում են ըստ առանձնահատուկ [[տաղանդ]]ների (նման համակարգը բավական հակադրվում է ինչպես [[արիստոկրատիա]]յին, այնպես էլ [[դեմոկրատիա]]յին)։ Երկրորդ՝ առավել տարածված իմաստը ենթադրում է մեկնարկային պայմանների ստեղծում օբյեկտիվորեն օժտված և աշխատասեր մարդկանց համար, որպեսզի նրանք ապագայում հնարավորություն ունենան հասարակական բարձր [[Սոցիալական կարգավիճակ|դիրք]] գրավել [[Կատարյալ մրցակցություն|ազատ մրցակցային]] պայմաններով։

== Տերմինի պատմություն ==
Չնայած ինքնին ''մերիտոկրատիա'' հասկացությունը գոյություն է ունեցել դարեր շարունակ (օրինակ՝ [[Կոնֆուցիականություն|կոնֆուցիական]] փիլիսոփայության շրջանակներում, հենց «մերիտոկրատիա» տերմինը այսինքն՝ «արժանիների իշխանություն». լատիներեն «արժանանալ» և հին հունական «իշխանություն» բառերից), այն առաջին անգամ օգտագործել է գերմանա-ամերիկացի [[փիլիսոփա]] [[Հաննա Արենդտ]]ը 1954 թվականին գրված իր «Կրթության ճգնաժամ» էսսեում նվաստացուցիչ իմաստով և վերաբերում է անգլիական կրթական համակարգում մերիտոկրատիայի կիրառմանը<ref>[http://www.instituteofideas.com/documents/PGF_Arendt_Education.pdf "Crisis in Education"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131014030134/http://www.instituteofideas.com/documents/PGF_Arendt_Education.pdf|date=14 October 2013}} (էջ 4)</ref>։

Մի քանի տարի անց տերմինը կիրառել է բրիտանացի քաղաքական գործիչ և սոցիոլոգ [[Մայքլ Յանգ]]ը իր «Մերիտոկրատիայի ծագումը» երգիծական աշխատությունում, որին բացասական ենթատեքստ է տվել. գրքում նկարագրվում է [[Ապագայապաշտություն|ֆուտուրիստական]] հասարակություն, որտեղ հասարակական դիրքը որոշվում է [[ինտելեկտ]]ով ([[Ինտելեկտի գործակից|IQ]]-ով)։ Գրքում նման համակարգը հանգեցնում է [[Հեղափոխություն|հեղափոխության]], որի ժամանակ զանգվածները տապալում են ամբարտավան և ժողովրդից կտրված [[Վերնախավ|էլիտային]]։ Նմանատիպ սյուժեներ օգտագործվել են նաև այլ գրական ստեղծագործություններում։

Հետագայում տերմինը ձեռք է բերել ավելի դրական երանգավորում, որը մեծ մասամբ կիրառում էին հնարավորությունների համընդհանուր հավասարության կողմնակիցները։ 1973 թվականին գրված իր «Գալիք հետինդուստրիալ հասարակություն» գրքում [[Դանիել Բել]]ը կարծիք է հայտնում<ref>{{Cite news |last1=Littler |first1=Jo |date=2017 թ․ մարտի 20 |title=Meritocracy: the great delusion that ingrains inequality |url=https://www.theguardian.com/commentisfree/2017/mar/20/meritocracy-inequality-theresa-may-donald-trump |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170713210234/https://www.theguardian.com/commentisfree/2017/mar/20/meritocracy-inequality-theresa-may-donald-trump |archive-date=2017 թ․ հուլիսի 13 |access-date=2017 թ․ հուլիսի 14 |work=[[The Guardian]]}}</ref>, որ մերիտոկրատիան հնարավորություն կտա վերացնել [[բյուրոկրատիա]]ն, ինչպես նաև փոխել հասարակության սոցիալական համարգը ընդհանրապես<ref>Белл Д. Грядущее постиндустриальное общество. М.: Академия, 1999. ISBN 5-87444-070-4</ref>։ Նմանատիպ հայացքների էին հարում նաև արևմտյան սոցիոլոգիայում [[նեոպահպանողականություն|նեոպահպանողականության]] կողմնակիցները ([[Զբիգնև Բժեզինսկի]])։

Քաղաքագիտության և քաղաքականության Օքսֆորդի բացատրական բառարանում տերմինը հայերեն թարգմանվել է որպես ''«արժանավարություն»''<ref>Քաղաքագիտության և քաղաքականության Օքսֆորդի բացատրական բառարան, Երևան, Գիտանք, 2003, էջ 344. ISBN 99930-963-0-X</ref>։

== Բանաձևեր ==
Ըստ [[Մայքլ Յանգ|Մ. Յանգի]]` մերիտոկրատիան ինտելեկտի (<math>IQ</math>) և ջանք ու եռանդի (<math>E</math>- effort) գումարն է<ref name=":0">Յանգի բնօրինակ մեջբերումները վերցված են։ {{Cite journal |last=Appiah |first=Kwame Anthony |date=2018 թ․ հոկտեմբերի 19 |title=The myth of meritocracy: who really gets what they deserve? |url=https://www.theguardian.com/news/2018/oct/19/the-myth-of-meritocracy-who-really-gets-what-they-deserve |journal=The Guardian |access-date=2021 թ․ հուլիսի 22}}</ref>։ Մերիտոկրատիան նկարագրելու Մ. Յանգի բանաձևն է՝

<math>m</math> <math>=</math> <math>IQ</math> <math>+</math> <math>E</math>:

Ըստ Լորենցո Իևայի` մերիտրոկրատիան ինտելեկտի (<math>IQ</math>), մշակույթի (<math>Cut</math>) և փորձի (<math>ex</math>) միջև եղած գործառույթն է, որին այնուհետև ավելացվում է ջանք ու եռանդ (<math>E</math>)<ref>Ieva, Lorenzo. (2018). ''Fondamenti di meritocrazia''. Rome: Europa edizioni. {{ISBN|978-88-9384-875-6}}</ref>:  Մերիտոկրատիան նկարագրելու Լորենցո Իևայի բանաձևն է՝

<math>m</math> <math>=</math> <math>f</math> <math>(</math><math>IQ</math>, <math>Cut</math>, <math>ex</math><math>)</math> <math>+</math> <math>E</math>:

== Մերիտոկրատիայի իրացում ==
[[Պատկեր:Ian Smith 1950s.jpg|մինի|աջից|Ռոդեզիայի վարչապետ Յան Սմիթը]]

Մի շարք ուսումնասիրողների կարծիքով [[Չինաստան]]ը պատմության որոշակի ժամանակաշրջանում մոտ էր մերիտոկրատական համակարգի իրացմանը։ Այսպես, Սուն դինաստիայի ժամանակ լայնորեն կիրառվում է ''կեցզյույ'' կոչվող քննությունների եռաստիճան համակարգը, որի օգնությամբ ղեկավարի պաշտոնի համար ընտրվում էին այնպիսի հավակնորդներ, ովքեր առավել լավ էին հասկանում [[արվեստ]]ից, կոնֆուցիականությունից և վարչական խնդիրներից<ref>James E. McClellan III, Harold Dorn. Science and Technology in World History. Second Edition. Johns Hopkins university press, 2006. p.121</ref>։

[[ԱՄՆ]]-ում [[Ամերիկյան երազանք|տարածված է այն կարծիքը]], որ իրենց մոտ մերիտոկրատիան արդեն իրականություն է, այնպես որ ամերիկացիների անձնական ձեռքբերումները կախված են միայն ունակություններից, աշխատասիրությունից, կյանքի չափանիշներից և բարոյականությունից<ref name="McNamee">McNamee S. J., Miller R. K. The Meritocracy Myth //Sociation Today. Spring 2004. Vol. 2, No. 1. [http://www.ncsociology.org/sociationtoday/v21/merit.htm]{{ref-en}}</ref>։ Քննադատներն ուշադրություն են դարձնում այն հանգամանքին, որ դեռ կարևոր դեր են խաղում ժառանգությունը, սոցիալական և մշակութային առավելությունները, աշխատաշուկայում և անհատական ձեռնարկատիրության մեջ օբյեկտիվ հնարավորությունները, որակյալ կրթության հնարավորությունը և խտրականությունը<ref name=":0" /><ref name="McNamee"/>։

Մինչև 1979 թվականը [[Ռոդեզիա]]յում գոյություն ուներ կրթական և գույքային ցենզ, ինչի պատճառով այդ աֆրիկյան երկրի [[սևամորթ]] մեծամասնությունը փաստացիորեն ամբողջությամբ զրկված էր ընտրություններին մասնակցելու իրավունքից (ընդ որում, պետք է նաև նշել, որ երկրի [[սպիտակամորթ]] բնակչությունը նույնպես, ովքեր չէին համապատասխանում այդ պահանջներին, նույնպես զրկված էին ընտրություններին մասնակցելուց)։ Ռոդեզիայի նախկին վարչապետ Յան Սմիթն իր հուշագրություններում այդ տարիներին ստեղծված համակարգն անվանում է մերիտոկրատիա<ref>Ian Smith. Bitter Harvest: The Great Betrayal, London, 2001. էջեր 107-108.</ref>։

== Օշոյի մերիտոկրատական հայացքներ ==
Հնդիկ հոգևոր առաջնորդ [[Օշո (Բհագվան Շրի Ռաջնիշ)|Օշոն]] առաջարկում է, որ այն մարդը, ով գոնե ընդունվել է [[ԲՈՒՀ]], պետք է ձայնի իրավունք ունենա։ Նրա տարիքը կարևոր չէ։

Ընտրություններին մասնակցող թեկնածուն նվազագույնը պետք է բակալավրի աստիճան ունենա, իսկ քաղաքապետի պաշտոնին հավակնող մարդը պետք է նվազագույնը [[մագիստրատուրա]] ավարտած լինի։

== Քննադատություն ==
{{Հիմնական|Արդար աշխարհի ֆենոմեն}}Մերիտոկրատիայի նշանավոր վերլուծաբաններից էր նաև [[մաթեմատիկոս]] Ալեքսանդր Գրոտենդիկը, ով հետևել էր մաթեմատիկոսների էլիտար խմբի էվոլյուցիան հանճարների միավորումից մինչև սոցիալական բջջի բաժանումը երկու կաստաների միջև՝ անողորմ «Բարձրյալների» և վախի մեջ ապրող «ճահճի»<ref name="Grothendieck">Гротендик А. Урожаи и посевы. Размышления о прошлом математика / Перев. с франц. — Ижевск: Регулярная и хаотическая динамика, 2001. — 288 стр. [http://elenakosilova.narod.ru/studia/groth.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070816134701/http://elenakosilova.narod.ru/studia/groth.htm|date=2007-08-16}}, [http://www.philosophy.ru/library/text/lib_kosilova/grothendieck.zip zip/html]</ref>։

Մերիտոկրատիայի քննադատների կարծիքով այս մոտեցումը կոչված է արդարացնելու ինտելեկտուալ էլիտայի արտոնությունները<ref>Янг М., 1991.<br />См. также: Marris P. Just Rewards: Meritocracy Fifty Years Later // Political Quarterly. Vol. 77, No. s1. P. 157. {{DOI|10.1111/j.1467-923X.2006.00791.x}}{{ref-en}}</ref>։

Ամերիկացի [[լրագրող]] Քրիստոֆեր Հեյզը կարծում է, որ մերիտոկրատական համակարգից ծնունդ առած անհավասարությունը ժամանակի ընթացքում ճնշում է [[Սոցիալական շարժունություն|սոցիալական շարժունության]] մեխանիզմները («մերիտոկրատիայի երկաթյա օրենքը»)<ref>''Hayes C.'' Twilight of the elites: America after meritocracy. New York: Crown Publishing, 2012. ISBN 9780307720450</ref>։

== Ածանցյալ հասկացություններ ==
'''''Մերիտոկրատականություն'''''` աշխատանքի կազմակերպման համակարգի հատկանիշ, որի ժամանակ գերիշխում է ձեռքբերումների և արդյունավետության խրախուսման կողմնորոշվածությունը (յուրաքանչյուրից ըստ հնարավորությունների, յուրաքանչյուրին ըստ արժանիքների, կարիք ունեցողների ըստ պահանջմունքների)։

== Հանրամատչելի մշակույթում ==
* [[Հերման Հեսսե]]ի [[Ուլունքախաղ (վեպ)|«Ուլունքախաղ» (վեպ)]]
* «Էնդերի խաղը» գիրքն ու ֆիլմը, որտեղ գլխավոր հերոսին ընտրում են ամենատաղանդավոր երեխաների թվից, որպեսզի նա գլխավորի ողջ երկրային աստղային նավատորմը։
* «[[République]]» վիդեոխաղը, որտեղ իրադարձությունները ծավալվում են [[Բռնապետություն|բռնատիրական]] պետությունում, որի առաջնորդը մերիտոկրատական քաղաքականության կողմնակից է։

== Հետաքրքիր փաստեր ==
[[Ուկրաինա]]յում գոյություն ունի մերիտոկրատական կուսակցություն (МЕРІТОКРАТИЧНА ПАРТІЯ УКРАЇНИ)<ref>{{Cite web |title=Мерітократична партія України - Достойна влада - заможна країнаМерітократична партія України {{!}} Достойна влада – заможна країна |url=http://meritokratia.org/ |accessdate=2023 թ․ նոյեմբերի 10 |website=Կուսակցության պաշտոնական կայք |language=uk-UA}}</ref>:

== Տես նաև ==
* [[Տեխնոկրատիա]]
* [[Պետական կառավարման ձև]]

== Արտաքին հղումներ ==
* [http://www.osho.com/ru/highlights-of-oshos-world/meritocracy ОШО, ЦИТАТЫ О МЕРИТОКРАТИИ]
* [http://magazines.russ.ru/nz/2013/1/m1.html Александр Кустарев, Меритократия и демократия]
* [http://www.terra-america.ru/meritokratiya-kak-politicheskoe-nastroenie-epohi-krizisa-legitimnosti.aspx Александр Кустарев, Меритократия как политическое настроение эпохи кризиса легитимности] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140520044203/http://www.terra-america.ru/meritokratiya-kak-politicheskoe-nastroenie-epohi-krizisa-legitimnosti.aspx |date=2014-05-20 }}
* [http://www.cloudwatcher.ru/analytics/3/view/35/ Мария Кроль, Меритократия как царство разума]

== Ծանոթագրություններ ==
{{ծանցանկ}}

== Գրականություն ==
* Янг М. Возвышение меритократии // Утопия и утопическое сознание. М.։ Прогресс, 1991. {{ref-ru}}
* Дементьева В. В. «Меритократия» Римской Республики։ право, ритуал, политическая культура // [[IVS ANTIQVVM. Древнее право]]. № 17, 2006. С. 55-65.
* Repenser l’égalité des chances'' de Patrick Savidan, Grasset, 2007, 326 p.
* Le mérite et la République. Essai sur la société des émules''.Olivier Ihl, Gallimard; 2007, 409 pages.
* The Rise of the Meritocracy, 1870–2033։ An Essay on Education and Equality''.Young, Michael. 1961. Baltimore, MD։ Penguin Books. {{ref-en}}
* Le mérite et la nature. Une controverse républicaine։ l'accès des femmes aux professions de prestige. 1880-1940". Juliette Rennes, Paris, Fayard, 594 p.

{{Արտաքին հղումներ}}
{{Պետության ձևեր}}

[[Կատեգորիա:Պետական կարգեր]]
[[Կատեգորիա:Քաղաքագիտություն]]
[[Կատեգորիա:Քաղաքական ռեժիմներ]]