Դիտել Միջազգային ջերմամիջուկային փորձնական ռեակտոր էջի վիքիկոդը

[[Պատկեր:Iter.jpg|250px|մինի|Ռեակտորի կտրվածքը]]

'''Միջազգային Ջերմամիջուկային Փորձնական Ռեակտորը (ՄՋՓՌ)''' կամ '''ԻԹԵՐ''' ([[անգլերեն]]՝ ''International Thermonuclear Experimental Reactor'' -'''ITER''') միջազգային [[տոկամակ]]ի ([[մագնիսական սահմանափակված ֆուզիոն]]) հետազորտական և ճարտարագիտական առաջարկություն է՝ այսօրվա [[պլազմա (ֆիզիկա)|պլազմաի]] [[ֆիզիկա]]յից ապագայի էլեկտրականություն արտադրող [[ֆուզիոն]]ի ատոմակայաններին հասնելու համար։ Նա հիմնված է [[DIII-D]], [[EAST]], [[KSTAR]], [[TFTR]], [[Joint European Torus]], [[JT-60]], [[Tore Supra]] և [[T-15]] սարքերով արված հետազոտությունների վրա, բայց լինելու է բավականին մեծ բոլորից։

[[2006]] թվականի [[Նոյեմբերի 21|Նոյեմբերի 21-]]ին նրա եոթը մասնակցող երկնրները պաշտոնապես համաձայնվեցին դրամ ներդնել այս ծրագրի մեջ<ref>{{cite web|url=http://www.newscientist.com/article/dn10633-green-light-for-nuclear-fusion-project.htm|title=Կանաչ լույս միջուկային ֆուզիոնի ծրագրի համար|accessdate=28-12-26}}</ref>։ Ծրագիրը նախատեսված է, որ կտևի 30 տարի՝ 10-ը կառուցման, և 20-ը հետազոտման ընթացքի համար - նաև նա կարժի մոտավորապես 9.3 [[բիլլիոն]] [[դոլար]]<ref>{{cite web|url=http://www.iter.org/cost.htm|title=ՄՋՓՌ-ի միջոցների պահանջներ|accessdate=28-12-26}}</ref>, որը նրան դարցնում է ժամանակի ամենամեծ տեխնոգիտնական ծրագիրը։ Տարածքի պարտաստությունները արդեն սկսել են [[Քադարաշ]], [[Ֆրանսիա]]ում, ինչպես նաև մեծ բաղադրիչների ձեռք բերումը։ Առաջին [[պլազմա]]յի գործածումը սպասվում է 2018 թվականին։

ՄՋՓՌ-կառուցվում է մոտավորապես 500 [[Մեգավատ|ՄՎ]] (500,000,000 [[Վատ]]) ֆուզիոնի ուժ արտադրելու և նրան 1000 վայրկյան պահպաներլու<ref>{{cite web|url=http://www.iter.org/a/index_nav_4.htm|title=ՄՋՓՌ-ի սարքը|accessdate=28-12-26}}</ref>, որը կլինի համեմատել [[Joint European Torus|JETի]] 16 [[Մեգավատ|ՄՎ]] գագաթը, 0.5 գր [[դեյտերիում]]/[[տրիտիում]] խառնուրդի ֆուզիոնից իր մոտավորապես 840 մտ<sup>3</sup> ռեակտորի սենյակում։ Թեև ՄՋՓՌ-ից սպասվում է, որ արտադրի 5-10 անգամ ավելի էներգիա՝ ջերմության ձևով, քան պլազմային ջերմացնելու համար օգտագործված էներգիայից, առաջացած ջերմությունը էլեկտրականության չի վերածվելու։

ՄՋՓՌ-ի ուղեկիցներին համաձայն, Ֆուզիոնի ուժը ներկայացնում է՝ «միջավայրապես բարորակ, տարածվածորեն կիրառվող և բնությամբ չվերջացող» էլեկտրականության պոտենցիալ<ref>{{cite web |url=http://www.iter.org/Benefits.htm |title=Ֆուզիոնի էներգիայի առավելություններ |accessdate=28-12-26}}</ref>, հատկանիշներ որոնք նրանց կարծիքով կարիք են քանի որ աշխարհի էներգետիկական պահանջը ավելանում է, ինչպես նաև ջերմոցային գազերի արձակման պակսացնելու կարիքը<ref>{{cite web |url=http://www.iter.org/fr3.htm |title=Էլեկտրիկական պահանջ |accessdate=28-12-26}}</ref>՝ արդարացնելով թանկ հետազոտային ծրագիրը։

ITER-ը սկզբում կանգնում էր International Thermonuclear Experimental Reactor համար, իսկ այդ անունը փոխվեց հասարակության «ջերմամիջուկային» բառին բացասական նայելու պատճառով, հատկապես «փորձնական» բառի կողքին։ «Iter» նաև նշանակում է «ճամբորդություն», «կողմ» և «ճամբա» [[լատիներեն]]ում<ref>{{cite web |url=http://catholic.archives.nd.edu/cgi-bin/lookup.pl?stem=iter |title=Լատիներեն բառարան |accessdate=28-12-26 }}{{Չաշխատող արտաքին հղում|bot=InternetArchiveBot }}</ref>։

== Նպատակներ ==
ՄՋՓՌ-ի պաշտոնական նպատակն է «ցուցադրել ֆուզիոն էներգիայի գիտնական և տեխնիկական հնարավորությունները խաղաղալի նպատակների համար»։ ՄՋՓՌ-ը մի շարք հատուկ նպատակներ ունի, որոնք բոլորն էլ վերաբերվում են մի պիտանի ֆուզիոնի ուժի ռեակտոր առաջացնելու հետ՝

*Վայրկյանապես արտադրել տասն անգամ ավելի ջերմային էներգիա ֆուզիոնի ջերմացնումից քան օժանդակ ջերմացնողների մատակարածը ([[Ֆուզիոն էներգիայի աճի գործակից|''Q'' արժեքը՝]] 10)
*Արտադրել Հաստատնավիճակ պլազմա իր [[Ֆուզիոն էներգիայի աճի գործակից|''Q'' արժեքը]] լինելով 5-ից բարձր
*Պահպանել մի ֆուզիոնի պուլսը մինչև 8 րոպե
*Վառել մի «այրվող» (ինքնապահպան) պլազմա
*Առաջացնել տեխնոլոգիաներ և պրոցեսներ մի ֆուզիոնի ուժի կայարանի համար - ներառելով [[գերհաղորդունակ մագնիս]]ներ և հեռավոր վարում (պահպանում [[ռոբոտ]]ով)
*Ստուգել տրիտիոմի բուծելու հասկացույունները
*Բարելավել նեյտրոնի պաշտպանման/ջերմության դարձնելու տեխնոլոգիան (D+T-ի ֆուզիոնի ռեակցիայում, էներգիայի մեծ մասը արձակվում է արագ [[նեյտրոն]]ների միջոցով)

== Ռեակտորի Նկարագրում ==
:''Տես նաև՝ [[Ֆուզիոն]]''
Երբ [[դեյտերիում]]ը և [[տրիտիում]]ը միաձուլվում են, երկու ատոմական [[միջուկ]]ներ միասնականվում են՝ մի [[հելիում]]ի [[միջուկ]] (մի [[ալֆա մասնիկ]]) և մի բարձր-էներգիայով նեյտրոն կառուցելով, սույն ռեակցիաով՝

:<math>{}^{2}_{1}\mbox{H} + {}^{3}_{1}\mbox{H}  \rightarrow {}^{4}_{2}\mbox{He} + {}^{1}_{0}\mbox{n} + 17.6 \mbox{ MeV} </math>

Թեպետ [[Պարբերական աղյուսակ]]ի բոլոր կայուն և [[երկաթ]]ից թեթև [[իզոտոպ]]ները կարող են մի ուրիշ իզոտոպի հետ միաձուլվել և էներգիա արձակել, [[դեյտերիում]]ը և [[տրիտիում]]ը ամենագրավիչն են էներգիա արտադրելու համար, քանի որ ամենաքիչ [[ակտիվացիայի էներգիա]]յի (և ուրեմն ամենացածր ջերմությունը) կարիք ունեն։

Բոլոր պրոտո- և միջնակյանք աստղերը ճառագայթում են հսկայական էներգիա՝ ֆուզիոնի միջոցով արտադրված։ Ծանրությունը համեմատելով՝ [[դեյտերիում]]/[[տրիտիում]] ֆուզիոնի պրոցեսը արձակում է մոտավորապես երեք անգամ ավելի էներգիա, քան [[ուրան]]-235ի [[ֆիսիոն]]ը, և միլիոն անգամներ ավելի էներգիա, քան մի քիմիական ռեակցիա, ինչպես [[ածուխ]]ի վառելը։ Ֆուզիոնի ատոմակայանի նպատակն է այն էներգիան լծել՝ էներգիայի արտադրման համար։

Ֆուզիոնի ակտիվացման էներգիան ահագին բարձր է, որովհետև ամեն միջուկի մեջի պրոտոնները իրար ուժգնորեն վանում են, քանի որ երկուսն էլ դրական [[լիցք]] ունեն։

== Աղբյուրներ ==
{{ծանցանկ|2}}

== Արտաքին հղումներ ==
{{Վիքիպահեստ կատեգորիա|ITER|Միջազգային Ջերմամիջուկային Փորձնական Ռեակտոր}}
*[http://www.iter.org/ Նախագծի կայքը]

[[Կատեգորիա:Ջերմամիջուկային ռեակցիաներ]]
[[Կատեգորիա:Գիտական կազմակերպություններ]]