Դիտել Նեյտրինո էջի վիքիկոդը

{{Տեղեկաքարտ Տարրական Մասնիկ
 | անուն = Նեյտրինո
 | պատկեր = [[Պատկեր:FirstNeutrinoEventAnnotated.jpg|280px]]
 | Վերնագիր = 
 | Տեսակների քանակ = 3՝ [[էլեկտրոնային նեյտրինո]], [[մյուոնային նեյտրինո]], [[տաու-նեյտրինո]]
 | Կազմություն = [[Տարրական մասնիկներ|Տարրական մասնիկ]]
 | Վիճակագրություն = [[Ֆերմի-Դիրակի վիճակագրություն|Ֆերմիոնային]]
 | Սերունդ= Առաջին, երկրորդ, երրորդ
 | Փոխազդեցություն = [[Թույլ փոխազդեցություն]],  [[ձգողականություն]]
 | Մասնիկ =
 | Հակամասնիկ = հականեյտրինո 
 | Տեսություն =  [[Վոլֆգանգ Պաուլի]] (1930)
 | Հայտնագործում = 
 | Նշանակում = 
 | Զանգված = Զրո չէ
 | Կյանքի տևողություն =
 | Էլեկտրական լիցք = 0 
 | Սպին = {{frac|1|2}}
}}
'''Նեյտրինո''' ({{lang-it|neutrino}}՝ նեյտրոնիկ, {{lang-it2|neutrone}}՝ նեյտրոնի փաղաքշական ձևը), կիսաամբողջ [[սպին]]ով [[հիմնարար մասնիկներ|հիմնարար մասնիկ]]։ Մասնակցում է միայն [[Թույլ փոխազդեցություն|թույլ]] և [[ձգողականություն|գրավիտացիոն]] փոխազդեցություններին, դասվում է [[լեպտոն]]ների շարքին։ Ցածր էներգիաներով նեյտրինոն խիստ թույլ է փոխազդում նյութի հետ, օրինակ, 3-10 ՄէՎ էներգիայով ներտրինոյի [[ազատ վազքի երկարություն]]ը ջրում 10{{sup|18}}&nbsp;[[մետր|մ]] կարգի է (մոտ 100&nbsp;[[Լուսային տարի|լուսատարի]])։ Հայտնի է, որ յուրաքանչյուր վայրկյան Երկրի 1 սմ<sup>2</sup> մակերեսով անցնում է ավելի քան 6{{e|10}} նեյտրինո, որոնք ճառագայթվել են Արեգակից<ref name="crydee.sai.msu.ru">[http://crydee.sai.msu.ru/~maria/astron/referatTheSUN/referat.htm Наше Солнце]</ref><!--TODO: նայել անգլ. վիքիում-->։ Սակայն նեյտրինոն չի թողնում ոչ մի ազդեցություն, օրինակ, մարդու մարմնի վրա։ Բարձր էներգիաներով նեյտրինոները հաջողությամբ նկատվում են թիրախների հետ փոխազդեցության ժամանակ<ref>Физическая энциклопедия. [http://www.femto.com.ua/articles/part_2/2430.html Нейтри́но]</ref>։

== Հատկություններ ==
Յուրաքանչյուր լիցք ունեցող լեպտոնին համապատասխանում է իր նեյտրինո-հականեյտրինո զույգը՝
* [[էլեկտրոնային նեյտրինո]] - էլեկտրոնային հականեյտրինո
* [[մյուոնային նեյտրինո]] – մյուոնային հականեյտրինո
* [[տաու-նեյտրինո]] – տաու-հականեյտրինո

Նեյտրինոյի զանգվածը խիստ փոքր է։ Բոլոր տիպի նեյտրինոների զանգվածների գումարի վերին փորձարարական սահմանը ընդամենը 0,28&nbsp;[[էլեկտրոն-վոլտ|էՎ]]<ref>{{Cite web |date=2010 թ․ հունիսի 22 |title=Գիտնականները ունեն «ուրվական-մասնիկի» զանգվածի ամենաճշգրիտ գնահատականը |url=http://www.rian.ru/science/20100622/249169807.html |url-status=live |archiveurl=https://www.webcitation.org/6184dHTAW?url=http://ria.ru/science/20100622/249169807.html |archivedate=2011 թ․ օգոստոսի 22 |accessdate=2010 թ․ հունիսի 22 |publisher=РИА Новости |lang=ru}}</ref><ref>Shaun A. Thomas, Filipe B. Abdalla, and Ofer Lahav, Upper Bound of 0.28 eV on Neutrino Masses from the Largest Photometric Redshift Survey http://physics.aps.org/pdf/10.1103/PhysRevLett.105.031301.pdf{{Չաշխատող արտաքին հղում|bot=InternetArchiveBot }}, Physical Review Letters, 2010, 105, 3, էջ 031301</ref> է։ Նեյտրինային ճառագայթային փորձերով ստացված տարբեր սերնդի նեյտրինոների զանգվածների քառակուսիների տարբերությունը չի գերազանցում 2,7{{e|−3}}&nbsp;էՎ²։

Նեյտրինոյի զանգվածը կարևոր է [[Տիեզերագիտություն|տիեզերագիտության]] մեջ [[թաքնված զանգված]]ի որոշման համար, քանի որ, հնարավոր է, չնայած իր խիստ փոքր լինելուն, նեյտրինոյի կոնցենտրացիան Տիեզերքում բավականաչափ մեծ է՝ միջավայրի խտության վրա էապես ազդելու համար։
Նեյտրինոն ունի ոչ զրոյական զանգված։

Նեյտրինոյի տարբեր տեսակների կարող են փոխակերպվել մեկը մյուսի։ Դրանք այսպես կոչված [[նեյտրինային տատանումներ]]ն են, որոնց օգտին վկայում են [[արեգակնային նեյտրինո|արեգակնային նեյտրինոյի դիտումները]] և մթնոլորտային նեյտրինոյի անկյունային անիզոտրոպիան, ինչպես նաև դարասկզբին կատարված փորձերը ռեակտորների և արագացուցիչային նեյտրինոյի<ref>Куденко Ю.Г. Нейтринная физика: год угла смешивания <math>\theta_{13}</math>, Природа, №11, 2012</ref> հետ։ Բացի այդ, նեյտրինային օսցիլյացիայի գոյությունը ուղղակիորեն հաստատվել է փորձերով, որոնցում անմիջականորեն գրանցվեցին բոլոր երեք տիպի արեգակնային նեյտրինոներ և ցույց տրվեց, որ նրանց լրիվ հոսքը համաձայնեցվում է ստանդարտ արեգակնային մոդելի հետ։ Այս քանակությունը համաձայնեցվում է տեսության հետ, որը կանխատեսում է էլեկտրոնային նեյտրինոյին անցումը այլ սերնդի նեյտրինոյի ինչպես վակուումում («նեյտրինային օսցիլյացիաներ»), այնպես էլ արեգակնային նյութում (Միխեեվ-Սմիռնով-Բոլխենշտեյնի երևույթը)։

Փորձերում ուլտրառելյատիվիստական մասնիկների ծնունդով ցույց է տրվում, որ նեյտրինոն ունի բացասական [[պարույրություն]], իսկ հականեյտրինոն՝ դրական<ref>http://www.femto.com.ua/articles/part_2/2430.html</ref>։

Գոյություն ունեն տեսական նախադրյալներ, որոնք կանխատեսում են չորրորդ տիպի՝ [[ստերիլ նեյտրինո|ստերիլ]] նեյտրինոյի գոյությունը։ Դրանց գոյության միարժեք փորձարարական ապացույցը, սակայն, դեռ չկա նախագծերում<ref>[http://en.wikipedia.org/wiki/MiniBooNE MiniBooNE]</ref><ref>[http://en.wikipedia.org/wiki/Liquid Scintillator Neutrino Detector LSND]</ref>։

Հայտնի չէ՝ արդյոք նեյտրինոն ինքն իր հակամասնիկն է թե՞ ոչ<ref>[http://postnauka.ru/video/14282 Физик Дмитрий Казаков о частице с нулевым электрическим зарядом, нейтринных осцилляциях и темной материи], 04.07.2013</ref>։

== Հայտնաբերման պատմություն ==
[[Պատկեր:FirstNeutrinoEventAnnotated.jpg|thumb|Նեյտրինոյին փոխազդեցության առաջին դիտումներից մեկը պղպջակային խցիկում]]
ХХ դարի 20-30-ական թթ. միջուկային ֆիզիկայի հիմնական խնդիրներից մեկը [[բետա-տրոհում|բետա-տրոհման]] խնդիրն էր. {{math|β}}-տրոհման ժամանակ առաջացած [[էլեկտրոն]]ների [[սպեկտր]]ը, որը չափել էր անգլիացի ֆիզիկոս [[Ջեյմս Չեդվիկ]]ը դեռ 1914 թ., անընդհատ էր, այսինքն՝ ատոմի միջուկից դուրս են թռչում ամենատարբեր էներգիաներով էլեկտրոններ։

Մյուս կողմից, [[քվանտային մեխանիկա]]յի զարգացումը 1920-ական թթ. հանգեցրեց ատոմի միջուկում էներգիական մակարդակների ''դիսկրետության'' հասկացողությանը. Այս առաջարկն արեց ավստրիացի ֆիզիկոս [[Լիզա Մեյտներ]]ը 1922 թ.։ Այսինքն, միջուկի տրոհման ժամանակ դուրս թռչող մասնիկների սպեկտրը պետք է լինի դիսկրետ և ցույց տա այն էներգիական մակարդակների տարբերություն հանդիսացող էներգիաները, որոնց միջև տրոհման ընթացքում տեղի է ունենում անցումը։ Այսպիսին է, օրինակ, [[ալֆա-մասնիկներ]]ի սպեկտրը [[ալֆա-տրոհում|ալֆա-տրոհման]] ժամանակ։

Այսպիսով, β-տրոհման էլեկտրոնների սպեկտրի անընդհատությունը կասկածի տակ էր դնում [[էներգիայի պահպանման օրենք]]ը։ Հարցն այնքան սուր էր, որ 1931 թ. Հռոմի կոնֆերանսում դանիացի հանրահայտ ֆիզիկոս [[Նիլս Բոր]]ը եյույթ ունեցավ էներգիան չպահպանվելու գաղափարի շուրջ։ Սակայն կար նաև այլ բացատրություն. «կորած» էներգիան իր հետ է տանում որևէ անհայտ և աննկատելի մասնիկ։

Նյութի հետ ծայրաստիճան թույլ փոխազդող մասնիկի գոյության հիպոթեզը 1930 թ. դեկտեմբերի 4-ին առաջ քաշեց [[Վոլֆգանգ Պաուլի]]ն, այն էլ ոչ թե հոդվածում, այլ Տյուբինգենում ընթացող կոնֆերանսի մասնակիցներին հղված ոչ պաշտոնական նամակում։
Պաուլին ենթադրում էր, որ ատոմի միջուկում գոյություն ունի ½ [[սպին]]ով չեզոք մասնիկ, որի զանգվածը պետք է համեմատելի լինի էլեկտրոնի զանգվածի հետ և ավելին չլինի պրոտոնի զանգվածի 0.01 մասից։
«Այդ դեպքում հասկանալի կդառնա {{math|β}}-սպեկտրի անընդհատությունը, եթե ենթադրենք, որ {{math|β}}-տրոհման ժամանակ էլեկտրոնների հետ ճառագայթվում են նաև «նեյտրոններ» այնպես, որ դրանց էներգիաների գումարը հաստատուն է մնում»,- ասվում է նամակում։ «Ես հասկանում եմ, որ նման ելքը առաջին հայացքից կարող է անհավանական թվալ... Սակայն, չխիզախելով, չենք շահի. վիճակի լրջությունը՝ կապված աընդհատ {{math|β}} սպեկտրի հետ, լավ ցույց տվեց իմ հարգելի նախորդ պրն. Դեբայը, ով ինձ վերջերս Բրյուսելում հայտարարեց. «Օ... այդ մասին ավելի լավ է չմտածել՝ ինչպես նոր հարկերի»»։
1933 թ. Բրյուսելում Սոլվեեվյան կոնֆերանսում Պաուլին ելույթ ունեցավ {{math|β}}-տրոհման մեխանիզմի մասին՝ առաջ քաշելով ½. սպինով չեզոք մասնիկի մասնակցության վարկածը։ Ըստ էության, դա նեյտրինոյի մասին առաջին պաշտոնական հրապարակումն էր։

== Հականեյտրինո ==
<!--  todo {{antimatter}} կաղապարը թարգմանել հայերեն, մնացած չթարգմանված տեքստը  ստուգել ըստ հուսալի աղբյուրի -->
Հականեյտրինոն նեյտրինոյի [[հակամասնիկ]]ն է։ [[Էլեկտրական լիցք|Չեզոք]] մասնիկ է, առաջանում է [[բետա-տրոհում|բետա-տրոհման]] [[միջուկային ռեակցիա]]ներում։ [[Բետա մասնիկներ]]ի ճառագայթման ընթացքում [[նեյտրոն]]ը տրոհվում է պրոտոնի, էլեկտրոնի և հականեյտրինոյի։ Հականեյտրինոն 1/2 [[սպին]]ով [[լեպտոն]] է։ Բոլոր հականեյտրինոներն ունեն աջ (դրական) [[պարույրություն]] (այսինքն՝ երկու հնարավոր սպինային վիճակներից միայն մեկն է միշտ դիտվում), մինչդեռ նեյտրինոների պարույրությունը ձախ (բացասական) է։ Ինչպես նեյտրինոն, նյութի հետ փոխազդում է միայն [[ձգողականություն|գրավիտացիոն]] և [[թույլ փոխազդեցություն|թույլ]] ուժերով, դրանով խիստ դժվարացնելով փորձնական հայտնաբերումը։ Նեյտրինային ճառագայթման փորձերը ցույց են տվել, որ հականեյտրինոն [[զանգված]] ունի, որը, ըստ բետա-տրոհման փորձերի արդյունքների, շատ փոքր է։

== Ծանոթագրություններ ==
{{ծանցանկ|2}}

{{մասնիկներ}}
{{ՀՍՀ|հատոր=8|էջ=220}}
[[Կատեգորիա:Քվանտային մեխանիկա]]
[[Կատեգորիա:Ֆերմիոններ]]
[[Կատեգորիա:Տարրական մասնիկներ]]
[[Կատեգորիա:Ֆիզիկայի չլուծված խնդիրներ]]