Դիտել Շփում (ֆիզիկա) էջի վիքիկոդը

[[Պատկեր:Friction between surfaces.jpg|300x150px|thumb|Մակերևույթների անհարթությունների շփում առաջացնելու երևույթի ցուցադրում]]
'''Շփում''', հպվող մարմինների մեխանիկական ազդեցություն, որը տեղի է ունենում մարմինների հպվող մակերևույթների հարաբերական շարժման (արտաքին շփում) կամ հեղուկների, գազերի ու դեֆորմացվող մարմինների ներքին զուգահեռ շերտերի փոխադարձ տեղաշարժի ժամանակ (ներքին շփում կամ [[մածուցիկություն]])։

Սովորաբար շփում ասելով ի նկատի են ունենում արտաքին շփումը։

Շփումը հիմնականում էլեկտրոնային բնույթ ունի, եթե նյութը գտնվում է նորմալ վիճակում։ [[Գերհաղորդականություն|Գերհաղորդիչ]] վիճակում, կրիտիկական ջերմաստիճանից հեռու պայմաններում, շփման հիմնական աղբյուր են հանդիսանում [[ֆոնոն]]ները, իսկ շփման գործակիցը փոքրանում է մի քանի անգամ<ref name="Yerin">{{cite web
 |author        = Ерин Ю.
 |url           = http://elementy.ru/news?newsid=431515
 |title         = Сверхпроводимость уменьшает силу трения
 |publisher     = Элементы.ру
 |archiveurl    = https://www.webcitation.org/618OeZAPk?url=http://elementy.ru/news?newsid=431515
 |archivedate   = 2011 թ․ օգոստոսի 22
 |accessdate    = 2011 թ․ փետրվարի 26
 |url-status= live
 |date= 15.02.2011
 }}</ref>։

Շփման գործընթացների ուսումնասիրությամբ զբաղվում է ֆիզիկայի բաժինը, որը կոչվում է շփումային փոխազդեցությունների մեխանիկա կամ տրիբոլոգիա (շփագիտություն)<ref>Աշոտ Հայրապետյան, [http://www.nayiri.com/imagedDictionaryBrowser.jsp?dictionaryId=114&dt=HY_HY&query=%D5%BF%D6%80%D5%AB%D5%A2%D5%B8%D5%AC%D5%B8%D5%A3%D5%AB%D5%A1 Օտար բառերի բառարան] («Նաիրի» հրատարակչություն), Երևան, «հեղինակային հրատարակություն», 2011 — 643 էջ։</ref>։

== Շփման ուժ ==
Շփման ուժն առաջանում է երկու հպվող մարմինների հարաբերական շարժման ժամանակ և խոչընդոտում է նրանց շարժումը։ Շփման առաջացման պատճառը մակերևույթների խորդուբորդություններն են և մոլեկուլների փոխազդեցությունը։ Շփման ուժը կախված է նյութի տեսակից և նրանից, թե մարմիններ միմյանց ինչ ուժով են սեղմում։ Շփման պարզագույն մոդելներում ([[Կուլոնի օրենք]]ը շփման համար) համարվում է, որ շփման ուժը ուղիղ համեմատական է շփվող մակերևույթների միջև նորմալ ռեակցիայի ուժին։ Ընդհանուր առմամբ, շփվող մարմինների փոխազդեցության գոտում տեղի ունեցող ֆիզիկաքիմիական գործընթացների բարդությամբ պայմանավորված՝ շփման գործընթացները սկզբունքորեն չեն ենթարկվում [[դասական մեխանիկա]]յի պարզ մոդելների նկարագրությանը։
[[Պատկեր:Free body diagram2.svg|right|200px|thumb|Ազատ մարմնի դիագրամ՝ թեքահարթակի վրա գտնվող բլոկի համար: I և J վեկտորներ են, որոնք նշում են ուժերի ուղղությունները և մեծությունները: N-ն նորմալճնշման ուժն է, mg-ն ծանրության ուժն է, իսկ Ff-ն `շփման ուժը:]]

=== Շփման ուժի տեսակներ ===
Շփման ուժերը բաժանվում են չորս տեսակների․
*'''Սահքի շփման ուժ''', առաջանում է հպվող մարմինների հրաբերական շարժման ժամանակ, ուղղված է շարժման ուղղությանը հակառակ։
*'''Ճոճման շփման ուժ''', առաջանում է շփվող/փոխազդող մարմիններից մեկի՝ մյուսի նկատմամբ ճոճվելու ժամանակ։
*'''Դադարի շփման ուժ''', առաջանում է հպվող մակերևույթների միջև և խանգարում հարաբերական շարժմանը։ Այդ ուժը պիտի հաղթահարվի, որպեսզի շարժման մեջ դրվի մարմիններից որևէ մեկը։
*'''Գլորման շփման ուժ''', [[ուժի մոմենտ]] է, որն առաջանում է հպվող մարմինների միջև՝ մարմիններից մեկի՝ մյուսի մակերևույթին գլորման ժամանակ, ուղղված է գլորման ուղղությանը հակառակ։ Որոշվում է <math>M = p N</math>, բանաձևով, որտեղ <math>N</math> նորմալ ճնշումն է, <math>p</math> գլորման շփման գործակիցն է, որն ունի երկարության չափայնություն<ref>''Зиновьев В. А.'' Краткий технический справочник. Том 1. — М.: Государственное издательство технико-теоретической литературы, 1949. — С. 296</ref>։

== Կիրառական նշանակություն ==
=== Շփումը մեխանիզմներում և մեքենաներում ===
Շատ ավանդական մեխանիզմներում ([[ներքին այրման շարժիչ]], ավտոմեքենաներ, ատամնավոր մեխանիզմներ և այլն) շփումը բացասական դեր է խաղում՝ նվազեցնելով մեխանիզմի [[օգտակար գործողության գործակից]]ը։ Շփման ուժը նվազեցնելու համար օգտագործվում են բնական և սինթետիկ տարբեր յուղեր և քսանյութեր։ Ժամանակակից մեխանիզմներում այս նպատակով օգտագործվում են նաև պրոֆիլակտիկ ծածկույթներ (բարակ թաղանթ) դետալների վրա։ Մեխանիզմների մանր տարրերի և միկրոէլեկտրոմեխանիկական համակարգերի և նանոէլեկտրոմեխանիկական համակարգերի ստեղծմամբ շփման մեծությունը մեխանիզմի մեջ գործող ուժերի համեմատ մեծանում է և դառնում է շատ զգալի <math>(\mu \geqslant 1)</math>, և միևնույն ժամանակ չի կարող նվազեցվել սովորական քսուքների միջոցով, ինչն առաջացնում է տվյալ ոլորտի ինժեներների և գիտնականների զգալի տեսական և գործնական հետաքրքրություն։ Շփման խնդրի լուծման համար ստեղծվել են այն նվազեցնելու նոր մեթոդներ տրիբոլոգիայի և մակերեսի մասին  գիտության բնագավառում։

=== Կառչում մակերևույթին ===
Շփման առկայությունը հնարավորություն է տալիս տեղաշարժվել մակերևույթի վրայով։ Այսպես երբ մարդը քայլում է,  շփման շնորհիվ տեղի է ունենում ներբանի կառչում հատակին, որի արդյունքում տեղի է ունենում հրում հատակից, և մարդը շարժվում է առաջ։ Նմանապես այն ապահովում է անիվների մեքենայի կառչումը ճանապարհի մակերևույթին։ Մասնավորապես, կառչումը ավելի ուժեղացնելու համար մշակվել են ռետինե անվադողերի  նոր ձևեր, իսկ մրցարշավների մեքենաների վրա տեղադրվում են հակաթևեր, որոնք ավելի ուժեղ են սեղմում մեքենան ճանապարհին։

== Պատմություն ==
Հույներին, այդ թվում՝ [[Արիստոտել]]ին, [[Վիտրուվիոս]]ին և [[Պլինիոս Ավագ]]ին հետաքրքրել են շփման պատճառ և դրա նվազեցումը<ref name=Chatterjee2008>{{cite thesis |last=Chatterjee |first=Sudipta |year=2008 |title=Tribological Properties of Pseudo-elastic Nickel-titanium |publisher=University of California |via=ProQuest |isbn=9780549844372 |pages=11–12 |url=https://books.google.com/books?id=rX6xfoEaYtQC&pg=PA12 |quote=Classical Greek philosophers like Aristotle, Pliny the Elder and Vitruvius wrote about the existence of friction, the effect of lubricants and the advantages of metal bearings around 350 B.C. }}{{Չաշխատող արտաքին հղում|bot=InternetArchiveBot }}</ref>։ Նրանք գիտեին ստատիկ և կինետիկ շփման միջև տարբերությունների մասին, իսկ Ֆեմիստիոսը 350 թվականին պնդում էր, որ «ավելի հեշտ է շարունակել շարժվող մարմնի շարժումը, քան տեղափոխել հանգիստ վիճակում գտնվող մարմինը<ref name="Chatterjee2008" /><ref>{{Cite book|last1=Fishbane|first1=Paul M.|last2=Gasiorowicz|first2=Stephen|last3=Thornton|first3=Stephen T.|year=1993|title=Physics for Scientists and Engineers|edition=Extended|volume=I|publisher=Prentice Hall|location=Englewood Cliffs, New Jersey|isbn=978-0-13-663246-7|page=135|quote=Themistius first stated around 350 B.C. that kinetic friction is weaker than the maximum value of static friction.}}</ref><ref>{{Cite book|last1=Hecht|first1=Eugene|title=Physics: Algebra/Trig|year=2003|url=https://archive.org/details/physicsalgebratr0000hech_p8f0|edition=3rd|publisher=Cengage Learning|isbn=9780534377298}}</ref><ref>{{Cite book|last1=Sambursky|first1=Samuel|title=The Physical World of Late Antiquity|publisher=Princeton University Press|isbn=9781400858989}}</ref>։

1493 թվականին [[Լեոնարդո դա Վինչի]]ն բացահայտել է լոգարիթմական շփման դասական օրենքները․ նա եղել է տրիբոլոգիայի պիոներ, սակայն նրա նոթատետրերում փաստաթղթավորված օրենքները չեն հրապարակվել և մնացել են անհայտ<ref name="Dowson" >{{cite book |last=Dowson |first=Duncan |year=1997 |title=History of Tribology |edition=2nd |publisher=Professional Engineering Publishing |isbn=978-1-86058-070-3}}</ref><ref name="Armstrong" >{{cite book |last=Armstrong-Hélouvry |first=Brian |year=1991 |title=Control of machines with friction |publisher=Springer |location=USA |page=10 |url=https://books.google.com/books?id=0zk_zI3xACgC&pg=PA10 |isbn=978-0-7923-9133-3}}</ref><ref name="VanBeek">{{Cite web|url=http://www.tribology-abc.com/abc/history.htm|title=History of Science Friction|author=van Beek|first=Anton|publisher=tribology-abc.com|access-date=2011 թ․ մարտի 24}}</ref><ref>{{Cite journal|author=Hutchings|first=Ian M.|date=2016|title=Leonardo da Vinci's studies of friction|journal=Wear|volume=360–361|pages=51–66|doi=10.1016/j.wear.2016.04.019|url=http://www.ifm.eng.cam.ac.uk/uploads/Hutchings_Leonardo_Friction_2016_v2.pdf}}</ref><ref>{{Cite journal|author=Hutchings|first=Ian M.|date=2016 թ․ օգոստոսի 15|title=Leonardo da Vinci's studies of friction|journal=Wear|doi=10.1016/j.wear.2016.04.019|volume=360–361|pages=51–66|url=https://www.repository.cam.ac.uk/handle/1810/255781}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://phys.org/news/2016-07-reveals-leonardo-da-vinci-irrelevant.html|title=Study reveals Leonardo da Vinci's 'irrelevant' scribbles mark the spot where he first recorded the laws of friction|author=Kirk|first=Tom|website=phys.org|date=2016 թ․ հուլիսի 22|access-date=2016 թ․ հուլիսի 26}}</ref>։ Այդ օրենքները նորից է բացահայտվել Գիյոմ Ամոնթտնը 1699 թվականին<ref name="Popova 183–190">{{Cite journal|author=Popova|first=Elena|date=2015 թ․ հունիսի 1|title=The research works of Coulomb and Amontons and generalized laws of friction|journal=Friction|language=en|volume=3|issue=2|pages=183–190|doi=10.1007/s40544-015-0074-6}}</ref> և հայտնի են դարձել որպես Ամոնտոնի չոր շփման երեք օրենք։ Ամոնտոնը շփման բնույթը ներկայացրել է մակերևույթի անհարթությունների և այն ուժի տեսանկյունից, որն անհրաժեշտ է քաշի ավելացման համար, որը մակերևույթները ճնշում է միմյանց։ Այս տեսակետը զարգացրել են [[Բեռնար Ֆորեստ դե Բելիդոր]]ը<ref>Forest de Bélidor, Bernard. «[http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/btv1b53032692q.r=Belidor%2C%20Bernard%20Forest%20de Richtige Grund-Sätze der Friction-Berechnung]» («Correct Basics of Friction Calculation»), 1737, (in German)</ref> և [[Լեոնարդ Էյլեր]]ը 1750 թվականին, որոնք  դուրս են բերել բեռի բնական թեքության անկյունը և առաջին անգամ տարբերակել են ստատիկ և կինետիկ շփումը<ref>{{Cite web|url=http://www.nano-world.org/frictionmodule/content/0200makroreibung/0400historisch/0300euler/?lang=en|title=Leonhard Euler|website=Friction Module|publisher=Nano World|archive-url=https://web.archive.org/web/20110507032615/http://www.nano-world.org/frictionmodule/content/0200makroreibung/0400historisch/0300euler/?lang=en|archive-date=2011 թ․ մայիսի 7|access-date=2011 թ․ մարտի 25|url-status=dead}}</ref>։ Ջոն Թեոֆիլ Դեզագյուլեն 1734 թվականին առաջինն է բացահայտել ադգեզիայի դերը շփման մեջ<ref name="Goedecke">{{cite book
 | last1  = Goedecke
 | first1 = Andreas 
 | title  = Transient Effects in Friction: Fractal Asperity Creep
 | publisher = Springer Science and Business Media
 | date   = 2014
 | pages  = 3
 | url    = https://books.google.com/books?id=kP7EBAAAQBAJ&q=Theophilus+Desaguliers&pg=PA3
 | isbn   = 978-3709115060
 }}</ref>։ Այս միկրոսկոպիկ ուժերը մակերևույթներին ստիպում են կպչել միմյանց, և նա ենթադրել է, որ շփումն այն ուժն է, որն անհրաժեշտ է հպվող մակերևույթները միմյանցից պոկելու համար։

Շփման ընկալումը հետագայում զարգացրել է [[Շառլ Օգյուստեն Կուլոն]]ըը (1785)<ref name="Popova 183–190" />։ Վերջինս հետազոտել է շփման վրա ազդող չորս հիմնական գործոնների ազդեցությունը՝ շփվող նյութերի բնույթը և դրանց մակերևույթների ծածկույթը, մակերևույթի մակերեսի երկարությունը, նորմալ ճնշումը (կամ ծանրաբեռնվածությունը) և մակերևույթների շփման տևողությունը (հանգստի ժամանակը)<ref name="Dowson" />։ Կուլոնը դիտարկել է նաև սահելու արագության, ջերմաստիճանի և խոնավության ազդեցությունը, որպեսզի գտնի տարբերություններ բնության իկորտիկ բացատրությունների միջև։ Ստատիկ և կինետիկ շփման միջև տարբերությունը հայտնվել է Կուլոնի շփման օրենքում, թեև այդ տարբերությունն արդեն նկատել էր Յոհան Անդրեաս ֆոն Զեգերը 1758 թվականին<ref name="Dowson" />։ Հանգստի ժամանակի էֆեկտը բացատրել է Պիտեր վան Մուշենբրուքը 1762 թվականին՝ դիտարկելով միմյանց կառճած թելերի մազիկավոր մակերևույթները, որը տևում է վերջնական ժամանակ, որի ընթացքում մեծանում է շփումը։

[[Ջոն Լեսլի]]ն (1766-1832) նշել է Ամոնտոնի և Կուլոնի հայացքների թույլ լինելը. եթե շփումն առաջանում է այն պատճառով, որ բեռը բարձրանում է հաջորդական ելուստներով թեք հարթության վրա, ապա ինչու այն չի հավասարակշռվում հակառակ կողմի թեքությամբ դեպի ներքև շարժումով։ Լեսլին նույնքան թերահավատորեն էր վերաբերվել Դեզագյուլեի առաջարկած ադգեզիայի դերին, որը, ընդհանուր առմամբ, պետք է հանգեցնի ինչպես շարժման արագացմանը, այնպես էլ դանդաղեցմանը<ref name="Dowson" />։ Լեսլիի կարծիքով՝ շփումը պետք է դիտարկել որպես հարթեցման, անհարթությունները ճնշելու՝ ժամանակից կախված գործընթաց, որը նոր խոչընդոտներ է ստեղծում այն տեղերում, որոնք նախկինում խոռոչներ էին։

Արթուր-Ժյուլ Մորենը (1833) մշակել է սահքի շփման հայեցակարգը՝ համեմատած ճոճման շփման հետ։ [[Օսբոռն Ռեյնոլդս]]ը (1866) դուրս է բերել մածուցիկ հոսքի հավասարումը։ Դա ավարտել է շփման դասական էմպիրիկ մոդելը (ստատիկ, կինետիկ և հեղուկ), որը սովորաբար օգտագործվում է ներկայում տեխնիկայի մեջ<ref name="Armstrong" />։ 1877 թվականին Ֆլեմինգ Ջենկինը և Ջեյմս Ա. Յուինգը հետազոտել են ստատիկ և կինետիկ շփման անընդհատականությունը<ref>Fleeming Jenkin & James Alfred Ewing (1877) «[https://www.biodiversitylibrary.org/item/121556#page/322/mode/1up On Friction between Surfaces moving at Low Speeds]», ''Philosophical Magazine'' Series 5, volume 4, pp 308-10; link from Biodiversity Heritage Library</ref>։

20-րդ դարում հետազոտությունների ուշադրության կենտրոնում եղել է շփման ֆիզիկական մեխանիզմների ըմբռնումը։ Ֆրանկ Ֆիլիպ Բոուդենը և Դևիդ Թեյբորը (1950) ցույց են տվել, որ միկրոսկոպիկ մակարդակում մակերևույթների միջև շփման փաստացի մակերեսը տեսանելի տարածքի շատ փոքր մասն է կազմում<ref name="VanBeek" />։ Այս փաստացի շփման տարածքը, որը պայմանավորված է անհարթություններով, աճում է ճնշման ավելացման հետ։ Ատոմա-ուժային մանրադիտակի (1986) զարգացումը գիտնականներին թույլ է տվել ուսումնասիրել շփում  ատոմային մասշտաբում<ref name="Armstrong" />՝ ցույց տալով, որ այս մասշտաբով չոր շփումը միջմակերևութային տեղաշարժվող լարման և շփման տարածքի արդյունք է։ Այս երկու հայտնագործությունները բացատրում են Ամոնտոնի առաջին օրենքը․ մակրոսկոպիկ համաչափությունը չոր մակերեսների միջև շփման նորմալ ուժի և ստատիկ ուժի միջև։

== Ամոնտոն-Կուլոնի օրենք ==
Շփման հիմնական բնութագիր է շփման <math>\mu</math> գործակիցը, որը որոշվում է այն նյութերով, որոնցից կազմված են շփվող մարմինների մակերևույթները։
{| class="wikitable" border="1"
|-
! colspan="2" rowspan="2"|Նյութեր !! colspan="2" |Դադարի շփում, <math>\mu_\mathrm{s}\,</math>!! colspan="2" |Սահքի շփում, <math>\mu_\mathrm{k}\,</math>
|-
|-
! Չոր և մաքուր !! Քսուկով
! Չոր և մաքուր !! Քսուկով
|-
! Ալյումին
! Steel
| 0.61<ref name=roymech>{{cite web
| url = http://www.roymech.co.uk/Useful_Tables/Tribology/co_of_frict.htm#method
| title = Friction Factors - Coefficients of Friction
| accessdate = 2015 թ․ ապրիլի 27
| archive-date = 2019 թ․ փետրվարի 1
| archive-url = https://web.archive.org/web/20190201171526/http://www.roymech.co.uk/Useful_Tables/Tribology/co_of_frict.htm#method
| url-status = dead
}}</ref>
| 
| 0.47<ref name=roymech/>
|
|-
!Ալյումին
!Ալյումին
|1.05-1.35<ref name=roymech/>
|0.3<ref name=roymech/>
|1.4<ref name=roymech/>-1.5<ref name=web1>{{Cite web | url=http://mechanicalemax.blogspot.com/2016/03/tribology-introduction.html | title=Mechanical Engineering Department: Tribology Introduction| date=2016 թ․ մարտի 11}}</ref>
|
|-
!Ոսկի
!Ոսկի
|
|
|2.5<ref name=web1/>
|
|-
!Պլատին
!Պլատին
|1.2<ref name=roymech/>
|0.25<ref name=roymech/>
|3.0<ref name=web1/>
|
|-
!Արծաթ
!Արծաթ
|1.4<ref name=roymech/>
|0.55<ref name=roymech/>
|1.5<ref name=web1/>
|
|-
! Կերամիկական կավահող
! Կերամիկական կրեմնիի նիտրիդ 
| 
|
|
| 0.004 (wet)<ref name=ULFC>{{cite journal
| title = Ultra-low friction coefficient in alumina–silicon nitride pair lubricated with water
| doi=10.1016/j.wear.2012.07.030
| volume=296
| issue = 1–2
| journal=Wear
| pages=656–659| date = 2012 թ․ օգոստոսի 30
| last1 = Ferreira
| first1 = Vanderlei
| last2 = Yoshimura
| first2 = Humberto Naoyuki
| last3 = Sinatora
| first3 = Amilton
}}</ref>
|-
! ԲԱՄ (կերամիկական ձուլույթ AlMgB<sub>14</sub>)
! Տիտանի բորիդ (TiB<sub>2</sub>)
| 0.04–0.05<ref name= ULFC2>{{cite journal
| doi=10.1063/1.1615677
| title=Superhard self-lubricating AlMgB[sub 14] films for microelectromechanical devices
| year=2003
| last1=Tian|first1=Y.|last2=Bastawros|first2=A. F.|last3=Lo|first3=C. C. H.|last4=Constant|first4=A. P.|last5=Russell|first5=A.M.
| last6=Cook|first6=B. A.
| journal=Applied Physics Letters|volume=83|issue=14|pages=2781|bibcode = 2003ApPhL..83.2781T | url=http://lib.dr.iastate.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1004&context=mse_pubs
}}</ref>
| 0.02<ref name=ULFC3>{{cite web
| url = https://www.newscientist.com/article/dn16102-material-slicker-than-teflon-discovered-by-accident.html
| title = Material slicker than Teflon discovered by accident
| author = Kleiner, Kurt 
| date = 2008 թ․ նոյեմբերի 21
| accessdate = 2008 թ․ դեկտեմբերի 25}}</ref><ref name =ULFC4>{{cite journal|doi=10.1016/j.wear.2010.11.044
| title=Friction and wear mechanisms in AlMgB14-TiB2 nanocoatings
| year=2011|last1=Higdon|first1=C.|last2=Cook|first2=B.|last3=Harringa|first3=J.
| last4=Russell|first4=A.|last5=Goldsmith|first5=J.|last6=Qu|first6=J.|last7=Blau|first7=P.|journal=Wear|volume=271|issue=9–10
| pages=2111–2115}}</ref> 
|
|
|-
! Լատուն
! Պողպատ
| 0.35-0.51<ref name=roymech/>
| 0.19<ref name=roymech/>
| 0.44<ref name=roymech/>
|
|-
! Չուգուն
! Պղինձ
| 1.05<ref name=roymech/>
|
| 0.29<ref name=roymech/>
| 
|-
! Չուգուն
! Ցինկ
| 0.85<ref name=roymech/> 
|
| 0.21<ref name=roymech/>
| 
|-
! Բետոն
! Ռետին
| 1.0 
| 0.30 (wet)
| 0.6-0.85<ref name=roymech/>
| 0.45-0.75 (wet)<ref name=roymech/>
|-
! Բետոն
! Փայտ
| 0.62<ref name=roymech/><ref name=engHandbook/>
|
|
|
|-
! Պղինձ
! Ապակի
| 0.68 
|
|
|
|-
! Պղինձ
! Պողպատ
| 0.53 
|
| 0.36<ref name=roymech/>
| 
|-
! Ապակի
! Ապակի
| 0.9-1.0<ref name=roymech/> 
|
| 0.4<ref name=roymech/>
|
|-
! Մարդու սինովիալ հեղուկ
! Կրճիկ
| 
| 0.01<ref name = synovial>{{cite web
| url = http://hypertextbook.com/facts/2007/ConnieQiu.shtml
| title = Coefficients of Friction of Human Joints
| accessdate = 2015 թ․ ապրիլի 27}}</ref>
|
| 0.003<ref name = synovial/> 
|-
! Սառույց
! Սառույց
| 0.02-0.09<ref name=eng/>
|
|
| 
|-
! Պոլիէթիլեն
! Պողպատ
| 0.2<ref name=roymech/><ref name=eng/>
| 0.2<ref name=roymech/><ref name=eng/>
|
|
|-
! PTFE (Տեֆլոն)
! PTFE (Տեֆլոն)
| 0.04<ref name=roymech/><ref name=eng>{{cite web
| url = http://www.engineeringtoolbox.com/friction-coefficients-d_778.html
| title = The Engineering Toolbox: Friction and Coefficients of Friction
| accessdate = 2008 թ․ նոյեմբերի 23}}</ref>
| 0.04<ref name=roymech/><ref name=eng/>
|
| 0.04<ref name=roymech/>
|-
! պողպատ
! Սառույց
| 0.03<ref name=eng/>
|
|
| 
|-
! Պողպատ
! PTFE (Տեֆլոն)
| 0.04<ref name=roymech/>-0.2<ref name=eng/>
| 0.04<ref name=roymech/>
|
| 0.04<ref name=roymech/>
|-
! Պողպատ
! Պողպատ
| 0.74<ref name=roymech/>-0.80<ref name=eng/>
| 0.16<ref name=eng/>
| 0.42-0.62<ref name=roymech/>
|
|-
! Փայտ
! Մետաղ
| 0.2–0.6<ref name=roymech/><ref name=engHandbook/>
| 0.2 (wet)<ref name=roymech/><ref name=engHandbook/>
|
|
|-
! Փայտ
! Փայտ
| 0.25–0.5<ref name=roymech/><ref name=engHandbook>[http://www.engineershandbook.com/Tables/frictioncoefficients.htm Coefficient of Friction] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20090308124246/http://www.engineershandbook.com/Tables/frictioncoefficients.htm |date=March 8, 2009 }}. EngineersHandbook.com</ref>
| 0.2 (wet)<ref name=roymech/><ref name=engHandbook/>
|
|
|}

Պարզ դեպքերում <math>F</math> շփման ուժը և <math>N_{normal}</math> ճնշման ուժը (հենարանի հակազդեցության ուժը) կապված են հետևյալ անհավասարությամբ․
: <math> | F | \leqslant \mu {N_{normal}},</math>
{| class="wikitable"
|-
! Նյութերի զույգ !!<math>\mu</math> դադարի !!<math>\mu</math> սահքի
|-
| Պողպատ-պողպատ || 0.5-0.8<ref>[http://www.engineeringtoolbox.com/friction-coefficients-d_778.html Friction theory and coefficients of friction for some common materials and materials combinations.]</ref> || 0,15-0,18
|-
| Ռետին-չոր ասֆալտ || 0,95-1,0 || 0,50-0,8
|-
| ռետին-թաց ասֆալտ ||  || 0,25-0,75
|-
| Սառուց-սառույց || 0,05-0,1 || 0,028
|-
| Ռետին-սառույց || 0,3 || 0,15-0,25
|-
| Ապակի-ապակի || 0,9 || 0,7
|-
| Նեյլոն-նեյլոն || 0,15-0,25 ||
|-
| Պոլիստիրոլ-պոլիստիրոլ || 0,5 ||
|-
| Օրգանական ապակիներ || 0,8 ||
|}

== Ծանոթագրություններ ==
{{ծանցանկ}}

== Գրականություն ==
{{refbegin|2}}
* Зайцев А. К. Основы учения о трении, износе и смазке машин. Часть 1. Трение в машинах. Теория, расчет и конструкция подшипников и подпятников скольжения. Машгиз. М.-Л. — 1947. 256 с.
* Зайцев А. К. Основы учения о трении, износе и смазке машин. Часть 2. Износ материалов. Классификация видов износа, методов и машин для лабораторного испытания материалов на износ машины и производственные на них исследования. Машгиз. М.-Л. — 1947. 220 с.
* Зайцев А. К. Основы учения о трении, износе и смазке машин. Часть 3. Износ машин. Износ машин и деталей и способы борьбы с их износом. Машгиз. М.-Л. — 1947. 164 с.
* Зайцев А. К. Основы учения о трении, износе и смазке машин. Часть 4. Смазка машин. Машгиз. М.-Л. — 1948. 279 с.
* Archbutt L., Deeley R.M. Lubrication and Lubicants. London. — 1927
* Арчбютт Л., Дилей Р. М. Трение, смазка и смазочные материалы. Руководство по теории и практике смазки и по методам испытания смазочных материалов. Госгоргеолнефтиздат. — Л. — 1934. — 703 с.
* Арчбютт Л., Дилей Р. М. Трение, смазка и смазочные материалы — 2-е изд., перераб. и доп. — М.-Л.: Гостоптехиздат. — 1940. — 824 с.
* Дерягин Б. В. ''Что такое трение?'' М.: Изд. АН СССР, 1963.
* Крагельский И. В., Щедров В. С. ''Развитие науки о трении. Сухое трение.'' М.: Изд. АН СССР, 1956.
* Фролов, К. В. (ред.) ''Современная трибология: Итоги и перспективы''. ЛКИ, 2008.
* Bowden F. P., Tabor D. ''The Friction and Lubrication of Solids.'' Oxford University Press, 2001.
* Persson Bo N. J.: ''Sliding Friction. Physical Principles and Applications.'' Springer, 2002.
* Popov V. L. ''Kontaktmechanik und Reibung. Ein Lehr- und Anwendungsbuch von der Nanotribologie bis zur numerischen Simulation'', Springer, 2009.
* Rabinowicz E. ''Friction and Wear of Materials.'' Wiley-Interscience, 1995.
{{refend}}
=== Ամսագրեր ===
* ''[http://www.tribo.ru/ Трение, Износ, Смазка]'', журнал о трении.
* ''[https://web.archive.org/web/20070819032028/http://mpri.org.by/editions/friction-a-wear.htm Трение и Износ]'', журнал о трении издаётся Национальной Академией Наук Беларуси с 1980 г.
* ''[http://www.asmedl.org/Tribology Journal of Tribology] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130116042153/http://asmedl.org/Tribology/ |date=2013-01-16 }}'', международный журнал о трении.
* ''[http://www.elsevier.com/locate/wear/  Wear]'', международный журнал о трении и износе.
* ''[http://www.dpva.ru/Guide/GuidePhysics/Frication/  Таблицы коэффициентов трения]'', численные значения коэффициентов трения.
{{wiktionary|շփում}}
{{Արտաքին հղումներ}}
{{ՀՍՀ|հատոր=8|էջ=603}}
[[Կատեգորիա:Ուժ]]
[[Կատեգորիա:Դինամիկա]]