Դիտել Ոսկի էջի վիքիկոդը

{{Քիմիական տարր
| անվանում =Ոսկի / Aurum (Au) 
| համար = 79
| սիմվոլ = Au
| վերևից =[[Արծաթ|Ag]]
| ներքևից = [[Ռենտգենիում|Rg]]
| խումբ = 
| պարբերություն = 
| բլոկ = 
| արտաքին տեսք =[[Պատկեր:Au crystals1.jpg|230px|Ոսկու բյուրեղները]]{{clear}}Դեղնափայլ, գեղեցիկ տեսքով, ազնիվ մետաղ
| պատկեր = 
| ատոմային զանգված = 196,966569(4)<ref name="iupac atomic weights">{{Ռուսերեն հոդված |ссылка=http://iupac.org/publications/pac/85/5/1047/ |автор=Michael E. Wieser, Norman Holden, Tyler B. Coplen, John K. Böhlke, Michael Berglund, Willi A. Brand, Paul De Bièvre, Manfred Gröning, Robert D. Loss, Juris Meija, Takafumi Hirata, Thomas Prohaska, Ronny Schoenberg, Glenda O’Connor, Thomas Walczyk, Shige Yoneda, Xiang‑Kun Zhu |заглавие=Atomic weights of the elements 2011 (IUPAC Technical Report) |год=2013 |язык=en |издание=[[Pure and Applied Chemistry]] |том=85 |номер=5 |страницы=1047-1078 |doi=10.1351/PAC-REP-13-03-02|issn=0033-4545}}</ref>
| կոնֆիգուրացիա = [Xe] 4f<sup>14</sup> 5d<sup>10</sup> 6s<sup>1</sup>
| էլեկտրոնային թաղանթ = 
| ատոմի շառավիղ = 144
| կովալենտային շառավիղ = 134
| Վան-դեր-Վալսի շառավիղ = 
| իոնի շառավիղ = (−3e) 185 (+1e) 137
| էլեկտրաբացասականություն = 2,64
| էլեկտրոդային պոտենցիալ =Au←Au<sup>3+</sup> 1,50 В, Au←Au<sup>+</sup> 1,70В
| օքսիդացման աստիճան =  −1,1,3,5
| իոնիզացման էներգիա 1 = 889,3 (9,22)
| իոնիզացման էներգիա 2 =
| իոնիզացման էներգիա 3 = 
| ֆազ = 
| խտություն =19,3-19,32<ref name =webelements>{{Cite web |title=Gold: physical properties |url=http://www.webelements.com/gold/ |accessdate=2013 թ․ օգոստոսի 17 |publisher=WebElements |lang=en}}</ref><ref>[http://www.xumuk.ru/bse/1002.html Золото]</ref>
| խտություն2 = 
| խտություն3 = 
| խտություն հջ = 
| հալման ջերմաստիճան =1337,33 [[Կելվին (չափման միավոր)|Կելվին]] (1064,18&nbsp;°C, 1947,52&nbsp;°F)
| եռման ջերմաստիճան =3129 [[Կելվին (չափման միավոր)|Կելվին]] (2856&nbsp;°C, 5173&nbsp;°F)
| կրիտիկական կետ Կ =  
| հալման ջերմունակություն = 12,68
| հալման ջերմունակություն2 =  ~340
| գոլորշիացման ջերմունակություն =  
| ջերմունակություն = 25,39<ref name="ХЭ">{{Ռուսերեն գիրք |ссылка=http://www.xumuk.ru/encyklopedia/1757.html |автор=Редкол.:Кнунянц И. Л. (гл. ред.) |заглавие=Химическая энциклопедия: в 5 т |год=1990 |место=Москва |издательство=Советская энциклопедия |том=2 |страницы=272 |страниц=671 |тираж=100 000}}
</ref>
| ջերմունակություն2 = 
| մոլային ծավալ = 10,2
| հագեցած գոլորշի = 
| ճնշում հգ 1 = 
| ճնշում հգ 10 = 
| ճնշում հգ 100 = 
| ճնշում հգ 1 k = 
| ճնշում հգ 10 k = 
| ճնշում հգ 100 k = 
| բյուրեղացանցի կառուցվածք =խորանարդ
| բյուրեղացանցի տվյալներ =  4,0781
| C/a հարաբերություն = 1
| Դեբայի ջերմաստիճան =   170,00
| մագնիսական կառուցվածք = 
| տեսակարար դիմադրություն = 
| ջերմահաղորդականություն = 318
| ջերմաստիճանահաղորդականություն = 
| ջերմային ընդարձակում = 
| ձայնի արագություն = 
| Յունգի մոդուլ = 
| CAS համար = 7440-57-5
| արգելվող գոտի = 
| իզոտոպներ = 
| իզոտոպներ լրացումներ = 
}}

{{Պարբերական համակարգի տարր|align=center|fontsize=100%|number=79}}
'''Ոսկի''' ({{lang-lat|Aurum}}) քիմիական տարր է որի նշանն է '''Au''', տարրերի [[պարբերական համակարգ]]ի 6-րդ պարբերության, 1-ին խմբի տարր։ [[Ազնիվ մետաղ]] է, պատկանում է անցումային տարրերի շարքին։ Կարգահամարը՝ 79, ատոմական զանգվածը՝ 196,9665։ '''d''' տարր է, ատոմի էլեկտրոնային թաղանթների կառուցվածքն է ''5s<sup>2</sup>5p<sup>6</sup>5d<sup>10</sup>6s<sup>1</sup>'', ''К, L, M, N'' թաղանթները լրացված են։

Ոսկի համեմատաբար փափուկ, ծանր (p=19,32 գ/սմ<sup>3</sup></tt>), դեղին մետաղ է, t<sub>հալ</sub>=1064°С,t<sub>եռ</sub>=2947°С։ Ամենալավ կռելի և ձգելի մետաղն է։ Այն դեղնափայլ, գեղեցիկ տեսքով, ազնիվ մետաղ է։ Այն մարդկությանն ամենավաղ հայտնի մետաղներից է։ 1 գ ոսկուց կարելի է ձգել մինչև 3 կմ երկարությամբ լար։

== Պատմություն ==
Ոսկին մարդկությանը ամենից վաղ հայտնի [[մետաղ]]ն է։ [[Հայաստան]]ում և [[Անատոլիա]]յում այն հայտնի էր մ․ թ․ ա․ 6-րդ հազարամյակում։ [[Եգիպտոս]]ում, [[Միջագետք]]ում, [[Հնդկաստան]]ում և [[Չինաստան]]ում ոսկյա իրերի պատրաստման արվեստը հայտնի էր մ․ թ․ ա․ 3-2-րդ հազարամյակներում։

Ոսկին հիշատակվում է [[Աստվածաշունչ|Աստվածաշնչում]], «[[Իլիական]]»-ում, «[[Ոդիսական]]»-ում։ Ալքիմիկոսները այն անվանում էին ''«մետաղների արքա»'', որի ստացումը հասարակ մետաղներից համարում էին իրենց հիմնական նպատակը։

== Անվան ծագում ==
Նախա-սլավոնական լեզվով «*zolto» («ոսկի»), համանուն{{lang-lt|geltonas}} «դեղին», {{lang-lv|zelts}} «ոսկի»<ref>{{lang-lv|Latviešu literārās valodas vārdnīca. [http://tezaurs.lv/llvv/]}}</ref>, այլ լեզուներում. {{lang-got|gulþ}}, {{lang-de|gold}}, {{lang-en|gold}}, հետագայում՝ {{lang-sa|हिरण्य}} ({{IAST|híraṇya}}), {{lang-ae|zaranya}}, {{lang-os|zærījnæ}} «ոսկի», ինչպես նաև {{lang-sa|हरि}} ({{IAST|hari}}) «դեղին, ոսկեգույն, կանաչավուն», հնդեվրոպական նախալեզվում արմատը՝ ǵʰel - «դեղին, կանաչ, փայլուն»։ {{lang-lat|aurum}} նշանակում է «դեղին» և կապված է՝ Auror - լուսաբաց բառի հետ։

== Բնության մեջ ==
[[Պատկեր:Gold-crystals.jpg|մինի|ձախից|Մաքուր ոսկու բյուրեղները (99,99 %)]]
[[Երկրակեղև]]ում ոսկու պարունակությունը 4,3•10<sup>−7</sup> զանգված %<ref>{{Ռուսերեն գիրք |автор=Некрасов Б. В. |заглавие=Основы общей химии |год=1973 |издание=3-е изд., испр. и доп |место=М. |издательство=Химия |страниц=688}}
</ref><ref>{{Ռուսերեն գիրք |заглавие=Справочник химика |год=1966 |издание=2-е изд., пер. и доп |место=М. Л. |издательство=Химия |том=1 |страниц=1072}}
</ref>) է, տարածվածությամբ 74-րդ տարրն է։ Հանդիպում է մեծ մասամբ բնածին վիճակում, հազվադեպ՝ միացությունների ձևով [[տելուր]]ի, [[սելեն]]ի, [[ծարիր]]ի, [[բիսմութ]]ի հետ։

Հայտնի են ոսկու առաջնային (հիդրոթերմալ) և ցրոնային հանքավայրերը։ Արդյունաբերական կարևոր նշանակություն ունեն հիդրոթերմալ ոսկեբեր քվարցային երակները։ Բնածին ոսկին հանդիպում է նաև [[երկաթ]]ի, [[պղինձ|պղնձի]], [[արսեն]]ի և այլ սուլֆիդներում, որոնք երբեմն պարունակում են նաև ոսկու միացություններ։

Հազվադեպ հանդիպող [[միներալներ]]ը՝
* կալավերիտ (AuTe<sub>2</sub>),
* սիլվանիտ (AgAuTe<sub>4</sub>) և այլն, սովորաբար ուղեկցվում են նրբափոշի բնածին ոսկով։ Բնածին ոսկին արծաթ (մինչև 43 %), երբեմն նաև բիսմութ, սնդիկ, [[պլատին]], [[մանգան]] (մինչև 0,9 %), պարունակող պինդ լուծույթ է։ Այն, կախված խառնուրդների պարունակությունից, դեղին է, կարմիր կամ կանաչավուն։
<gallery heights="160px" widths="160px" perrow="5">
File:Native gold nuggets.jpg|Բնածին ոսկու ձուլակտոր
File:Gold-tt48a.jpg|
File:Gold-mz4b.jpg|Բյուրեղային ոսկի, 3.7×1.1×0.4&nbsp;սմ.
File:Gold-37466.jpg|
</gallery>

=== Հանքավայրեր ===
Բնածին ոսկու մեծ կտորները հանդիպում են հազվադեպ, գտնված ([[Ավստրալիա]]յում) ամենախոշորները՝ «Հոլտերմանի սալը» (մոտ 285 կգ) և «Ցանկալի անծանոթը» (71 կգ) չեն պահպանվել։

Բնածին ոսկու ամենախոշոր կտորը (36,2 կգ) ԽՍՀՄ-ում գտնվել է [[Ուրալ]]ում։ Ոսկու հիմնական պաշարները գտնվում են [[ԽՍՀՄ]]-ում, [[Հարավ-Աֆրիկյան Հանրապետություն]]ում և [[Կանադա]]յում։

Ոսկի է արդյունահանվում նաև 38 այլ երկրներում։ [[Կենսոլորտ]]ում ոսկին տեղաշարժվում է օրգանական միացությունների և գետաջրերի հետ։ Ծովի և գետի ջրերում նրա պարունակությունը 4․10<sup>9</sup> գ/լ է, ոսկեբեր շրջանների ստորերկրյա ջրերում՝ 10<sup>−6</sup> գ/լ։ Որոշ [[բույսեր]] ([[ձիաձետ]], [[եգիպտացորեն]]) կուտակում են ոսկի։

Հայաստանում և [[Արցախի Հանրապետություն]]ում նույնպես կան ոսկու հանքեր, և գործում են հանքանյութի հարստացման գործարաններ։ Հայտնի են [[Սոթք]]ի ([[Գեղարքունիքի մարզ]]), Լիճքվազ-Թեյի ([[Սյունիքի մարզ]]), [[Մեղրաձոր]]ի ([[Կոտայքի մարզ]]), [[Ամուլսարի հանքավայր]]ը, [[Արցախի Հանրապետություն]]ում՝ [[Դրմբոն]]ի ([[Մարտակերտի շրջան]]) ոսկու հանքավայրերը։

== Ֆիզիկական հատկություններ ==
[[Պատկեր:GoldNuggetUSGOV.jpg|thumb|Ոսկու ձուլակտոր]]
Ոսկին դեղնափայլ մետաղ է, հալման ջերմաստիճանը՝ 1064,43&nbsp;°C, եռմանը՝ 2947&nbsp;°C, [[խտություն]]ը՝ 19320 կգ/մ<sup>3</sup> (20&nbsp;°C-ում)։ Ջերմության և էլեկտրականության լավ հաղորդիչ է (զիջում է [[արծաթ]]ին)։ Մաքուր ոսկին փափուկ է և չափազանց պլաստիկ։ Նրանից կարելի է գլանել մինչև 8•10<sup>−6</sup> մմ հաստության նրբաթիթեղ և ձգել 5•10<sup>−3</sup> մմ հաստության լար։

Քիմիապես պասիվ է, [[օդ]]ում՝ անգամ խոնավության առկայությամբ չի օքսիդանում։ Չի լուծվում ջրում, [[ալկալիներ]]ում և [[թթուներ]]ում։ Լուծվում է ցիանաջրածնական թթվում, արքայաջրում և օքսիդացնող թթուների խառնուրդներում։ Նրան բնորոշ է կոմպլեքսային միացությունների առաջացումը։

Մաքուր ոսկին չափազանց փափուկ է օգտագործման համար և պետք է օգտագործվի այլ [[համաձուլվածքներ]]ի հետ, ինչպիսիք են՝ [[արծաթ]]ը, պղինձը և այլն։ Ոսկին և նրա բազմաթիվ համաձուլվածքները առավել հաճախ օգտագործվում են զարդերի և ոսկեդրամների արտադրության մեջ։

Իր բարձր էլեկտրահաղորդունակության և [[կոռոզիա]]յի նկատմամբ լավ դիմադրողականույթյան ու քիմիական հատկությունների, ոսկին [[20-րդ դար]]ում լայնորեն օգտագործվում է արդյունաբերության բազմաթիվ ոլորտներում։

== Քիմիական հատկություններ ==
[[Պատկեր:Or Venezuela.jpg|thumb|ձախից]]
Միացություններում եռարժեք է կամ միարժեք, կոմպլեքսային միացություններում՝ հազվադեպ երկարժեք։ [[Մետաղներ]]ի լարվածության շարքում ոսկին գտնվում է [[Ջրածին|ջրածնից]], [[Պղինձ|պղնձից]] և [[արծաթ]]ից աջ։ Անմիջականորեն միանում է միայն [[հալոգեններ]]ի և որոշ մետաղների հետ։

Թթվածնական միացությունները ստանում են անուղղակի ճանապարհով։ АuО-ի գոյությունը կասկածելի է։ Ոսկու (III) օքսիդը (Au<sub>2</sub>O<sub>3</sub>) ստացվում է [[հիդրօքսիդ]]ից և անկայուն է՝ 220&nbsp;°C-ից բարձր տաքացնելիս քայքայվում է, ջրում չի լուծվում։

Au(OH)<sub>3</sub> ջրում վատ լուծվող, դեղնաշագանակագույն ամֆոտեր հիդրօքսիդ է։ Գերակշռող թթվային հատկությունների պատճառով կոչվում է ոսկեթթու, ալկալիների հետ առաջացնում է ''աուրատներ''։ Ոսկին ջրածնի հոսանքում տաքացնելիս (~1400&nbsp;°C) աննշան քանակներով առաջանում է հեշտ ցնդող և անկայուն հիդրիդը՝ AuH։

Անկայուն են նաև ոսկու (I) հալոգենիդները՝ AuCl, AuBr և այլն։ Ոսկու փոշին [[քլոր]]ի [[մթնոլորտ]]ում (200&nbsp;°C) առաջացնում է AuCl<sub>3</sub>, որը հեշտ ցնդող, կարմիր բյուրեղական նյութ է։ Լուծվում է ջրում առաջացնելով կարմրաշագանակագույն կոմպլեքսային թթու՝ H<sub>2</sub>[AuOCl<sub>3</sub>]։ Աղաթթու ավելացնելիս ստացվում է ոսկիքլորաջրածնական թթու (բաց դեղին), որը բյուրեղանում է H[AuC1<sub>4</sub>]•2H<sub>2</sub>O բաղադրությամբ։
[[Պատկեր:Stringer156 nugget.jpg|250px|մինի]]
Ոսկու (III) քլորիդը հեշտությամբ վերականգնվում է, անագի (II) քլորիդով վերականգնելիս ստացվում է չափազանց կայուն ոսկու ծիրանագույն կոլոիդային լուծույթը։
Այդ ռեակցիան օգտագործում են ոսկու վերլուծական հայտնաբերման համար։ Քանակական որոշման նպատակով ոսկին նստեցնում են ջրային լուծույթներից այլ վերականգնիչներով (FeSO<sub>4</sub>, H<sub>2</sub>SO<sub>3</sub>, Н<sub>2</sub>С<sub>2</sub>O<sub>4</sub> և այլն) կամ կիրառում են մետաղափորձական վերլուծության եղանակը։

Ոսկու (III) թթվածնավոր թթուների աղերը կայուն են միայն համապատասխան թթվի խիտ [[լուծույթներ]]ում (նոսր լուծույթներում [[հիդրոլիզ]]վում են)։ Թթվածնի առկայությամբ ոսկին լուծվում է [[նատրիում]]ի ([[կալիում]]ի) ցիանիդի լուծույթում և առաջացնում ցիանաուրատ (I)՝

::<math>\mathrm{2Au + 4NaCN \tfrac 12 \ O_2 + H_2O \longrightarrow 2Na[Au(CN)_2] + 2NaOH}</math>

::<math>\mathrm{ 2\ Na[Au(CN)_2] + Zn \longrightarrow Na_2[Zn(CN)_4] + 2\ Au}</math>

Արծաթի, [[պալադիում]]ի և պղնձի հետ ոսկին առաջացնում է պինդ լուծույթներ, այլ [[մետաղներ]]ի հետ՝ ներմետաղական միացություններ (Na<sub>2</sub>Au)<ref>Неорганическая химия: в 3 т./Под ред. Ю. Д. Третьякова. Т. 3: [[Химия]] переходных металлов. Кн. 2. М.: Изд. центр «Академия», 2007, 400 с.</ref>, KAu<sub>2</sub>, Be<sub>5</sub>Au, Mg<sub>3</sub>Au, Ba<sub>3</sub>Au<sub>2</sub> և այլն)։

Քիմիապես շատ իներտ է. թթվածնի, ջրածնի և ածխածնի հետ ընդհանրապես չի փոխազդում։ Մինչև 150°С տաքացնելիս քլորի հետ առաջացնում է AuCl<sub>3</sub>, որը 190°С-ում քայքայվում է AuCl-ի.

::<math>\mathrm{2Au + 3Cl_2 \longrightarrow 2AuCl_3}</math>

::<math>\mathrm{AuCl_3 \longrightarrow AuCl + Cl_2}</math>

Լուծվում է «արքայաջրում».

::<math>\mathrm{Au + HNO_3 + 3HCl \longrightarrow AuCl_3 + NO_2 + 2H_2O}</math>

Ոսկու միացություները անկայուն են և հեշտությամբ վերականգնվում են.

::<math>\mathrm{2AuCl_3 + 3SnCl_2 \longrightarrow 2Au + 3SnCl_4}</math>

Արդյունքում ստացվում է ոսկու կարմիր կամ վարդագույն կոլոիդ լուծույթ։ Առաջացնում է ցիանային կոմպլեքսներ՝ ցիանաուրատներ.

::<math>\mathrm{ 4Au + 8NaCN + O_2 + 2H_2O \longrightarrow 4Na[Au(CN)_2] + 4NaOH}</math>

Այս ռեակցիան ընկած է հանքերից ոսկու արդյունաբերական կորզման հիմքում։

== Ստացում ==
Շատ հին ժամանակներից սկսած ոսկին դատարկ ապարից բաժանում էին նստվածքազտման եղանակով՝ օգտվելով նրանց խտությունների մեծ տարբերությունից։ [[19-րդ դար]]ի վերջերից սկսվեցին լայնորեն կիրառվել ամալգամացման (հայտնի է մ․ թ․ ա․ 1-ին դարից) և ցիանացման եղանակները։

:: <math>~\mathsf{ 4Au + 8NaCN + O_2 + 2H_2O \longrightarrow 4Na[Au(CN)_2] + 4NaOH }</math>

:: <math>~\mathsf{ 2Na[Au(CN)_2] + Zn \longrightarrow Na_2[Zn(CN)_4] + 2Au\downarrow }</math>

Մանրացված և հարստացված հանքանյութից ոսկին կորզում են կալիումի կամ նատրիումի ցիանիդների լուծույթներով, ապա նստեցնում ցինկով։ Ոսկու կորզումը [[սնդիկ]]ով (ամալգամացում) աստիճանաբար ավելի հազվադեպ է իրականացվում։ Ոսկու նշանակալի քանակներ են ստացվում պղնձի և բազմամետաղական հանքանյութերի վերամշակման թափոններից։

Ցրոնային ոսկու զգալի մասը կորզում են լողացող հունափոր մեքենաների (դրագների) միջոցով․ փխրեցված [[ապար]]ը լվանում են երկաթե ծակոտկեն թիթեղներով, նախշազարդ փայտով կամ կանեփաթելի գորգով պատված թեք ջրհորդաններում։ Դատարկ ապարը լվացվում է ջրի շիթով, իսկ ոսկու հատիկները մնում են ջրհորդանի հատակին։

Խառնուրդներ պարունակող ոսկին մաքրում են (աֆինաժ) [[էլեկտրոլիզ]]ով։ Անոդը ձուլում են մաքրվող ոսկուց, կաթոդը մաքուր ոսկու թերթ է։ Որպես էլեկտրոլիտ օգտագործում են AuCl<sub>3</sub>֊-ի աղաթթվային լուծույթը։ Կաթոդի վրա նստում է 99,99 % մաքրության ոսկի։ Խառնուրդները անջատվում են որպես անոդային տիղմ։

== Իզոտոպներ ==
Բնական ոսկին բաղկացած է միայն <sup>197</sup>Au կայուն [[իզոտոպ]]ից։ Արհեստականորեն ստացվել են 177-204 զանգվածի թվերով ռադիոակտիվ իզոտոպները (27 իզոտոպ)։ <sup>195</sup>Au (T<sub>1/2</sub> = 185 օր), <sup>198</sup>Au (2,7 օր) և <sup>199</sup>Au (3,15 օր) իզոտոպները օգտագործվում են արդյունաբերության, բժշկության մեջ և գիտահետազոտական աշխատանքներում, որպես ռադիոակտիվ ինդիկատորներ։

== Կիրառություն ==
[[Պատկեր:Kanazawa Gold Factory.jpg|thumb|ձախից|200px]]
Մաքուր ոսկին օգտագործվում է էլեկտրատեխնիկայում և արվեստում։ Գեղեցիկ տեսքի, քիմիական կայունության, փափկության և գլանվելու ունակության շնորհիվ այն ենթարկվում է նուրբ գեղագիտական մշակման։

Օգտագործվում է կիրառական և դեկորատիվ արվեստում։ Ոսկու նրբաթերթերն օգտագործվել են հին հայկական [[Մանրանկարչություն|մանրանկարչության]] մեջ։ Ոսկին օգտագործվում է նաև ժամացույցները, զարդարանքի և սպասքի առարկաները ոսկեզօծելու համար։
[[Պատկեր:Gold(III) chloride solution.jpg|thumb]]
[[Տեխնիկա]]յում, դրամի հատման, մեդալներ և ատամնապրոթեզային սկավառակներ պատրաստելու համար օգտագործում են ոսկու համաձուլվածքները։ Ոսկու միացություններն օգտագործվում են [[Լուսանկարչություն|լուսանկարչության]] մեջ։

=== Բժշկության մեջ ===
Նրանց կախույթները՝ բժշկության մեջ․ ռևմատիկ հոդաբորբերը և գայլախտը բուժելու համար։ Ոսկի պարունակող դեղամիջոցների կիրառումը հակացուցված է [[թոքախտ]]ի, [[շաքարախտ]]ի, [[սիրտ]]-անոթային, [[լյարդ]]ի, [[երիկամներ]]ի և արյան հիվանդությունների դեպքում։ Ռադիոակտիվ ոսկին (սովորաբար <sup>198</sup>Au) օգտագործվում է [[ուռուցքներ]]ի բուժման, [[փայծաղ]]ի և այլ օրգանների հիվանդությունների ախտորոշման համար։

== Տնտեսական նշանակություն ==
Ապրանքային արտադրության պայմաններում ոսկին կատարում է համընդհանուր համարժեքի ֆունկցիա, որով ձեռք է բերում հատուկ սպառողական արժեք ու վերածվում փողի․
{{քաղվածք|«Ոսկին ու արծաթը,- գրել է [[Մարքս Կառլ|Կ․ Մարքսը]],- իրենց բնույթով փող չեն, բայց փողն իր բնույթով ոսկի ու արծաթ է»}}

Որպես փող ոսկու առանձնացման պատճառը դրա ֆիզիկական և քիմիական հատկություններն են։ Ոսկու զգալի մասն օգտագործվում է ստակներ պատրաստելու համար կամ ձուլակտորներով պահվում որպես կենտրոնական բանկերի (պետության) ոսկու պաշար։ Այն լայնորեն օգտագործվում էր արդյունաբերական սպառման համար ([[ռադիոէլեկտրոնիկա]]յում, [[Սարքաշինություն|սարքաշինության]] մեջ և այլն) և ոսկերչության մեջ։

Սկզբում ոսկին օգտագործվում է բացառապես զարդեր պատրաստելու համար, հետագայում այն ծառայել է որպես խնայողության ու հարստության կուտակման, նաև փոխանակության (սկզբում ձուլակտորների ձևով) միջոց։ Որպես փող Ո․ [[Չինաստան]]ում, [[Հնդկաստան]]ում, [[Եգիպտոս]]ում և [[Միջագետք]]ի պետություններում օգտագործվել է դեռևս մ․ թ․ ա․ 1500 տարի առաջ, իսկ [[Հին Հունաստան]]ում՝ մ․ թ․ ա․ 8-7-րդ դարեր։
[[Պատկեր:3 diamond rings.JPG|մինի]]
Առաջին անգամ ոսկուց ստակներ են հատվել [[Լիդիա]]յում, մ․ թ․ ա․ 7-րդ դարում, [[ԽՍՀՄ]] տարածքում՝ [[Հայաստան]]ում, մ․ թ․ ա․ 1-ին դար։ Սակայն հնում ու [[միջին դարեր]]ում ոսկին վալյուտայի հիմնական մետաղը չէր, քանի որ փողի ֆունկցիաներ էին կատարում նաև պղինձն ու արծաթը։

==== Հայտնագործություններ ====
Ոսկին ձեռք բերելու ձգտումը, հարստանալու տենչը եղել են գաղութային ու առևտրական բազմաթիվ պատերազմների պատճառ, Աշխարհագրական մեծ հայտնագործությունների շրջանում մղել նոր հողերի որոնումների։

Ամերիկայի հայտնադործումից հետո ազնիվ մետաղների հոսքը [[Եվրոպա]] դարձավ կապիտալի նախասկզբնական կուտակման աղբյուր։ Կապիտալիզմի զարգացումը, միջմայրցամաքային առևտրի ընդլայնումը ուժեղացրին դրամամետաղների պահանջը, և, չնայած ոսկու արդյունահանումն աճում էր, սակայն բոլոր երկրներում որպես փող դեռևս լայնորեն օգտագործվում էր նաև արծաթը։

== Արդյունաբերություն ==
[[19-րդ դար]]ի վերջին արծաթի արժեքը կտրուկ ընկավ և երկրների մեծ մասում պայմաններ ստեղծվեցին մոնոմենտալիզմի (ոսկու) անցնելու համար։ Առաջինը դա կատարվեց [[Մեծ Բրիտանիա]]յում, 18-րդ դարի վերջին, իսկ 20-րդ դարի սկզբին ոսկու վալյուտան հաստատվեց աշխարհի երկրների մեծ մասում։

Տարերային ապրանքային արտադրության պայմաններում արտացոլելով մարդկանց հարաբերությունները, երևույթների մակերեսին ոսկու իշխանությունը հանդես է գալիս որպես իրերի հարաբերություն։ Այն թվում է ոսկու բնական ներքին հատկություն ու ծնում ոսկու ու փողի ֆետիշիզմ։ Ոսկով հարստություն դիզելու տենչն անչափ աճում է, մղում հրեշավոր հանցագործությունների։
[[Պատկեր:Ring with horses-N 728-Egypte louvre 127.jpg|մինի]]
Ոսկու իշխանությունը հատկապես ուժեղանում է կապիտալիստական հարաբերությունների պայմաններում, երբ ապրանք է դառնում նաև աշխատուժը։ [[Կապիտալիզմ]]ի ժամանակ համաշխարհային շուկայի կազմավորումը ընդլայնում է ոսկու շրջանառության ոլորտը, այն դարձնում համաշխարհային փող։ Կապիտալիզմի ընդհանուր ճգնաժամի պայմաններում ոսկու ստանդարտը խախտվում է։

Կապիտալիստական երկրների ներքին շրջանառությունում տիրապետող են դառնում թղթադրամներն ու ոսկով չփոխանակվող բանկային տոմսերը։ Սահմանափակվում կամ ընդհանրապես արգելվում են ոսկու արտահանումն ու առուծախը։ Դրա հետ կապված, ոսկին դադարում է շրջանառության ու վճարման միջոցի ֆունկցիաներ կատարել, բայց իդեալապես հանդես գալով որպես արժեչափ, ինչպես նաև պահպանելով գանձակուտակման միջոցի ու համաշխարհային [[փող]]ի իր նշանակությունը, այն մնում է որպես կապիտալիստական երկրների դրամական համակարգի հիմք ու փոխադարձ դրամական պահանջների ու պարտավորությունների վերջնական կարգավորման գլխավոր միջոց։

Ոսկու պաշարների չափը կապիտալիստական վասուտաների կայունության և առանձին երկրների տնտեսական պոտենցիալի կարևոր ցուցանիշ է։ Արդյունաբերական սպառման, ինչպես և մասնավոր գանձակուտակման համար ոսկու առուծախը կատարվում է ոսկու շուկաներում։ Սոցիալիստական էկոնոմիկայի պայմաններում ոսկին նույնպես համընդհանուր համարժեք է և հանդես է գալիս որպես արժեչափ ու գների մասշտաբ։

[[1961]] թվականի [[հունվարի 1]]-ից խորհրդային ռուբլին պարունակում է 0,987412 գ զուտ ոսկի։ Այդ նույն քանակությունը դրված է փոխանակային ռուբլու՝ ՏՓԽ-ի անդամ-երկրների միջազգային սոցիալիստական վալյուտայի, հիմքում։ Համաշխարհային սոցիալիստական շուկայում ոսկին կատարում է համաշխարհային փողի ֆունկցիա։

== Գներ ==
Ոսկու գինը, հաշվի առնելով իր հատուկ գործառույթը, սկզբից գոյություն ուներ ոսկու ստանդրատ և մինչև 1970-ական թվականները ստեղծվել է դրամավարկային կարգավորման մարմինների պետություն, որը որպես կանոն, կենտրոնական բանկի խնդիրն էր<ref name="АД">''Алмазова О. Л., Дубоносов Л. А.'' Золото и валюта: прошлое и настоящее. — М.: Финансы и статистика, 1988, с. 50.</ref><ref>Вернее, объявлялась стоимость банкнот в граммах золота, так как золото и было международной валютой</ref>։

Ոսկու համաշխարհային գինը հիմնականում որոշվում է [[Լոնդոն]]ի ոսկու բորսայում։ 2000-ականների 2-րդ կեսից ոսկու գինը շարունակաբար ավելացել է։ Հիմնական պատճառներից են ոսկեգործական արտադրանքի համաշխարհային վաճառքի ծավալի աճը, ԱՄՆ դոլարի դիրքերի թուլացումը և ոսկու գնումը որպես հուսալի խնայողություն՝ համաշխարհային վերջին տնտեսա-ֆինանսական ճգնաժամի հետևանքների համատեքստում։

[[2012]] թվականի վերջին տարիներին առաջին անգամ ոսկու համաշխարհային գինը կայունացման նշաններ է դրսևորում։ Ըստ կանխատեսումների՝ առաջիկա տասնամյակում ոսկու պահանջարկը կաճի՝ հանգեցնելով ոսկու գնի աճի միտման պահպանմանը։

== Պաշարներ ==
[[Պատկեր:Gold-russia-mdm.jpg|thumb|200px]]
Ոսկու պաշարներ, ոսկու ձուլածոների ու ստակների կենտրոնացված ռեզերվների ֆոնդ, որը պատկանում է երկրի կենտրոնական էմիսիոն բանկերին կամ գանձատանը։ Ոսկու ազատ շրջանառության ժամանակաշրջանում կատարում էին միջազգային վճարումների (համաշխարհային փողի), ներքին մետաղադրամայի շրջանառության, ավանդների վճարումների ու բանկային տոմսերի փոխանակման ռեզերվային ֆոնդերի դեր։

[[2000]] թվականի հունվարից մինչ [[2009]] մարտ ամիս, կենտրոնական բանկերը իրենց պահուստային ոսկին կրճատել են 114 միլիոն տրոյական ունցիայով։ Այնուհետ, հավանաբար նաև ոսկու գների աճով և համաշխարհային տնտեսական ճգնաժամով պայմանավորված, կենտրոնական բանկերը սկսել են ավելացնել իրենց ոսկու պաշարները։

Արժույթի միջազգային հիմնադրամն իր կայքում ամեն ամիս հրապարակում է կենտրոնական բանկերի ոսկու պահեստային պաշարների վերջին ամսվա տվյալները։ Այսպիսով [[2015]] թվականի փետրվարի դրությամբ ոսկու ամենամեծ պահեստային պաշարներն ունեն Միացյալ նահանգները՝ 261.5 միլիոն տրոյական ունցիա ծավալով։ Իսկ առաջին 4 հորիզոնականները զբաղեցնող երկրներն ընդհանրապես տիրապետում են համաշխարհային պաշարների կեսից ավելիին։

Միայն [[Ռուսաստան]]ի, [[Թուրքիա]]յի և [[Հնդկաստան]]ի ոսկու պաշարների աճը պայմանավորում են համաշխարհային շուկայի փոփոխությունների 60 տոկոսը։ 2009 թվականից հետո [[Ղազախստան]]ը իր պաշարները ավելացրել է 4 միլիոն ունցիայով փաստացի եռապատկելով եղած պաշարները։

'''Ամբողջ աշխարհում ոսկու խոշոր պաշարները (2013, հունվար)'''.

{| class="wikitable" style="text-align=center; border=1; margin: 1em auto 1em auto;"

! № !! Երկիր/ Կազմակերպություն !! Ոսկի<br />(տոննա) !! Ոսկու ընդհանուր <br />կշիռը <br />պետական արժութային պահուստներ (%)
|-
| 1 || {{դրոշ|USA}} [[Դաշնային պահուստների համակարգ|ԱՄՆ]] || align="right"| 8 133,5 || align="right"| 76,3 %
|-
| 2 || {{դրոշ|Գերմանիա}} [[Գերմանիա]] || align="right"| 3 391,3 || align="right"| 73,5 %
|-
| 3 || [[Արժույթի միջազգային հիմնադրամ]] || align="right"| 2 814,0 || align="right"| -
|-
| 4 || {{դրոշ|Իտալիա}} [[Իտալիա]] || align="right"| 2 451,8 || align="right"| 72,8 %
|-
| 5 || {{դրոշ|Ֆրանսիա}} [[Ֆրանսիա]] || align="right"| 2 435,4 || align="right"| 71,2 %
|-
| 6|| {{դրոշ|Չինաստան}} [[Չինաստան]] || align="right"| 1 054,1 || align="right"| 11,7 %
|-
| 7 || {{դրոշ|Շվեյցարիա}} [[Շվեյցարիա]] || align="right"| 1 040,1 || align="right"| 11,0 %
|-
| 8 || {{դրոշ|Ռուսաստան}} [[Ռուսաստան]] || align="right"| 937,8 || align="right"| 9,9 %
|-
| 9 || {{դրոշ|Ճապոնիա}} [[Ճապոնիա]] || align="right"| 765,2 || align="right"| 3,3 %
|-
| 10 || {{դրոշ|Նիդեռլանդներ}} [[Նիդեռլանդներ]] || align="right"| 612,5 || align="right"| 60,6 %
|-
|}

== Հետքարքիր փաստեր ==
* Իրականում ոսկին շատ դժվար է հայտնաբերել, քանի որ այն հազվագյուտ մետաղ է։ Աշխարհում մեկ ժամվա ընթացքում ավելի շատ [[պողպատ]] են ձուլում, քան մարդկության պատմության ողջ ընթացքում ձուլված ոսկին է։
* [[2011]] թվականին ոսկու համաշխարհային արդյունաբերությունը կազմել է 2.8 հազար տոննա։ Ոսկու ամենաշատ պաշարը հայտնաբերվել է [[Չինաստան]]ում, [[Ավստրալիա]]յում, [[ԱՄՆ]]-ում։
* Մարդկության ողջ պատմության ընթացքում արդյունաբերվել է 150-200 հազար տոննա ոսկի։ Ոսկու ամենախոշոր պաշարները գտնվում են [[մոլորակ]]ի միջուկում։ Ըստ գիտնականների՝ այնտեղ 5 անգամ ավելի ոսկի կա, քան բոլոր հայտնի և մարդկությանը հասանելի հանքերում։ Եթե այդ ոսկով հնարավոր լիներ ծածկել Երկրի մակերեսը, ապա շերտի հաստությունը կկազմեր 0.5 մետր։
-ական թվականները
* Ոսկին էլաստիկ, բայց ծանր մետաղ է։ 1 գրամ կշռող ոսկու կտորից հնարավոր է 3 կմ երկարությամբ լար հատել, սակայն 37 սմ կողմ ունեցող ոսկու մեկ խորանարդը կշռում է 1 տոննա։
* Ոսկու ամենախոշոր բնակտորը հայտնաբերվել է [[Ավստրալիա]]յում [[1872]] թվականին՝ 25х63 սմ չափսերով ամբողջական գունդ, որը կշռում էր 70 կգ։
* Ոսկու ամենափոքր մասնիկներ կան յուրաքանչյուր մարդու օրգանիզմում, ով աշխատում է ոսկու հետ կամ պահում է այն։ Եթե այրեն այն կտորը, որում պահվում է ոսկին, ապա մոխիրի մեջ կարելի թանկարժեք մետաղի փոքրիկ մասնիկներ հայտնաբերել։
* Ոսկին չի ենթարկվում քիմիական փոխազդեցության։ Այն ձուլել կարելի է միայն կոնցենտրացված [[թթուներ]]ի, [[Աղաթթու|աղաթթվի]] և ազոտաթթվի խառնուրդում։
* Մաքուր ոսկին ունի 999 հարգ։ Քանի որ ոսկին շատ փափուկ է, դրա վրա կարելի է փորագրել եղունգով, ավելացնել պղինձ կամ արծաթ։ Մաքուր ոսկու քանակը խառնուրդում որոշում է հարգը։ 585 հարգի խառնուրդի 1 գրամին հասնում է 0.585 մգ ոսկի։
* Այսօր համաշխարհային բանկային պահուստները գնահատվում են 32 հազար տոննա ոսկով։ Եթե այդ ամբողջ ոսկին ձուլեն, ապա կստացվի 1 մետր 18 սմ կողմով խորանարդ ոսկի։ Ոսկու ամենախոշոր հանքատերերն են ԱՄՆ-ն (8,1 հազար տոննա), [[Գերմանիա]]ն (3.4 հազար տոննա), Միջազգային արժութային հիմնադրամը (2.8 հազար տոննա)։
* Ամբողջ պատմության ընթացքում մարդկությունը այնքան ոսկի է արդյունահանել, որքանով հնարավոր կլիներ լցնել 2 օլիմպիական լողավազան։

== Տես նաև ==
* [[Ոսկու արդյունաբերություն]]
* [[Դրամ]]
* [[Ապրանքային ֆետիշիզմ]]
* [[Ոսկու ստանդարտ]]
* [[Պարբերական աղյուսակ]]

== Ծանոթագրություններ ==
{{ծանցանկ}}

== Գրականություն ==
* Борисов С․ М․, Золото в экономике современного капитализма, М-, 1968․
* Брук Лармер, Цена Золота։ National Geographic Россия, Февраль 2009, с. 85-105.
* Определение в компонентах водных экосистем золота и других элементов методом нейтронноактивационного анализа // Вода։ технология и экология. 2009. № 2. с. 62 — 68.

== Արտաքին հղումներ ==
*https://mediamag.am/facts-about-our-world/
* [http://www.citizensbankdelphos.com/courses/graph.php?metall=1 Динамика цена на золото в рублях за грамм] {{ref-ru}}
* [https://web.archive.org/web/20080417110808/http://www.rsc.org/chemistryworld/podcast/element.asp Chemistry in its element podcast] (MP3) from the [[Royal Society of Chemistry]]'s [[Chemistry World]]։ [http://www.rsc.org/images/CIIE_Gold_48k_tcm18-118269.mp3 Gold] www.rsc.org
* [http://periodicvideos.com/videos/079.htm Gold] at ''[[The Periodic Table of Videos]]'' (University of Nottingham)
* [http://www.lateralscience.co.uk/gold/auriferous.html ''Getting Gold'' 1898 book] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160612192416/http://www.lateralscience.co.uk/gold/auriferous.html |date=2016-06-12 }}, www.lateralscience.co.uk
* [http://www.pniok.de/au.htm Picture in the Element collection from Heinrich Pniok] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121029163833/http://www.pniok.de/au.htm |date=2012-10-29 }}, www.pniok.de
* [http://libmma.contentdm.oclc.org/cdm/compoundobject/collection/p15324coll10/id/119785/rec/1 The Art of Precolumbian Gold: The Jan Mitchell Collection], an exhibition catalog from The Metropolitan Museum of Art (fully available online as PDF)

{{Փոքր պարբերական աղյուսակ}}
{{ՀՍՀ|հատոր=8|էջ=632}}

[[Կատեգորիա:Ազնիվ մետաղներ]]
[[Կատեգորիա:Անցումային մետաղներ]]
[[Կատեգորիա:Ոսկի]]