Դիտել Ուիլյամ Հագինս էջի վիքիկոդը

{{Տեղեկաքարտ Անձ}}

'''Սըր Ուիլյամ Հագինս''' ({{ԱԾ}}), բրիտանացի աստղագետ, առավել հայտնի իր առաջատար աշխատանքներով աստղագիտական սպեկտրոսկոպիայի ոլորտում իր կնոջ՝ Մարգարետի հետ։

==Կենսագրություն==
Ուիլյամ Հագինսը ծնվել է 1824 թվականին Կորնհիլում, Միդլսեքս։ 1875 թվականին նա ամուսնացել է Մարգարեթ Լինդսեյի հետ, որը [[Դուբլին]]ից Ջոն Մարեյի դուստրն է եղել և նույնպես հետաքրքրված է եղել աստղագիտությամբ և գիտական հետազոտություններով<ref name="Becker4">
{{citation |last1=Becker |first1=Barbara J. |title=Eclecticism, Opportunism, and the Evolution of a New Research Agenda: William and Margaret Huggins and the Origins of Astrophysics |chapter=Ch 4—1 – Margaret Huggins: The Myth of the 'able assistant' |chapter-url=http://faculty.humanities.uci.edu/bjbecker/huggins/ch4.html}}
</ref>։

Մարգարեթը խրախուսել է իր ամուսնու լուսանկարչությունը և օգնել է իրենց հետազոտություններին տալ համակարգված բնույթ։ Հագինսը կառուցել է սեփական [[աստղադիտարան]] Լոնդոնի ''90 Upper Tulse Hill'' հասցեում, որտեղ նա և իր կինը կատարել են լայնածավալ դիտարկումներ տարբեր երկնային մարմինների [[Սպեկտրալ գիծ|սպեկտրալ]] արտազատման և կլանման գծերի վերաբերյալ։

1864 թվականի օգոստոսի 29-ին Հագինսը առաջինը հետազոտել է մոլորակային [[Միգամածություն|միգամածության]] սպեկտրալ գծերը՝ վերլուծելով ''NGC 6543-''ը<ref>{{cite journal |last1=Huggins |first1=William |last2=Miller |first2=W.A. |date=1864 |title=On the spectra of some of the nebulae |url=https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=pst.000049721522;view=1up;seq=503 |journal=Philosophical Transactions of the Royal Society of London |volume=154 |pages=437–444 |bibcode=1864RSPT..154..437H |doi=10.1098/rstl.1864.0013 |doi-access=free}} See p. 438, "No. 4373".</ref><ref name="Kwok1">{{citation |last1=Kwok |first1=Sun |title=The origin and evolution of planetary nebulae |date=2000 |pages=1–7 |url=https://books.google.com/books?id=7NfqpZxO_o0C |chapter=Chapter1: History and overview |publisher=[[Cambridge University Press]] |isbn=0-521-62313-8 |author1-link=Sun Kwok}}</ref>։

Նա նաև առաջինն է տարբերել միգամածությունները և [[գալակտիկաներ]]ը՝ ցույց տալով, որ որոշ միգամածություններ (օրինակ՝ [[Օրիոնի միգամածություն]]ը) ունեն գազին բնորոշ մաքուր արտազատման սպեկտրներ, մինչդեռ մյուսները, ինչպիսին է [[Անդրոմեդայի գալակտիկա]]ն, ունեն աստղերին բնորոշ սպեկտրալ հատկություններ<ref name="Becker4" />։

Սպեկտրալ վերլուծության հարցում Հագինսին օգնել է իր հարևանը՝ քիմիկոս Ուիլյամ Ալլեն Միլլերը։ Հագինսը նաև առաջինն է, որ աստղագիտական օբյեկտների պատկերավորման համար կիրառել է չոր պլատայով լուսանկարչություն։

1868 թվականին [[Սիրիուս]] աստղի վրա դիտարկելով կարմիր տեղաշարժ` նա ենթադրել է, որ հնարավոր է հաշվարկել աստղի ճառագայթային արագությունը<ref>{{cite journal |last=Huggins |first=W. |date=1868 |title=Further observations on the spectra of some of the stars and nebulae, with an attempt to determine therefrom whether these bodies are moving towards or from the Earth, also observations on the spectra of the Sun and of Comet&nbsp;II |journal=[[Philosophical Transactions of the Royal Society of London]] |volume=158 |pages=529–564 |bibcode=1868RSPT..158..529H |doi=10.1098/rstl.1868.0022}}</ref>։

1867 թվականին Ուիլյամ Ալլեն Միլլերի հետ համատեղ ստացել է Թագավորական աստղագիտական ընկերության ոսկե մեդալը։ Ավելի ուշ`1876–1878 թվականներին  ծառայել է որպես Թագավորական աստղագիտական ընկերության նախագահ և կրկին ստացել է ոսկե մեդալ (այս անգամ՝ միայնակ) 1885 թվականին։ Ընդհանուր առմամբ, նա եղել է Թագավորական աստղագիտական ընկերության պաշտոնյա 37 տարի՝ ավելին, քան որևէ այլ մարդ<ref>{{cite book |last1=Dreyer |first1=John L. E. |title=History of the Royal Astronomical Society, 1820–1920 |last2=Turner |first2=Herbert H. |date=1923 |publisher=[[Royal Astronomical Society]] |volume=1 |location=London |page=250}}</ref>։

Հագինսը 1865 թվականի հունիսին ընտրվել է Թագավորական ընկերության անդամ։ Նա ստացել է Թագավորական մեդալ (1866), Ռամֆորդ մեդալ (1880) և Կոպլի մեդալ (1898), ինչպես նաև կարդացել է նրանց Բեյքերական դասախոսությունը 1885 թվականին։

1900-1905 թվականներին ծառայել է որպես Թագավորական ընկերության նախագահ։ Օրինակ՝ իր 1904 թվականի նախագահի ուղերձում նա հիշատակել է ընկած անդամներին և բաժանել այդ տարվա մրցանակները<ref>Wm Huggins (30 November 1904) [[iarchive:philtrans05492392|Huggins Presidential Address]], link from Internet Archive</ref>։

1910 թվականին Հագինսը մահացել է իր տանը՝ Թալս Հիլում, լեղապարկի վիրահատությունից հետո։ Նա թաղվել է Գոլդերս Գրին դիակիզարանում։

== Աստղադիտակներ ==
1856 թվականին Հագինսը ձեռք է բերել 5 դյույմանոց բացվածքով աստղադիտակ, որը պատրաստել էր Դոլլոնդը<ref name=":1">{{Cite book |last=Sciences (U.S.) |first=National Academy of |url=https://books.google.com/books?id=0GGtNxUpeR4C&q=William+Huggins+telescopes+18+inch+reflector&pg=PA10 |title=Report of the National Academy of Sciences for the Year ... |date=1902 |publisher=U.S. Government Printing Office}}</ref><ref name=":0">{{Cite journal |last1=Hale |first1=George E. |year=1913 |title=1913ApJ....37..145H Page 145 |url=https://archive.org/details/sim_astrophysical-journal_1913-03_37_2/page/n80 |journal=The Astrophysical Journal |volume=37 |page=145 |bibcode=1913ApJ....37..145H |doi=10.1086/141983 |doi-access=free}}</ref>։ 1858 թվականին ավելացվել է 8 դյույմանոց աստղադիտակ, որը պատրաստել էր Քլարկը<ref name=":1" /><ref name=":0" />։ Սրանք երկուսն էլ եղել են անդրադարձող աստղադիտակներ՝ ապակե [[օբյեկտիվ]]ներով<ref name=":0" />։

1871 թվականին Հագինսը ձեռք է բերել 18 դյույմանոց (0.46 մ) հայելային անդրադարձող աստղադիտակ, որը պատրաստվել էր Գրաբ աստղադիտակների ընկերության կողմից<ref name=":0" /><ref>{{cite web |last1=Nall |first1=Joshua |title=18-inch telescope primary mirror, speculum, from William Huggins' Tulse Hill Observatory, by Howard Grubb, Irish, 1871 |url=https://collections.whipplemuseum.cam.ac.uk/objects/13295/ |access-date=27 March 2023 |website=[[Whipple Museum]] |publisher=University of Cambridge}}</ref>։

==Մրցանակներ և պարգևներ==
'''Պարգևներ'''
*1892 թվականին ընտրվել է Ամերիկյան արվեստների և գիտությունների ակադեմիայի միջազգային պատվավոր անդամ<ref>{{Cite web |date=2023-02-09 |title=William Huggins {{!}} American Academy of Arts and Sciences |url=https://www.amacad.org/person/william-huggins |access-date=2024-03-14 |website=amacad.org}}</ref>
*1895 թվականին ընտրվել է Ամերիկյան փիլիսոփայական ընկերության միջազգային անդամ<ref>{{Cite web |title=APS Member History |url=https://search.amphilsoc.org/memhist/search?creator=William+Huggins&title=&subject=&subdiv=&mem=&year=&year-max=&dead=&keyword=&smode=advanced |access-date=2024-03-14 |website=search.amphilsoc.org}}</ref>
*Knight Commander of the Order of the Bath (KCB) in the 1897 Diamond Jubilee Honours list on 22 June 1897.<ref>{{cite journal|title='''HUGGINS, Sir Wm.''', K.C.B. cr. 1897|journal=Who's Who|date=1907|volume= 59|pages=889–890|url=https://books.google.com/books?id=yEcuAAAAYAAJ&pg=PA889|last1=Addison|first1=Henry Robert|last2=Lawson|first2=William John|last3=Oakes|first3=Charles Henry|last4=Sladen|first4=Douglas Brooke Wheelton}}</ref>
*Հագինսը 1902 թվականի հունիսի 26-ին հրապարակված Թագադրման պատվոգրերի ցանկում եղել է Արժանի շքանշանի (OM) սկզբնական ստացողների թվում և 1902 թվականի օգոստոսի 8-ին Բուքինգհեմյան պալատում ստացել է Էդվարդ VII թագավորի շքանշանը
*1904 թվականին ընտրվել է Միացյալ Նահանգների Գիտությունների ազգային ակադեմիայի միջազգային անդամ<ref>{{Cite web |title=William Huggins |url=https://www.nasonline.org/member-directory/deceased-members/20001312.html |access-date=2024-03-14 |website=nasonline.org}}</ref>
'''Մրցանակներ'''
*Royal Medal (1866)
*Lalande Prize (1870)
*Gold Medal of the Royal Astronomical Society (jointly with William Allen Miller in 1867, solo in 1885)
*Rumford Medal (1880)
*Valz Prize (1882)<ref name=Popular>{{cite journal | title = The Valz Prize | journal = Popular Astronomy | volume = 21 | pages = 384 | date = 1913 | url = https://books.google.com/books?id=hr0zAQAAIAAJ&pg=PA384}}</ref>
* Member of the Royal Swedish Academy of Sciences (1883)
*Janssen Medal (1888)
*Copley Medal (1898)
*Henry Draper Medal from the National Academy of Sciences (1901)<ref name=Draper>{{cite web|title=Henry Draper Medal|url=http://www.nasonline.org/about-nas/awards/henry-draper-medal.html|publisher=[[National Academy of Sciences]]|access-date=19 February 2011}}</ref>
*Bruce Medal (1904)
''' Նրանից հետո անվանվել է'''
*Huggins (lunar crater)
*Huggins (Martian crater)
*Asteroid [[2635 Huggins]]

== Աշխատություններ ==

[[File:William huggins00.jpg|thumb|right]]
* 1870: ''Spectrum analysis in its application to the heavenly bodies''. Manchester, (Science lectures for the work
people; series 2, no. 3)
* 1872: (editor) [http://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=hvd.hn3317;view=1up;seq=9 Spectrum analysis in its application to terrestrial substances and the physical constitution of heavenly bodies] by H. Schellen, translated by Jane and Caroline Lassell, link from [[HathiTrust]].
* 1899: (with Lady Huggins): ''An Atlas of Representative Stellar Spectra from  <math>\lambda</math>4870 to <math>\lambda</math>3300, together with a discussion of the evolution order of the stars, and the interpretation of their spectra; preceded by a short history of the observatory''. London, (Publications of Sir William Huggins's Observatory; v. 1)
* 1906: ''The Royal Society, or, Science in the state and in the schools''. London.
* 1909: ''The Scientific Papers of Sir William Huggins''; edited by Sir William and Lady Huggins.  London, (Publications of Sir William Huggins's Observatory; v. 2)

== Տես նաև ==
*[[Լոնդոնի թագավորական ընկերության նախագահ]]
== Ծանոթագրություններ ==
{{ծանցանկ}}

== Արտաքին հղումներ ==
{{wikisource author}}
* [http://www.oxforddnb.com/view/article/34039 Huggins, Sir William (1824–1910)] Barbara J. Becker, Oxford Dictionary of National Biography, 2004 (subscription required)
* {{Cite EB1911|wstitle= Huggins, Sir William | volume= 13 |last1= Clerke |first1= Agnes Mary | pages = 856–857 |short=1}}
* [http://www.uh.edu/engines/epi1845.htm Audio description of Huggins' work]
* [http://eee.uci.edu/clients/bjbecker/huggins/index.html Eclecticism, Opportunism, and the Evolution of a New Research Agenda: William and Margaret Huggins and the Origins of Astrophysics] Barbara J. Becker
* William Wallace Campbell [https://archive.org/details/jstor-40691722 Sir William Huggins, K.C.B.,O.M.], Astronomical Society of the Pacific link from Internet Archive.
{{Արտաքին հղումներ}}
{{DEFAULTSORT:Հագինս, Ուիլյամ}} 
[[Կատեգորիա:19-րդ դարի բրիտանացիներ]]
[[Կատեգորիա:Աստղաֆիզիկոսներ]]
[[Կատեգորիա:Գիտնականներ]]