Դիտել Չան Հենգ էջի վիքիկոդը

{{Տեղեկաքարտ Գիտնական}}'''Չան Հենգ''' ([[Չինարեն|չին]].՝ 張衡, [[78]] — [[139]]), չափահաս անունը Պինցզի (平子), չինացի փիլիսոփա, մտածող-էնցիկլոպեդիստ, գրականագետ, բանաստեղծ, պետական գործիչ և գիտնական։ Նրան են պատկանում աշխարհի շատ հայտնագործություններ և գյուտեր մաթեմատիկայի, աստղագիտության, մեխանիկայի, սեյսմոլոգիայի, աշխարհագրության մեջ։ Նրա պատվին անվանվել Է Լուսնի վրա Չան-Հենգ խառնարանը։

== Կենսագրություն ==
Ծնվել է Նանյան շրջանի Սիաո գավառում՝ աղքատացած պաշտոնյայի ընտանիքում (այժմ այդ տեղերը գտնվում են Հենան նահանգի Նանյանգ քաղաքային շրջանի Նանձիա գավառում)։ 17 տարեկանում ուղևորվել է Չանանի, ապա եկել մայրաքաղաք [[Լոյան]], որտեղ ընդունվել է Թայ Սուեի բարձրագույն ուսումնարան և ընկերական կապեր հաստատել առաջատար գիտնականներ Վան Ֆուի (76/85 — 157/167), Մա Ժունի (979-166), Ցույ Յուանիամի (77/78 — 142/143) և այլ գիտնականների հետ<ref>{{Cite journal |date=2007 թ․ դեկտեմբերի 1 |title=Vivian, 7th Baron, (Charles Crespigny Hussey Vivian) (born 20 Dec. 1966) |url=http://dx.doi.org/10.1093/ww/9780199540884.013.44627 |publisher=Oxford University Press}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Knechtges |first=Martin |last2=Schenuit |first2=Jörg |date=2007 թ․ հունվարի 1 |title=Das westliche Dilemma |url=http://dx.doi.org/10.30965/9783657764341 |doi=10.30965/9783657764341}}</ref><ref>{{Cite book |last=史应勇, 1965- |url=http://worldcat.org/oclc/213011398 |title=郑玄通学及郑王之争研究 |date=2007 |publisher=Sichuan chu ban ji tuan |isbn=978-7-80752-029-0 |oclc=213011398}}</ref>։

33 տարեկանում դարձել է մշակույթի և կրթության հարցերով կառավարական խորհրդական (Լան Չժուն)։ Ընթերցելով «Թայ Սուան Ցզին» («Մեծ գաղտնիքի կանոն») Յան Սյունան ([[Մ.թ.ա. 53|մ. թ. ա. 53 — 18]]թթ.), զբաղվել է բնական գիտություններով և մի քանի տարի անց այնպիսի հաջողությունների է հասել, որ 115-ին երկու անգամ զբաղեցրել է պալատական աստղագետ-պատմաբանի (Թայ Շի Լին) պաշտոնը, ով պատասխանատու է օրացույցի և աստղագիտական, մթնոլորտային, սեյսմոլոգիական դիտարկումների համար։

55 տարեկանում դարձել է վեց բարձրաստիճան պաշտոնյաներից մեկը (Սը Չժուն)։
[[Պատկեր:EastHanSeismograph.JPG|մինի|230x230փքս|Չան Հենգի սեյսմոսկոպի ժամանակակից դասավորությունը:]]
Զրպարտված, 136-ին աքսորվել է որպես Հեցզյան (գտնվում էր [[Հեբեյ (նահանգ)|Հեբեյի]] նահանգի Հենշուե շրջանում)։

== Նվաճումներ ==
Ստեղծել է.

* արմիլյար ոլորտը (Երկնային գլոբուս);
* տրոլեյբուս-կողմնացույց՝  շարժակազմերով;
* ստորգետնյա ցնցումների գրանցման սարք ([[Սեյսմոմետրիա|սեյսմոգրաֆ]])

Չան Հենգը Չինաստանում առաջինն էր, որ հայտարարեց, որ Լուսինը փայլում է արտացոլված արևի լույսով, քանակական քարտեզագրության առաջամարտիկն էր՝ հիմնված կոորդինատների ուղղանկյուն ցանցի վրա։

<math>\pi</math> համարի համար առաջարկեց երկու համարժեք՝ 1)  92/29 ≈ 3,1724…, 2) <math>\sqrt{10}</math> ≈ 3,1622…: Վերջին արժեքըն օգտագործել է [[Բրահմագուպտա]]ն [[7-րդ դար]]ում և [[Ալ-Խորեզմի]]ն [[9-րդ դար]]ում։

Չան Հենգի տեսական գործերը գոյատևել են միայն բեկորային ձևով՝ ներառված այլ աշխատություններում։ Նրա կյանքի և ստեղծագործության հնագույն նկարագրությունը պարունակվում է հատուկ նրան նվիրված գլ. 89-ում՝ «Հոու Հան Շու» («Գիրք [վերջին [դինաստիայի] Հան դարաշրջանի մասին])», [[4–րդ դար|4-րդ դարի]] վերջ - [[5–րդ դար|5-րդ դարի]] սկիզբ)։ Նրա գիտական ժառանգությունը ներկայացված է Յան Կե Չունի (18-19-րդ դարեր) անթոլոգիայում։

== Գրականություն ==
* {{Ռուսերեն գիրք |автор=Колчинский И.Г., Корсунь А.А., Родригес М.Г |заглавие=Астрономы: Биографический справочник. — 2-е изд., перераб. и доп |год=1986 |место=Киев |издательство=Наукова думка |страниц=512}}
* Духовная культура Китая: энциклопедия: в 5 т. / Гл. ред. М. Л. Титаренко; Ин-т Дальнего Востока. — М.: Вост. лит., 2006. Т. 1. Философия / ред. М. Л. Титаренко, А. И. Кобзев, А. Е. Лукьянов. — 2006. — 727 с. С. 566—567.
* Духовная культура Китая: энциклопедия: в 5 т. / гл. ред. М. Л. Титаренко; Ин-т Дальнего Востока. — М. : Вост. лит., 2006-. Т. 5. Наука, техническая и военная мысль, здравоохранение и образование / ред. М. Л. Титаренко и др. — 2009. — 1055 с. С. 930—932.
* Чжан Юй-чжэ. Чжан Хэн-великий астроном древнего Китая // Народный Китай.1956.№ 1.

== Ծանոթագրություններ ==
{{Ծանցանկ}}

== Արտաքին հղումներ ==
* [http://www.synologia.ru/a/%D0%A7%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A5%D1%8D%D0%BD Синология.ру]{{Արտաքին հղումներ}}

{{DEFAULTSORT:Հենգ, Չան}}
[[Կատեգորիա:Անձինք նամականիշերի վրա]]
[[Կատեգորիա:Բանաստեղծներ այբբենական կարգով]]
[[Կատեգորիա:Բնօրինակում անաղբյուր հոդվածներ]]
[[Կատեգորիա:Մաթեմատիկոսներ այբբենական կարգով]]
[[Կատեգորիա:Չինաստան]]
[[Կատեգորիա:Չինաստանի քաղաքական գործիչներ]]
[[Կատեգորիա:Չինացի աստղագետներ]]
[[Կատեգորիա:Չինացի բանաստեղծներ]]
[[Կատեգորիա:Չինացի գիտնականներ]]
[[Կատեգորիա:Չինացի գրողներ]]
[[Կատեգորիա:Չինացի նկարիչներ]]
[[Կատեգորիա:Չինացի փիլիսոփաներ]]
[[Կատեգորիա:Չինացի ֆիզիկոսներ]]
[[Կատեգորիա:Քաղաքականություն]]
[[Կատեգորիա:Քարտեզագիրներ]]