Դիտել Պղինձ էջի վիքիկոդը

{{Քիմիական տարր
| անվանում =Պղինձ/ Cuprum (Cu)
| համար = 29
| սիմվոլ = Cu
| վերևից =
| ներքևից = [[Արծաթ|Ag]]
| խումբ = 1
| պարբերություն = 4
| բլոկ =d
| արտաքին տեսք =[[Պատկեր:Cuivre Michigan.jpg|250px]] Ոսկեգույն պլաստիկ մետաղ
| պատկեր =
| ատոմային զանգված =63,546(3)<ref name="iupac atomic weights">{{Ռուսերեն հոդված |ссылка=http://iupac.org/publications/pac/85/5/1047/ |автор=Michael E. Wieser, Norman Holden, Tyler B. Coplen, John K. Böhlke, Michael Berglund, Willi A. Brand, Paul De Bièvre, Manfred Gröning, Robert D. Loss, Juris Meija, Takafumi Hirata, Thomas Prohaska, Ronny Schoenberg, Glenda O’Connor, Thomas Walczyk, Shige Yoneda, Xiang‑Kun Zhu. |заглавие=Atomic weights of the elements 2011 (IUPAC Technical Report) |год=2013 |язык=en |издание=[[Pure and Applied Chemistry]] |том=85 |номер=5 |страницы=1047-1078 |doi=10.1351/PAC-REP-13-03-02| issn = 0033-4545}}</ref>
| կոնֆիգուրացիա =[Ar] 3d<sup>10</sup> 4s<sup>1</sup>
| էլեկտրոնային թաղանթ =
| ատոմի շառավիղ =128
| կովալենտային շառավիղ = 117
| Վան-դեր-Վալսի շառավիղ = 
| իոնի շառավիղ =(+2e) 73 (+1e) 77 (K=6)
| էլեկտրաբացասականություն = 1,90
| էլեկտրոդային պոտենցիալ =+0,337 Վ/ +0,521 Վ
| օքսիդացման աստիճան =3, 2, 1, 0
| իոնիզացման էներգիա 1 = 745,0 (7,72)
| իոնիզացման էներգիա 2 =
| իոնիզացման էներգիա 3 =
| ֆազ =
| խտություն = 8,92
| խտություն2 =
| խտություն3 =
| խտություն հջ =
| հալման ջերմաստիճան =1356,55 K (1 083,4 C)
| եռման ջերմաստիճան =2840,15
| կրիտիկական կետ Կ =
| հալման ջերմունակություն =
| հալման ջերմունակություն2 =
| գոլորշիացման ջերմունակություն =
| ջերմունակություն =24,44<ref name="ХЭ">{{Ռուսերեն գիրք |автор=Редкол.:Кнунянц И. Л. (гл. ред.) |заглавие=Химическая энциклопедия: в 5 т |год=1992 |место=М. |издательство=Советская энциклопедия |том=3 |страницы=7 |страниц=639 |isbn=5-85270-039-8 |тираж=50 000}}</ref>
| ջերմունակություն2 =
| մոլային ծավալ = 7,1
| հագեցած գոլորշի =
| ճնշում հգ 1 =
| ճնշում հգ 10 =
| ճնշում հգ 100 =
| ճնշում հգ 1 k =
| ճնշում հգ 10 k =
| ճնշում հգ 100 k =
| բյուրեղացանցի կառուցվածք = խորանարդ
| բյուրեղացանցի տվյալներ = 3,615
| C/a հարաբերություն =
| Դեբայի ջերմաստիճան =315
| մագնիսական կառուցվածք =
| տեսակարար դիմադրություն =
| ջերմահաղորդականություն = 401
| ջերմաստիճանահաղորդականություն =
| ջերմային ընդարձակում =
| ձայնի արագություն =
| Յունգի մոդուլ =
| CAS համար =
| արգելվող գոտի =
| իզոտոպներ =
| իզոտոպներ լրացումներ =
}}
{{Պարբերական համակարգի տարր|align=center|fontsize=100%|number=29}}

'''Պղինձ''' [[քիմիական տարր]] է, նշանակումը՝ Cu ({{lang-lat|cuprum}} - կուպրում), տարրերի [[պարբերական համակարգ]]ի 4-րդ պարբերության 1-ին խմբի տարր։ Կարգահամարը՝ 29, ատոմական զանգվածը՝ 63,546։ d տարր է, ատոմի էլեկտրոնային թաղանթների կառուցվածքն է 4s<sup>1</sup>։ K, L և M թաղանթները լրացված են։

Բնական պղինձը բաղկացած է երկու կայուն [[իզոտոպ]]ից՝ <sup>63</sup>Cu (69,1%) և <sup>65</sup>Cu (30,9%)։ Ստացվել են 58-69 [[զանգված]]ի թվով 10 ռադիոակտիվ [[իզոտոպներ]], որոնցից ամենակայունը <sup>67</sup>Cu-ն է (T<sub>1/2</sub> = 58,5 ժամ)։

== Պատմություն ==
Պղինձը մարդկությանը հայտնի ամենահին [[մետաղներ]]ից է (երկրի վրա հանդիպում է բնածին պղինձ)։ Դեռ [[քարի դար]]ում մարդը կարող էր բնածին պղինձին իր ուզած ձևը տալ քարե գործիքների օգնությամբ։ [[Կացին]]ների, դահուկների և կենցաղային այլ իրերի պատրաստումը պղնձից սկիզբ դրեց կարճատև պղնձի դարին։ Ըստ հնագիտական աղբյուրների [[Հայաստան]]ի տարածքում պղնձե իրեր էին պատրաստում դեռևս էնեոլիթյան շրջանում․ վաղ երկրագործական բնակատեղերում (մ․ թ․ ա․ 6-5-րդ հազարամյակներ) հայտնաբերվել են պղնձե ասեղներ, շեղբեր, կարթեր, նետագլխիկներ և այլն։

Պղնձի և նրա [[համաձուլվածքներ]]ի ([[բրոնզ]]) հալումը [[Հանքաքարեր|հանքաքարից]] սկսվել է մ․ թ․ ա․ 5-րդ հազարամյակի երկրորդ կեսում՝ Հայաստանի և [[Անատոլիա]]յի տարածքում։ Պղնձի և ավելի ուշ բրոնզե գործիքները դուրս մղեցին քարե գործիքները և կարևոր դեր խաղացին նյութական մշակույթի զարգացման գործում։ [[Քեոփսի բուրգ]]ը (մ․ թ․ ա․ 3000 թվականին) կառուցողները [[քարեր]]ը հղկում էիկ պղնձե գործիքներով։

Հնում լեռնային [[ապարներ]]ը վերամշակում էին խարույկի մեջ շիկացնելով։ Ավելի ուշ սկսեցին խարույկի մեջ խողովակների և Փուքսերի օգնությամբ [[օդ]] ներփչել։ մեծ քանակությամբ ածխի առկայությամբ ապարում պարունակվող պղնձի օքսիդները և կարբոնատները վերականգնվում էին՝ անջատելով մետաղական պղինձ։

Հետագայում սկսեցին կիրառել նաե պղնձիի սուլֆիդային [[հանքանյութ]]երի օքսիդացնող հալումը։ Հին եգիպտացիները պղինձը ստանում էին Սինի թերակղզու, հույները՝ [[Կիպրոս]]ի (այստեղից էլ՝ պղնձի {{lang-lat|}} անվանումը) [[հանք]]երից։

:: <math>\mathsf{2CO + (CuOH)_2CO_3 \rightarrow 2Cu + 3CO_2 + H_2O}</math>

== Անվանում ==
Պղնձի {{lang-lat|Cuprum}} [[անուն]]ն առաջացել է [[Կիպրոս]] կղզու անունից, որտեղ դեռևս մ.թ.ա. 3-րդ հազարամյակում արդեն կային պղնձի հանքեր։

== Պղնձի կապը հայերի հետ ==
Պղինձը հին հույներն անվանել են «խալկոս», որի հիմքում ընկած «խալկ» արմատը, ըստ լեզվաբանների, նույն Հայքն է, որով հայերն անվանել են իրենց երկիրը։ Հնդեվրոպական այլ ժողովուրդների՝ հնդիկների, իրանցիների, գերմանացիների պղնձին տված «հայոս», «այաս» անունները ևս կապված են հայ ժողովրդի ինքնանվան հետ։ Լեզվաբանական այս թռուցիկ ստուգաբանությունն իսկ մեզ առաջնորդում է հազարամյակների խորքը, երբ հարևան ժողովուրդները, նկատի ունենալով մետաղագործության, մասնավորապես՝ պղնձի մշակման բնագավառում հայերի ունեցած նախնական մենաշնորհը, այդ մետաղը կնքել են հայ ժողովրդի անունով։
Իր հերթին հնագիտությունը վկայում է, որ պղնձի մշակման առաջին քայլերը կապված են [[Հայկական լեռնաշխարհ]]ի բնիկների հետ։ Պղնձյա ամենահին առարկաները պեղվել են 1964 թվականին Խարբերդի հովտում, [[Տիգրիս]]ի ակունքների մոտ գտնվող հնագույն մի բնակավայրում՝ պղնձի հանքավայրի հարևանությամբ։ Գտածո քորոցներն ու հերակալներն ապացուցում են, որ դեռևս Ք.ա.VIII-VII հազարամյակների սահմանագծին այստեղ իմացել են պղնձյա առարկաներ ձուլելու եղանակը։

Հնագույն շրջանում պղնձի հանքերով հարուստ Հայկական լեռնաշխարհը այդ մետաղով հոգում էր ոչ միայն սեփական կարիքները, այլև այն արտահանում էր Սիրիա և Միջագետք։ Հայտնի է, որ Միջագետքի հնագույն բնակիչները՝ շումերները, Եփրատին Ուրուտտու (Պղնձի գետ) էին անվանում և գետի հոսանքին հակառակ նավարկելով՝ հացահատիկը փոխանակում էին պղնձի հետ։

Անգլիացի գիտնական Հոլլի կարծիքով, «եգիպտացիները պղնձի մշակման արվեստը փոխառել էին Միջագետքից՝ հավանաբար հայատիպ (արմենոիդ) ցեղերից, որոնք հայտնվել էին ներքին Եգիպտոսում, դեռևս մինչփարավոնյան շրջանում։ Հավանական է, որ հայատիպերը պղինձը ստացել էին ավելի հյուսիս ընկած ինչ-որ սկզբնաղբյուրից՝ ժամանակակից Հայաստանի լեռներից»։

«Պղինձ» բառի ստուգաբանության համար կարևոր կարող է լինել եվրոպական «բրոնզ» բառի ստուգանաբությունը։ ''Բրոնզ'' բառը ևրոպայի երկրների մեծ մասում, այդ թվում Գերմանիայում և Մեծ Բրիտանիայում առավել տարածվում է 1730–40 թթ. և փոխառվել է ֆրանսերեն ''bronze'' բառից, որն առաջին անգամ հիշատակվում է 1511 թ.: Վերջինս էլ իր հերթին փոխ է առել իտալերեն ''bronzo'' «բրոնզո»՝ "զանգի մետաղ, արույր" բառից, որը ծագել է 13-րդ դարում։ Իտալերեն բառն ինքը փոխ է առնված միջնադարյան լատիներեն ''bronzium'' բառից։ Այս վերջինը կարող է ունել երկակի ծագում։
* 1. ''bróntion'', «բրո՛նտիոն» բառից, որը բխում է [[Բյուզանդիա]]յի հունարենում՝ միջին հունարենում գործածված ''brontēsíon'' «բրոնտեսիոն» բառից (ծագում է 11-րդ դարում), հավանաբար, իր հերթին բխող ''Brentḗsion'' Բրենտեսիոն կամ ‘[[Brindisi]]’ [[Բրինդիզի|Բրինդիսի]] քաղաքի անունից, որ հայտնի էր իր բրոնզով, այսինքն՝ անագապղնձով<ref>Henry and Renée Kahane, "Byzantium's Impact on the West: The Linguistic Evidence", ''Illinois Classical Studies'' 06 (2) 1981, p. 395.</ref><ref>Originally M.P.E. Berthelot, "Sur le nom du bronze chez les alchimistes grecs", in ''Revue archéologique'', 1888, pp. 294–8.</ref>։ 
* 2. Առավել հավանական է թվում «բրոնզ» բառի ծագման առավել հին արմատը՝ [[պարսկերեն]] կամ հին պարսկերեն ''birinj'' «բիրինձ», ''biranj'' «բիրանձ» ({{lang|fa|برنج}}) բառը, որը նշանակել է "արույր" (արդի պարսկերենում՝ ''berenj'' «բերենջ»), ''piring'' «պիրինգ» ({{lang|fa|پرنگ}}) "պղինձ"<ref>Originally Karl Lokotsch, ''Etymologisches Wörterbuch der europäischen Wörter orientalischen Ursprungs''. (Heidelberg: Carl Winter’s Universitätsbuchhandlung, 1927), p. 1657.</ref>, դրանից է ծագում նաև [[Սերբախորվաթերեն|սերբո-խորվաթերեն]] ''pìrinač'' «պիրինաչ» "արույր" բառը<ref>Wolfgang Pfeifer, ed., ''Etymologisches Wörterbuch des Deutschen'', s.v. "Bronze" (Munich: Deutscher Taschenbucher Vertrag, 2005).</ref>, [[Վրացերեն]]ում ''brinǰao'' «բիրինձաո» "բրոնզ", «անագապղինձ» բառը ևս այդտեղից է և կամ ավելի շուտ՝ [[Վիրք]]ի հարևան երկրի՝ [[Հայք]]ի լեզվից՝ [[հայերեն]]ի պղինձ ''płinj'' բառից, որը դասական հայերենում հնչում էր "պլինձ", որից և կարող է ծագած լինել նաև [[իրան]]ական «բիրինձ»-ը։

== Բնության մեջ ==
Տարածվածությամբ պղինձը 26-րդ տարրն է, նրա միջին պարունակությունը [[երկրակեղև]]ում 4,7•10<sup>−3</sup> [[զանգված]] % է (խորքային հիմնային ապարներում 1•10<sup>−2</sup> %)։ Գետաջրերը պարունակում են 1•10<sup>−7</sup> %, ծովաջուրը՝ 3•10<sup>−7</sup>, նստվածքային [[կավ]]երը և թերթաքարերը՝ 5,7•10<sup>−3</sup> %, [[կենդանի նյութ]]ը՝ 2•10<sup>−4</sup> % պղինձ։ Պղինձ բնության մեջ հեշտությամբ տեղաշարժվող տարր է։ Առաջացնում է մեծ թվով [[միներալ]]ներ, որոնցից արտադրական նշանակություն ունեն խալկոպիրիտը, խալկոզինը, կովեինը, [[մալաքիտ]]ը, ազուրիտը և այլն։ Պղնձի միներալները վառ գունավորված են։ Հանդիպում է նաև բնածին պղինձ՝ սովորաբար ցրոնային, հազվադեպ մեծ կտորներով ([[1857]] թվականին Մեծ Լճերի շրջանում գտնվել է 420 տ կշռող կտոր)։

== Հանքավայրեր ==
Պղնձի խոշոր հանքավայրերը գտնվում են [[ԽՍՀՄ]]-ում ([[Ղազախստան]], [[Ուրալ]], [[Հարավային Կովկաս]] և այլն), [[Աֆրիկա]]յում (Կատանգա, Հյուսիսային Ռոդեզիա), [[Ամերիկա]]յում ([[Չիլի]], [[Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներ|ԱՄՆ]], [[Կանադա]])։ Պղինձը կարևոր կենսատարր է, միկրոտարր․ մտնում է [[ֆերմենտներ]]ի բպղադրության մեջ և մասնակցում բազմաթիվ կենսական պրոցեսների։

Խթանում է [[բույսեր]]ի աճը և զարգացումը, բարձրացնում ցրտադիմացկունությունը։ Պղնձի անբավարարության դեպքում որոշ բույսեր հիվանդանում են, դադարում պտղաբերել, կենդանիների մոտ առաջանում է [[սակավարյունություն]], արագանում են օքսիդացման պրոցեսները, թուլանում է ոսկրածուծի արյունաստեղծ ֆունկցիան։ Պղնձի մեծ պարունակությունը նույնպես վնասակար է։

== Ֆիզիկական հատկություններ ==
[[Պատկեր:Copper crystals.jpg|thumb|150px|Պղնձի բյուրեղները]]
Պղնձի ենթախմբում գտնվում են պղինձ (Cu), արծաթ (Ag) և ոսկի (Au) տարրերը։ Հանդիսանում են ազնիվ մետաղներ։ Պղինձը կարմիր, թարմ կոտրվածքում՝ վարդագույն, փափուկ մետաղ է։ Հալման ջերմաստիճանը՝ 1083&nbsp;°C, եռմանը՝ 2600&nbsp;°C, [[խտություն]]ը՝ 8960 կգ/մ3 (20&nbsp;°C)։ Ունի մեծ ջերմահաղորդականություն՝ 0,941 կալ/սմ․ վրկ․ աստ․ և էլեկտրահաղորդականություն (6•10<sup>−7</sup> օհմ<sup>−1</sup> մ<sup>−1</sup>)։ Այդ հատկություններով պղինձը զիջում է միայն [[արծաթ]]ին։

Խառնուրդները փոքրացնում են պղնձի հաղորդականությունը, մեծացնում կարծրությունը։ Պ․ դիամագնիսական է։ Սառը պղինձը կշռելիս դառնում է կարծր, փափկությունը վերականգնում են ջերմամշակմամբ (600-700&nbsp;°C)։ Պղնձի քիմիական ակտիվությունը փոքր է։ Չոր օդում չի օքսիդանում (անգամ մինչև 185&nbsp;°C տաքացնելիս)։

Խոնավության առկայությամբ օդում պատվում է հիմնային կարբոնատի՝ Cu<sub>2</sub>CO<sub>3</sub>(OH)<sub>2</sub> շերտով։ Սրանք բնութագրվում են մեծ խտությամբ, հալման և եռման բարձր ջերմաստիճաններով, լավ ջերմա-էլեկտրահաղորդիչներ են։ Քիմիապես քիչ ակտիվ են, կարգաթվի մեծացման հետ ակտիվությունը նվազում է։ Պղինձը բնության մեջ հանդիպում է ինչպես ազատ վիճակում, այնպես էլ միացությունների ձևով։ Նրանցից առավել կարևոր, արդյունաբերական նշանակություն ունեն պղնձի կոլչեդանը կամ խալկոպիրիտը (CuFeS<sub>2</sub>), խալկոզինը կամ պղնձի փայլը(Cu<sub>2</sub>S), մալախիտը(Cu<sub>2</sub>CO<sub>3</sub>(OH)<sub>2</sub> կամ (CuOH)<sub>2</sub>CO<sub>3</sub>), կովելլինը(CuS) և ազուրիտը(2CuCO<sub>3</sub>. Cu(OH)<sub>2</sub>)։

Քիմիական հատկություններով նման է երկաթին, [[կոբալտ]]ին, [[նիկել]]ին և տարբերվում է [[լիթիում]]ի ենթախմբի տարրերից։ [[Մետաղներ]]ի լարվածության շարքում գտնվում է [[Ջրածին|ջրածնից]] հետո, [[թթուներ]]ից ջրածին դուրս չի մղում, լուծվում է օքսիդացնող թթուներում։

Պղինձը [[աղեր]]ի [[լուծույթներ]]ից դուրս է մղվում ակտիվ մետաղներով (Zn, Fe և այլն)։ Միացություններում ունի +1, +2 և հազվադեպ՝ +3 [[օքսիդացման աստիճան]]ներ, առավել կայուն է երկարժեք վիճակը։ Պղնձի կտորը օդում տաքացնելիս պատվում է օքսիդի՝ CuO շերտով, 375&nbsp;°C-ից բարձր՝ առաջանում է Cu<sub>2</sub>O։ Հայտնի է նաև պղնձիի (III) օքսիդը՝ Cu<sub>2</sub>O<sub>3</sub>։

== Իզոտոպներ ==
Բնական պղինձը բաղկացած է երկու կայուն [[իզոտոպ]]ից՝ <sup>63</sup>Cu (69,1%) և <sup>65</sup>Cu (30,9%)։ Ստացվել են 58-69 [[զանգված]]ի թվով 10 ռադիոակտիվ [[իզոտոպներ]], որոնցից ամենակայունը <sup>67</sup>Cu-ն է (T<sub>1/2</sub> = 58,5 ժամ)։ Մեծ քանակմներով օգտագործվում է [[մարդ]]ու կողից։

== Ստացում ==
Պղինձը ստանում են հիմնականում (80 %) պիրոմետալուրգիական եղանակով՝ սուլֆիդային հանքանյութերից (0,5-10 %)։ Պղնձային խտանյութը (12-45% Cu, 20-40% S, 10-35% Fe և այլն) ենթարկվում է ջերմամշակման (800-1400&nbsp;°C)՝ անդրադարձնող կամ էլեկտրական, երբեմն բազմահատուկ վառարաններում, իսկ պղնձի փոքր և ծծմբի մեծ պարունակության դեպքում՝ եռացող շերտում։

: <math>~\mathsf{ 2CuFeS_2 + O_2 \longrightarrow 2Cu_2S + 2FeS + SO_2\uparrow }</math>

: <math>~\mathsf{ 2FeS + 3O_2 \longrightarrow 2FeO + 2SO_2\uparrow }</math>

Էներգիայի ծախսը փոքրացնելու նպատակով, վերջին ժամանակներս կիրառում են խտանյութում պարունակվող սուլֆիդների այրման ջերմությամբ հալումը, խտանյութի չորացված փոշին [[Թթվածին|թթվածնի]] կամ օդի հոսանքով ներփչում են շիկացած վառարանի մեջ (թթվածնակախույթային հալում)։ Երկաթի սուլֆիդը օքսիդանում է առաջացնելով խարամ, իսկ պղինձը (Cu<sub>2</sub>S-ի ձևով) կուտակվում է սուլֆիդային հալույթում (շտեյն)։

: <math>~\mathsf{ 2Cu_2S + 3O_2 \longrightarrow 2Cu_2O + 2SO_2 }</math>

: <math>~\mathsf{ 2Cu_2O + Cu_2S \longrightarrow 6Cu + SO_2 }</math>

Խարամից անջատված շտեյնը ենթարկում են հետագա օքսիդացման թթվածնով, պտտվող հորիզոնական վառարաններում (կոնվերտեր), մինչև երկաթի և [[Ծծումբ|ծծմբի]] (SO<sub>2</sub>) լրիվ հեռացումը։ Երկաթի օքսիդները հեռացնելու համար ավելացնում են քվարց։ Ստացվում է «սև» պղինձ, որը պարունակում է 97,5-99 % Cu (նաե Au, Ag, Fe, Bi, Se, S և այլն)։

[[Ազնիվ մետաղներ]]ը անջատելու և մաքուր պղինձ ստանալու համար «սև» պղինձը ենթարկում են կրակային կամ էլեկտրոլիտային ռաֆինացման

:: <math>~\mathsf{ FeO + SiO_2 \longrightarrow FeSiO_3 }</math>

;Էլեկտրոլիզով
Պղնձի սուլֆիդի ջրային լուծույթի էլեկտրոլիզով.
: <math>~\mathsf{ CuSO_4 \rightleftarrows Cu^{2+}+ SO_4^{2-} }</math>

: <math>\mathsf{ K^{-}: Cu^{2+}+ 2e \longrightarrow Cu^{0} }</math>

: <math>\mathsf{ A^{+}: 2H_2O - 4e \longrightarrow O_2 + 4H^{+} }</math>

: <math>~\mathsf{ 2CuSO_4 + 2H_2O \longrightarrow 2Cu\downarrow + O_2\uparrow +2H_2SO_4 }</math>

== Քիմիական հատկություններ ==
[[Պատկեր:Pourbaix-cu.png|thumb]]
Պղնձի օքսիդները տաքացնելիս վերականգնվում են [[Ածխածին|ածխածնով]], [[Ջրածին|ջրածնով]], [[ամոնիակ]]ով և այլ վերականգնիչներով։ Պղնձի (II) օքսիդին համապատասխանող հիդրօքսիդը՝ Cu(OH)<sub>2</sub>, անջատվում է լուծույթից երկնագույն, դոնդողանման նստվածքի ձևով։

Այն ամֆոտեր է, ավելի լավ արտահայտված հիմնային հատկություններով, հեշտությամբ լուծվում է [[թթուներ]]ում և ամոնիակաջրում, դժվար՝ ուժեղ ալկալիների խիտ լուծույթներում (առաջանում են կուպրիտներ, օրինակ՝ Na<sub>2</sub>CuO<sub>2</sub>)։ Թթուների հետ առաջացնում է պղնձի (II) աղեր, ամոնիակաջրի հետ՝ կապույտ գունավորված կոմպլեքսային միացություն՝ [Cu(NH<sub>3</sub>)<sub>4</sub>](OH)<sub>2</sub>, որն օգտագործվում է արհեստական մետաքսի արտադրության մեջ։

: <math>~\mathsf{ Cu + H_2SO_4 \longrightarrow \ CuO + SO_2\uparrow\ + H_2O }</math>

: <math>~\mathsf{ Cu + 2H_2SO_4 \longrightarrow \ CuSO_4 + SO_2\uparrow\ + 2H_2O }</math>

: <math>~\mathsf{ 2Cu + 2H_2SO_4 \ \xrightarrow{200^oC} \ Cu_2SO_4\downarrow + SO_2\uparrow\ + 2H_2O}</math>

: <math>~\mathsf{ 2Cu + 2H_2SO_4 + O_2 \xrightarrow{t^\circ }\ 2CuSO_4 + 2H_2O}</math>

: <math>~\mathsf{ Cu + 4HNO_3 \longrightarrow \ Cu(NO_3)_2 + 2NO_2\uparrow + 2H_2O}</math>

: <math>~\mathsf{ 3Cu + 8HNO_3 \longrightarrow \ 3Cu(NO_3)_2 + 2NO\uparrow + 4H_2O}</math>

: <math>~\mathsf{ 3Cu + 2HNO_3 + 6HCl \longrightarrow \ 3CuCl_2 + 2NO\uparrow + 4H_2O}</math>

Միարժեք պղնձի աղերը չեն լուծվում, օդում օքսիդանում են։ Առավել կայուն են պղնձի (I) կոմպլեքսային միացությունները՝ Na[Cu(CN)<sub>2</sub>], K3[Cu(CN)4], (NH<sub>4</sub>)<sub>2</sub>CuBr<sub>3</sub> են։ Խոնավության առկայությամբ պղինձ միանում է [[հալոգեններ]]ի հետ սովորական պայմաններում։

: <math>~\mathsf{ Cu + Cl_2\longrightarrow \ CuCl_2}</math>

: <math>~\mathsf{ Cu + Br_2\longrightarrow \ CuBr_2}</math>
[[Պատկեր:Copper sulfate.jpg|մինի|Պղնձարջասպ]]
Պղնձի (II) հալոգենիդները լուծելի են ջրում, պղինձը (I)՝ անլուծելի։ CuCl<sub>2</sub> օգտագործվում է որպես ժանտանյութ, իսկ CuCl գազային վերլուծության մեջ CO կլանելու համար (առաջանում CuClCO)։

Պղինձը այրվում է ծծմբի գոլորշիներում առաջացնելով ջրում, թույլ թթուներում, ամոնիակաջրում անլուծելի սուլֆիդներ (CuS, Cu<sub>2</sub>S)։

: <math>~\mathsf{ Cu + S\ \xrightarrow{CS_2} \ CuS}</math>

: <math>~\mathsf{ 2Cu + S\ \xrightarrow{300-400^oC} \ Cu_2S}</math>

Ջրածնի, [[ազոտ]]ի և ածխածնի հետ պղինձը անմիջականորեն չի միանում։ Շիկացրած պղինձը փոխազդում է ամոնիակի հետ առաջացնելով նիտրիդ՝Cu<sub>3</sub>N։

:: <math>\mathsf{Cu(OH)_2 + 4NH_3 \rightarrow \left[ Cu(NH_3)_4 \right](OH)_2}</math>

Ստացվել են նաե պղնձիի կարբիդները՝ Cu<sub>2</sub>C<sub>2</sub> և CuC<sub>2</sub>։ Պղինձը լուծվում է ազոտական և խիտ (օդ ներշնչելիս՝ նաե նոսր) ծծմբական թթուներում։ Պղինձի (II) աղերի լուծույթները և նրանցից անջատվող բյուրեղահիդրատները՝ Cu(NO<sub>3</sub>)<sub>2</sub>• 6H<sup>2</sup>O, CuSO<sub>4</sub>•5H<sub>2</sub>O, CuCl<sub>2</sub>•2H<sub>2</sub>O և այլն գունավոր են (երկնագույնից կապույտ), անջուր Cu(NO<sub>3</sub>)<sub>2</sub> և CuSO<sub>4</sub> սպիտակ են։

Պxin4y (II) առաջացնում է բազմաթիվ կոմպլեքսային միացություններ, որոնցից ամոնիակատները [Cu(NH<sub>3</sub>)<sub>4</sub>]SO<sub>4</sub>,[Cu(NH<sub>3</sub>)<sub>2</sub>]SO<sub>4</sub> և այլն ունեն արդյունաբերական նշանակություն։

: <math>~\mathsf{ 2Cu + 4CH_3COOH + O_2\longrightarrow \ [Cu_2(H_2O)_2(CH_3COO)_4]}</math>

: <math>~\mathsf{ Cu \xrightarrow{NH_3\cdot H_2O, O_2}\ [Cu(NH_3)_2]OH\rightleftarrows \ [Cu(NH_3)_4](OH)_2}</math>

Պղնձի միացությունները թունավոր են։ Այլ մետաղների հետ առաջացնում է համաձուլվածքներ և ներմետաղական միացություններ։

Ծծմբի գոլորշիներում այրվում է.
:: <math>\mathsf{Cu + S \rightarrow CuS}</math>

Հեշտությամբ վերականգնվում է.
:: <math>\mathsf{CuO + CO \rightarrow  Cu + CO_2}</math>

== Կիրառություն ==
[[Պատկեր:ARS copper rich foods.jpg|thumb|150px|Պղնձով հարուստ մթերքներ]]
Պղինձը լայն կիրառություն ունի։ Պղնձից պատրաստում են հաղորդալարեր, մալուխ, էլեկտրակոնտակտներ, սարքեր, ջերմափոխանակիչներ, կոփածո և ձուլածո [[արձան]]ներ, զարդեր, գեղարվեստական և կենցաղային իրեր են։ Արտադրվող պղնձի 30-40% ֊ն օգտագործվում է պղնձի համաձուլվածքներ ստանալու համար։

Պղնձի միացություններն օգտագործվում են անօրգանական ներկեր, արհեստական [[մետաքս]] ստանալու, բույսերի հիվանդությունների, գյուղատնտեսական վնասատուների դեմ պայքարելու համար, կաշվի և մորթու արդյունաբերության մեջ, ինչպես նաև որպես [[կատալիզատորներ]]։

Բժշկության մեջ օգտագործում են պղնձի սուլֆատը, նիտրատը որպես հականեխիչ, և տրախոման ու շաղկապենաբորբը բուժող միջոց։

Պղինձը լայնորեն օգտագործվում է էլեկտրատեխնիկայում, ջերմատեխնիկայում, մեքենաշինությունում։ Միացություններից առավել կարևորն է պղնձարջասպը՝ CuSO<sub>4</sub> . 5H<sub>2</sub>O, որն օգտագործվում է գյուղատնտեսության մեջ, որպես վնասատուների դեմ պայքարի միջոց։

== Արտադրություն ==
Պղնձի համաշխարհային արտադրությունը 2000 թվականին կազմել է մոտ 12 միլիոն տոննա, 2004 թվականին մոտ 14 միլիոն տոննա<ref name=ecosman>[http://www.ecsocman.edu.ru/db/msg/142462.html Производство меди<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref><ref>[http://www.metalinfo.ru/ru/news/12150 В 2005 г. мировая добыча меди увеличится на 8 % до 15,7 млн т. — Новости металлургии<!-- Заголовок добавлен ботом -->]{{Չաշխատող արտաքին հղում|bot=InternetArchiveBot }}</ref>։ 2000 թվականին համաշխարհային պաշարները կազմել են 954 միլիոն տոննա, որից 687 միլիոն տոննան կուտակված պաշարներն են։

2006 թվականին Ռուսաստանում պղնձի արտադրությունը կազմել է 881,2 հազար տոննա, սպառվել է մոտ 591,4 հազար տոննա<ref>{{Cite web |date=2009 թ․ մարտի 18 |title=Стратегия развития металлургической промышленности Российской Федерации на период до 2020 года |url=http://www.minprom.gov.ru/activity/metal/strateg/2 |url-status=dead |archiveurl=https://www.webcitation.org/617v2N5p7?url=http://www.minprom.gov.ru/activity/metal/strateg/2 |archivedate=2011 թ․ օգոստոսի 22 |accessdate=2009 թ․ դեկտեմբերի 29–ին |publisher=Минпромэнерго РФ}}</ref>.

{| align="center" class="wikitable"
|+
! |Ընկերություն
! |հազար տոննա
! |%
|-----
| Նորիլսկի Նիկել
| 425
| 45 %
|-----
| Ուրալէլեկտրապղինձ
| 351
| 37 %
|-----
| Ռուսաստանի Պղնձե ընկերություն
| 166
| 18 %
|+
|}

2007 թվականին պղնձի համաշխարհային արտադրությունը կազմել է<ref name="mcs2009">[http://minerals.usgs.gov/minerals/pubs/mcs/2009/mcs2009.pdf MINERAL COMMODITY SUMMARIES 2009]</ref> 15,4 մլն տոննա, իսկ 2008 թվականին 15,7 մլն տոննա։

Առաջատար արտադրողներն են.
# {{դրոշ|Չիլի}} (5,560 մլն տ 2007 թվականին և 5,600 մլն տ 2008 թվականին),
# {{դրոշ|ԱՄՆ}} (1,170/1,310),
# {{դրոշ|Պերու}} (1,190/1,220),
# {{դրոշ|Չինաստան}} (0,946/1,000),
# {{դրոշ|Ավստրալիա}} (0,870/0,850),
# {{դրոշ|Ռուսաստան}} (0,740/0,750),
# {{դրոշ|Ինդոնեզիա}} (0,797/0,650),
# {{դրոշ|Կանադա}} (0,589/0,590),
# {{դրոշ|Զամբիա}} (0,520/0,560),
# {{դրոշ|Ղազախստան}} (0,407/0,460),
# {{դրոշ|Լեհաստան}} (0,452/0,430),
# {{դրոշ|Մեքսիկա}} (0,347/0,270)։

== Տես նաև ==
*[[Բրոնզե դար]]
* [[Պարբերական աղյուսակ]]
* [[Պղնձի համաձուլվածքներ]]
*[[Բրոնզ]]
*[[Արույր]]

== Ծանոթագրություններ ==
{{ծանցանկ}}

== Գրականություն ==
*Данные на начало XX века: Медь // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
* {{Ռուսերեն գիրք |ref=Спиридонов |автор=Спиридонов А. А. |заглавие=В служеньи ремеслу и музам |год=1989 |издание=2-е изд |место=М. |издательство=[[Металлургия (издательство)|Металлургия]] |страниц=176 |серия=[[Научно-популярная библиотека школьника]] |isbn=5-229-00355-3 |тираж=50000}}
* {{Ռուսերեն գիրք |автор=Фримантл М. |заглавие=Химия в действии |год=1991 |место=М. |издательство=«Мир» |том=2}}
* {{Ռուսերեն գիրք |автор=Р. А. Лидин, В. А. Молочко, Л. Л. Андреева. |заглавие=Химические свойства неорганических веществ |год=2000 |издательство=«Химия» |страницы=286}}

== Արտաքին հղումներ ==
* [http://www.webelements.com/webelements/elements/text/Cu/key.html Медь на Webelements]
* [http://n-t.ru/ri/ps/pb029.htm Медь в Популярной библиотеке химических элементов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190215033829/http://n-t.ru/ri/ps/pb029.htm |date=2019-02-15 }}
* [http://www.cu-ru.ru/ Российский Центр Меди, некоммерческий]
* [http://www.uralgold.ru/otherPI_Cu_Pb_Zn.html Медь в месторождениях] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070928011841/http://www.uralgold.ru/otherPI_Cu_Pb_Zn.html |date=2007-09-28 }}
* [http://www.copperinfo.org/ Некоммерческий ресурс о меди (eng)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081205055011/http://www.copperinfo.org/ |date=2008-12-05 }}

{{Վիքիբառարան}}
{{Փոքր պարբերական աղյուսակ}}

[[Կատեգորիա:Անցումային մետաղներ]]
[[Կատեգորիա:Քանդակագործական նյութեր]]
[[Կատեգորիա:Պղինձ]]