Դիտել Ջեյմս Մաքսվել էջի վիքիկոդը

{{Տարվա հոդված|2018}}
{{Ընտրյալ հոդված}}
{{Այլ կիրառումներ|Մաքսվել (այլ կիրառումներ)}}
{{Տեղեկաքարտ Գիտնական
 | բնագիր անուն = James Maxwell
}}
'''Ջեյմս Քլերկ Մաքսվել''' ({{lang-en|James Clerk Maxwell}}, {{ԱԾ}}), 19-րդ դարի [[Բրիտանական կայսրություն|բրիտանացի]] (ծագումով՝ [[Շոտլանդացիներ|շոտլանդացի]]) ֆիզիկոս, մաթեմատիկոս։ [[Լոնդոնի թագավորական ընկերություն|Լոնդոնի թագավորական ընկերության]] անդամ (1861)։ Մաքսվելը համարվում է ժամանակակից [[Էլեկտրադինամիկա|դասական էլեկտրադինամիկայի]] ([[Մաքսվելի հավասարումներ]]) հիմնադիրը, [[ֆիզիկա]] է  ներմուծել [[Խոտորման հոսանք (Էլեկտրադինամիկա)|խոտորման հոսանքի]] և [[էլեկտրամագնիսական դաշտ]]ի գաղափարները, իր տեսությունից ստացել է մի շարք հետևություններ (կանխատեսել է [[էլեկտրամագնիսական ճառագայթում]]ը, [[լույս]]ի էլեկտրամագնիսական բնույթը, [[լույսի ճնշում]]ը և այլն)։ [[Մոլեկուլային-կինետիկ տեսություն|Գազերի կինետիկ տեսության]] հիմնադիրն է (պարզել է [[Մաքսվելի բաշխում|գազի մոլեկուլների բաշխումն ըստ արագությունների]])։ Եղել է առաջիններից մեկը, ով ֆիզիկայում կիրառել է վիճակագրական մոտեցումները, ցույց է տվել [[ջերմադինամիկայի երկրորդ օրենք]]ի վիճակագրական բնույթը ([[Մաքսվելի դեմոն]]), [[մոլեկուլային ֆիզիկա]]յում և [[ջերմադինամիկա]]յում ստացել է մի շարք կարևոր արդյունքներ (Մաքսվելի ջերմադինամիկական առնչությունները, հեղուկ-գազ [[ագրեգատային վիճակ]]ների անցման կանոնը և այլն)։ Գույնի քանակական տեսության առաջատարն է, [[Գունավոր լուսանկարչություն|գունավոր լուսանկարչության]] եռագույն սկզբունքի հեղինակը։

Մաքսվելի կատարել է հետազոտություններ [[մեխանիկա]]յում ([[լուսաառաձգականություն]], Մաքսվելի թեորեմն [[Առաձգականության տեսություն|առաձգականության տեսության]] մեջ, [[Շարժման կայունություն|շարժման կայունության]]ը նվիրված աշխատանքները, [[Սատուրնի օղակներ]]ի հավասարակշռության վերլուծությունը), աշխատանքներ  [[օպտիկա]]յի, [[մաթեմատիկա]]յի վերաբերյալ։ Նա հրատարակման է նախապատրաստել [[Հենրի Կավենդիշ]]ի ձեռագրերը, բավականին ժամանակ է հատկացրել [[Գիտության հանրամատչելիացում|գիտության հանրամատչելիացմանը]], հորինել մի շարք գիտասարքեր։

== Գործունեության և կյանքի ակնարկ ==
=== Ծագում և երիտասարդություն։ Առաջին գիտական աշխատանք (1831-1847) ===
Ջեյմս Քլերկ Մաքսվելը պատկանում է [[Փենիկուկ]]ից ({{lang-en|Penicuik}}) հին շոտլանդական Քլերկ տոհմին։ Նրա հայրը՝ Ջոն Քլերկ Մաքսվելը, Հարավային Շոտլանդիայում Միդլբիի տոհմական կալվածքի տերն էր (երկրորդ՝ ''Մաքսվել'' ազգանունն արտահայտում է հենց այս փաստը)։ Ջոն Մաքսվելն ավարտել է [[Էդինբուրգի համալսարան]]ը և եղել փաստաբանների կոլեգիայի անդամ, բայց ազատ ժամանակ զբաղվելով գիտությամբ և տեխնիկայով (նա նույնիսկ հրատարակել է կիրառական բնույթի մի քանի հոդված) ու դիտորդի կարգավիճակով ներկա գտնվելով [[Էդինբուրգի թագավորական ընկերություն|Էդինբուրգի թագավորական ընկերության]] նիստերին, առանձակի սեր չէր տածում [[Իրավագիտություն|իրավագիտության]] հանդեպ։ 1826 թվականին Ջոն Մաքսվելն ամուսնացել է Ծովակալության դատարանի դատավորի աղջկա՝ Ֆրենսիս Քեյի հետ, որը հինգ տարի հետո Մաքսվելին որդի է պարգևել<ref name="Карцев10">{{Ռուսերեն գիրք |ссылка=http://eqworld.ipmnet.ru/ru/library/books/Karcev1974ru.djvu |автор=В. П. Карцев. |заглавие=Максвелл |год=1974 |место=М. |издательство=Молодая гвардия |страницы=10—13}}</ref>։

Որդու ծնունդից հետո ընտանիքն Էդինբուրգից տեղափոխվում է իրենց լքված Միդլբի կալվածք, որտեղ Գլենլեր ({{lang-en|Glenlair}}, այսինքն՝ ''«բնակարան նեղ հովտում»'')  անվանումը ստացած տուն է կառուցվում։ Այստեղ Ջեյմս Քլերկ Մաքսվելն անցկացրել է [[քաղցկեղ]]ից վաղաժամ մահացած մոր մահով մթագնած իր մանկության տարիները։ Կյանքը բնության գրկում նրան դարձրել էր դիմացկուն և հետաքրքրասեր։ Վաղ մանկությունից նրա մոտ հետաքրքրություն է առաջացել շրջակա միջավայրի նկատմամբ, շրջապատված է եղել տարբեր «գիտական խաղալիքներով» (օրինակ՝ «մագնիսական սկավառակով», որը կինեմատոգրաֆիայի նախատիպն է<ref name="Long1688">{{Ռուսերեն հոդված |ссылка=http://rsta.royalsocietypublishing.org/content/366/1871/1685.abstract |автор=M. S. Longair. |заглавие=Maxwell and the science of colour |год=2008 |издание=Philosophical Transactions of the Royal Society A |номер=1871 |pages=1688—1689 |volume=366}} [[1861 թվական]]ին Մաքսվելն ստեղծել է այդ սարքավորման կատարելագործված տարբերակը, որ պահվում է Քավենդիշի լաբորատորիայում։</ref>, [[երկնոլորտ]]ի մոդելով և այլն), շատ բան է վերցրել հոր հետ շփումից, հրապուրվել է [[պոեզիա]]յով և կատարել բանաստեղծական առաջին փորձերը։ Տասը տարեկան հասակում նա ունեցել է հատուկ վարձված տնային ուսուցիչ, սակայն պարզվել է, որ այդպիսի ուսուցումն անարդյունավետ է, և 1841 թվականի նոյեմբերին Մաքսվելը տեղափոխվել է իր հորաքույր Իզաբելայի մոտ՝ [[Էդինբուրգ]]։ Այստեղ նա ընդունվել է Էդինբուրգի ակադեմիա ({{lang-en|Edinburgh Academy}}) կոչվող դպրոցը, որը հենված էր դասական կրթության՝ [[լատիներեն]]ի, [[հունարեն]]ի և [[անգլերեն]]ի ուսուցման, [[Լատինական գրականություն|լատինական գրականության]] և [[Սուրբ Գիրք|Սուրբ Գրքի]] ուսումնասիրման վրա<ref name="Карцев13">{{Ռուսերեն գիրք |автор=В. П. Карцев. |заглавие=Максвелл |страницы=13—16, 20—26, 32}}</ref>։

[[Պատկեր:Edinburgh Academy frontage.jpg|thumb|right|Էդինբուրգի ակադեմիա (ներկայիս տեսք)]]
Սկզբում ուսումը չէր հրապուրում Մաքսվելին, սակայն նա աստիճանաբար առաջադիմել է և շուտով դարձել դասարանի լավագույն աշակերտը։ Այդ ժամանակ նա տարված էր երկրաչափությունով և ստվարաթղթից [[բազմանկյուն]]ներ էր պատրաստում։ Նրա երկրաչափական պատկերների գեղեցկության ընկալումը բարձրացել է Դեյվիդ Ռամզայ Հեյի [[էտրուսկներ]]ի արվեստի մասին դասախոսությունից հետո։ Այս թեմայի մասին խորհրդածությունները Մաքսվելին մղել են [[օվալ]]ների նկարման եղանակի հայտնագործմանը։ Այս մեթոդը, սկիզբ առնելով [[Ռենե Դեկարտ]]ի աշխատանքներից, ընկած էր քորոց-աճպարարության, թելի և մատիտի օգտագործման մեջ, որը թույլատրել է կառուցել շրջաններ, [[էլիպս]]ներ և ավելի բարդ օվալաձև ֆիգուրներ։ Արդյունքների մասին Էդինբուրգյան թագավորական ընկերության նիստի ժամանակ զեկուցել է պրոֆեսոր [[Ջեյմս Դեյվիդ Ֆորբս]]ը, և հետագայում դրանք հրատարակվել են նրա «Աշխատանքներում»։ Ակադեմիայում ուսման ընթացքում Մաքսվելն ընկերացել է համադասարանցու՝ հետագայում հայտնի բանասեր-կլասիցիստ, [[Լուիս Քեմպբել|Լյուիս Քեմպբելի]] հետ, որը նաև Մաքսվելի կենսագիրն էր և մի դասարան փոքր, հետագայում հայտնի մաթեմատիկոս [[Պիտեր Գատրի Թեթ]]ի հետ<ref name="Карцев46">{{Ռուսերեն գիրք |автор=В. П. Карцев. |заглавие=Максвелл |страницы=46—51, 55}}</ref>։

=== Էդինբուրգի համալսարան։ Լուսաառաձգականություն (1847-1850) ===
[[Պատկեր:Edinburgh University 1827.jpg|thumb|left|Էդինբուրգի համալսարանը 19-րդ դարասկզբին]]
1847 թվականին Մաքսվելն ավարտել է ուսումն ակադեմիայում, իսկ նոյեմբերին ընդունվել է [[Էդինբուրգի համալսարան]], որտեղ լսել է ֆիզիկոս Ֆորբսի, մաթեմատիկոս [[Ֆիլիպ Քելլանդ]]ի, փիլիսոփա [[Ուիլյամ Համիլտոն]]ի դասախոսությունները, ուսումնասիրել մաթեմատիկայի, ֆիզիկայի, փիլիսոփայության վերաբերյալ բազմաթիվ աշխատանքներ, կատարել փորձեր օպտիկայից, քիմիայից, մագնիսականությունից։ Ուսման ժամանակ Մաքսվելը նախապատրաստել է թեք տատանումների մասին հոդվածը, սակայն հիմնական ուշադրությունը հատկացրել է նյութի մեխանիկական հատկությունների ուսումնասիրմանը [[բևեռացված լույս]]ի միջոցով։ Այդ ձևով հետազոտման գաղափարը ծագել է 1847 թվականի գարնանը հայտնի շոտլանդացի ֆիզիկոս [[Ուիլյամ Նիկոլ]]ի հետ ծանոթությունից, որը նրան նվիրել է իր պատրաստած երկու բևեռացնող սարքեր ([[Նիկոլի պրիզմա]])։ Մաքսվելը հասկացել է, որ բևեռացումը կարելի է օգտագործել բևեռացված պինդ մարմինների ներքին լարվածությունների որոշման համար։ Նա դոնդողից պատրաստում էր տարբեր տիպի մարմիններ և ենթարկելով նրանց դեֆորմացիաների՝ բևեռացված լույսով դիտում էր գունավոր նկարներ, որոնք համապատասխանում էին ձգման և լայնացման ուղղություններին։ Համեմատելով իր ստացած արդյունքները տեսական հաշվարկների հետ՝ Մաքսվելը [[Առաձգականության տեսություն|առաձգականության տեսության]] մեջ ստուգել է բազմաթիվ հին և դուրս բերել նոր օրինաչափություններ, ընդ որում՝ նաև այն դեպքերի համար, որոնք բավականին բարդ հաշվարկներ էին պահանջում։ Ընդհանուր առմամբ նա լուծել է հոծ գլանների, ձողերի, շրջանաձև սկավառակների, հոծ գնդերի, հարթ եռանկյունների ներքին լարվածությունների 14 խնդիր՝ այսպիսով էական ներդրում կատարելով լուսաառաձգականության մեջ։ Այս արդյունքները նույնպես նշանակալի հետաքրքրություն էին ներկայացնում [[կառուցողական մեխանիկա]]յի համար։ Մաքսվելը զեկուցել է դրանք 1850 թվականին Էդինբուրգի թագավորական ընկերության նիստերից մեկում, որը դարձել է նրա աշխատանքների գնահատման առաջին լուրջ վկայությունը<ref name="Карцев57">{{Ռուսերեն գիրք |автор=В. П. Карцев. |заглавие=Максвелл |страницы=57, 62—68, 70—71}}</ref><ref name="Кляус342">{{Ռուսերեն հոդված |ссылка=http://eqworld.ipmnet.ru/ru/library/books/Maksvell1968ru.djvu |автор=Е. М. Кляус. |заглавие=Джемс Клерк Максвелл |год=1968 |автор издания=Дж. К. Максвелл. |место=М. |издание=Статьи и речи |издательство=Наука |страницы=342—343}}</ref>։

=== Քեմբրիջ (1850֊1856) ===
==== Ուսում համալսարանում ====
1850 թվականին, չնայած հոր՝ որդուն իր մոտ պահելու ցանկությանը, որոշվել է, որ Մաքսվելը գնա [[Քեմբրիջի համալսարան]] (նրա բոլոր ընկերներն արդեն լքել էին Շոտլանդիան ավելի հեղինակավոր բուհերում ուսում ստանալու համար)։ Աշնանը Մաքսվելը ժամանել է Քեմբրիջ, որտեղ ընդունվել է ամենից էժան քոլեջը՝ Փիթերհաուսը՝ սենյակ ստանալով հենց քոլեջի շենքում։ Սակայն նրան չի բավարարել Փիթերհաուսի ուսման ծրագիրը, ընդ որում, քոլեջում մնալու ոչ մի հնարավորություն չկար ուսման ավարտից հետո։ Նրա բազմաթիվ հարազատներ և ծանոթներ, այդ թվում՝ պրոֆեսորներ Ջեյմս Ֆորբսը և [[Ուիլյամ Թոմսոն (լորդ Կելվին)|Ուիլյամ Թոմսոնը]], նրան խորհուրդ են տվել ընդունվել [[Թրինիթի քոլեջ (Քեմբրիջ)|Թրինիթի քոլեջ]], որտեղ սովորում էին նրա շոտլանդացի ընկերներից ոմանք։ Արդյունքում, Փիթերհաուսում անցկացրած առաջին կիսամյակից հետո Ջեյմսը համոզել է հորը թույլ տալ տեղափոխվել Թրինիթի<ref name="Карцев72">{{Ռուսերեն գիրք |автор=В. П. Карцев. |заглавие=Максвелл |страницы=72—73, 76, 79—82}}</ref>։
[[Պատկեր:Great Gate, Trinity College, Cambridge (inside).jpg|thumb|right|Թրինիթի քոլեջի Մեծ դարպասները]]
1852 թվականին Մաքսվելը կրթաթոշակ և սենյակ է ստացել քոլեջից։ Այդ ժամանակ նա քիչ էր զբաղվում գիտական գործունեությամբ, բայց շատ էր կարդում, հաճախում էր [[Ջորջ Գաբրիել Ստոքս]]ի դասախոսություններին և [[Ուիլյամ Հոփկինս]]ի սեմինարներին, որը նախապատրաստում էր նրան քննությունների հանձնմանը, ձեռք է բերում նոր ընկերներ, հաճույքի համար բանաստեղծություններ էր գրում (դրանցից շատերը հետագայում հրատարակվել են Լյուիս Քեմփբելլի կողմից)։ Մաքսվելն ակտիվ մասնակցություն է ունեցել համալսարանի ինտելեկտուալ կյանքում։ Նա ընդգրկվել է «առաքյալների ակումբում», որը միավորել է առավել օրիգինալ և խորը գաղափարներ ունեցող քսան մարդու. այնտեղ նա ելույթ է ունեցել տարբեր թեմաների նվիրված զեկույցներով։ Նոր մարդկանց հետ շփումը նրան թույլ է տվել կոմպենսավորել հայրենիքում հանգիստ ապրած տարիներին կուտակված պահպանողականությունը և համեստությունը<ref name="Карцев37">{{Ռուսերեն գիրք |автор=В. П. Карцев. |заглавие=Максвелл |страницы=37, 85, 87—92}}</ref><ref name="Нивен17">{{Ռուսերեն հոդված |ссылка=http://djvuru.512.com1.ru:8073/WWW/5b57e557c16e1bd749f187007168c360.djvu |автор=У. Нивен. |заглавие=Жизнь и научная деятельность Дж. К. Максвелла |год=2001 |автор издания=Дж. К. Максвелл. |место=М.—Ижевск |издание=Материя и движение |издательство=РХД |страницы=17—18 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20111101134013/http://djvuru.512.com1.ru:8073/WWW/5b57e557c16e1bd749f187007168c360.djvu |archivedate=2011-11-01}}</ref>։ Ջեյմսի օրակարգը նույնպես աչքի էր ընկնում իր ոչ սովորական բնույթով. առավոտյան յոթից մինչ երեկոյան հինգը նա աշխատում էր, այնուհետև պառկում քնելու, արթնանում էր ինն անց կեսին և կարդում, գիշերվա երկուսից մինչև երեք անց կես մարզանքի համար վազում էր հանրակացարանի միջանցքներով, որից հետո նորից քնում էր<ref name="Карцев82">{{Ռուսերեն գիրք |автор=В. П. Карцев. |заглавие=Максвелл |страницы=82—83}}</ref>։

Այդ ժամանակ վերջնականապես ձևավորվել են նրա փիլիսոփայական և կրոնական գաղափարները։ Վերջինը բնութագրվում էր նրա մանկությունից բխող էական [[էկլեկտիկականություն|էկլեկտիկականությամբ]], երբ նա այցելում էր հոր [[պրեսբիտերականության եկեղեցի]]ն, ինչպես նաև Իզաբելա հորաքրոջ [[Շոտլանդական եպիսկոպոսական եկեղեցի]]ն։ Քեմբրիջում Մաքսվելը դարձել է աստվածաբան [[Ֆրեդերիկ Մորիս]]ի զարգացրած Քրիստոնեական սոցիալիզմի գաղափարակիցը և Բանվորական քոլեջի հիմնադիրներից մեկը։ Հասարակության զարգացման հիմնական մեթոդը համարելով կրթությունն ու արվեստի զարգացումը՝ Ջեյմսը մասնակցություն էր ունենում այդ հաստատության աշխատանքներին, երեկոյան կարդում էր այնտեղ հայտնի դասախոսություններ։ Դրա հետ մեկտեղ, չնայած Աստծո հանդեպ ունեցած անսահման հավատին, նա մոլի հավատացյալ չէր և եկեղեցու կողմից բազմիցս նկատողություն էր ստանում ծիսակարգերից բացակայելու համար<ref name="Карцев37" />։ Իր ընկերներից մեկին՝ աստվածաբանի կարիերան ընտրած Լյուիս Քեմփբելլին ուղղված նամակում, որ նվիրված էր գիտություններին, գրում է.
{{քաղվածք|Յուրաքանչյուր բնագավառում գիտելիքը համեմատական է այն փաստերի քանակին, որոնց վրա հենված է, այսպիսով, կապված է օբյեկտիվ տվյալների ստացման հնարավորության հետ։ Մաթեմատիկայում դա հեշտ է։ <…> Քիմիան բոլոր Բնական գիտությունների առջևում է, իսկ նրանք Բժշկության առջևում են, այն էլ առաջ է Մետաֆիզիկայից, Օրենսդրությունից և Էթիկայից, իսկ բոլորի առջևում Աստվածաբանությունն է։ ...Ես համարում եմ, որ առավել նյութական գիտությունները բնավ չեն կարող արհամարհվել Խելքի և Հոգու վեհ ուսումնասիրման համեմատությամբ<ref name="Карцев83">{{Ռուսերեն գիրք |автор=В. П. Карцев. |заглавие=Максвелл |страницы=83—84}}</ref>։|}}
Մեկ այլ նամակում նա ձևակերպել է իր գիտական աշխատանքի և ընդհանրապես կյանքի սկզբունքը.
{{քաղվածք|Ահա իմ մեծ նախագիծը, որը մտածված է վաղուց, և որը երբեմն մահանում է, երբեմն վերադառնում կյանքի ու աստիճանաբար դառնում ավելի ու ավելի սևեռուն... Այդ նախագծի հիմնական կանոնն է՝ չթողնել ոչինչ առանց ուսումնասիրման։ Ոչինչ չի կարող լինել սրբազան Անխախտելի Ճշմարտություն՝ լինի դա դրական, թե բացասական<ref name="Карцев94">{{Ռուսերեն գիրք |автор=В. П. Карцев. |заглавие=Максвелл |страницы=94}}</ref>։|}}

==== Գույների տեսություն ====
[[Պատկեր:YoungJamesClerkMaxwell.jpg|thumb|right|24-ամյա Մաքսվելը՝ գունավոր հոլը ձեռքին]]
Քննությունների հանձնումից հետո Մաքսվելը որոշել է մնալ Քեմբրիջում պրոֆեսորական գիտելիքների նախապատրաստման համար։ Նա պարապում էր աշակերտների հետ, Չելթենհեմ-քոլեջում քննություններ էր ընդունում, նոր ընկերներ ձեռք բերում, շարունակում էր համագործակցել Աշխատանքային քոլեջի հետ, Մաքմելանի խմբագրի առաջարկով նա սկսել է օպտիկայի վերաբերյալ գիրք գրել (որն այդպես էլ չի ավարտվել), իսկ ազատ ժամանակ այցելում էր Գլենլերում ապրող հորը, որի առողջությունը կտրուկ վատացել էր։ Այդ ժամանակաշրջանին է վերաբերում քեմբրիջյան բանահյուսության մեջ ներառված «կատվապտտման» վերաբերյալ կատակ ուսումնասիրությունները, որի նպատակն այն ամենափոքր բարձրությունը որոշելն է, որից ընկնելուց հետո կատուն մնում էր չորս ոտքերի վրա<ref name="Карцев105">{{Ռուսերեն գիրք |автор=В. П. Карцев. |заглавие=Максвелл |страницы=105—108, 112—113}}</ref>։

Սակայն Մաքսվելի հիմնական գիտական հետաքրքրությունն այդ ժամանակ [[գույն]]երի տեսության վերաբերյալ աշխատանքն էր։ Այն սկիզբ է առնում յոթ [[Հիմնական գույներ]]ի գաղափարի կողմնակից [[Իսահակ Նյուտոն]]ի գործունեությունից։ Մաքսվելը հանդիսացել է երեք հիմնական գույների գաղափարն առաջադրող և դրանք մարդու օրգանիզմում ֆիզիոլոգիական պրոցեսների հետ կապող [[Թոմաս Յունգ]]ի տեսության շարունակող։ Կարևոր ինֆորմացիա էին պարունակում գունակուրությամբ կամ [[դալթոնիզմ]]ով տառապող հիվանդների վկայությունները։ Գույների խառնման՝ շատ դեպքերում [[Հերման Հելմհոլց|Հերման Լյուդվիգ Ֆերդինանդ Հելմհոլցի]] փորձերն անկախ կրկնվող փորձերում Մաքսվելը կիրառել է «գունավոր հոլը», որի սկավառակը բաժանված էր տարբեր գույներով ներկված սեկտորների, ինչպես նաև իր իսկ մշակած օպտիկական համակարգը՝ «գունավոր արկղը, որը թույլատրում էր խառնել էտալոն հանդիսացող գույները։ Նմանատիպ սարքեր կիրառվել էին նաև նախկինում, սակայն միայն Մաքսվելն է սկսել դրանց օգնությամբ ստանալ քանակական արդյունքներ և բավականին ճշգրտորեն կանխագուշակել գույների խառնման արդյունքում առաջացող ելքերը։ Այսպես, նա ենթադրել էր, որ կապույտ և դեղին գույների միախառնումն առաջացնում է ոչ թե կանաչ, ինչպես կարծում էին շատերը, այլ վարդագույն երանգ։ Մաքսվելի փորձերը ցույց են տվել, որ սպիտակ գույնը չի ստացվում կապույտ, կարմիր և դեղին գույների միախառնումից, ինչպես ենթադրում էին [[Դեյվիդ Բրյուստեր]]ը և ուրիշ գիտնականներ, իսկ [[հիմնական գույներ]] համարվում են կարմիրը, կանաչը և կապույտը<ref name="Погр">{{Ռուսերեն հոդված |ссылка=http://eqworld.ipmnet.ru/ru/library/books/Maksvell1968ru.djvu |автор=Е. И. Погребысская. |заглавие=Теория цветов в исследованиях Максвелла |год=1968 |автор издания=Дж. К. Максвелл. |место=М. |издание=Статьи и речи |издательство=Наука |страницы=387—391}}</ref><ref name="Карцев113">{{Ռուսերեն գիրք |автор=В. П. Карцев. |заглавие=Максвелл |страницы=113—118}}</ref>։ Հետևելով Յունգին՝ Մաքսվելը գույների գրաֆիկական պատկերման համար օգտագործել է եռանկյունի, որի ներսի կետերը ստացվել էին ֆիգուրի գագաթներին գտնվող հիմնական գույների խառնումից<ref name="Long1692">{{Ռուսերեն հոդված |автор=M. S. Longair. |заглавие=Maxwell and the science of colour |pages=1692—1693}}</ref>։

==== Էլեկտրականությունից առաջին աշխատանք ====
[[Պատկեր:Faraday-Millikan-Gale-1913.jpg|thumb|left|[[Մայքլ Ֆարադեյ]] (մոտավորապես 1861 թվական)]]
1854 թվականի փետրվարին Ջեյմս Մաքսվելը դիմել է Ուիլյամ Թոմսոնին՝ խնդրելով, որ նա տվյալ թեմայի վերաբերյալ տրամադրի գրականություն ու սովորեցնի ընթերցման կարգը<ref name="Карцев119">{{Ռուսերեն գիրք |автор=В. П. Карцев. |заглавие=Максвелл |страницы=119—120}}</ref>։ Այն ժամանակ, երբ Մաքսվելն սկսել է [[Մագնիսականություն|մագնիսականության]] և էլեկտրականության ուսումնասիրումը, արդեն էլեկտրական և մագնիսական երևույթների բնույթի վերաբերյալ գոյություն ուներ երկու տեսակետ։ Գիտնականներից շատերը, որոնց թվում էին [[Անդրե Մարի Ամպեր]]ը, [[Ֆրանց Նեյման|Ֆրանց Էրնստ Նեյմանը]] և [[Վիլհելմ Էդուարդ Վեբեր]]ը, հարում էին [[Հեռազդեցություն|հեռազդեցության]] տեսակետին՝ երկու մարմինների միջև գործող էլեկտրամագնիսական ուժերը դիտարկելով որպես հեռավորության վրա անմիջապես ծագող [[Գրավիտացիոն դաշտ|գրավիտացիոն]] ձգման համանմանություն։ Այս գիտնականների կողմից զարգացրած էլեկտրադինամիկան խիստ և ձևայնացված գիտություն էր<ref name="Льоцци283">{{Ռուսերեն գիրք |ссылка=http://www.edu.delfa.net/Interest/biblio/liozzi2.djvu |автор=М. Льоцци. |заглавие=История физики |год=1970 |место=М. |издательство=Мир |страницы=283 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140305031946/http://www.edu.delfa.net/Interest/biblio/liozzi2.djvu |archive-date=2014-03-05}}</ref>։ Մյուս կողմից, էլեկտրամագնիսական ինդուկցիայի երևույթը հայտնագործած [[Մայքլ Ֆարադեյ]]ն առաջ էր քաշել ուժագծերի գաղափարը, որոնք միավորում էին դրական և բացասական [[Էլեկտրական լիցք]]երը կամ [[մագնիս]]ի հարավային, հյուսիսային բևեռները։ Համաձայն Ֆարադեյի՝ ուժագծերը լցնում են մեր շրջապատը՝ ստեղծելով դաշտ, որն էլ պայմանավորում է էլեկտրական և մագնիսական փոխազդեցությունները։ Մաքսվելը չէր կարողանում ընդունել իր ֆիզիկական ինտուիցիային հակասող մերձազդեցության ձևակերպումը<ref name="Пай270">{{Ռուսերեն հոդված |ссылка=http://eqworld.ipmnet.ru/ru/library/books/Maksvell1968ru.djvu |автор=Р. Э. Пайерлс. |заглавие=Теория поля со времени Максвелла |год=1968 |автор издания=Дж. К. Максвелл. |место=М. |издание=Статьи и речи |издательство=Наука |страницы=270}}</ref>, դրա համար նա անցավ Ֆարադեյի կողմը.
{{քաղվածք|Երբ մենք տեսնում ենք հեռավորության վրա փոխազդող մարմինների, ապա մինչ ընդունելը, որ այդ ազդեցությունն ուղիղ և անմիջական է, մենք սովորաբար ուսումնասիրում ենք՝ չկան արդյոք մարմինների միջև ինչ-որ նյութական կապեր․․․ Ում օդի հատկությունները ծանոթ չեն, նրան այդ ուժի փոխանցումը չերևացող միջավայրով կթվա նույնքան անհասկանալի, ինչպես և հեռավորության վրա ցանկացած այլ օրինակ․․․ Չի կարելի այդ ուժագծերին նայել այնպես, ինչպես հաճախ նայում են մաթեմատիկական աբստրակտ հասկացություններին։ Դրանք ուղղություններ են, որոնցում միջավայրը կրում է պարանի ձգմանը համանման լարվածություն<ref name="Карцев123">{{Ռուսերեն գիրք |автор=В. П. Карцев. |заглавие=Максвелл |страницы=123—124}}</ref>․․․|}}
[[Պատկեր:James Maxvel's electromagnetic waves.svg|մինի|Ջեյմս Մաքսվել էլեկտրոմագնիսական ալիքներ]]
Մաքսվելի առջև խնդիր ծագեց կառուցել ինչպես ֆարադեյյան ենթադրությունները, այնպես էլ հեռազդեցության կողմնակիցների ստացած ճշգրիտ արդյունքները ներառող մաթեմատիկական տեսություն։ Մաքսվելը որոշել է օգտվել Ուիլյամ Թոմսոնի կողմից հաջողությամբ կիրառված համանմանության սկզբունքից, որը դեռևս 1842 թվականին նշել էր պինդ մարմնում [[Ջերմատվություն|ջերմատվական]] երևույթների և էլեկտրական փոխազդեցությունների միջև համանմանությունը։ Դա նրան թույլ է տվել էլեկտրականության մեջ կիրառել ջերմության համար ստացված արդյունքները և տալ որոշակի միջավայրով էլեկտրական ազդեցությունների փոխանցման առաջին մաթեմատիկական հիմնավորումը։ 1846 թվականին Թոմսոնն ուսումնասիրել է էլեկտրականության և առաձգականության միջև համանմանությունը<ref name="Уит288">{{Ռուսերեն գիրք |ссылка=http://djvuru.512.com1.ru:8073/WWW/57810bfb7c52224b4087ddb539388b00.djvu |автор=Э. Уиттекер. |заглавие=История теории эфира и электричества |год=2001 |место=М. — Ижевск |издательство=РХД |страницы=288—289 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110910013317/http://djvuru.512.com1.ru:8073/WWW/57810bfb7c52224b4087ddb539388b00.djvu |archive-date=2011-09-10}}</ref>։ Մաքսվելն օգտվել է ուրիշ համանմանությունից նա մշակել է ուժագծերի հիդրոդինամիկ մոդելը՝ նմանեցնելով դրանք իդեալական չսեղմվող հեղուկով խողովակի ([[Մագնիսական ինդուկցիա|մագնիսական]] և [[էլեկտրական ինդուկցիա]]յի վեկտորները համանման էին հեղուկի արագության վեկտորին) և առաջինն արտահայտել Ֆարադեյի էլեկտրական դաշտի նկարագիրը մաթեմատիկական լեզվով (դիֆերենցիալ հավասարումներ)<ref name="Уит290">{{Ռուսերեն գիրք |автор=Э. Уиттекер. |заглавие=История теории эфира и электричества |страницы=290—292}}</ref><ref name="Карцев127">{{Ռուսերեն գիրք |автор=В. П. Карцев. |заглавие=Максвелл |страницы=127—129, 137—138}}</ref>։ [[Ռոբերտ Միլիկեն|Ռոբերտ Էնդրիուս Միլիկենի]] պատկերավոր արտահայտությամբ՝ ''Մաքսվելը ծածկեց Ֆարադեյի ենթադրություններով մերկացված [[պլեբեյ]]ի մարմինը մաթեմատիկայի ազնվական հագուստով''<ref name="Кляус353">{{Ռուսերեն հոդված |автор=Е. М. Кляус. |заглавие=Джемс Клерк Максвелл |страницы=353}}</ref>։ Սակայն նրա աշխատանքում հիմնական շարժառիթ համարվող՝ անշարժ լիցքերի և «շարժվող էլեկտրականության» ([[էլեկտրական հոսանք]]) միջև կապ հաստատելը, որի բացակայությունը ակնառու էր, այդ ժամանակ նրան չհաջողվեց<ref name="Шап328">{{Ռուսերեն հոդված |ссылка=http://ufn.ru/ru/articles/1972/10/f/ |автор=И. С. Шапиро. |заглавие=К истории открытия уравнений Максвелла |год=1972 |издание=УФН |том=108 |выпуск=10 |страницы=328, 331—332}}</ref>։

1855 թվականի սեպտեմբերին Մաքսվելը, ճանապարհին մտնելով հիվանդ հոր մոտ, այցելել է [[Գլազգո]]յում Բրիտանացի գիտնականների միավորման կոնգրեսը, իսկ ավարտելուց հետո Քեմբրիջում հաջողությամբ հանձնել քոլեջի խորհրդի անդամ դառնալու քննությունը (դա նույն [[Կուսակրոնություն|կուսակրոնության]] երդումն էր)։ Նոր կիսամյակում Մաքսվելն սկսել է կարդալ [[հիդրոստատիկա]]յի և օպտիկայի դասախոսություններ։ 1856 թվականի ձմռանը նա վերադարձել է [[Շոտլանդիա]]՝ տեղափոխելով հորը Էդինբուրգ և փետրվարին գնացել [[Անգլիա]]։ Այդ ժամանակ նա իմացել է [[Աբերդին]]ում Մարիշալ քոլեջում  բնական փիլիսոփայության պրոֆեսորի ազատ հաստիքի մասին և Քեմբրիջում առաջընթաց չտեսնելով՝ որոշել ստանալ այդ պաշտոնը՝ հուսալով, որ մոտ կլինի հորը։ Մարտին Մաքսվելը հորը տեղափոխել է Գլազգո, որտեղ նրա վիճակն իբր թե լավացել է, սակայն ապրիլի 2-ին նա մահացել է։ Ապրիլի վերջին Մաքսվելն ստացել է Աբերդինում պրոֆեսորի պաշտոնը և ամառն անցկացնելով տոհմական կալվածքում՝ հոկտեմբերին ժամանել նոր աշխատավայր<ref name="Карцев130">{{Ռուսերեն գիրք |автор=В. П. Карцев. |заглавие=Максвелл |страницы=130, 133—136, 139—140, 142—146}}</ref>։

=== Աբերդին (1856-1860) ===
==== Ուսուցչական աշխատանք։ Ամուսնություն ====
Մաքսվելը, Աբերդին ժամանման առաջին օրերից, բնական փիլիսոփայության ամբիոնում զբաղվեց բարձիթողի վիճակում գտնվող ուսուցչական աշխատանքների կարգավորմամբ։ Նա որոնում էր դասավանդման ճիշտ մեթոդներ, փորձում էր ուսանողներին հարմարեցնել գիտական աշխատանքին, սակայն չէր հասնում էական հաջողությունների<ref name="Карцев154">{{Ռուսերեն գիրք |автор=В. П. Карцев. |заглавие=Максвелл |страницы=154, 158—160}}</ref>։ Նրա՝ հումորով և բառախաղով համեմված դասախոսությունները, հաճախ այնպիսի բարդ թեմաներ էին շոշափում, որ շատերը չէին հասկանում<ref name="Кляус347">{{Ռուսերեն հոդված |автор=Е. М. Кляус. |заглавие=Джемс Клерк Максвелл |страницы=347}} Тем не менее, его класс был одним из самых посещаемых, см.: {{Ռուսերեն հոդված |ссылка=http://rsta.royalsocietypublishing.org/content/366/1871/1661.abstract |автор=J. S. Reid. |заглавие=James Clerk Maxwell's Scottish chair |год=2008 |издание=Philosophical Transactions of the Royal Society A |номер=1871 |pages=1677 |volume=366}}</ref>։ Դրանք տարբերվում էին նախկինում ընդունվածներից իրենց շարադրման քիչ հանրաճանաչությանբ և լայն թեմատիկայով, ցուցադրությունների սահմանափակությամբ և գործի մաթեմատիկական կողմի մեծ ուշադրությամբ<ref name="Reid1672">{{Ռուսերեն հոդված |автор=J. S. Reid. |заглавие=James Clerk Maxwell's Scottish chair |pages=1672}}</ref>։ Մաքսվելն առաջիններից էր, որն ուսանողներին կարողացավ գրավել պրակտիկ պարապմունքներով, ինչպես նաև կարողացավ վերջին կուրսի ուսանողների համար կազմակերպել ուսուցման ստանդարտ կուրսի շրջանակներից դուրս, հավելյալ պարապմունքներ<ref name="Reid1676">{{Ռուսերեն հոդված |автор=J. S. Reid. |заглавие=James Clerk Maxwell's Scottish chair |pages=1676}}</ref>։ Ինչպես հիշում է նրա աբերդինյան ուսանողներից մեկը՝ աստղագետ [[Դեյվիդ Հիլլ]]ը․  
{{քաղվածք|...Մաքսվելը լավ ուսուցիչ չէր, միայն մեզնից չորսը կամ հինգը, իսկ մենք յոթանասուն կամ ութսուն հոգի էինք, շատ բան սովորեցինք նրանից։ Մենք սովորաբար մնում էինք նրա մոտ դասախոսությունից հետո մի քանի ժամով, մինչև չէր գալիս նրա տհաճ կինը և ժամը երեքին նրան  քարշ տալիս աղքատիկ ճաշի։ Ինքն իրենով նա դուրեկան և սիրալիր մարդ էր, հաճախ էր ննջում և ակնթարթորեն արթնանում, հետո խոսում առաջինը միտքն եկածի մասին<ref name="Уит294">{{Ռուսերեն գիրք |автор=Э. Уиттекер. |заглавие=История теории эфира и электричества |страницы=294}}</ref>։|}}
[[Պատկեր:JamesClerkMaxwell-KatherineMaxwell-1869.jpg|thumb|right|Մաքսվելը կնոջ՝ Քետրին Մերիի հետ (1869 թվական)]]
Աբերդինում Մաքսվելի անձնական կյանքում լուրջ փոփոխություններ տեղի ունեցան․ 1858 թվականի փետրվարին նա նշանվեց Մարիշալ քոլեջի տնօրեն, եկեղեցու պատմության պրոֆեսոր, Դենիել Դյուարի կրտսեր աղջկա՝ Քետրին Մերի Դյուարի հետ, իսկ հունիսին կայացավ նրանց հարսանիքը։ Անմիջապես հարսանիքից հետո Մաքսվելը հեռացվեց Թրինիթի քոլեջի խորհրդից, քանի որ խախտել էր կուսակրոնության երդումը<ref name="Карцев174">{{Ռուսերեն գիրք |автор=В. П. Карцев. |заглавие=Максвелл |страницы=174, 177—178}}</ref>։ Այդ նույն ժամանակ վերջնականապես ամրացան Մաքսվելի փիլիսոփայական հայացքները գիտության բնագավառում, որոնք արտահայտված են հետևյալ նամակում․
{{քաղվածք|Ինչ վերաբերում է բնական գիտություններին, ապա ինձ թվում է հենց նրանք են այն գիտական ճշմարտություններին տանող ուղիները, որոնք վերաբերում են մետաֆիզիկային, սեփական մտքերին կամ հասարակությանը։ Գիտելիքների հանրագումարը, որը պարփակված է այս առարկաների մեջ, իր գաղափարների արժեքականության մեծ մասը վերցնում է այն գաղափարներից, որոնք ստացվել են բնական գիտությունների հետ համանմանություններից, իսկ մնացածը չնայած էլի կարևոր է, սակայն գիտական չէ, այլ աստվածաբանական։ Ֆիզիկայի հիմնական փիլիսոփայական արժեքը նրանում է, որ այն ուղեղին տալիս է ինչ-որ որոշակի բան, որի վրա կարելի է հենվել։ Եթե ինչ-որ տեղ դուք սխալ եք, ապա բնությունն ինքը կասի ձեզ այդ մասին<ref name="Карцев175">{{Ռուսերեն գիրք |автор=В. П. Карцев. |заглавие=Максвелл |страницы=175}}</ref>։|}}

==== Սատուրնի օղակների կայունություն ====
[[Պատկեր:Saturn HST 2004-03-22.jpg|thumb|left|Մաքսվելն ապացուցել է, որ Սատուրնի օղակները կազմված են բազմաթիվ փոքր մասնիկներից:]]
Ինչ վերաբերում է Աբերդինում գիտական աշխատանքին, ապա Մաքսվելը սկզբից զբաղված էր «դինամիկական հոլի» նախագծմամբ, որը ստեղծվել էր նրա պատվերով և ցուցադրում էր [[Պինդ մարմին|պինդ մարմնի պտտման]] տեսության մի քանի տեսանկյուններ։ 1857 թվականին «Քեմբրիջի փիլիսոփայական ընկերության աշխատանքներում» լույս տեսավ էլեկտրականության վերաբերյալ նախորդ մի քանի տարիների հետազոտությունների արդյունքները պարունակող նրա «Ֆարադեյյան ուժի գծերի մասին» հոդվածը։ Մաքսվելն այն մարտին ուղարկեց մեծագույն ֆիզիկոսների, այդ թվում և Ֆարադեյին, որի հետ ընկերական նամակագրություն էր հաստատել<ref name="Карцев155">{{Ռուսերեն գիրք |автор=В. П. Карцев. |заглавие=Максвелл |страницы=155, 161—164}}</ref>։ Այն ժամանակների ևս մեկ ուսումնասիրված հարցերից է [[երկրաչափական օպտիկա]]ն։ «Օպտիկական սարքերի ընդհանուր օրենքների  մասին» հոդվածում վերլուծված էին այն պայմանները, որոնցով օժտված պետք է լինեն կատարյալ [[օպտիկական համակարգեր]]ը։ Հետագայում Մաքսվելը, իր աշխատանքներում կիրառելով կոնկրետ սարքեր, մի քանի անգամ անդրադարձավ բարդ համակարգերում [[Լույսի բեկում|լույսի բեկմանը]]<ref name="Нивен34">{{Ռուսերեն հոդված |автор=У. Нивен. |заглавие=Жизнь и научная деятельность Дж. К. Максвелла |страницы=34—35}}</ref>։ 
Սակայն Մաքսվելն առավել մեծ ուշադրություն էր դարձնում 1855 թվականին Քեմբրիջի համալսարանի կողմից Ադամսի մրցանակին ներկայացված [[Սատուրնի օղակներ|Սատուրի օղակների]] բնույթի հետազոտությանը (աշխատանքը պետք էր ավարտել երկու տարում)։ Օղակները հայտնաբերվել էին 17-րդ դարեսկզբին [[Գալիլեո Գալիլեյ]]ի կողմից և երկար ժամանակ համարվում էին բնության գաղտնիքներից մեկը․ մոլորակը կարծես շրջապատված լիներ անհայտ ծագման նյութից երեք հոծ կոնցենտրիկ օղակներով (երրորդ օղակը հայտնաբերվել էր դրանից քիչ առաջ [[Ջորջ Ֆիլիպս Բոնդ]]ի կողմից)։ [[Ուիլյամ Հերշել]]ը կարծում էր, որ դրանք հոծ կարծր մարմիններ են։ [[Պիեռ Սիմոն Լապլաս]]ն ապացուցում էր, որ պինդ օղակները պետք է անհամասեռ, շատ նեղ լինեն և անպայման պտտվեն։ Կատարելով օղակների կառուցվածքի մաթեմատիկական անալիզի տարբեր տարբերակներ, Մաքսվելը համոզվեց, որ դրանք չեն կարող լինել ոչ պինդ, ոչ էլ հեղուկ վիճակում (վերջին դեպքում օղակները, վերածվելով կաթիլների, կքանդվեին)։ Նա այն եզրակացության եկավ, որ այդպիսի կառուցվածքը կարող է հաստատուն լինել միայն այն դեպքում, երբ կազմված է իրար հետ կապված [[երկնաքարեր]]ի խմբից։ Օղակների կայունությունը բացատրվում է Սատուռնի կողմից նրանց ձգմամբ և մոլորակի ու երկնաքարերի փոխադարձ ազդեցությամբ։

[[Ֆուրիե-անալիզ]]ի օգնությամբ Մաքսվելը հետազոտեց ալիքի տարածումն այդպիսի օղակում և ցույց տվեց, որի որոշակի պայմանների դեպքում դրանք չեն բախվում միմյանց։ Երկու օղակների համար նա որոշեց, թե նրանց շառավիղների ինչպիսի համապատասխանությունների դեպքում է վրա հասնում անկայուն վիճակը։ Այս աշխատանքի համար դեռևս 1857 թվականին Մաքսվելն արժանացավ Ադամսի մրցանակին, սակայն շարունակում էր աշխատել այդ թեմայի վրա, որի արդյունքում 1859 թվականին հրատարակեց «Սատուրնի օղակների շարժման կայունության մասին» տրակտատը։ Այս աշխատանքը գիտական շրջանակներում անմիջապես արձագանք գտավ։ Թագավորական աստղագետ [[Ջորջ Բիդել Էյրի]]ն անվանեց այն իր երբևիցե տեսած մաթեմատիկայի ամենափայլուն կիրառումը ֆիզիկայում<ref name="Garber1698">{{Ռուսերեն հոդված |ссылка=http://rsta.royalsocietypublishing.org/content/366/1871/1697.abstract |автор=E. Garber. |заглавие=Subjects great and small: Maxwell on Saturn's rings and kinetic theory |год=2008 |издание=Philosophical Transactions of the Royal Society A |номер=1871 |pages=1698, 1700—1701 |volume=366}}</ref><ref name="Карцев146">{{Ռուսերեն գիրք |автор=В. П. Карцев. |заглавие=Максвелл |страницы=146, 165—167, 179—180}}</ref>։ Հետագայում գազերի կինետիկ տեսության մեթոդների ազդեցության տակ Մաքսվելը փորձեց զարգացնել օղակների կինետիկ տեսությունը, սակայն չհասցրեց այն ավարտին։ Այս խնդիրը, երկնաքարերի [[Ոչառաձգական բախումներ|ոչ առաձգական բախումների]] և նրանց արագությունների էականորեն անիզոտրոպ բաշխման հետևանքով, պարզվեց ավելի բարդ էր, քան գազերի դեպքում<ref name="Ogilvie1710">{{Ռուսերեն հոդված |ссылка=http://rsta.royalsocietypublishing.org/content/366/1871/1707.abstract |автор=G. I. Ogilvie. |заглавие=James Clerk Maxwell and the dynamics of astrophysical discs |год=2008 |издание=Philosophical Transactions of the Royal Society A |номер=1871 |pages=1710 |volume=366}}</ref>։
1895 թվականին [[Ջեյմս Էդուարդ Քիլլեր]]ը և [[Արիստրախ Բելոպոլսկի|Արիստրախ Ապոլոնովիչ Բելոպոլսկին]] չափեցին Սատուրնի օղակների տարբեր մասերի [[Դոպլերի էֆեկտ|դոպլերյան շեղումները]] և հայտնաբերեցին, որ ներքին մասերն ավելի արագ են պտտվում, քան արտաքինները։ Դա հանդիսացավ Մաքսվելի այն ենթադրության ապացույցը, որ օղակները կազմված են բազմաթիվ փոքր, [[Կեպլերի օրենքներ]]ին ենթարկվող մարմիններից<ref name="Fedele1718">{{Ռուսերեն հոդված |ссылка=http://rsta.royalsocietypublishing.org/content/366/1871/1717.abstract |автор=R. Fedele. |заглавие=From Maxwell's theory of Saturn's rings to the negative mass instability |год=2008 |издание=Philosophical Transactions of the Royal Society A |номер=1871 |pages=1718 |volume=366}}</ref>։ Մաքսվելի՝ Սատուրնի օղակների կայունությանը վերաբերող աշխատանքը համարվում է ''«ժամանակակից մակարդակով կատարված կոլեկտիվ պրոցեսների տեսությունով առաջին աշխատանքը»''<ref name="Горь">{{Ռուսերեն հոդված |ссылка=http://ufn.ru/ru/articles/1990/2/a/ |автор=Н. Н. Горькавый, А. М. Фридман. |заглавие=Физика планетных колец |год=1990 |издание=УФН |том=160 |выпуск=2 |страницы=169—170}}</ref>։

==== Գազերի կինետիկ տեսություն։ Մաքսվելի բաշխում ====
[[Պատկեր:Maxwell-Distr.png|thumb|right|Մաքսվելի բաշխման օրինակ]]
Այդ ժամանակ Մաքսվելի հաջորդ հիմնական գիտական զբաղմունքը դարձավ գազերի կինետիկ տեսությունը՝ հիմնված ջերմության մասին ենթադրությունների վրա՝ որպես գազի մասնիկների (ատոմների կամ մոլեկուլների) շարժման բնույթ։ Մաքսվելը դարձավ [[Ռուդոլֆ Յուլիուս Էմանուել Կլաուզիուս]]ի գաղափարների հետևորդը, որը ներմուծել էր [[Ազատ վազքի երկարություն|ազատ վազքի երկարության]] և մոլեկուլների միջին արագության հասկացությունները (ենթադրվում էր, որ հավասարակշռության վիճակում բոլոր մոլեկուլներն ունեն նույն արագությունը)։ Կինետիկ տեսությունում Կլաուզիուսն է մտցրել նաև [[Հավանականությունների տեսություն|հավանականությունների տեսության]] տարրերը<ref name="Ель383">{{Ռուսերեն հոդված |ссылка=http://ufn.ru/ru/articles/1981/11/c/ |автор=М. А. Ельяшевич, Т. С. Протько. |заглавие=Вклад Максвелла в развитие молекулярной физики и статистических методов |год=1981 |издание=УФН |том=135 |выпуск=11 |страницы=383—386}} Обзор работ предшественников Максвелла см. также в статье {{Ռուսերեն հոդված |ссылка=http://eqworld.ipmnet.ru/ru/library/books/Maksvell1968ru.djvu |автор=У. И. Франкфурт. |заглавие=Роль Максвелла в развитии кинетической теории газов |год=1968 |автор издания=Дж. К. Максвелл. |место=М. |издание=Статьи и речи |издательство=Наука |страницы=369—371}}</ref>։ Մաքսվելը որոշեց զբաղվել այս աշխատանքով, 1859 թվականի փետրվարին ''«Philosophical Magazine''» ամսագրում գերմանացի ֆիզիկոսի աշխատանքի ընթերցումից հետո նպատակ ուներ հերքել Կլաուզիուսի տեսակետները, սակայն հետագայում ընդունեց նրանց ուշադրության արժանի լինելու փաստը։ Արդեն 1859 թվականի սեպտեմբերին Մաքսվելը, իր աշխատանքի զեկուցումով, ելույթ ունեցավ Աբերդինում Բրիտանական ասոցիացիայի նիստում։ Զեկույցում պարունակող արդյունքները հրատարակվեցին «Գազերի դինամիկ տեսության պարզաբանումներ» հոդվածում, որը լույս տեսավ 1860 թվականի հուլիսին երեք մասով։ Մաքսվելի կարծիքով գազը կազմված էր բազմաթիվ առաձգական իդեալական մասնիկներից, որոնք քաոսայնորեն շարժվում են և բախվում միմյանց հետ տարածության մեջ։ Գնդիկ մոլեկուլերը կարելի է բաժանել ըստ արագությունների խմբերի, ընդ որում՝ ստացիոնար վիճակում մոլեկուլների թիվը համարվում է անփոփոխ, չնայած նրանք կարող են փոխել իրենց արագությունները բախումներից հետո։ Այդ տեսակի դատողություններից հետևում է, որ հավասարակշռության վիճակում բոլոր մոլեկուլները նույն արագություններն ունեն, իսկ արագությունների բաժանվում են [[Գաուսյան բաշխում|գաուսյան կորին]] համապատասխան ([[Մաքսվելի բաշխում|Մաքսվելյան բաշխում]])։ Մաքսվելը բաշխման ֆունկցիայի օգնությամբ հաշվարկեց փոխանցման երևույթներում կարևոր դեր կատարող մի շարք մեծություններ՝ արագությունների որոշակի դիապազոնում մասնիկների թիվը, միջին արագությունը և քառակուսային արագությունը։ Բաշխման լրիվ ֆունկցիան հաշվվում էր որպես յուրաքանչյուր կոորդինատի բաշխման ֆունկցիայի ածանցյալ։ Դա ենթադրում էր նրանց անկախությունը, որը շատ բանով համարվում էր անբացատրելի և ապացուցում էր պահանջում (այն տրվեց հետագայում)<ref name="Ель387">{{Ռուսերեն հոդված |автор=М. А. Ельяшевич, Т. С. Протько. |заглавие=Вклад Максвелла в развитие молекулярной физики и статистических методов |страницы=387—390, 405—406}}</ref><ref name="Бруш288">{{Ռուսերեն հոդված |ссылка=http://eqworld.ipmnet.ru/ru/library/books/Maksvell1968ru.djvu |автор=С. Дж. Бруш. |заглавие=Развитие кинетической теории газов (Максвелл) |год=1968 |автор издания=Дж. К. Максвелл. |место=М. |издание=Статьи и речи |издательство=Наука |страницы=288—293}}</ref><ref name="Франк">{{Ռուսերեն հոդված |автор=У. И. Франкфурт. |заглавие=Роль Максвелла в развитии кинетической теории газов |страницы=371—372}}</ref>։

Հետագայում Մաքսվելը ճշգրտեց ազատ վազքի երկարության համար թվային գործակիցը, ինչպես նաև ապացուցեց երկու գազերի հավասարաչափ խառնուրդների միջին կինետիկ էներգիաների հավասարությունը։ Ուսումնասիրելով ներքին շփման ([[Մածուցիկություն|մածուցիկության]]) պրոբլեմը՝ Մաքսվելը, ստանալով մեծությունների ճշգրիտ կարգը, առաջին անգամ կարողացավ գնահատել ազատ վազքի երկարությունը։ Տեսության մեկ այլ հետևանք էր ներքին շփման գործակցի գազի խտությունից անկախ լինելու թվացյալ պարադոքսը, որը հետագայում ապացուցվեց փորձնականորեն։ Բացի դրանից, տեսությունից անմիջապես հետևում էր [[Ավոգադրոյի օրենք]]ի բացատրությունը։ Այսպիսով, 1860 թվականի Մաքսվելն իր աշխատանքում փաստորեն կառուցել է միկրոպրոցեսների՝ պատմության մեջ առաջին վիճակագրական մոդելը, որն ընկավ [[վիճակագրական մեխանիկա]]յի զարգացման հիմքում<ref name="Ель387" />

Մաքսվելը հոդվածի երկրորդ մասում, ի հավելումն ներքին շփման, քննարկել է նաև փոխանցման այլ պրոցեսներ՝ [[դիֆուզիա]]ն և [[ջերմահաղորդականություն]]ը։ Երրորդ մասում նա հանգել է բախվող մասնիկների պտտական շարժմանը և ստացել պտտական և առաջադիմական ազատության աստիճանների կինետիկ էներգիաների [[հավասարաբաշխվածության օրենք]]ը։ Փոխանցման երևույթներում իր տեսության արդյունքների կիրառումների մասին գիտնականը 1860 թվականի հունիսին զեկուցել է [[Օքսֆորդ]]ի Բրիտանական ասոցիացիայում<ref name="Ель390">{{Ռուսերեն հոդված |автор=М. А. Ельяшевич, Т. С. Протько. |заглавие=Вклад Максвелла в развитие молекулярной физики и статистических методов |страницы=390—391}}</ref>։

==== Պաշտոնի կորուստ ====
Մաքսվելը հիմնականում գոհ էր իր աշխատավայրով, որտեղ նրա ներկայությունը պետք էր հոկտեմբերից մինչ ապրիլ, իսկ մնացած ժամանակը նա անց էր կացնում Գլենդլերում։ Չնայած նա, որպես չորս ռիջենթներից մեկը, պարտավոր էր երբեմն մասնակցել քոլեջի սենատի նիստերին, նրան դուր էին գալիս քոլեջի ազատ մթնոլորտը, կոպիտ պարտավորությունների բացակայությունը<ref name="Reid1667">{{Ռուսերեն հոդված |автор=J. S. Reid. |заглавие=James Clerk Maxwell's Scottish chair |pages=1667—1668}}</ref>։ Բացի այդ նախկինի պես Քեմբիրջում հետաքրքրություն տածելով բանվորների կրթության նկատմամբ՝ շաբաթը մեկ անգամ, այսպես կոչված Աբերդինի գիտական դպրոցում արհեստավորների և մեխանիկների համար պրակտիկ ուղղության վճարովի  դասախոսություններ էր կարդում<ref name="Reid1677">{{Ռուսերեն հոդված |автор=J. S. Reid. |заглавие=James Clerk Maxwell's Scottish chair |pages=1677—1678}}</ref>։ 1859 թվականի վերջին, երբ լույս տեսավ աբերդինյան երկու քոլեջների՝ Մարիշալ քոլեջի և Քինգս քոլեջի միավորման որոշումը, Մաքսվելի վիճակը փոխվեց։ Այս կապակցությամբ 1860 թվականի սեպտեմբերին Մաքսվելի զբաղեցրած պրոֆեսորի հաստիքը լուծարվեց (միավորված ամբիոնը տրվեց Քինգս քոլեջի հեղինակավոր պրոֆեսոր Դեյվիդ Թոմսոնին)։ [[Էդինբուրգի համալսարան]]ում բնական փիլիսոփայության պրոֆեսորի պաշտոնի մրցակցությունը շահելու փորձը չհաջողվեց, այն ստացավ իր հին ընկեր Փիթեր Թեթը։ 1860 թվականի ամռան սկզբին Մաքսվելը հրավեր ստացավ դառնալ Լոնդոնի Քինգս քոլեջի բնական փիլիսոփայության պրոֆեսոր<ref name="Reid1679">{{Ռուսերեն հոդված |автор=J. S. Reid. |заглавие=James Clerk Maxwell's Scottish chair |pages=1679—1681}}</ref><ref name="Карцев180">{{Ռուսերեն գիրք |автор=В. П. Карцев. |заглавие=Максвелл |страницы=180—181}}</ref>։

=== Լոնդոն (1860֊1865) ===
==== Տարբեր պարտականություններ ====
1860 թվականի սկիզբն ու ամառը, մինչ Լոնդոն տեղափոխվելը, Մաքսվելն անց կացրեց հայրենի Գլենլեր կալվածքում, որտեղ ծանր հիվանդանալով, ոտքի կանգնեց միայն կնոջ հոգատար խնամքից հետո։ Աշխատելով Քինգս քոլեջում, որտեղ հիմնականում ուշադրություն էր դարձվում փորձարարական գիտությանը (քանի որ տեղի լաբորատորիան լավագույնս հագեցված էր) և որտեղ սովորում էին ամենից շատ ուսանողները, Մաքսվելը շատ քիչ ազատ ժամանակ էր ունենում<ref name="Карцев183">{{Ռուսերեն գիրք |автор=В. П. Карцев. |заглавие=Максвелл |страницы=183, 186—190}}</ref>։ Ամեն դեպքում նա հասցնում էր տանն օճառի պղպջակներով  և գունավոր արկղով փորձեր կատարել, որնցով չափում էր գազերի մածուցիկությունը։ 1861 թվականին Մաքսվելը մտավ չափանմուշների կոմիտե, որի խնդիրը հիմնական էլեկտրական միավորներ հայտնաբերելն էր։ Որպես [[Էլեկտրական դիմադրություն|էլեկտրական դիմադրության]] չափանմուշի նյութ՝ վերցվում էր [[պլատին]]ի և [[արծաթ]]ի համաձուլվածքը։ Մանրազնին հետազոտությունները հրատարակվեցին 1863  թվականին և Էլեկտրիկների Միջազգային կոնգրեսի կողմից (1881) օմը, ամպերը և վոլտն առաջարկվեցին՝ որպես հիմնական միավորներ<ref name="Карцев224">{{Ռուսերեն գիրք |автор=В. П. Карцев. |заглавие=Максвелл |страницы=224}}</ref><ref name="Кляус350">{{Ռուսերեն հոդված |автор=Е. М. Кляус. |заглавие=Джемс Клерк Максвелл |страницы=350}}</ref>։ Մաքսվելը շարունակում էր զբաղվել նաև առաձգականությամբ ու շինությունների հաշվարկներով, քննարկում էր շինվածքներում լարվածության գծագրավիճակագրական մեթոդները, վերլուծում էր գնդաձև թաղանթների հավասարակշռության պայմանները, զարգացնում մարմիններում ներքին լարվածությունների կառուցման գիագրամները։ Այս աշխատանքների համար, որոնք ունեին պրակտիկ նշանակություն, [[Էդինբուրգի թագավորական ընկերություն|Էդինբուրգի թագավորական ընկերության]] կողմից նրան շնորհվեց Քեյթի անվան մրցանակ<ref name="Нивен36">{{Ռուսերեն հոդված |автор=У. Нивен. |заглавие=Жизнь и научная деятельность Дж. К. Максвелла |страницы=36—37}}</ref>։

==== Առաջին գունավոր լուսանկարը ====
[[Պատկեր:Tartan Ribbon.jpg|left|thumb| «[[Տարտանյան ժապավենը]]՝ աշխարհում առաջին գունավոր լուսանկարը]]
Օքսֆորդի Բրիտանական ասոցիացիայի 1860 թվականի հունիսի համագումարում Մաքսվելը զեկուցեց գույների տեսության մեջ իր արդյունքների մասին՝ դրանք համադրելով գունավոր արկղով կատարված փորձարարական ցուցադրություններով։ Նույն տարում, ավելի ուշ, [[Լոնդոնի թագավորական ընկերություն|Լոնդոնյան թագավորական ընկերությունը]] նրան պարգևատրեց Ռումֆորդի շքանշանով՝ օպտիկայի և գույների խառնման համար<ref name="Карцев192">{{Ռուսերեն գիրք |автор=В. П. Карцев. |заглавие=Максвелл |страницы=192—195}}</ref>։ 1861 թվականի մայիսի 17-ին Թագավորական ինստիտուտում ({{lang-en|Royal Institution}}) «Երեք հիմնական գույների տեսություն» թեմայով  դասախոսության ժամանակ Մաքսվելը հանրությանը ներկայացրեց իր տեսության ճշմարտացիության ևս մեկ ապացույց՝ աշխարհում առաջին գունավոր լուսանկարը, որի գաղափարը ծագել էր նրա մոտ դեռևս 1855 թվականին<ref name="Погр391">{{Ռուսերեն հոդված |автор=Е. И. Погребысская. |заглавие=Теория цветов в исследованиях Максвелла |страницы=391}}</ref>։ Լուսանկարչի՝ [[Թոմաս Սաթոն]]ի ({{lang-en|Thomas Sutton}}) հետ,  ստացել էին գունավոր ժապավենի երեք նեգատիվ ապակու վրա՝ ծածկված լուսանկարչական էմուլսիայով (կոլոդիում)։ Նեգատիվները լուսանկարված էին կարմիր, կանաչ և կապույտ զտիչների միջոցով (տարբեր մետաղների աղերի լուծույթներ)։ Հետո լուսավորելով նեգատիվները նույն զտիչներով՝ հնարավոր դարձավ ստանալ գունավոր պատկեր։  Համարյա հարյուր տարի անց [[Eastman Kodak|«Կոդակ»]] ապրանքանիշի աշխատակիցները վերականգնեցին Մաքսվելի փորձի պայմանները, սակայն ունեցած լուսանյութերը թույլ չեն տվել ցուցադրել գունավոր լուսանկարը և, մասնավորապես, ստանալ կարմիր և կանաչ պատկերներ։ Մաքսվելի ստացած պատկերը, երջանիկ պատահականությամբ, առաջացել էր բացարձակապես այլ գույների խառնման արդյունքում՝ կապույտ և մոտակա մանուշակագույն ալիքների տիրույթում։ Այնուամենայնիվ, Մաքսվելի փորձը պարունակում էր գունավոր լուսանկարի ստացման ճշգրիտ սկզբունք, որն օգտագործվել է հետագա հաջորդ տարիների ընթացքում, երբ արդեն հայտնաբերվել էին [[Լուսանկարչական լուսազգայուն նյութեր|լուսազգայուն ներկանյութերը]]<ref name="Эванс">{{Ռուսերեն հոդված |ссылка=http://eqworld.ipmnet.ru/ru/library/books/Maksvell1968ru.djvu |автор=Р. М. Эванс. |заглавие=Цветная фотография Максвелла |год=1968 |автор издания=Дж. К. Максвелл. |место=М. |издание=Статьи и речи |издательство=Наука |страницы=318—327}}</ref>։

==== Խոտորման հոսանք։ Մաքսվելի հավասարումներ ====
[[Պատկեր:Maxwell IEEE Plaque KCL.jpg|thumb|left|400 px|Մաքսվելի հավասարումների հիշատակումը Քինգս քոլեջի կողմից: Հուշատախտակներից մեկը գտնվում է Էլեկտրատեխնիկայի և էլեկտրականության ինժեներների ինստիտուտում, մյուսները՝ նրա ծննդավայր Էդինբուրգում և հայրենի Գլենլերում:<ref>{{Cite web |title=James Clerk Maxwell Foundation |url=http://www.clerkmaxwellfoundation.org/JCMF_brochure_v2.pdf |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150819023911/http://clerkmaxwellfoundation.org/JCMF_brochure_v2.pdf |archivedate=2015 թ․ օգոստոսի 19 |accessdate=2015 թ․ մայիսի 28 |publisher=James Clerk Maxwell Foundation}}</ref>]]
[[Պատկեր:Displacement current in capacitor.svg|right|thumb|Կոնդենսատորում խոտորման հոսանքի իլյուստացիան]]

Թոմսոնի և Ֆարադեյի գաղափարների ազդեցության տակ Մաքսվելը եկավ այն եզրակացության, որ [[մագնիսականություն]]ը մրրկային բնույթ ունի, իսկ [[էլեկտրական հոսանք]]ը՝ առաջընթացային։ Էլեկտրամագնիսական երևույթների ավելի ակնհայտ բնութագման համար նա ստեղծեց նոր, զուտ մեխանիկական մոդել, որի համաձայն պտտվող «մոլեկուլային մրրիկները» առաջացնում են մագնիսական դաշտ, այն ժամանակ, երբ փոքրագույն շարժահաղորդ «պահեստային անիվները» ապահովում են այդ մրրիկների մեկ ուղղությամբ պտույտը։ Այդ շարժահաղորդ անիվների առաջընթաց շարժումը (Մաքսվելի տերմինոլոգիայով՝ «էլեկտրականության մասնիկների») ապահովում է էլեկտրական հոսանքի ձևավորումը։ Ընդ որում, մրրիկների պտտման առանցքի ուղղությամբ ուղղված մագնիսական դաշտը, ուղղահայաց է հոսանքի ուղղությանը, որն  արտահայտված է Մաքսվելի [[Խցանահանի կանոն|«խցանահանի կանոնում»]]։ Տվյալ մեխանիկական մոդելի շրջանակներում հաջողվեց ոչ միայն տալ [[Էլեկտրամագնիսական մակածում|էլեկտրամագնիսական մակածման]] երևույթի և հոսանքով առաջացող դաշտի մրրկային բնույթի պատկերավոր համարժեք իլյուստրացիան, այլև ֆարադեյյանին համաչափ էֆեկտ ներմուծել, որով էլեկտրական հոսանքը (դաշտի ազդեցությամբ, այսպես կոչված առաջընթացային անիվներով ստեղծված կամ մոլեկուլային լիցքերով կապված խոտորման հոսանքը (էլեկտրադինամիկա)) հնարավոր կլիներ չափել<ref name="Уит295">{{Ռուսերեն գիրք |автор=Э. Уиттекер. |заглавие=История теории эфира и электричества |страницы=295—299}}</ref><ref name="Карцев213">{{Ռուսերեն գիրք |автор=В. П. Карцев. |заглавие=Максвелл |страницы=213—219}}</ref>։ Խոտորման հոսանքի գաղափարը բերեց էլեկտրական լիցքի անընդհատության հավասարմանը, այսինքն՝ բաց հոսանքների ենթադրությանը (առաջ հոսանքը փակ էր համարվում)<ref name="Шап330">{{Ռուսերեն հոդված |автор=И. С. Шапиро. |заглавие=К истории открытия уравнений Максвелла |страницы=330}}</ref>։ Հավասարությունների համաչափության վերաբերյալ ենթադրությունները, ըստ երևույթին, ոչ մի դեր չէին խաղում<ref name="Борк315">{{Ռուսերեն հոդված |ссылка=http://eqworld.ipmnet.ru/ru/library/books/Maksvell1968ru.djvu |автор=А. М. Борк. |заглавие=Максвелл, ток смещения и симметрия |год=1968 |автор издания=Дж. К. Максвелл. |место=М. |издание=Статьи и речи |издательство=Наука |страницы=315}}</ref>։ Հայտնի ֆիզիկոս Ջոզեֆ Ջոն Թոմսոնը խոտորման հոսանքի ծնունդն անվանել է ''«Մաքսվելի մեծագույն ներդրումը ֆիզիկայում»''։ Այս արդյունքները շարադրվել են «Ֆիզիկական ուժագծերի մասին» ({{lang-en|"On physical lines of force"}}) հոդվածում և հրատարակվել են 1861֊1862-ական թվականներին մի քանի մասերով<ref name="Карцев213" />։

Այս նույն հոդվածում Մաքսվելը, անցնելով իր մոդելում խոտորման տարածման ուսումնասիրմանը, նկատել է իր մրրկային միջավայրի և Ֆրենելի լուսատար եթերի նմանությունը։ Դա իր արտահայտությունն է գտել խոտորման տարածման և [[Իպոլիտ Ֆիզո]]յի կողմից չափած [[լույսի արագություն]]ների փաստացի համընկնման մեջ<ref name="Уит300">{{Ռուսերեն գիրք |автор=Э. Уиттекер. |заглавие=История теории эфира и электричества |страницы=300—303}}</ref>։ Այսպիսով, Մաքսվելը վճռական քայլ է արել լույսի էլեկտրամագնիսական տեսության կառուցման մեջ՝
{{քաղվածք|Մենք հազիվ թե կարողանանք հրաժարվել այն ենթադրությունից, որ լույսը բաղկացած է այն նույն միջավայրի լայնական տատանումներից, որը հանդիսանում է էլեկտրական և մագնիսական երևույթների պատճառը<ref name="Избр175">{{Ռուսերեն գիրք |ссылка=http://djvuru.512.com1.ru:8073/WWW/6a17bfdfbd80f7397c14d9ef1fb142dd.djvu |автор=Дж. К. Максвелл. |заглавие=Избранные сочинения по теории электромагнитного поля |год=1952 |место=М. |издательство=ГИТТЛ |страницы=175 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111101133709/http://djvuru.512.com1.ru:8073/WWW/6a17bfdfbd80f7397c14d9ef1fb142dd.djvu |archive-date=2011-11-01}}</ref>։|}}
Այնուհանդերձ, այդ միջավայրը (եթեր) և նրա հատկությունները Մաքսվելի համար առաջնային  հետաքրքրություն չէին ներկայացնում, չնայած նա անխոս կիսում էր էլեկտրամագնիսականության՝ որպես եթերի նկատմամբ մեխանիկայի օրենքների կիրառում, ենթադրությունը։ Ինչպես այս առթիվ նշում է [[Անրի Պուանկարե]]ն՝ ''«Մաքսվելը չի տալիս էլեկտրականության և մագնիսականության մեխանիկական բացատրությունը, նա սահմանափակվում է նրանով, որ ապացուցում է այսպիսի բացատրության հնարավորությունը»''<ref name="ФрШр380">{{Ռուսերեն հոդված |ссылка=http://eqworld.ipmnet.ru/ru/library/books/Maksvell1968ru.djvu |автор=У. И. Франкфурт, М. Г. Шраер. |заглавие=Некоторые замечания к электродинамике Максвелла |год=1968 |автор издания=Дж. К. Максвелл. |место=М. |издание=Статьи и речи |издательство=Наука |страницы=380}}</ref>։

1864 թվականին լույս տեսավ Մաքսվելի «Էլեկտրամագնիսական դաշտի դինամիկ տեսություն» հոդվածը, որում տրվել էր նրա տեսության առավել ծավալուն ձևակերպումը (այնտեղ առաջին անգամ օգտագործվել էր «[[էլեկտրամագնիսական դաշտ]]» տերմինը)։ Ընդ որում, նա արդեն չէր օգտվել կոպիտ մեխանիկական մոդելից (այդպիսի ներկայացումները, գիտնականի ասելով, ներ էին մուծվել բացարձակապես ''«որպես պատկերավորի, և ոչ թե պարզաբանողի դերում»'')<ref name="Избр300">{{Ռուսերեն գիրք |автор=Дж. К. Максвелл. |заглавие=Избранные сочинения по теории электромагнитного поля |страницы=300}}</ref>)՝ թողնելով դաշտի հավասարումների միայն մաթեմատիկական ձևակերպումները ([[Մաքսվելի հավասարումներ]]), որոնք առաջին անգամ մեկնաբանվել էին ինչպես որոշակի էներգիայով ֆիզիկական իրական համակարգ<ref name="Уит304">{{Ռուսերեն գիրք |автор=Э. Уиттекер. |заглавие=История теории эфира и электричества |страницы=304—307}}</ref>։  Հավանաբար, դա կապված է Մաքսվելի քննարկած, լիցքերի առաջին հնարավոր ուշացող փոխազդեցության իրականության ըմբռնման հետ<ref name="Шап331">{{Ռուսերեն հոդված |автор=И. С. Шапиро. |заглавие=К истории открытия уравнений Максвелла |страницы=331}} Стоит отметить, что первые попытки рассмотреть распространение электрического взаимодействия с конечной скоростью были предприняты Карлом Фридрихом Гауссом (1845) и его учеником Бернгардом Риманом (1853), см. {{Ռուսերեն գիրք |автор=Э. Уиттекер. |заглавие=История теории эфира и электричества |страницы=287—288}}</ref>։ Այս աշխատանքում նա փաստացիորեն ենթադրել է [[էլեկտրամագնիսական ալիքներ]]ի գոյությունը, չնայած, հետևելով Ֆարադեյին, գրել է միայն մագնիսական ալիքների մասին (էլեկտրամագնիսական ալիքները բառի ամբողջական իմաստով առաջ են եկել 1868 թվականի հոդվածում)։ Այս լայնական ալիքների արագությունը պարզվեց հավասար է լույսի արագությանը, և այսպիսով վերջնականապես ձևակերպվեց լույսի էլեկտրամագնիսական բնույթը<ref name="Карцев226">{{Ռուսերեն գիրք |автор=В. П. Карцев. |заглавие=Максвелл |страницы=226—231}}</ref>։ Ավելին, հենց նույն աշխատանքում Մաքսվելը կիրառեց [[բյուրեղներ]]ում լույսի տարածման պրոբլեմի իր տեսակետը, որոնց դիէլեկտրիկական կամ մագնիսական թափանցելիությունը կախված է ուղղությունից, իսկ [[մետաղներ]]ում ստացավ նյութի [[էլեկտրական թափանցելիություն]]ից կախված ալիքային հավասարումը<ref name="Уит309">{{Ռուսերեն գիրք |автор=Э. Уиттекер. |заглавие=История теории эфира и электричества |страницы=309—310}}</ref>։

==== Գիտափորձեր մոլեկուլային ֆիզիկայից ====
Լոնդոնում Մաքսվելն էլեկտրամագնիսականությանը զուգահեռ մի քանի գիտափորձ դրեց իր կինետիկ տեսության արդյունքների վերաբերյալ։ Նրա կողմից կառուցվել էր օդի մածուցիկությունը որոնող սարք, ու դրա միջոցով Մաքսվելը համոզվեց ներքին շփման գործակցի խտությունից ունեցած անկախության իր ենթադրության վրա (այս փորձերը կատարում էր կնոջ հետ)։ Հետագայում [[Ջոն Ուիլյամ Սթրեթթ, Ռելեյի երրորդ բարոն|Ռելեյի երրորդ բարոնը]] գրել է, որ ''«գիտության բոլոր բնագավառներում չկա ավելի գեղեցիկ փորձ, քան գազի մածուցիկության անկախությունը տարբեր խտություններից նկարագրող փորձը»''։
1862 թվականից հետո, երբ Կլաուզիուսը քննադատությամբ հանդես եկավ Մաքսվելի տեսության մի քանի բաժինների վերաբերյալ (հիմնականում ջերմահաղորդականության բնագավառում), նա համաձայնեց այդ բացթողումների հետ և շտապեց ուղղել դրանք։ Սակայն շուտով հանգեց ազատ վազքի միջին երկարության ենթադրության վրա հիմնված մեթոդի անպիտանելիությանը, որը քննարկվում էր փոխանցման պրոցեսի դիտարկման ժամանակ (դրա մասին էր վկայում մածուցիկության ջերմաստիճանային կախվածության անհնարինության բացատրությունը)<ref name="Ель392">{{Ռուսերեն հոդված |автор=М. А. Ельяшевич, Т. С. Протько. |заглавие=Вклад Максвелла в развитие молекулярной физики и статистических методов |страницы=392—393}}</ref><ref name="Бруш294">{{Ռուսերեն հոդված |автор=С. Дж. Бруш. |заглавие=Развитие кинетической теории газов (Максвелл) |страницы=294}}</ref>։
=== Գլենլեր (1865֊1871) ===
==== Կյանքը կալվածքում ====
1865 թվականին Մաքսվելը որոշեց հեռանալ Լոնդոնից և վերադառնալ հայրենի կալվածք։ Պատճառն այն էր, որ ցանկանում էր ավելի շատ ժամանակ հատկացնել գիտական աշխատանքին, ինչպես նաև պատճառներից մեկը մանկավարժության մեջ նրա անհաջողություններն էին․ նա ոչ մի կերպ չէր կարողանում կարգուկանոն հաստատել իր չափազանց բարդ դասախոսությունների ժամանակ։ Շուտով Գլենլեր տեղափոխվելուց հետո նա լուրջ հիվանդանում է գլխի [[Կարմիր քամի|կարմիր քամու բորբոքումով]]՝ ձիերով զբոսանքների ժամանակ ստացած վերքից հետո։ Առողջանալուց հետո Մաքսվելն ակտիվորեն լծվում է տնտեսական աշխատանքներին՝ իր կալվածքի վերանորոգմանը և ընդլայնմանը։ Նա պարբերաբար մեկնում էր Լոնդոն, ինչպես նաև Քեմբրիջ, որտեղ մասնակցում էր քննությունների ընդունմանը։ Նրա ազդեցությամբ քննական գործընթացում ներառվեցին կիրառական բնույթի խնդիրներ և հարցեր<ref name="Карцев232">{{Ռուսերեն գիրք |автор=В. П. Карцев. |заглавие=Максвелл |страницы=232—237}}</ref>։ Այսպես, 1869 թվականին Մաքսվելը քննության համար մի հետազոտություն առաջարկեց, որն իրենից ներկայացնում էր [[Դիսպերսիայի օրենք|դիսպերսիայի]] առաջին թեորեմը՝ հիմնված ընկնող ալիքների և սեփական տատանումներով օժտված մոլեկուլների փոխազդեցության վրա։ Այս մոդելում ստացված [[Բեկման ցուցիչ|բեկման ցուցչի]] կախվածությունը հաճախությունից երեք տարի անց նրանից անկախ ստացել է [[Վերներ ֆոն Զելմեյեր]]ը։ Մաքսվել-Զելմեյերի դիսպերսիայի տեսությունը հաստատվել է [[Հենրիխ Ռուբենց]]ի փորձերում 19-րդ դարի վերջում<ref name="Уит312">{{Ռուսերեն գիրք |автор=Э. Уиттекер. |заглавие=История теории эфира и электричества |страницы=312—315}}</ref>։

1867 թվականի գարունը Մաքսվելն իր հաճախակի հիվանդացող կնոջ հետ բժշկի խորհրդով անցկացրեց [[Իտալիա]]յում, այցելեց [[Հռոմ]]ի և [[Ֆլորենցիա]]յի տեսարժան վայրերը, հանդիպեց պրոֆեսոր [[Կարլո Մետտուչի]]ի հետ, զարգացրեց լեզուների իմացությունը (նա լավ տիրապետում էր [[հունարեն]]ին, [[լատիներեն]]ին, [[իտալերեն]]ին, [[ֆրանսերեն]]ին և [[գերմաներեն]]ին)։ Գերմանիայով, Ֆրանսիայով և Նիդերլանդներով նրանք վերադարձան տուն<ref name="Карцев232" />։ 1870 թվականին Մաքսվելը Լիվերպուլում զբաղեցրեց մաթեմատիկայի և ֆիզիկայի խմբի նախագահի պաշտոնը Բրիտանական ասոցիացիայի նիստում<ref name="Карцев245">{{Ռուսերեն գիրք |автор=В. П. Карцев. |заглавие=Максвелл |страницы=245}}</ref>։

==== Փոխանցման պրոցեսների տեսություն։ «Մաքսվելի հրեշ» ====
Մաքսվելը շարունակում էր զբաղվել կինետիկ տեսության հարցերով՝ կառուցելով «Գազերի դինամիկ տեսության առիթով» ավելի ընդհանուր, քան առաջ, փոխանցուների պրոցեսների տեսությունը։ Գազերի մածուցիկության չափման իր փորձերի արդյունքում  նա որոշեց հրաժարվել մոլեկուլների՝ որպես առաձգական գնդիկների գաղափարից։ Նոր աշխատանքում նա դիտարկեց մոլեկուլներին՝ որպես նրանց միջև եղած հեռավորությունից կախված ուժով իրարից անդրադարձող փոքր մարմիններ (իր փորձերից նա դուրս բերեց, որ այդ անդրադարձումը հակադարձ համեմատական է հեռավորության հինգերորդ աստիճանին)։ Ֆենոմենոլոգիորեն դիտարկելով միջավայրի մածուցիկությունը մոլեկուլների այսպիսի հասարակ մոդելի հաշվարկների համար («մաքսվելյան մոլեկուլներ»)՝ նա առաջին անգամ մտցրեց ռելաքսիացիայի ժամանակ գաղափարը՝ որպես հավասարակշռություն հաստատելու ժամանակ։ Հետագայում նա նույն կամ տարբեր երկու մոլեկուլների փոխազդեցության պրոցեսները դուրս բերեց մաթեմատիկորեն, որոնք ընդլայնեց Լյուդվիգ Բոլցմանը։ Դիտարկելով փոխանցումների պրոցեսները՝ Մաքսվելը որոշեց ջերմահաղորդականության և դիֆուզիայի գործակցի նշանակությունը՝ կապելով դրանք փորձնական տվյալների հետ։ Չնայած Մաքսվելի առանձին ձևակերպումներ պարզվեցին սխալ էին (օրինակ, մոլեկուլների փոխազդեցություններն ավելի բարդ էին), նրա մշակած ընդհանուր մոտեցումը բավական արդյունավետ էր<ref name="Ель394">{{Ռուսերեն հոդված |автор=М. А. Ельяшевич, Т. С. Протько. |заглавие=Вклад Максвелла в развитие молекулярной физики и статистических методов |страницы=394—398}}</ref>։ Մասնավորապես դրվեցին միջավայրի բազայի մոդելի՝ «Մաքսվելի միջավայր»-ի հիման վրա [[Մածուցիկաառաձգականություն|մածուցիկաառաձգականության]] տեսության հիմքերը<ref name="Ogilvie1713">{{Ռուսերեն հոդված |автор=G. I. Ogilvie. |заглавие=James Clerk Maxwell and the dynamics of astrophysical discs |pages=1713}}</ref>։ 1866 թվականի նույն աշխատանքում նա տվել է մոլեկուլների արագություններից ունեցած նոր դուրսբերումը՝ ելնելով հետագայում [[դետալային հավասարկշռության սկզբունք]] անվանումը ստացած պայմանից<ref name="Ель407">{{Ռուսերեն հոդված |автор=М. А. Ельяшевич, Т. С. Протько. |заглавие=Вклад Максвелла в развитие молекулярной физики и статистических методов |страницы=407—408}}</ref>։

Մաքսվելը բավական շատ ժամանակ էր հատկացնում էլեկտրականության և գազերի կինետիկ տեսության իր մենագրություններին։ Գլենլերում նա վերջացրեց «Ջերմության տեսություն» գիրքը, որը հրատարակեց 1871 թվականին․ գիրքը մի քանի անգամ նրա կյանքի օրոք վերահրատարակվել է։ Այս գրքի մեծ մասը նվիրված էր ջերմային երևույթների ֆենոմենոլոգիական նկարագրությանը։ Վերջին գլխում ներկայացվում էին մոլեկուլային-կինետիկ տեսության հիմնական բացատրությունները՝ համակցված Մաքսվելի վիճակագրական գաղափարնեի հետ։ Այնտեղ նա չէր համաձայնել Թոմսոնի և Կլաուզիուսի ձևակերպած [[ջերմադինամիկայի երկրորդ օրենք]]ի հետ, որը բերում էր [[Տիեզերքի ջերմային մահ|«Տիեզերքի ջերմային մահվանը»]]։ Չհամաձայնելով այս զուտ մեխանիկական տեսակետի հետ՝ նա առաջինը գիտակցեց երկրորդ օրենքի վիճակագրական իմաստը։ Համաձայն Մաքսվելի՝ այն կարող է խախտվել առանձին մոլեկուլների կողմից, բայց մնալ ճշգրիտ մասնիկների մեծամասնության համար։ Այս վիճակի պատկերացման համար նա առաջարկեց «[[Մաքսվելի հրեշ]]» կոչվող պարադոքսը (տերմինը առաջարկել է Թոմսոնը, ինքը Մաքսվելը կողմնակից էր «կափույր» բառին)։ Նրա էությունը կայանում էր նրանում, որ ինչ-որ ղեկավարող համակարգ («հրեշ») կարող է  առանց աշխատանք կատարելու փոքրացնել համակարգի [[Էնտրոպիա (թերմոդինամիկա)|էնտրոպիան]]<ref name="Ель399">{{Ռուսերեն հոդված |автор=М. А. Ельяшевич, Т. С. Протько. |заглавие=Вклад Максвелла в развитие молекулярной физики и статистических методов |страницы=399, 411—412}}</ref>։ Մաքսվելի հրեշի պարադոքսը լուծվել է 20-րդ դարում [[Մարիան Սմոլուխովսկի|Մարիան Սմոլուխովսկու]], որը նշել է ղեկավարող տարրում [[ֆլուկտուացիաներ]]ի դերը, և [[Լեո Սցիլարդ]]ի, որը ցույց է տվել, որ մոլեկուլների մասին «հրեշի» միջոցով ստացված ինֆորմացիան բերում է էնտրոպիայի մեծացմանը  աշխատանքներում։ Այսպիսով, ջերմադինամիկայի երկրորդ սկզբունքը չի խախտվում<ref name="Попл166">{{Ռուսերեն հոդված |ссылка=http://ufn.ru/ru/articles/1979/5/f/ |автор=Р. П. Поплавский. |заглавие=Демон Максвелла и соотношения между информацией и энтропией |год=1979 |издание=УФН |том=128 |выпуск=5 |страницы=166—167}}</ref>։
==== Քվատերնիոններ ====
[[Պատկեր:Postcard-from-Maxwell-to-Tait.jpg|thumb|left|150px|Փիթեր Թեթին ուղղված Մաքսվելի բացիկը՝ ստորագրված <math>dp/dt</math>։]]
1868 թվականին Մաքսվելը հրատարակեց էլեկտրամագնիսականությունից իր հերթական հոդվածը։ Դրանից մեկ տարի առաջ առաջացել էր աշխատանքի արդյունքների էական պարզեցման մեթոդը։ Նա կարդացել էր Փիթեր Թեթի «Քվատերնիոնների հայտնի տրակտատը» և որոշել էր կիրառել քվատերնիոնային գրառումն իր տեսության բազմաթիվ մաթեմատիկական համապատասխանությունների համար, որը թույլ կտար կրճատել և պարզեցնել նրանց գրառումները։ Առավել օգտակար գործիքներից է համիլտոնյան [[նաբլա օպերատոր]]ը, որի անվանումը, հին ասորական եռանկյուն տավիղի կմախքի համանմանությամբ, առաջարկել էր Մաքսվելի ընկեր [[Ուիլյամ Ռոբերթսոն Սմիթ]]ը։ Մաքսվելը գրել է «Նաբլաի շեֆ-երաժիշտ» կատակ-օդան՝ նվիրված Թեթին։ Այս բանաստեղծության հաջողությունն ամրացրել է տերմինի գործածությունը գիտական միջավայրում<ref name="Карцев243">{{Ռուսերեն գիրք |автор=В. П. Карцев. |заглавие=Максвелл |страницы=243—244, 250}}</ref>։ Մաքսվելին է պատկանում նաև համիլտոնյան օպերատորի միջոցով ինվարիանտ տեսքով էլեկտրամագիսական դաշտի հավասարումների առաջին գրառումը<ref name="Левин433">{{Ռուսերեն հոդված |ссылка=http://ufn.ru/ru/articles/1981/11/d/ |автор=М. Л. Левин, М. А. Миллер. |заглавие=Максвелловский «Трактат об электричестве и магнетизме» |год=1981 |издание=УФН |том=135 |выпуск=11 |страницы=433}}</ref>։  Հարկ է նշել, որ Թեթին նա պարտական է իր <math>dp/dt</math> ածանցյալի համար, որով ստորագրում էր իր նամակներն ու բանաստեղծությունները։ Բանը նրանում է, որ իր «Բնափիլիսոփայության տրակտատում» Թոմսոնը և Թեթը ներկայացրել են ջերմադինամիկայի երկրորդ սկզբունքը <math>JCM=dp/dt</math> տեսքով։ Քանի որ ձախ մասը համընկնում է Մաքսվելի անվատառերի հետ, նա որոշեց հետագայում ստորագրության համար օգտագործել աջ մասը<ref name="Карцев246">{{Ռուսերեն գիրք |автор=В. П. Карцев. |заглавие=Максвелл |страницы=246}}</ref>։ Գլենլերյան ժամանակաշրջանի այլ ձեռքբերումներից է «Կարգավորիչների մասին» վերնագրով հոդվածը, որում տրված է [[կենտրոնախույս կարգավորիչ]]ի կայունության վերլուծությունը փոքր տատանումների տեսության մեթոդով<ref name="Бог">{{Ռուսերեն հոդված |заглавие=Джеймс Клерк Максвелл |год=1983 |автор издания=А. Н. Боголюбов. |место=Киев |издание=Математики и механики: Биографический справочник |издательство=Наукова думка |страницы=306}}</ref>։

=== Կավենդիշի լաբորատորիա (1871-1879) ===
==== Պաշտոն զբաղեցնելու հրավեր ====
1868 թվականին Մաքսվելը հրաժարվեց զբաղեցնել [[Սենթ Էնդրյուսի համալսարան]]ի ռեկտորի պաշտոնը՝ չցանկանալով բաժանվել կալվածքի մեկուսացված կյանքից։ Սակայն չանցած երք տարի՝ նա տարակուսելուց հետո, այնուամենայնիվ, ընդունեց Քեմբրիջի համալսարանի նորաբաց ֆիզիկական լաբորատորիան և զբաղեցրեց փորձարարական ֆիզիկայի պրոֆեսորի համապատասխան պաշտոնը (մինչ այդ տվյալ պաշտոնից հրաժարվել էին Ուիլյամ Թոմսոնը և Գերման Հելմհոլցը)։ Լաբորատորիան կոչվել էր գիտնական-ճգնավոր [[Հենրի Կավենդիշ]]ի անունով, որի զարմիկ հերցոգ Դեբոնշիրսկին այդ ժամանակ համալսարանի վարչապետն էր և փող էր հատկացրել նրա շինարարության համար։ Քեմբրիջում առաջին լաբորատորիայի կազմավորումը համընկավ գիտության հետագա զարգացման պրոգրեսի մեջ փորձարարական հետազոտությունների նշանակության գիտակցման հետ։ 1871 թվականի մարտի 8-ին Մաքսվելը ստացավ նշանակումը և անմիջապես ձեռնամուխ եղավ իր պարտականությունների կատարմանը։ Նա կարգի էր բերում շինարարական և լաբորատորիայի կահավորման գործերը (սկզբում օգտագործում էին նրա սեփական գործիքները), կարդում էր փորձարարական ֆիզիկայից դասախոսություններ (ջերմության, էլեկտրականության և մագնիսականության կուրսեր)<ref name="Карцев252">{{Ռուսերեն գիրք |автор=В. П. Карцев. |заглавие=Максвелл |страницы=252—260}}</ref>։
==== «Էլեկտրականության և մագնիսականության տրակտատ» ====
[[Պատկեր:A Treatise on Electricity and Magnetism Volume 1 003.jpg|right|thumb|«Տրակտատի» տիտղոսաթերթը]]
1873 թվականին լույս տեսավ Մաքսվելի երկհատոր «Էլեկտրականության և մագնիսականության տրակտատ» աշխատանքը, որը պարունակում էր էլեկտրականության մասին նախկինում գոյություն ունեցող տեսությունները, փորձարարական սարքավորումների առանձնահատկությունների և չափումների մեթոդները, բայց հիմնական ուշադրությունը հրավիրված էր ֆարադեյյան, միասնական տեսակետից էլեկտրամագիսականության շարադրմանը։ Ընդ որում, նյութի շարադրումը կառուցված էր նույնիսկ ի վնաս Մաքսվելի սեփական գաղափարների։ Ինչպես նշել է [[Էդմունդ Թեյլոր Ուիթեքեր]]ը՝ 
{{քաղվածք|Բացառապես Մաքսվելին պատկանող ուսմունքները՝ խոտորման հոսանքների և լույսին նույնական էլեկտրամագնիսական ալիքների գոյությունը, ներկայացված չէին ոչ առաջին հատորում, ոչ էլ երկրորդ հատորի առաջին մասում, իսկ նրանց նկարագրությունը հազիվ թե ամբողջական էր և, հավանաբար, քիչ հետաքրքրքական, քան այն, որը նա տալիս էր իր առաջին գիտական աշխատանքներում<ref name="Уит322">{{Ռուսերեն գիրք |автор=Э. Уиттекер. |заглавие=История теории эфира и электричества |страницы=322}}</ref>։|}} 
Տրակտատը պարունակում էր ներկայումս [[Մաքսվելի հավասարումներ]] անվանումը կրող էլեկտրամագնիսական դաշտի հիմնական հավասարումները։ Սակայն նրանք ներկայացված էին ոչ այնքան հարմար տեսքով ([[Սկալյար պոտենցիալ|սկալյար]] և [[վեկտորական պոտենցիալ]]ների միջոցով, ընդ որում՝ քվատերնիոնային գրառումներով) և նրանց քանակը հասնում էր քսանի։ Հետագայում [[Հենրիխ Հերց]]ը և [[Օլիվեր Հևիսայդ]]ն արտագրեցին դրանք էլեկտրական և մագնիսական դաշտերի վեկտորներով՝ արդյունքում ստանալով ժամանակակից տեսքի չորս հավասարումները<ref name="Карцев265">{{Ռուսերեն գիրք |автор=В. П. Карцев. |заглавие=Максвелл |страницы=265—271}}</ref>։ Հևիսայդը նույնպես առաջին անգամ նկատեց Մաքսվելի հավասարումների համաչափությունը<ref name="Борк311">{{Ռուսերեն հոդված |автор=А. М. Борк. |заглавие=Максвелл, ток смещения и симметрия |страницы=311—313}}</ref>։ Այս հավասարումների անմիջական հետևանք է հանդիսանում Հերցի կողմից 1887֊1888 թվականներին հայտնաբերած էլեկտրամագնիսական ալիքների գոյությունը<ref name="Льоцци288">{{Ռուսերեն գիրք |автор=М. Льоцци. |заглавие=История физики |страницы=288}}</ref>։ Մեկ այլ կարևոր արդյունք, որը շարադրված է տրակտատում, դարձավ լույսի էլեկտրամագնիսական բնույթի ապացույցը և լույսի ճնշման էֆեկտի ենթադրությունը (որպես էլեկտրամագնիսական ալիքների պոնդերոմոտոր ազդեցության արդյունք), որը հետագայում հայտնաբերվեց [[Պյոտր Նիկոլաևիչ Լեբեդև|Պյոտր Լեբեդևի]] հայտնի փորձերում։ Իր տեսության հիման վրա Մաքսվելը տվեց նաև լույսի տարածման վրա մագնիսական դաշտի ազդեցության բացատրությունը ([[Ֆարադեյի էֆեկտ]])<ref name="Уит326">{{Ռուսերեն գիրք |автор=Э. Уиттекер. |заглавие=История теории эфира и электричества |страницы=326—329}}</ref>։ Մաքսվելի տեսության ճշմարտացիության ևս մեկ ապացույց՝ օպտիկական [[Բեկման ցուցիչ|բեկման ցուցչի]] քառակուսային կապը միջավայրի էլեկտրական բնութագրերի ([[դիէլեկտրական թափանցելիություն]]) հետ, հրատարակվեց [[Լյուդվիգ Բոլցման]]ի կողմից տրակտատի լույս տեսնելուց անմիջապես հետո<ref name="Карцев265" />։

Մաքսվելի ֆունդոմենտալ աշխատանքը սառնասրտորեն ընդունվեց այն ժամանակվա գիտության կորիֆեյների՝ Ստոքսի, Էյրի, Թոմսոնի (նա իր ընկերոջ տեսությունը անվանեց ''«հետաքրքրական և օրիգինալ, բայց ոչ այնքան տրամաբանական վարկած»''<ref name="Уит317">{{Ռուսերեն գիրք |автор=Э. Уиттекер. |заглавие=История теории эфира и электричества |страницы=317—318}}</ref>, և միայն Լեբեդևի փորձերից հետո նա իր համոզմունքի մեջ մի փոքր տատանվեց), Հելմհոլցի  կողմից, որն ապարդյուն փորձում էր նոր տեսակետները համատեղել հեռազդեցության վրա հիմնված հին տեսության հետ։ Թեթը տրակտատի հիմնական նվաճումը համարեց հեռազդեցության վերջնական թագազերծումը<ref name="Карцев272">{{Ռուսերեն գիրք |автор=В. П. Карцев. |заглавие=Максвелл |страницы=272—279}}</ref>։ Հիմնականում դժվար էր հասկացվում խոտորման հոսանքի հասկացությունը, որը պետք է գոյություն ունենար նույնիսկ մատերիայի բացակայության ժամանակ, այսինքն՝ եթերում<ref name="Уит304" />։ Նույնիսկ Հելմհոլցի աշակերտ Հերցը խուսափում էր Մաքսվելի դեմ հղումներից, որի աշխատանքները Գերմանիայում ծայրահեղ անհանրամատչելի էին, և գրում էր, որ նրա փորձերը էլեկտրամագնիսական ալիքների ստեղծման համար ''«համոզիչ են անկախ որևիցե տեսությունից»''<ref name="Шап324">{{Ռուսերեն հոդված |автор=И. С. Шапиро. |заглавие=К истории открытия уравнений Максвелла |страницы=324}}</ref>։ Ոճի առանձնահատկությունները ևս խոչընդոտում էին նոր գաղափարների ըմբռնմանը՝ նշանակումների պակասը և շարադրման խառնաշփոթը, որը նշել էին, օրինակ, ֆրանսիացի գիտնականներ [[Անրի Պուանկարե]]ն և [[Պիեր Դյուեմ]]ը։ Վերջինս գրել է․ ''«Մենք կարծում էինք, որ մտնում  ենք դեդուկտիվ գիտակցության համաշխարհային և կարգավորված միջավայր, սակայն ի տարբերություն դրա՝ հայտնվեցինք ինչ-որ գործարանում»''<ref name="Карцев276">{{Ռուսերեն գիրք |автор=В. П. Карцев. |заглавие=Максвелл |страницы=276}}</ref>։ Ֆիզիկայի պատմաբան [[Մարիո Լյոցցի]]ն հետևյալ կերպ է մեկնաբանել իր տպավաորությունը Մաքսվելի աշխատանքից․ 
{{քաղվածք|Մաքսվելը քայլ առ քայլ կառուցեց իր տեսությունը  «մատների ճարպկության հաշվին», ինչպես հաջողությամբ արտահայտվել է Պուանկարեն, ի նկատի ունենալով այն տրամաբանական լարվածությունները, որոնք երբեմն իրենց թույլ են տալիս գիտնականները նոր տեսության ձևակերպման ժամանակ։ Երբ Մաքսվելն անալիտիկ կառուցման ժամանակ հանգել էր ակնհայտ հակասության, նա, առանց տատանվելու, ինքնավստահորեն հաղթահարում է այն։ Օրինակ, նրա համար շատ հեշտ է որևէ անդամ բացառելը, փոխելը ոչ համապատասխան նշանը հակառակով, կամ որևէ տառի փոխարինումը մեկ այլով։ Նրանց վրա, ովքեր հիանում էին Ամպերի էլեկտրադինամիակայի անթերի տրամաբանական  կերտվածքով, Մաքսվելի տեսությունը պետք է անդուր տպավորություն թողներ<ref name="Льоцци286">{{Ռուսերեն գիրք |автор=М. Льоцци. |заглавие=История физики |страницы=286}}</ref>։ |}} 
Միայն մի քանի երիտասարդ գիտնականներ լրջորեն հետաքրքրվեցին Մաքսվելի տեսությամբ՝ [[Ֆրանց Արթուր Ֆրիդրիխ Շուստեր]]ը, կարդալով Մաքսվելի դասախոսությունների կուրսը, [[Օլիվեր Ջոզեֆ Լոդժ]]ը, [[Ջորջ Ֆիցջերալդ]]ը, որն անհուսորեն ցանկանում էր համոզել Թոմսոնին (այն ժամանակ արդեն լորդ Կելվինին) մաքսվելյան համոզմունքների ճշմարտացիությունը, [[Լյուդվիգ Բոլցման]]ը, ռուս գիտնականներ [[Նիկոլայ Ումով]]ը և [[Ալեքսանդր Ստոլետով]]ը<ref name="Карцев272" />։ Հոլանդացի հայտնի ֆիզիկոս [[Հենդրիկ Լորենց|Հենդրիկ Անտոն Լորենցը]] իր աշխատանքներում Մաքսվելի տեսության առաջին կիրառողներից էր, որը մի քանի տարի անց գրել է․
{{քաղվածք|«Մագնիսականության և էլեկտրականության մասին տրակտատը» ինձ վրա թողել է, հիրավի, կյանքում ամենից ուժեղ տպավորություններից մեկը՝ լույսի մեկնաբանումը որպես էլեկտրամագնիսական ալիքի իր համարձակությամբ գերազանցել է ամեն ինչ, ինչը որ ես գիտեի մինչ այդ։ Բայց Մաքսվելի գիրքը հեշտերից չէր<ref name="Карцев279">{{Ռուսերեն գիրք |автор=В. П. Карцев. |заглавие=Максвелл |страницы=279}}</ref>։|}}

==== Կավենդիշի ժառանգություն։ Գիտության մասսայականացում ====
[[Պատկեր:Cavendish-walk.jpg|right|thumb|100px|Մեծարգո [[Հենրի Կավենդիշ]]ը]]
1874 թվականի հունիսի 16-ին տեղի ունեցավ Կավենդիշի անվան լաբորատորիայի եռահարկ շենքի բացումը։ Այդ նույն օրը Դևոնշիրի հերցոգը Մաքսվելին փոխանցեց [[Հենրի Կավենդիշ]]ի քսան ձեռագրերի փաթեթը։ Հետագա հինգ տարիների ընթացքում Մաքսվելն աշխատում էր այդ անմարդամոտ գիտնականի ժառանգության վրա, որը, ինչպես պարզվեց բազմաթիվ գյուտերի հեղինակ էր․ չափել էր մի շարք նյութերի դիէլեկտրիկական թափանցելիությունը և [[ունակություն]]ը, որոշել էր էլեկտրոլիտների դիմադրությունը և Օհմի օրենքը Օհմից առաջ, հայտնաբերել էր լիցքերի փոխազդեցության օրենքը, որը հայտնի է որպես [[Շ. Օ. Կուլոն|Կուլոնի]] օրենք։ Մաքսվելն ուշադիր ուսումնասիրել էր Կավենդիշի փորձերի առանձնահատկություններն ու պայմանները, որոնցից շատերը կրկնվեցին լաբորատորիայում։ 1879 թվականին նրա խմբագրմամբ լույս տեսավ «Մեծարգո Հենրի Կավենդիշի էլեկտրական հետազոտությունները» ժողովածուի երկհատորյակը<ref name="Карцев280">{{Ռուսերեն գիրք |автор=В. П. Карцев. |заглавие=Максвелл |страницы=280, 290—298}}</ref><ref name="Кляус363">{{Ռուսերեն հոդված |автор=Е. М. Кляус. |заглавие=Джемс Клерк Максвелл |страницы=363—364}}</ref>։
1870-ական թվականներին Մաքսվելն ակտիվորեն սկսեց զբաղվել գիտության մասսայականացմամբ։ Նա գրեց մի քանի հոդվածներ «Բրիտանիկա» հանրագիտարանի համար («Ատոմ», «Ձգողություն», «Եթեր» և այլն)։ 1873 թվականին, երբ լույս տեսավ «Էլեկտրականության և մագնիսականության մասին տրակտատը», հրատարակվեց նաև «Մատերիա և շարժում» ոչ մեծ գիրքը։ Մինչև կյանքի վերջին տարիները նա աշխատում էր «Էլեկտրականությունը տարրական մեկնաբանմամբ» գրքի վրա, որը լույս տեսավ 1881 թվականին։ Իր հայտնի ժողովածուներում նա իրեն թույլ էր տալիս ավելի մանրամասն նկարագրել իր գաղափարները մարմինների ատոմ-մոլեկուլային կառուցվածքի վերաբերյալ<ref name="Карцев283">{{Ռուսերեն գիրք |автор=В. П. Карцев. |заглавие=Максвелл |страницы=283—284, 323}}</ref><ref name="Франк375">{{Ռուսերեն հոդված |автор=У. И. Франкфурт. |заглавие=Роль Максвелла в развитии кинетической теории газов |страницы=375—376}}</ref>։ Պետք է ասել, որ [[ատոմ]]ի բուն գաղափարն այն ժամանակ վիճարկելի չէր։ Մաքսվելը, լինելով ատոմականության գաղափարակից, առաջ քաշեց մի քանի պրոբլեմներ, որոնք լուծելի չէին՝ ի՞նչ է մոլեկուլը, և ինչպե՞ս են ատոմները կառուցում մոլեկուլը։ Ի՞նչ բնույթ ունեն միջատոմային ուժերը։ Այս հարցերի պատասխանը տրվեցին միայն ֆիզիկայի քվանտային տեսության հայտնաբերումից հետո<ref name="Коул">{{Ռուսերեն հոդված |ссылка=http://ufn.ru/ru/articles/1963/11/d/ |автор=К. Коулсон. |заглавие=Межатомные силы — от Максвелла до Шрёдингера |год=1963 |издание=УФН |том=81 |выпуск=11 |страницы=545—556}}</ref>։
==== Ջերմադինամիկայից և մոլեկուլային ֆիզիկայից վերջին աշխատանքներ ====
[[Պատկեր:Cavendish Laboratory door.jpg|right|thumb|130px|Կավենդիշի անվան լաբորատորիայի մուտքի կամարը]]
Քեմբրիջում Մաքսվելը շարունակեց ուսումնասիրել [[մոլեկուլային ֆիզիկա]]յի կոնկրետ հարցեր։ 1873 թվականին, հետևելով [[Յոհան Յոզեֆ Լոշմիդտ]]ի աշխատանքներին, նա հաշվեց մի քանի գազերի մոլեկուլների զանգվածն ու չափերը, որոշեց Լոշմիդտի հաստատունի մեծությունը։ Գազի հորիզոնական սյան հավասարակշռության վերաբերյալ երկխոսության արդյունքում նա պարզ ենթադրություն տվեց պոտենցիալային ուժային դաշտում մոլեկուլների ամփոփված բաշխման համար, որը նախկինում ստացել էր Բոլցմանը ([[Մաքսվել-Բոլցմանի բաշխում]])։ 1875 թվականին [[Յոհանես Դիդերիկ վան դեր Վալս|վան դեր Վալսի]] աշխատանքի հրատարակումից հետո նա ցույց տվեց, որ գազանման և հեղուկ վիճակների անցման կորը, որը համապատասխանում է անցման փուլին, համեմատական է մակերեսին ([[Մաքսվելի օրենք]])<ref name="Ель400">{{Ռուսերեն հոդված |автор=М. А. Ельяшевич, Т. С. Протько. |заглавие=Вклад Максвелла в развитие молекулярной физики и статистических методов |страницы=400—401, 409—410}}</ref>։

Վերջին տարիներին Մաքսվելը մեծ ուշադրություն էր դարձնում ջերմադինամիկայում երկրաչափական մեթոդների զարգացնող [[Ուիպլարդ Գիբս]]ի աշխատանքներին։ Այս մեթոդները Մաքսվելը օգտագործում էր «Ջերմության տեսությունների» վերահրատարակման նախապատրաստման ժամանակ և ամեն կերպ խրախուսում էր իր հոդվածներում և ելույթներում։ Դրանց հիման վրա նա տվեց էնտրոպիայի ճշգրիտ բացատրությունը (և նույնիսկ հասավ նրա՝ որպես համակարգի մեծություններից կախում ունեցող հատկության մեկնաբանմանը) և ստացավ ջերմոդինամիկական չորս հարաբերակցությունները (այսպես կոչված Մաքսվելի հարաբերակցություններ կամ [[Թերմոդինամիկական պոտենցիալ]]ներ)։ Նա պատրաստեց մի քանի ջերմադինամիկական մակերևույթների մոդելներ, որոնցից մեկն ուղարկեց Գիբսին<ref name="Ель401">{{Ռուսերեն հոդված |автор=М. А. Ельяшевич, Т. С. Протько. |заглавие=Вклад Максвелла в развитие молекулярной физики и статистических методов |страницы=401—402}}</ref>։

Մոլեկուլային ֆիզիկայից նրա վերջին երկու աշխատանքները լույս տեսան 1879 թվականին։ Դրանցից առաջինում տրվեցին նոսր անհամասեռ գազերի տեսության հիմքերը։ Նա [[Ուիլյամ Քրուքս]]ի կողմից պատրաստված [[Կրուկսի ռադիոչափ|ռադիոչափում]] քննարկեց նաև գազի փոխազդեցությունը պինդ մարմնի մակերևույթի հետ՝ կախված լույսի ջերմային հատկություններից (սկզբում ենթադրվում էր, որ սարքը ֆիքսում է լույսի ճնշումը)<ref name="Ель402">{{Ռուսերեն հոդված |автор=М. А. Ельяшевич, Т. С. Протько. |заглавие=Вклад Максвелла в развитие молекулярной физики и статистических методов |страницы=402—403}}</ref><ref name="Карцев300">{{Ռուսերեն գիրք |автор=В. П. Карцев. |заглавие=Максвелл |страницы=300—301, 309—314}}</ref>։ «Նյութական կետերի համակարգում էներգիայի բաշխման Բոլցմանի թեորեմի մասին» երկրորդ հոդվածում Մաքսվելն առաջ քաշեց մինչ այժմ օգտագործվող «համակարգի փուլ» (կոորդինատների և իմպուլսի համախմբի համար) և «մոլեկուլի [[Ազատության աստիճաններ|ազատության աստիճան]]» տերմինները, փաստացիորեն արտահայտեց հաստատուն էներգիայով մեխանիկական համակարգերի [[էրգոդիկական վարկած]]ը, քննարկեց գազի բաշխումը կենտրոնախույս ուժերի ազդեցության տակ, այսինքն՝ դրեց [[Ցենտրիֆուգում|ցենտրիֆուգման]] տեսության հիմքերը։ Այս աշխատանքը դարձավ վիճակագրական մեխանիկայի ստեղծման ճանապարհին կարևոր փուլերից մեկը, որը հետագայում կատարելագործեց [[Ջոզայա Գիբս|Գիբսը]]<ref name="Ель404">{{Ռուսերեն հոդված |автор=М. А. Ельяшевич, Т. С. Протько. |заглавие=Вклад Максвелла в развитие молекулярной физики и статистических методов |страницы=404, 413—416}}</ref>։

==== Կյանքի վերջին տարիներ ====
Քեմբրիջում Մաքսվելը կատարում էր տարբեր ադմինիստրատիվ աշխատանքներ, հանդիսանում էր համալսարանի սենատի խորհրդի անդամ, մաթեմատիկայի քննության ռեֆորմի կոմիտեի անդամ և նոր, բնական քննության կազմակերպիչներից մեկը, որն ընտրվել էր Քեմբրիջի փիլիսոփայության ընկերության նախագահ (1876-1877)։ Այս ժամանակ հայտնվեցին նրա առաջին աշակերտները՝ [[Ջորջ Քրիսթալ]]ը, [[Ռիչարդ Թեթլի]]ն (Մաքսվելը նրա հետ համատեղ ուսումնասիրում էր երկթեք բյուրեղներում ալիքների տարածումը), [[Արթուր Շուստեր]]ը, [[Ամբրոզ Ֆլեմինգ]]ը, [[Ջոն Հենրի Փոյնինգ]]ը։ Որպես կանոն, Մաքսվելն ընտրությունը թողնում էր աշակերտների հայեցողությանը, բայց անհրաժեշտության դեպքում միջամտում էր օգտակար խորհրդով<ref name="Карцев286">{{Ռուսերեն գիրք |автор=В. П. Карцев. |заглавие=Максвелл |страницы=286, 302—307}}</ref>։ Աշխատակիցները գնահատում էին նրա համեստությունը, իրենց հետազոտություններին աջակցությունը, պրոբլեմի էության խորը ներթափանցումը, քննադատության ընկալումը, փառքի ձգտման բացակայությունը, բայց միևնույն ժամանակ՝ սարկազմի ունակությունը<ref name="Кляус361">{{Ռուսերեն հոդված |автор=Е. М. Кляус. |заглавие=Джемс Клерк Максвелл |страницы=361—362}}</ref>։
==== Հիվանդություն և մահ ====
Հինանդության առաջին ախտանիշները Մաքսվելի մոտ հայտնվեցին դեռևս 1877 թվականի սկզբին։ Աստիճանաբար նրա շնչառությունը դժվարանում էր, սնունդը դժվարությամբ էր կուլ տալիս, առաջ եկան ցավեր։ 1879 թվականի գարնանը նա դժվարությամբ էր դասախոսություններ կարդում և շատ շուտ հոգնում էր։ Հունիսին կնոջ հետ միասին վերադարձավ Գլենլեր, նրա վիճակն աստիճանաբար վատանում էր։ Բժիշկներն ախտորոշեցին [[Որովայնի խոռոչ|որովայնախոռոչի]] [[քաղցկեղ]]։ Հոկտեմբերի սկզբին վերջնականապես թուլացած Մաքսվելը վերադարձավ Քեմբրիջ, որպեսզի գտնվի հայտնի բժիշկ [[Ջեյմս Փաջեթ]]ի հսկողության տակ։ 1879 թվականի նոյեմբերի 5-ին գիտնականը մահացավ։ Մաքսվելի աճյունը տեղափոխվեց հարազատ կալվածք, որտեղ էլ Փարթոն գյուղի փոքրիկ գերեզմանատանը թաղվեց ծնողների կողքին<ref name="Карцев319">{{Ռուսերեն գիրք |автор=В. П. Карцев. |заглавие=Максвелл |страницы=319—320, 323—326}}</ref>։

== Մաքսվելի աշխատանքների նշանակությունը գիտության պատմության մեջ ==
Չնայած Մաքսվելի ներդրումը ֆիզիկայում (հիմնականում էլեկտրադինամիկայում) ըստ արժանավույն չգնահատվեց՝ հետագա տարիներին երևաց նրա աշխատանքների իսկական տեղը գիտության պատմության մեջ։ Շատ խոշոր գիտնականներ նշում էին այդ փաստն իրենց գնահատականներում։ Այսպես, [[Մաքս Պլանկ]]ը, ուշադրություն դարձնելով Մաքսվելի ունիվերսալությանը որպես գիտնականի, ասել է.
{{քաղվածք|''Մաքսվելի վիթխարի մտքերը պատահականություն չէին․ դրանք բնականորեն բխում էին նրա հանճարի գանձարանից, ամենից լավ դա ապացուցվում է այն հանգամանքով, որ նա ֆիզիկայի տարբեր բնագավառների հիմնախնդիրների հայտնաբերողն է և բոլոր ճյուղերում գիտակ է ու ուսուցիչ''<ref name="Планк232">{{Ռուսերեն հոդված |ссылка=http://eqworld.ipmnet.ru/ru/library/books/Maksvell1968ru.djvu |автор=М. Планк. |заглавие=Джеймс Клерк Максвелл и его значение для теоретической физики в Германии |год=1968 |автор издания=Дж. К. Максвелл. |место=М. |издание=Статьи и речи |издательство=Наука |страницы=232}}</ref>։|}}
Սակայն Պլանկի կարծիքով հենց [[Էլեկտրամագնիսականություն|էլեկտրամագնիսականությանը]] վերաբերող աշխատանքներն են հանդիսանում նրա գործունեության գագաթնակետը՝
{{քաղվածք|''․․․էլեկտրականության ուսուցման մեջ նրա հանճարը ներկայանում է մեր առջև իր ամբողջ փայլով։ Հենց այս բնագավառում բազմաթիվ տարիների հանգիստ հետազոտական աշխատանքը Մաքսվելին այնպիսի հաջողություն բերեց, որը պետք է համարել մարդկային ոգու զարմանալի նվաճումներից։ Նրան ընդամենը մեկ մաքուր մտածողության արդյունքում հաջողվեց բնությունից կորզել այնպիսի գաղտնիքներ, որոնք լոկ մեկ սերունդ անց և մասնավորապես հնարավոր դարձավ ցուցադրել աշխատատար ու հնարամիտ փորձերով''<ref name="Планк237">{{Ռուսերեն հոդված |автор=М. Планк. |заглавие=Джемс Клерк Максвелл и его значение для теоретической физики в Германии |страницы=237—238}}</ref>։|}}
Ինչպես նշել է [[Ռուդոլֆ Փայերլս]]ը՝ Մաքսվելի աշխատանքներն էլեկտրամագնիսական դաշտի տեսության վերաբերյալ նպաստեցին [[Դաշտ(ֆիզիկա)|դաշտի]] գաղափարը որպես այդպիսին հասկանալուն, որը լայն կիրառություն գտավ 20-րդ դարում ֆիզիկայում՝
{{քաղվածք|''Լավ է, որ Մաքսվելի գաղափարների յուրացումից հետո ֆիզիկոսների համար սովորական դարձավ հիմնական ֆիզիկական փաստի պնդման ընկալումը, որ գոյություն ունի որոշակի դաշտ տարածության տվյալ կետում, այնպես որ արդեն չէր կարելի սահմանափակվել էլեկտրամագնիսական դաշտով։ Բազում այլ դաշտեր առաջացան ֆիզիկայում և, իհարկե, մենք չէինք ցանկանում և սպասում նրանց բացատրությունը ստանալ տարբեր տիպի մոդելների միջոցով''<ref name="Пай277">{{Ռուսերեն հոդված |автор=Р. Э. Пайерлс. |заглавие=Теория поля со времени Максвелла |страницы=277}}</ref>։ |}}
Մաքսվելի գործունեության մեջ դաշտի կարևորության կոնցեպցիան նշել են [[Ալբերտ Այնշտայն]]ը և [[Լեոպոլդ Ինֆելդ]]ն իրենց հանրահայտ «Ֆիզիկայի էվոլյուցիա» գրքում՝
{{քաղվածք|''Այս հավասարումների [այսինքն Մաքսվելի հավասարումների] ձևակերպումը հանդիսանում են Նյուտոնից հետո կարևորագույն իրադարձությունը ոչ միայն իրենց պարունակության անգնահատելիությամբ, այլև, որ նրանք տալիս են օրենքների նոր տիպի նմուշ։ Մաքսվելի հավասարումների բնութագրական առանձնահատկությունը, որը ծագում է նաև ժամանակակից ֆիզիկայի բոլոր հավասարումներում, կարելի է արտահայտել մեկ նախադասությամբ՝ Մաքսվելի հավասարումները հանդիսանում են դաշտի կառուցվածքն արտահայտող հիմնարար օրենքներ․․․ Լույսի արագությամբ շարժվող էլեկտրամագնիսական ալիքների տեսական բացահայտումը հանդիսանում է գիտության պատմության մեծագույն նվաճումը''<ref name="ЭйнИнф">{{Ռուսերեն հոդված |автор=А. Эйнштейн, Л. Инфельд. |заглавие=Эволюция физики |год=1967 |автор издания=А. Эйнштейн. |место=М. |издание=Собрание научных трудов |издательство=Наука |том=4 |страницы=446, 450}}</ref>։|}}
Այնշտայնը խոստովանեց նաև, որ ''«հարաբերականության տեսությունն իր ծագմամբ պարտական է էլեկտրամագնիսական դաշտի համար Մաքսվելի հավասարումներին»''<ref name="Кляус367">{{Ռուսերեն հոդված |автор=Е. М. Кляус. |заглавие=Джемс Клерк Максвелл |страницы=367}} См. также краткий исторический обзор {{Ռուսերեն հոդված |ссылка=http://rsta.royalsocietypublishing.org/content/366/1871/1849.abstract |автор=G. Hall. |заглавие=Maxwell's electromagnetic theory and special relativity |год=2008 |издание=Philosophical Transactions of the Royal Society A |номер=1871 |pages=1849—1860 |volume=366}}</ref>։ Պետք է նշել, որ Մաքսվելի տեսությունն առաջին [[տրամաչափիչ ինվարիանտ]] տեսությունն է։ Այն զարկ տվեց ժամանակակից [[Ստանդարտ մոդել]]ի տրամաչափային համաչափության սկզբունքի զարգացմանը<ref name="Okun">{{Ռուսերեն հոդված |ссылка=http://arxiv.org/abs/hep-ph/0012061 |автор=J. D. Jackson, L. B. Okun. |заглавие=Historical roots of gauge invariance |год=2001 |издание=Reviews of Modern Physics |pages=663—680 |volume=73}}</ref>։ Վերջապես, հիշատակման են արժանի Մաքսվելի էլեկտրադինամիկայի բազմաթիվ պրակտիկ կիրառություններ, ինչպիսին է լարվածության մաքսվելյան թենզորը։ Այն արդյունաբերական սարքավորումների հաշվարկն ու ստեղծումն է, բարդ համակարգերում էլեկտրամագնիսական դաշտի ժամանակակից թվային մոդելավորումը<ref name="Lowther">{{Ռուսերեն հոդված |ссылка=http://rsta.royalsocietypublishing.org/content/366/1871/1807.abstract |автор=D. A. Lowther, E. M. Freeman. |заглавие=The application of the research work of James Clerk Maxwell in electromagnetics to industrial frequency problems |год=2008 |издание=Philosophical Transactions of the Royal Society A |номер=1871 |pages=1807—1820 |volume=366}}</ref>։ 
Մաքսվելի հարյուրամյա հոբելյանի տոնակատարության ժամանակ [[Նիլս Բոր]]ն իր ելույթում նշել է, որ քվանտային տեսության զարգացումն ամենևին չի փոքրացրել բրիտանացի գիտնականի փառքը՝
{{քաղվածք|''Ատոմային տեսության զարգացումը, ինչպես հայտնի է, արագորեն դուրս բերեց մեզ Մաքսվելի տեսության ուղիղ և հաջորդական սահմաններից։ Սակայն ես պետք է ընդգծեմ, որ ճառագայթման երևույթների վերլուծման կարևորությունը, լույսի էլեկտրամագնիսական տեսության շնորհիվ, բերեց բնության օրենքների մեջ նոր առանձնահատկությունների․․․ Եվ, այնուամենայնիվ, այս դրության մեջ էլ Մաքսվելի տեսությունը շարունակում էր առաջատարի իր դերը․․․ Չի կարելի մոռանալ, որ նյութական կետերի և էլեկտրամագնիսական ալիքների միայն դասական գաղափարներն ունեն աներկիմաստ կիրառության դաշտ, ընդսմին ֆոտոնի և էլեկտրոնային ալիքներինը՝ չունեն․․․ Իրականում, մենք պետք է հասկանանք, որ ցանկացած չափման աներկմտության բացատրությունը պետք է էականորեն արտահայտվի դասական տեսության տերմիններով, և մենք կարող ենք ասել, որ այս իմաստով Նյուտոնի և Մաքսվելի խոսքը հանդիսանում է բոլոր ժամանակների ֆիզիկոսների խոսքը''<ref name="Бор">{{Ռուսերեն հոդված |ссылка=http://eqworld.ipmnet.ru/ru/library/books/Maksvell1968ru.djvu |автор=Н. Бор. |заглавие=Максвелл и современная теоретическая физика |год=1968 |автор издания=Дж. К. Максвелл. |место=М. |издание=Статьи и речи |издательство=Наука |страницы=249—251}}</ref>։|}}
Մահվան պահին Մաքսվելը հայտնի էր հիմնականում մոլեկուլյար-կինետիկ տեսության մեջ իր ներդրմամբ, որի զարգացման մեջ նա առաջատար էր<ref name="Garber1697">{{Ռուսերեն հոդված |автор=E. Garber. |заглавие=Subjects great and small: Maxwell on Saturn's rings and kinetic theory |pages=1697}}</ref>։ Գիտության զարգացման համար այս բնագավառի այլ կոնկրետ արդյունքների հետ զուգահեռ մեծ նշանակություն ունեն Մաքսվելի վիճակագրական մեթոդները, որոնք արդյունքում հանգեցրին վիճակագրական մեխանիկայի զարգացմանը։ Ինքը տերմինը՝ «[[Վիճակագրական մեխանիկա]]»-ն դուրս է բերվել Մաքսվելի կողմից 1878 թվականին<ref name="Храмов">{{Ռուսերեն հոդված |ссылка=http://www.edu.delfa.net/Interest/biography/m/Maxwell.htm |заглавие=Джеймс Клерк Максвелл |год=1983 |автор издания=Ю. А. Храмов. |место=М. |издание=Физики: Биографический справочник |издательство=Наука |страницы=175—176 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080520060909/http://www.edu.delfa.net/Interest/biography/m/Maxwell.htm |archivedate=2008-05-20}}</ref>։ Այսպիսի մոտեցման հասկացման կարևորության վառ օրինակ է ջերմադինամիկայի երկրորդ օրենքի և «[[Մաքսվելի հրեշ]]» պարադոքսի վիճակագրական մեկնաբանումը<ref name="Ель417">{{Ռուսերեն հոդված |автор=М. А. Ельяшевич, Т. С. Протько. |заглавие=Вклад Максвелла в развитие молекулярной физики и статистических методов |страницы=417}}</ref><ref name="Maru">{{Ռուսերեն հոդված |ссылка=http://arxiv.org/abs/0707.3400v2 |автор=K. Maruyama, F. Nori, V. Vedral. |заглавие=The Physics of Maxwell's demon and information |год=2009 |издание=Reviews of Modern Physics |номер=1 |pages=1—23 |volume=81}}</ref>։ Փոխանցման պրոցեսներում Մաքսվելի մեթոդները ժամանակակից ֆիզիկայում նույնպես գտան իրենց արդյունավետ զարգացումը [[Պոլ Լանժևեն]]ի, [[Սինդի Չափման]]ի և այլոց աշխատանքներում<ref name="Ель418">{{Ռուսերեն հոդված |автор=М. А. Ельяшевич, Т. С. Протько. |заглавие=Вклад Максвелла в развитие молекулярной физики и статистических методов |страницы=418—419}}</ref>։
Մաքսվելի աշխատանքները գույների տեսության մեջ հիմք հանդիսացան՝ խառնման ժամանակ գույների ճշգրիտ քանակական որոշման համար։ Այս  արդյունքներն օգտագործվել են [[Լուսավորման միջազգային խորհուրդ|Լուսավորման միջազգային խորհրդի]] կողմից գունավոր դիագրամների մշակման ժամանակ՝ հաշվի առնելով ինչպես գույների սպեկտրալ բնութագրերը, այնպես էլ գույնի հագեցվածությունը<ref name="Long1693">{{Ռուսերեն հոդված |автор=M. S. Longair. |заглавие=Maxwell and the science of colour |pages=1693}}</ref>։ Մաքսվելի կողմից կատարված Սատուրնի օղակների կայունության վերլուծությունը և կինետիկ տեսության նրա աշխատանքներն իրենց տեղն են գտնում ոչ միայն օղակների կառուցման ժամանակակից մոտեցումներում, որոնցից շատերը դեռևս բացատրված չեն, այլև նմանատիպ աստղաֆիզիկական կառուցվածքների բնութագրման դեպքում (օրինակ ակկրեցիոն սկավառակների)<ref name="Ogilvie">См. {{Ռուսերեն հոդված |автор=G. I. Ogilvie. |заглавие=James Clerk Maxwell and the dynamics of astrophysical discs |pages=1707—1715}}</ref>։ Ավելին, Մաքսվելի գաղափարները մասնիկների համակարգերի կայունության վերաբերյալ իրենց կիրառությունն են գտել բացարձակապես այլ բնագավառներում՝ ալիքների դինամիկայի վերլուծության և օղակաձև արագացուցիչներում լիցքավորված մասնիկների վերլուծության մեջ<ref name="Fedele1717">См. {{Ռուսերեն հոդված |автор=R. Fedele. |заглавие=From Maxwell's theory of Saturn's rings to the negative mass instability |pages=1717—1733}}</ref>։ 
Մաքսվելի ներդրման վերջնական գնահատականի համար կարելի է մեջ բերել [[Ջոն Ուիլյամ Ռելեյ|Ջոն Ուիլյամ երրորդ բարոն Ռելեյի]] խոսքերը՝
{{քաղվածք|''Կարելի է չկասկածել, որ հաջորդ սերունդը պետք է այս բնագավառում [այսինքն էլեկտրադինամիկայում] որպես բարձրագույն նվաճում դիտարկի Մաքսվելի լույսի էլեկտրամագնիսական տեսությունը, որի շնորհիվ օպտիկան վերածվում է էլեկտրամագնիսականության ճյուղի։ ․․․միայն քիչ կարևոր է, եթե նույնիսկ կարևոր չէ, քան նրա աշխատանքները էլեկտրականությունից, կարելի է համարել Մաքսվելի մասնակցությունը գազերի դինամիկ տեսության մեջ''<ref name="Ель418" />․․․|}}

== Մրցանակներ ==
* Սմիթի մրցանակ (1854)
* [[Էդինբուրգի թագավորական ընկերություն|Էդինբուրգի թագավորական ընկերության]] անդամ (1856)
* Ադամսի մրցանակ (1857)
* [[Ռումֆորդի շքանշան]] (1860)
* [[Լոնդոնի թագավորական ընկերություն|Լոնդոնի թագավորական ընկերության]] անդամ (1861)
* [[Բեյկերյան լեկցիա]] (1866)
* [[Էդինբուրգի համալսարան]]ի գրականության պատվավոր դոկտոր (1870)
* [[Ամերիկայի արվեստի և գիտության ակադեմիա]]յի օտարերկյա անդամ (1874)
* [[Ամերիկայի փիլիսոփայական ընկերություն|Ամերիկայի փիլիսոփայական ընկերության]] անդամ (1875)
* [[Գյոթինգենի գիտությունների ակադեմիա]]յի թղթակից-անդամ(1875)
* [[Օքսֆորդի համալսարան]]ի քաղաքացիական օրենքի պատվավոր դոկտոր (1876)
* [[Նյու Յորքի գիտությունների ակադեմիա]]յի պատվավոր անդամ (1876)
* [[Նիդերլանդների գիտությունների թագավորական ակադեմիա]]յի անդամ (1877)
* [[Ավստրիայի գիտությունների ակադեմիա]]յի օտարերկրյա թղթակից-անդամ (1877)
* Վոլտայի մրցանակ (1878)
* [[Պադուայի համալսարան]]ի  ֆիզիկայի պատվավոր դոկտոր (1878)

== Հիշատակ ==
* [[ՍԳՎ]] համակարգում Մաքսվելի անունն է կրում [[Մաքսվել (չափման միավոր)|Մաքսվել մագնիիսական հոսքի միավորը]]։ Ինդուկտիվության չափման համար [[Մաքսվելի կամրջակ]]ը [[Ուինստոնի կամրջակ|Ուինսթոնի կամրջակի]] տարատեսակներից է։ Հաստատուն մագնիսական դաշտի [[Մաքսվելի կոճ|Մաքսվելի ինդուկտիվության կոճը]] մեծ ուժի համար է։  
* '''''Մրցանակներ և հիմնադրամներ''''' – քանի որ Մաքսվելը երեխաներ չուներ, կինը՝ Քեթրին Մերին, մահանալով, իր գրեթե ամբողջ կարողությունը կտակել է Կավենդիշի անվան լաբորատորիային։ Այդ գումարով լավագույն աշակերտների համար ստեղծվել է Մաքսվելի կրթաթոշակը, որն իր ժամանակին ստացել են բազմաթիվ հայտնի գիտնականներ, այդ թվում՝ [[Պյոտր Կապիցա]]ն<ref name="Карцев288">{{Ռուսերեն գիրք |автор=В. П. Карцев. |заглавие=Максвелл |страницы=288—289}}</ref>։ 1961 թվականին Բրիտանիայի ֆիզիկայի ինստիտուտը, տեսական, մաթեմատիկական և հաշվողական ֆիզիկայում մեծ ներդրման համար երիտասարդ գիտնականներին շնորհել է Մաքսվելի անվան մրցանակ և շքանշան<ref name="Prize">{{Cite web |title=The Maxwell medal and prize |url=http://www.iop.org/about/awards/career/maxwell/page_38656.html |url-status=live |archiveurl=https://www.webcitation.org/611lynwxM?url=http://www.iop.org/about/awards/career/maxwell/page_38656.html |archivedate=2011 թ․ օգոստոսի 18 |accessdate=2010 թ․ օգոստոսի 8 |publisher=Institute of Physics |lang=en}}</ref>։ [[Լոնդոնի համալսարան]]ում սահմանված է մաքսվելյան պրոֆեսորի պաշտոն և հիմնադրված է Մաքսվելի անվան ուսանողական ընկերություն։ 1977 թվականին հիմնվել է Մաքսվելի անվան հիմնադրամը, որը նրա հայրենիքում անցկացնում է ֆիզիկոսների, մաթեմատիկների և ինժեներների  համար կոնֆերանսներ<ref name="Found">{{Cite web |title=James Clerk Maxwell Foundation |url=http://www.clerkmaxwellfoundation.org/ |url-status=dead |archiveurl=https://www.webcitation.org/611lzNlFg?url=http://www.clerkmaxwellfoundation.org/ |archivedate=2011 թ․ օգոստոսի 18 |accessdate=2010 թ․ օգոստոսի 8 |lang=en}}</ref>։
* '''''Քանդակներ''''' – 1931 թվականի հոկտեմբերին [[Ուեստմինստերյան աբբայություն]]ում բացվել են [[Մայքլ Ֆարադեյ]]ի և Ջեյմս Քլարկ Մաքսվելի հուշատախտակները<ref name="Карцев326">{{Ռուսերեն գիրք |автор=В. П. Карцев. |заглавие=Максвелл |страницы=326}}</ref>։ Մապիշալ քոլեջում Մաքսվելի պրոֆեսոր նշանակելու հարյուրամյակի հիշատակման ժամանակ Աբերդինի համալսարանի պատկերասրահում դրվել է գիտնականի կիսանդրին (քանդակագործ՝ Չարլզ դը Օլիվեր Փիլքինգթոն Ջեքսոն)<ref name="Reid1653">{{Ռուսերեն հոդված |ссылка=http://rsta.royalsocietypublishing.org/content/366/1871/1651.abstract |автор=J. S. Reid, C. H.-T Wang, J. Michael T. Thompson. |заглавие=James Clerk Maxwell 150 years on |год=2008 |издание=Philosophical Transactions of the Royal Society A |номер=1871 |pages=1653 |volume=366}}</ref>։ Էդինբուրգում 2008 թվականի նոյեմբերի 25–ին կայացել է շոտլանդացի հայտնի քանդակագործ Ալեքսանդր Ստոդարտի կերտած Մաքսվելի բրոնզաձույլ կիսանդրիի բացումը<ref name="Statue">{{Cite web |title=The James Clerk Maxwell Statue Project |url=http://www.royalsoced.org.uk/maxwell/index.htm |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080706163408/http://www.royalsoced.org.uk/maxwell/index.htm |archivedate=2008 թ․ հուլիսի 6 |accessdate=2010 թ․ օգոստոսի 8 |publisher=The Royal Society of Edinburgh |lang=en}}</ref>։
* '''''Աստղագիտական  օբյեկտներ''''' – Լուսնի հակառակ կողմում [[Մաքսվել (լուսնային խառնարան)|հարվածային խառնարան]], [[Վեներա (մոլորակ)|Վեներա մոլորակի]] վրա [[Մաքսվելի լեռներ]]ը, [[Մաքսվելի ճեղք]]ը [[Սատուրնի օղակներ]]ում, [[Հավայան կղզիներ]]ում գտնվող սուբմիլիմետրային դիապազոնում աշխատող գերհզոր [[Ջեյմս Քլերկ Մաքսվելի աստղադիտակ]]ը։ 
* '''''Շենքեր''''' –  Էդինբուրգի համալսարանի Ջեյմս Քլարկ Մաքսվել մասնաշենքը, որտեղ գտնվում է ֆիզիկայի, մաթեմատիկայի և նյութագիտության բաժանմունքը, Լոնդոնի Քինգս քոլեջի Վաթերլո կամպուսում գտնվող Ջեյմս Քլարկ Մաքսվել մասնաշենքը, Սելֆորդի համալսարանի գլխավոր շենքը և նրա համերգասրահը։ 2006 թվականին Էդինբուրգի ակադեմիայում բացվել է Ջեյմս Քլարկ Մաքսվելի կենտրոնը։ 
* '''''Փողոցներ''''' – Կավենդիշի անվան լաբորատորիայի հարակից փողոցներից մեկը՝ Աբերդինի մերձակայքում՝ Քինքորթում փողոցը։ 
* 2002 թվականին Մաքսվելը ''[[BBC]]'' ռադիոկայանի «[[Հարյուր մեծագույն բրիտանացիներ]]» հարցման արդյունքում զբաղեցրել է 91-րդ հորիզոնականը, իսկ 2006 թվականին նրա նվաճումները ''BBC Scotland'' հասարակական հեռուստաընկերության հարցման արդյունքում զբաղեցրել են չորրորդ հորիզոնականը։ 2005-2006 թվականներին Շոտլանդիայի Ազգային գրադարանի հարցման համաձայն՝ Մաքսվելը ճանաչվել է շոտլանդացի ամենահայտնի գիտնականը<ref name="Libr">{{Cite web |title=About the Scottish Science Hall of Fame |url=http://www.nls.uk/scientists/about.html |url-status=dead |archiveurl=https://www.webcitation.org/611m0qGZ6?url=http://digital.nls.uk/scientists/about.html |archivedate=2011 թ․ օգոստոսի 18 |accessdate=2011 թ․ օգոստոսի 8 |publisher=National Library of Scotland |lang=en}}</ref>։ 2006 թվականին Շոտլանդիայում և աշխարհի տարբեր երկրներում նշվել է Մաքսվելի 175-ամյակը։
* Մաքսվելի պատվին անվանակոչվել է [[Nvidia]]-ի 2014 թվականի գրաֆիկական պրոցեսները։
* Մոսկվայում անցկացվում են Մաքսվելի ամենամյա ֆիզիկայի օլիմպիադաները։

== Հիմնական աշխատանքներ ==
* {{Ռուսերեն գիրք |ссылка=https://archive.org/details/onstabilityofmot00maxw |автор=J. Clerk Maxwell. |заглавие=On the stability of the motion of Saturn's rings |год=1859 |место=Cambridge, London |издательство=Macmillan and Co.}}
* {{Ռուսերեն գիրք |ссылка=https://archive.org/details/theoryheat02maxwgoog |автор=J. Clerk Maxwell. |заглавие=Theory of heat |год=1871 |место=London |издательство=Longmans, Green and Co.}}
* {{Ռուսերեն գիրք |автор=J. Clerk Maxwell. |заглавие=Introductory lecture on experimental physics |год=1871 |место=London}}
* {{Ռուսերեն գիրք |ссылка=https://archive.org/details/electricandmagne01maxwrich |автор=J. Clerk Maxwell. |заглавие=A treatise on electricity and magnetism |год=1873 |место=Oxford |издательство=Clarendon Press |том=1}}
* {{Ռուսերեն գիրք |ссылка=https://archive.org/details/electricandmagne02maxwrich |автор=J. Clerk Maxwell. |заглавие=A treatise on electricity and magnetism |год=1873 |место=Oxford |издательство=Clarendon Press |том=2}}
* {{Ռուսերեն գիրք |ссылка=https://archive.org/details/2mattermotio00maxwuoft |автор=J. Clerk Maxwell. |заглавие=Matter and motion |год=1873 |место=London}}
* {{Ռուսերեն գիրք |ссылка=https://archive.org/details/anelementarytre01maxwgoog |автор=J. Clerk Maxwell. |заглавие=An elementary treatise on electricity |год=1881 |место=Oxford |издательство=Clarendon Press}}
* {{Ռուսերեն գիրք |ссылка=https://archive.org/details/scientificpapers01maxwuoft |автор=J. Clerk Maxwell. |заглавие=The scientific papers |год=1890 |место=Cambridge |издательство=University Press |том=1}}
* {{Ռուսերեն գիրք |ссылка=https://archive.org/details/scientificpapers02maxwuoft |автор=J. Clerk Maxwell. |заглавие=The scientific papers |год=1890 |место=Cambridge |издательство=University Press |том=2}}
* {{Ռուսերեն գիրք |ссылка=https://books.google.am/books?id=zfM8AAAAIAAJ&hl=ru&source=gbs_navlinks_s |заглавие=The Scientific Letters and Papers of James Clerk Maxwell (1846—1862) |ответственный=ed. P. M. Harman |год=1990 |место=Cambridge |издательство=University Press |том=1}}
* {{Ռուսերեն գիրք |ссылка=https://books.google.am/books?id=fe88AAAAIAAJ&hl=ru&source=gbs_navlinks_s |заглавие=The Scientific Letters and Papers of James Clerk Maxwell (1862—1873) |ответственный=ed. P. M. Harman |год=1995 |место=Cambridge |издательство=University Press |том=2}}
* {{Ռուսերեն գիրք |ссылка=https://books.google.am/books?id=JbNK9lRLHPEC&hl=ru&source=gbs_navlinks_s |заглавие=The Scientific Letters and Papers of James Clerk Maxwell (1874—1879) |ответственный=ed. P. M. Harman |год=2002 |место=Cambridge |издательство=University Press |том=3}}
<!-- === Թարգմանություններ ռուսերենով ===
* {{книга|автор= Дж. К. Максвелл. |заглавие= Теория теплоты |ссылка=|место= СПб. |издательство=|год= 1888}}
* {{книга|автор= Дж. К. Максвелл. |заглавие= Электричество в элементарной обработке |ссылка=|место= Киев |издательство=|год= 1886}}
* {{книга|автор= Дж. К. Максвелл. |заглавие= Речи и статьи |ссылка=|место= М.-Л. |издательство=|год= 1940}}
* {{книга|автор= Дж. К. Максвелл. |заглавие= Избранные сочинения по теории электромагнитного поля |ссылка= http://djvuru.512.com1.ru:8073/WWW/6a17bfdfbd80f7397c14d9ef1fb142dd.djvu |место= М. |издательство= ГИТТЛ |год= 1952}} <small>Сборник содержит переводы основных статей Максвелла — «О фарадеевых силовых линиях», «О физических силовых линиях», «Динамическая теория электромагнитного поля».</small>
* {{книга|автор= Дж. К. Максвелл. |заглавие= Статьи и речи |ссылка= http://eqworld.ipmnet.ru/ru/library/books/Maksvell1968ru.djvu |место= М. |издательство= Наука |год= 1968}}
* {{статья|автор= Дж. К. Максвелл. |заглавие= Вступительная лекция, прочитанная Джеймсом Клерком Максвеллом в Лондонском Королевском колледже |ссылка= http://ufn.ru/ru/articles/1981/11/b/ |издание= УФН |год= 1981 |том= 135 |выпуск= 11 |страницы= 371—380}}
* {{книга|автор= Дж. К. Максвелл. |заглавие= Трактат об электричестве и магнетизме |ссылка= http://physicsbooks.narod.ru/Physik/Maxwell/Max.rar |том= 1 |место= М. |издательство= Наука |год= 1989 }}
* {{книга|автор= Дж. К. Максвелл. |заглавие= Трактат об электричестве и магнетизме |ссылка= http://physicsbooks.narod.ru/Physik/Maxwell2/Maxwell2.djvu |том= 2 |место= М. |издательство= Наука |год= 1989 }}
* {{книга|автор= Дж. К. Максвелл. |заглавие= Материя и движение |ссылка= http://djvuru.512.com1.ru:8073/WWW/5b57e557c16e1bd749f187007168c360.djvu |место= М.—Ижевск |издательство= РХД |год= 2001}} -->

== Ծանոթագրություններ ==
{{ծանցանկ |3}}

== Գրականություն ==
* {{Ռուսերեն գիրք |ссылка=http://eqworld.ipmnet.ru/ru/library/books/Karcev1974ru.djvu |автор=В. П. Карцев. |заглавие=Максвелл |год=1974 |место=М. |издательство=Молодая гвардия}} (Серия «Жизнь замечательных людей»)
* Статьи из приложения к сборнику: {{Ռուսերեն գիրք |ссылка=http://eqworld.ipmnet.ru/ru/library/books/Maksvell1968ru.djvu |автор=Дж. К. Максвелл. |заглавие=Статьи и речи |год=1968 |место=М. |издательство=Наука}}
* {{Ռուսերեն հոդված |ссылка=http://djvuru.512.com1.ru:8073/WWW/5b57e557c16e1bd749f187007168c360.djvu |автор=У. Нивен. |заглавие=Жизнь и научная деятельность Дж. К. Максвелла (краткий очерк 1890 года) |год=2001 |автор издания=Дж. К. Максвелл. |место=М.—Ижевск |издание=Материя и движение |издательство=РХД |страницы=14—39 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20111101134013/http://djvuru.512.com1.ru:8073/WWW/5b57e557c16e1bd749f187007168c360.djvu |archivedate=2011-11-01}}
* {{Ռուսերեն հոդված |ссылка=http://ufn.ru/ru/articles/1963/11/d/ |автор=К. Коулсон. |заглавие=Межатомные силы — от Максвелла до Шрёдингера |год=1963 |издание=УФН |том=81 |выпуск=11 |страницы=545—556}}
* {{Ռուսերեն հոդված |ссылка=http://ufn.ru/ru/articles/1972/10/f/ |автор=И. С. Шапиро. |заглавие=К истории открытия уравнений Максвелла |год=1972 |издание=УФН |том=108 |выпуск=10 |страницы=319—333}}
* {{Ռուսերեն հոդված |ссылка=http://ufn.ru/ru/articles/1979/5/f/ |автор=Р. П. Поплавский. |заглавие=Демон Максвелла и соотношения между информацией и энтропией |год=1979 |издание=УФН |том=128 |выпуск=5 |страницы=165—176}}
* Статьи из номера журнала УФН, посвящённого 150-летию со дня рождения Максвелла:
** {{Ռուսերեն հոդված |ссылка=http://ufn.ru/ru/articles/1981/11/c/ |автор=М. А. Ельяшевич, Т. С. Протько. |заглавие=Вклад Максвелла в развитие молекулярной физики и статистических методов |год=1981 |издание=УФН |том=135 |выпуск=11 |страницы=381—423}}
** {{Ռուսերեն հոդված |ссылка=http://ufn.ru/ru/articles/1981/11/d/ |автор=М. Л. Левин, М. А. Миллер. |заглавие=Максвелловский «Трактат об электричестве и магнетизме» |год=1981 |издание=УФН |том=135 |выпуск=11 |страницы=425—440}}
* Храмов Ю. А. Максвелл Джеймс Клерк (Maxwell James Clerk) // Физики: Биографический справочник / Под ред. А. И. Ахиезера. — Изд. 2-е, испр. и дополн. — М.: Наука, 1983. — С. 175—176. — 400 с. — 200 000 экз. (в пер.)
* {{Ռուսերեն գիրք |ссылка=http://djvuru.512.com1.ru:8073/WWW/57810bfb7c52224b4087ddb539388b00.djvu |автор=Э. Уиттекер. |заглавие=История теории эфира и электричества |год=2001 |место=М. — Ижевск |издательство=РХД |archive-url=https://web.archive.org/web/20110910013317/http://djvuru.512.com1.ru:8073/WWW/57810bfb7c52224b4087ddb539388b00.djvu |archive-date=2011-09-10}}
* {{Ռուսերեն հոդված |ссылка=http://rsta.royalsocietypublishing.org/content/366/1871.toc |заглавие=Специальный выпуск, посвящённый 150-летию назначения Максвелла на пост в Абердине |год=2008 |издание=Philosophical Transactions of the Royal Society A |номер=1871 |volume=366}}
* {{Ռուսերեն գիրք |ссылка=http://www.sonnetusa.com/bio/maxbio.pdf |автор=L. Campbell, W. Garnett. |заглавие=The Life of James Clerk Maxwell |год=1882 |место=London |издательство=Macmillan & Co.}}
* {{Ռուսերեն գիրք |ссылка=https://books.google.am/books?id=v4xjVtszqssC&hl=ru&source=gbs_navlinks_s |автор=P. M. Harman. |заглавие=The natural philosophy of James Clerk Maxwell |год=2001 |место=Cambridge |издательство=University Press}}

== Արտաքին հղումներ ==
* {{gutenberg author|id=James_Clerk_Maxwell|name=Մաքսվել}}
* {{Cite web |title=The Maxwell at Glenlair Trust |url=http://www.glenlair.org.uk/ |url-status=live |archiveurl=https://www.webcitation.org/615ef8xts?url=http://www.glenlair.org.uk/ |archivedate=2011 թ․ օգոստոսի 20 |accessdate=2010 թ․ օգոստոսի 8 |lang=en}}
* {{Cite web |title=Maxwell Year 2006 |url=http://www.maxwellyear2006.org/ |url-status=dead |archiveurl=https://www.webcitation.org/611m04yQY?url=http://www.maxwellyear2006.org/ |archivedate=2011 թ․ օգոստոսի 18 |accessdate=2010 թ․ օգոստոսի 8 |lang=en}}
* {{Cite web |title=James Clerk Maxwell Foundation |url=http://www.clerkmaxwellfoundation.org/ |url-status=dead |archiveurl=https://www.webcitation.org/611lzNlFg?url=http://www.clerkmaxwellfoundation.org/ |archivedate=2011 թ․ օգոստոսի 18 |accessdate=2010 թ․ օգոստոսի 8 |lang=en}}
* {{Cite web |author=Chris Newman. |title=James Clerk Maxwell Grave |url=http://local.upmystreet.com/picture-of-james-clerk-maxwell-grave-id-366375.html |url-status=live |archiveurl=https://www.webcitation.org/611m1JbRV?url=http://local.upmystreet.com/picture-of-james-clerk-maxwell-grave-id-366375.html |archivedate=2011 թ․ օգոստոսի 18 |accessdate=2010 թ․ օգոստոսի 8 |publisher=UpMyStreet |lang=en}}
{{Արտաքին հղումներ}}
{{Ընտրյալ հոդված/Կատեգորիա}}
{{Օրվա հոդված նախագծի մասնակից|2018 թվականի [[Կաղապար:Օրվա հոդված/Մարտի 23, 2018 թ.|մարտի 23]]}}
{{Տարվա հոդված/Կատեգորիա|2018}}

{{DEFAULTSORT:Մաքսվել, Ջեյմս}}
[[Կատեգորիա:19-րդ դարի մաթեմատիկոսներ]]
[[Կատեգորիա:19-րդ դարի ֆիզիկոսներ]]
[[Կատեգորիա:XIX դարի մեխանիկներ]]
[[Կատեգորիա:Ամերիկական փիլիսոփայական ընկերության անդամներ]]
[[Կատեգորիա:Ամերիկայի արվեստների և գիտությունների ակադեմիայի անդամներ]]
[[Կատեգորիա:Ամերիկյան փիլիսոփայական ընկերության անդամներ]]
[[Կատեգորիա:Բրիտանացի մաթեմատիկոսներ]]
[[Կատեգորիա:Բրիտանացի մեխանիկներ]]
[[Կատեգորիա:Բրիտանացի ֆիզիկոսներ]]
[[Կատեգորիա:Էդինբուրգ քաղաքում ծնվածներ]]
[[Կատեգորիա:Էդինբուրգի թագավորական ընկերության անդամներ]]
[[Կատեգորիա:Էդինբուրգի համալսարանի շրջանավարտներ]]
[[Կատեգորիա:Էդինբուրգի համալսարանի պատվավոր դոկտորներ]]
[[Կատեգորիա:Լոնդոնի թագավորական ընկերության անդամներ]]
[[Կատեգորիա:Մաթեմատիկոսներ այբբենական կարգով]]
[[Կատեգորիա:Մեխանիկներ այբբենական կարգով]]
[[Կատեգորիա:Շոտլանդացի մաթեմատիկոսներ]]
[[Կատեգորիա:Շոտլանդացի մեխանիկներ]]
[[Կատեգորիա:Շոտլանդացի ֆիզիկոսներ]]
[[Կատեգորիա:Ռումֆորդի շքանշանով պարգևատրվածներ]]
[[Կատեգորիա:Տեսական ֆիզիկոսներ]]
[[Կատեգորիա:Քաղցկեղից մահացածներ]]
[[Կատեգորիա:Քեմբրիջի համալսարանի շրջանավարտներ]]
[[Կատեգորիա:Օքսֆորդի համալսարանի պատվավոր դոկտորներ]]
[[Կատեգորիա:Ֆիզիկոսներ այբբենական կարգով]]