Դիտել Ջերմուկ (քաղաք) էջի վիքիկոդը

{{Այլ կիրառումներ|Ջերմուկ (այլ կիրառումներ)}}
{{Տեղեկաքարտ Բնակավայր
| կարգավիճակ = Քաղաք
| հայերեն անվանում = Ջերմուկ
| զինանշան = Coat of Arms of Jermuk.png
| երկրամասի տեսակ = Մարզ
| երկրամաս = Վայոց ձոր
| երկրամասը աղյուսակում = Վայոց ձոր
| ղեկավարի պաշտոն = Քաղաքապետ
| ղեկավար = 
| առաջին հիշատակում = 13-րդ դար<ref name=texanunneri_bararan/>
| այլ անվանումներ = 
| տվյալ կարգավիճակում = 1961
| տարածք = 18.1<ref name=texanunneri_bararan/>
| կենտրոնի բարձրություն = 2100
| կլիմա = ցամաքային
| պաշտոնական լեզու = Հայերեն
| բնակչություն = 4300<ref name=HH_mshtakan_bnakchutyuny_2015_hulisi_1-i_drutyamb>{{Cite web |title=Հայաստանի Հանրապետության մշտական բնակչության թվաքանակը 2015 թվականի հուլիսի 1-ի դրությամբ, |url=http://armstat.am/file/article/nasel_01.10.2017.pdf |accessdate=2017 Հոկտեմբերի 19}}</ref>
| մարդահամարի թվական = 2015
| ազգային կազմ = [[Հայեր]]
| կրոնական կազմ = [[Հայ Առաքելական եկեղեցի]]
| էթնոհորոնիմ = ջերմուկցի
| DST = կա
}}
'''Ջերմուկ, ''' քաղաք [[Հայաստան]]ի [[Վայոց ձորի մարզ]]ում<ref name="vdzor.mtad.am Ջերմուկ համայնք">[http://vdzor.mtad.am/about-communities/759/ Ջերմուկ համայնքի մասին տեղեկություններ Վայոց ձորի մարզպետարանի կայքում,] [https://web.archive.org/web/20220917205011/http://vdzor.mtad.am/about-communities/759/ (արխիվացված 18.09.2022 թ.)]:</ref>՝ [[Հայ-ադրբեջանական շփման գիծ|հայ-ադրբեջանական շփման գծի]] մոտ<ref name="lragir.am սահմանամերձ Ջերմուկ 1">[https://www.lragir.am/2020/12/13/607800/ «Ջերմուկից մի քանի կմ հեռավորության վրա իրենց տարածքում ադրբեջանցիները զորամաս են կառուցում» հոդված lragir.am կայքում,] [https://web.archive.org/web/20220917205544/https://www.lragir.am/2020/12/13/607800/ (արխիվացված 18.09.2022 թ.)]:</ref>։ [[Գնդեվազ]], [[Կեչուտ]], [[Կարմրաշեն]] և [[Հերհեր]] բնակավայրերի հետ միասին քաղաքը ներառված է [[Ջերմուկ (համայնք)|համանուն համայնքի]] կազմում<ref name="vdzor.mtad.am Ջերմուկ համայնք"/>։

== Անուն ==
Ջերմուկ քաղաքի տեղում նախկինում եղել է հայկական Ջերմուկ գյուղը։ Հետագայում այն օտարեկրացիների կողմից ավերվել է և նրա փոխարեն նոր գյուղ է կառուցել, որը թարգմանաբար կոչել են Իստիսու։ Այն կրկին Ջերմուկ է վերանվանվել 1924 թվականին<ref name=texanunneri_bararan/>։

== Աշխարհագրություն ==
[[Պատկեր:Jermuk Town.JPG|մինի|ձախից|Ջերմուկի բնաշխարհը]]
Ջերմուկը գտնվում է մարզկենտրոն [[Եղեգնաձոր]] քաղաքից 50 կմ հյուսիս-արևելք՝ [[Արփա]] գետի ակունքի շրջանում, իսկ մայրաքաղաք [[Երևան]]ից՝ 173 կմ հեռավորության վրա։ Հայաստանի երեք առողջարանային քաղաքներից մեկն է<ref name=texanunneri_bararan>«Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան», հտ 4, էջ 402</ref>։ Այն շրջափակված է 2500-3000 մետր բարձրության հասնող լեռնաշղթաներով, իսկ հարավ-արևմուտքում Արփայի գեղատեսիլ [[կիրճ]]ն է։

Ջերմուկի շրջապատն անտառապատ է։ Անտառի մի մասը տնկել են 1980-1990-ական թվականներին<ref name=texanunneri_bararan/>։

=== Հանքային ջրեր ===
Արփայի մեջ թափվող վտակի գետաբերանի մոտ առաջացել է մի քանի տասնյակ մետր բարձրության հանքային [[ջրվեժ]]։ Հայտնի է հատկապես Արփայի աջ և ձախ ափերին գտնվող՝ թվով 36 բուժիչ տաք աղբյուրներով՝ ջերմուկներով, որոնք ունեն հիդրոկարբոնատա-սուլֆատային բաղադրություն։ Շրջակայքում կան նաև “Նարզան” տիպի ջուր, բուժիչ ցեխ, ապակու հումք (կվարցիտներ)<ref name=Jermuk/>։

=== Կլիմա ===
Ունի լեռնային կլիմա։ Ամառը զով է, ձմեռը՝ երկարատև և ձյունառատ։ Արևափայլի տևողությանը կազմում է տարեկան 2300 ժամ։ Օդի օրական միջին ջերմաստիճանը Ջերմուկում կազմում է՝ գարնանը՝ +0.4&nbsp;°C, ամռանը՝ +15.3&nbsp;°C, աշնանը՝ + 4.9&nbsp;°C, ձմռանը՝ -9&nbsp;°C: Հունվարի միջին ջերմաստիճանը –9&nbsp;°C է, նվազագույնը՝ –35&nbsp;°C, հուլիսինը՝ 18&nbsp;°C, առավելագույնը՝ 32&nbsp;°C, տարեկան տեղումները՝ մոտ 800 մմ, հարաբերական խոնավությունը՝ 45–48%, արևափայլքի տևողությունը՝ 2340 ժ<ref name=hsh>{{Cite web |title=Հայկական Սովետական Հանրագիտարան, հտ 9, էջ 509 |url=https://hy.wikisource.org/wiki/%D4%B7%D5%BB:%D5%80%D5%A1%D5%B5%D5%AF%D5%A1%D5%AF%D5%A1%D5%B6_%D5%8D%D5%B8%D5%BE%D5%A5%D5%BF%D5%A1%D5%AF%D5%A1%D5%B6_%D5%80%D5%A1%D5%B6%D6%80%D5%A1%D5%A3%D5%AB%D5%BF%D5%A1%D6%80%D5%A1%D5%B6_%28Soviet_Armenian_Encyclopedia%29_9.djvu/509 |accessdate=2014 Հունիսի 10}}</ref>։

<div style="width:75%">
{{Եղանակի Աղյուսակ
|location = Ջերմուկ
|single line = Yes
|metric first = Yes
|Jan mean C=-7.2
|Feb mean C=-7.7
|Mar mean C=-4.3
|Apr mean C=-1.4
|May mean C=8.3
|Jun mean C=13.4
|Jul mean C=18.9
|Aug mean C=16.7
|Sep mean C=11.7
|Oct mean C=4.3
|Nov mean C=-0.5
|Dec mean C=-5.3
|year mean C=3.6
|source 1 =
}}
</div>

== Պատմություն ==
[[Պատկեր:Ըմպելասրահ, Ջերմուկ 1.JPG|մինի|200px|Ըմպելասրահը]]
Ջերմուկը գտնվում է ծովի մակերևույթից 2080 մ բարձրության վրա գտնվող ոչ մեծ սարահարթում, որը երկու մասի է բաժանվում [[Արփա]] գետի գեղատեսիլ կիրճով։ Քաղաքը գտնվում է Հայաստանի հարավարևելյան մասում, [[Վայոց ձոր]]ի մարզում (պատմական Սյունիք նահանգի Վայոց ձոր գավառի տարածքում)։ Բնակավայրը հիշատակվում է սկսած 13-րդ դարից՝ պատմիչ Ստեփանոս Օրբելյանի «Պատմություն Նահանգին Սիսական» աշխատության մեջ։ Սակայն քաղաքի տարածքում գտնվող հին կիկլոպյան ամրոցի և 8-րդ դարի եկեղեցու ավերակներն ու մնացորդները խոսում են այն մասին, որ հանքային ջրերի ակունքների մոտ գտնվող Ջերմուկ բնակավայրը գոյություն է ունեցել շատ վաղուց<ref name=texanunneri_bararan/>։

Ջերմուկի կազդուրիչ հանքային ջրերը դեռ շատ հնուց օգտագործվել են ինչպես հասարակ ժողովրդի, այնպես էլ Սյունաց Իշխանների կողմից՝ ամենատարբեր հիվանդությունների բուժման նպատակով։ Այդ մասին են վկայում միջնադարում կառուցված լողավազանի մնացորդները, որոնք վերակառուցվել և վերականգնվել են 1860-ական թվականներին ցարական պրիստավ Գևորգ Խանագյանի կողմից, և այժմ էլ ժողովրդի կողմից լողավազանը կոչվում է «Պրիստավի գյոլ»։ Չնայած պատմական հարուստ անցյալին, այսօրվա նոր քաղաքի հիմքը դրվել է միայն [[1940]] թվականին՝ առաջին առողջարանի կառուցման ավարտով։

Հետագա տարիներին Ջերմուկը կառուցվել ու կառուցապատվել է, ստեղծվել են բոլոր հնարավորությունները ինչպես բնակչության, այնպես էլ հանգստացողների ակտիվ հանգստի, առողջության վերականգնման և զբոսաշրջության համար։ [[1967]] թվականին քաղաքը ձեռք է բերում հանրապետական նշանակության քաղաքի, իսկ 1970 թվականին՝ համամիութենական նշանակության առողջարանի կարգավիճակ։ 1980-ականներին քաղաքն ուներ շուրջ 10 000 բնակիչ, շուրջ 2 000 մահճակալով առողջարանների ու պանսիոնատների ցանց՝ ակտիվ հանգստի և բուժման համար նախատեսված բոլոր ենթակառուցվածքներով ու ծառայություններով։ Օբյեկտիվ պատճառներով առողջարանային քաղաքի ակտիվ կյանքը 1990-ականներից մեծ տեղատվություն ապրեց, որը սկսեց աշխուժանալ 1990-ական թվերի վերջերից։
[[Պատկեր:Gayane Jermuk..JPG|մինի|200x200px|Սուրբ Գայանե եկեղեցի, Ջերմուկ]]
Վարչական տարածքը՝ շուրջ 5, 5 հազար հեկտար։ Երևանի հետ կապվում է երկու ավտոմայրուղիներով, որոնցից «Ջերմուկ-Երասխ-Երևան» մայրուղին ավելի կարճ է և կազմում է շուրջ 170 կմ։ Քաղաքը «Երևան-Գորիս-Ստեփանակերտ» մայրուղուց գտնվում է 24 կմ հեռավորության վրա։

Ջերմուկը ոչ միայն բազմաթիվ լեգենդների բնաշխարհ է, այլ նաև քաղաքում ու մերձակայքում սփռված բազմաթիվ պատմամշակութային հուշարձաններով ու տեսարժան կառույցներով, արկածային տուրիզմի սիրահարներին ձգող բազմաթիվ անդնդախոր ձորերով ու բարձր ժայռերով, քարանձավներով ու որսատեղիներով (Արփա-Սևան թունել, Կեչուտի ջրամբար, [[Գնդեվանք]], Վարդանի քար, [[Գլաձոր]]ի միջնադարյան համալսարան, [[Նորավանք]]ի համալիր և այլն) հարուստ մի բացօդյա թանգարան։ Հատկապես գեղեցիկ է ջերմուկյան ձնառատ, փափուկ և արևոտ ձմեռը։ Հարկ է նշել, որ արևոտ ու պայծառ օրերի քանակով քաղաքը նախկին միութենական առողջարանների մեջ զբաղեցնում էր առաջին տեղերից մեկը։ Ձմեռային հանգստի, բուժման, մարզաձևերի համար բարենպաստ կլիմայական ու բնական պայմանների առկայությունը միշտ դեպի առողջարանային քաղաք է ձգել ձմեռային հանգստի սիրահարներին։

1967 թվականից հանրապետական ենթակայության և 1970 թվականից միութենական նշանակության առողջարանների կարգը դասված քաղաք առողջարանը այսօր հանգստացողներին ու զբոսաշրջիկներին է առաջարկում շուրջ 2 000 մահճակալով առողջարանների, հյուրանոցների, պանսիոնատների, համաբուժարանների, ըմպելասրահի, լողավազանների, մարզահրապարակների, կինոթատրոնի, հասարակական սննդի օբյեկտների, բարերի ու սրճարանների ծառայությունները<ref name=Jermuk/>։

=== Հայ-ադրբեջանական պատերազմ (2022) ===
{{Հիմնական|Հայ-ադրբեջանական պատերազմ (2022)}}

=== Ավանդապատումներ ===
==== Հրաշք ջուրը ====
Կա մի լեգենդ, որի համաձայն, շատ վաղուց, երբ մարդու ապրուստի հիմնական միջոցը որսորդությունն էր, այս կուսական անտառները լիքն էին ամենատարբեր որսատեսակներով։ Եվ ահա, մի անգամ, փորձառու որսորդը նետահարում է երիտասարդ [[եղնիկ]]ին։ Վիրավոր եղնիկը մեծ ճիգերով, վերջին ուժերը հավաքած, սկսում է փախչել։ Որսորդը կրնկակոխ հետապնդում է նրան։ Մի կերպ, ոտքերը հազիվ քարշ տալով, եղնիկը հասնում է Ջերմուկի [[հանքային աղբյուր]]ներին, նետվում ջուրը և... այ քեզ հրաշք, ջրից դուրս է գալիս բոլորովին առողջ ու ապաքինված և անմիջապես անհետանում [[անտառ]]ի խորքը։ Կյանքում ամեն ինչ տեսած փորձառու որսորդը ապշում է հասարակ ջրի կատարած հրաշքից, և այդ օրվանից տարածվում է «Ջերմուկ» ջրի համբավը աշխարհե-աշխարհ, իսկ հրաշք ջրի գաղտնիքը մարդկանց հասցրած եղնիկը դառնում է ժողովրդի սիրելին ու Ջերմուկի [[խորհրդանիշ]]ը<ref>{{Cite journal |author=Համբարձում Մուսայելյան |year=1979 թ. |title=Հայաստանի հանքային ջրերը Ջերմուկ |journal=Սովետական Հայաստան |volume=Թիվ 3 |pages=էջ 37, 38}}</ref><ref name=exnik>{{Cite web |title=Եղնիկի առասպելը |url=http://vayotsdzor.agro.am/index.php?id=3659 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305061318/http://vayotsdzor.agro.am/index.php?id=3659 |archive-date=2016 թ․ մարտի 5 |accessdate=2014 Մայիսի 31}}</ref>։

==== Ջրահարսի վարսերը ====
[[Պատկեր:1 (248)1Jermuk.jpg|մինի|ձախից|Ջերմուկի ջրվեժը]]
Շուրջ 70 մետր բարձրությունից Արփայի կիրճը գահավիժող բնության այս հրաշքը, որ թափված վարսեր է հիշեցնում, ժողովուրդն անվանել է «Ջրահարսի վարսեր» և հյուսել իր մյուս լեգենդը։

Շատ հնուց այսօրվա [[ջրվեժ]]ի տեղում, անդնդախոր ժայռերի ծերպին գտնվում էր իշխանի ամրոցը, որի գեղեցկուհի դուստրը կուսական բնության մի մասն էր կազմում։ Իշխանուհու ձեռքը խնդրելու էին գալիս աշխարհի տարբեր ծայրերից, սակայն նա մերժում էր բոլորին, քանզի նրա սիրտը պատկանում էր հովվի երիտասարդ, քաջարի ու գեղեցիկ որդուն։ Ամեն օր, կեսգիշերից հետո, ամրոցի իր ննջարանի լուսամուտից դեռատի իշխանուհին ձորն էր նետում երկար պարանի ծայրը, որով հովվի որդին խոր կիրճից բարձրանում էր սիրեցյալի մոտ։

Իշխանը շուտով իմանալում է այդ մասին՝ գազազում, փրփրում և անիծում է դստերը. եթե մեկ էլ հանդիպի հովվի որդուն, թող ջրահարս դառնա ու ջրից երբեք դուրս չգա։ Սակայն դեռատի սիրահարներին ոչինչ չէր պահում հանդիպման գայթակղությունից, և հերթական անգամ, որպեսզի սիրեցյալին օգնի բարձրանալ իր դղյակը, գեղեցկուհին պարանի փոխարեն ժայռի բարձունքից կախում է իր երկար ու գեղեցիկ վարսերը։ Սակայն նույն ակնթարթին կատարվում է հոր դաժան անեծքը. գեղեցկուհին դառնում է ջրահարս, իսկ կիրճ թափվող նրա գեղեցիկ վարսերը դառնում են հրաշագեղ մի ջրվեժ, որին ժողովուրդը անվանում է «Ջրահարսի վարսեր»<ref name=jrvejh>{{Cite web |title=Ջրահարսի վարսեր |url=http://paradise-tour.net/%D5%BB%D6%80%D5%A1%D5%B0%D5%A1%D6%80%D5%BD%D5%AB-%D5%BE%D5%A1%D6%80%D5%BD%D5%A5%D6%80-%D5%BB%D5%A5%D6%80%D5%B4%D5%B8%D6%82%D5%AF%D5%AB-%D5%B4%D5%A5%D5%AE-%D5%BB%D6%80%D5%BE%D5%A5%D5%AA/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140606015550/http://paradise-tour.net/%D5%BB%D6%80%D5%A1%D5%B0%D5%A1%D6%80%D5%BD%D5%AB-%D5%BE%D5%A1%D6%80%D5%BD%D5%A5%D6%80-%D5%BB%D5%A5%D6%80%D5%B4%D5%B8%D6%82%D5%AF%D5%AB-%D5%B4%D5%A5%D5%AE-%D5%BB%D6%80%D5%BE%D5%A5%D5%AA/ |archive-date=2014 թ․ հունիսի 6 |accessdate=2014 Մայիսի 31}}</ref>։

== Բնակչություն ==
[[Պատկեր:Jermuk's sex-age pyramid (HY).png|մինի|Ջերմուկ քաղաքի բնակչության սեռատարիքային բուրգը|329x329փքս]]
1988-1989 թվականներին ադրբեջանցիները արտագաղթել են Արդբեջան՝ [[Ադրբեջան]]ում սկսված հայկական կոտորածների պատճառով։ 1988 թվականին այստեղ են բնակվել [[Բաքու|Բաքվից]], [[Սումգայիթ]]ից, [[Մինգեչաուր]]ից, [[Բարդա]]յից և [[Նախիջևանի Ինքնավար Խորհրդային Սոցիալիստական Հանրապետություն|Նախիջևանից]] բռնագաղթված շուրջ 1154 հայեր<ref name=texanunneri_bararan/>։

Ջերմուկի ազգաբնակչության փոփոխությունը<ref name="hay_gyux">{{Cite web |title=Հայաստանի հանրապետության բնակավայրերի բառարան, էջ 169 |url=http://www.cadastre.am/storage/files/pages/pg_907871769_HH_bnak._bar..pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140912150541/http://www.cadastre.am/storage/files/pages/pg_907871769_HH_bnak._bar..pdf |archive-date=2014 թ․ սեպտեմբերի 12 |accessdate=2014 Մայիսի 30}}</ref>.

{| class="wikitable"
! Տարի
| 1959
| 1968
| 1980
| 1989
| 2001
| 2004
| 2015
|-
! Բնակիչ
| 2063
| 3700
| 5492
| 9014
| 5394
| 6400
| 4400
|-
|}

== Տնտեսություն ==
Քաղաքում կան արդյունաբերական ձեռնարկություններ, որոնցից ամենախոշորը “Ջերմուկ” հանքային ջրերի գործարանն է ([[1949]] թվական), քարհանքեր, ՀԷԿ, պանրի գործարան, գործում է բազմահարկ հյուրանոց։

Ջերմուկի գործարանը տարեկան արտադրում է մի քանի տասնյակ միլիոն շիշ Ջերմուկ։ Գործարանի հանքային ջուրը նաև արտահանվում է<ref name=texanunneri_bararan/>։

== Առողջարաններ ==
[[Պատկեր:Sanatorium in Jermuk.jpg|մինի|աջից|200px|Առողջարանի շենք]]
Ջերմուկում հայտնաբերված հին ավազանի մնացորդները վկայում են, որ միջին դարերում բուժման նպատակներով մարդիկ օգտվել ջերմուկներից։

Հին ավազանը կարգավորվել է XIX դարի երկրորդ կեսերին, երբ Ջերմուկը մտավ Երևանի նահանգի [[Շարուր-Դարալագյազի գավառ]]ի մեջ։ Ժամանակակից ժողովուրդը այն կոչել է Պրիստավի լիճ։

Հանքային ջրերի ուսումնասիրություններ են կատարվել 1925, 1938-1939 թվականներին։ Առողջարանի, հանքային աղբյուրների և առողջարանային բուժման գիտական հիմնավորման գործում մեծ դեր են խաղացել Լ․ Հովհաննիսյանը, Ա․ Մելիք–Ադամյանը, Ա․ Հակոբյանը, Գ․ Աղաջանյանը և ուրիշներ։ Ջերմուկի բուժական հիմնական գործոններն են՝ կլիման և հանքային ջրերը։ Վերջիններիս հետազոտությամբ առաջինը զբաղվել է Գ․ Վոսկոբոյնիկովը (1830), համակարգված հետազոտություններն սկսվել են 1925 թվականից (Կ․ Ն․ Պաֆենհոլց), իսկ հորատման և շահագործման աշխատանքները՝ 1938 թվականից (Ա․ Պ․ Դեմյոխին)։ Լոգանքի առաջին շենքը կառուցվել է 1940 թ.-ին։ Այն ուներ 12 [[մահճակալ]]։ 1982 թվականի տվյալներով գործում է 7 հանքաղբյուր՝ 3-ը աջափնյա սարահարթում, 4-ը՝ Արփայի ձորում, 17 մ/վրկ մշտական ջրապաշարներով։

Հանքային ջրերը ածխաթթվային, հիդրոկարբոնատ-սուլֆատ–քլորիդային, նատրիում–կալցիում, մագնեզիումական ջրերի շարքին են դասվում՝ հետևյալ քիմիական բաղադրությամբ
<ref name=hsh/>․

<math> CO_2 0.6M_4+3 \left( {HCO_3 60.2SO_4 28.0Cl11, 81 \over (Na + K) 69.3 Ca18, 3Mg12, 2} \right) T54 </math> °C

Ջերմուկի ջրերը քիմիական կազմով նման են [[Ժելեզնովոդսկ]]ի և [[Կառլովի Վարի]]ի հանքային ջրերին։ Առողջարանային բուժման համալիրն ընդգրկում է հանքային տաք ջրի ներքին և արտաքին օգտագործումը, բուժական սնունդը, [[մարմնամարզություն]]ը, քայլաբուժությունը, կլիմայական և ֆիզիոթերապևտիկ միջոցառումները, դեղորայքային բուժումը և առողջարանային ռեժիմը։

Ջերմուկում բուժվում են ստամոքսաղիքային համակարգի ([[ստամոքսաբորբ]]եր, [[ստամոքս]]ի և [[Մարդու տասներկումատնյա աղիք|12-մատնյա աղիքի]] խոցեր), [[լյարդ]]ի, լեղուղիների, [[ենթաստամոքսային գեղձ]]ի, հենաշարժական ապարատի, ծայրամասային նյարդային համակարգի, գինեկոլոգիական հիվանդություններով և նյութափոխանակության խանգարումներով ([[շաքարախտ]], միզաթթվային դիաթեզ) տառապողները<ref name=hsh/>։

[[Պատկեր:1 (238)1Jermuk.jpg|մինի|աջից|200px|Խմելու ջրի սյունազարդ տաղավար]]
1950-ականներին մեծ թափ ստացավ առողջարանային շինարարությունը։ 1967 թ.-ին առողջարանային ֆոնդը հասավ 1100 մահճակալի, 1970 թ.-ին՝ 1500, իսկ 1980 թ.-ին 5000 մահճակալից ավելի։ Սկսեցին գործել գիշերօթիկներ, լոգանքի ընդարձակ և հարմարավետ շենքեր, խմելու ջրի շքեղ և սյունազարդ տաղավար, բազմահարկ հյուրանոցներ, [[հիվանդանոց]] և մանկական հիմնարկներ<ref name=texanunneri_bararan/>։

Քաղաք առողջարանը այսօր հանգստացողներին ու զբոսաշրջիկներին է առաջարկում [[առողջարան]]ների, [[հյուրանոց]]ների, ըմպելասրահի, [[լողավազան]]ների, [[մարզահրապարակ]]ների, հասարակական սննդի օբյեկտների, բարերի ու [[սրճարան]]ների ծառայությունները։

Այժմ Ջերմուկում գործում են հետևյալ առողջարաններն ու հյուրանոցները՝
* «Գրանդ Ռեզորթ Ջերմուկ» հյուրանոց
*«Արմենիա» առողջարան
* «Օլիմպիա» առողջարան
* «Ջերմուկ աշխարհ» առողջարան
* «Թուրիս» առողջարան
* «Գլաձոր» առողջարան
* «Արարատ» (մոր և մանկան առողջարան)
* «Նաիրի» հյուրանոց
* «Վերոնա» հյուրանոց
* «Անուշ» հյուրանոց
* «Լայֆ» հյուրանոց
* «Եվմարի» հյուրանոց
* «Կասկադ» հյուրանոց
* «Անի» հյուրանոց

== Մշակույթ ==
Ջերմուկում գործում է [[Հայաստանի ազգային պատկերասրահ]]ի [[Ջերմուկի պատկերասրահ|Ջերմուկի մասնաճյուղը]], որը հիմնադրվել է [[1972]] թվականին։ Ցուցադրվում են կերպարվեստի հայ վարպետների՝ [[Մարտիրոս Սարյան]]ի, [[Արա Սարգսյան]]ի, [[Սարգիս Մուրադյան]]ի, [[Արա Հարությունյան]]ի, [[Հարություն Կալենց|Կալենց]] [[Արմինե Կալենց|ամուսինների]], [[Հակոբ Հակոբյան]]ի, [[Ռուդոլֆ Խաչատրյան]]ի և այլոց [[Գեղանկարչություն|գեղանկարչական]], [[գրաֆիկա]]կան և [[Քանդակագործություն|քանդակագործական]] աշխատանքները։ Պարբերաբար փոփոխվում են ցուցանմուշները և կազմակերպվում են անհատական ցուցահանդեսներ<ref name=Jermuk>{{Cite web |title=Ջերմուկ |url=http://vdzor.gov.am/about-communities/759/ |accessdate=2014 Հունիսի 5}}{{Չաշխատող արտաքին հղում|bot=InternetArchiveBot }}</ref>։

=== Քաղաքաշինություն ===
[[Պատկեր:Hyatt place Jermuk (1).jpg|մինի|Hyatt place]]
Ջերմուկի առաջին գլխավոր հատակագիծը կազմվել է 1945 թ.-ին (ճարտարապետ՝ Պ․ Մսրյան), 1952 թ.-ին՝ երկրորդը (ճարտ․ Փ․ Մանուկյան), վերամշակվել Է՝ 1960–1962 թթ.-ին, որով և սկսվել է Ջերմուկի կառուցապատման նոր փուլը։

Արփայի կիրճի վրա կառուցված մեծ կամուրջը (1975) հնարավորություն է տվել բնակելի շինարարությունը կենտրոնացնել ձորի ձախափնյակում (երկու միկրոշրջաններ 6000 և 9000 բնակչի համար, [[Կեչուտ]] գյուղի նոր թաղամասը)։

Առողջավայրի կառուցապատման մեջ ակտիվ դեր են կատարում № 1 առողջարանը (1962, ճարտարապետ՝ Է․ Տիգրանյան), № 2 առողջարանը (1963), ըմպելասրահը (1966) և լողարանների շենքը (1969, երեքն էլ ճարտարապետ՝ Գ․ Թամանյան), առողջապահության մինիստրության ընդունարանը (1952, ճարտարապետ Մ․ Գրիգորյան) և նրա IV վարչության առողջարանը, հյուրանոցները (առաջինը՝ ճարտարապետ Հ․ Հակոբյան, նորը՝ Զ․ Բախշինյան), [[1980]]-ական թթ․ կառույցներից՝ Հայկական ատոմակայանի առողջարանը (ճարտարապետ Մ․ Միքայելյան և Ս․ Ումեդյան), ՀԱՄԽ–ի առողջարանը (ճարտարապետ Մ․ Միքայելյան) և Ջերմուկի հասարակական–մարգական համալիրը (ճարտարապետ Մ․ Միքայելյան), Արփա–Սևան համալիրի գլխավոր ջրամբարը՝ ափին տեղադրված հանգրվանային շենքերով<ref name=hsh/>։

=== Պատմամշակութային կառույցներ ===
Արփայի վերին հոսանքի կիրճում են գտնվում քարայրների համալիրը (բրոնզե դարի ժամանակից), Սբ. Հովհաննես եկեղեցին, «Թուխ Մանուկ» և Սբ. Գևորգ մատուռները։

Ջերմուկի անտառային կածանում է գտնվում ֆիդայիներին նվիրված արձանաշարը, որի հեղինակն է քանդակագործ [[Հովհաննես Մուրադյան]]ը։
<gallery mode="packed" heights="180">
Աղբյուր Սերոբ.jpg|[[Աղբյուր Սերոբ]]ի քանդակը Ջերմուկում
Արաբո.JPG|[[Արաբո]]յի քանդակը Ջերմուկում
Սոսե Մայրիկ.JPG|[[Սոսե]]ի քանդակը Ջերմուկում
Նիկոլ-Դուման.jpg|[[Նիկոլ Դուման]]ի քանդակը Ջերմուկում
Հրայր Դժոխքի քանդակը Ջերմուկում.jpg|[[Հրայր Դժոխք]]ի քանդակը Ջերմուկում
Մախլուտո.JPG|[[Մախլուտո]]յի քանդակը Ջերմուկում
</gallery>

=== Սպորտ ===
Ջերմուկն իր ակտիվ մասնակցությունն ունի [[շախմատ]]ային բազմաթիվ առաջնությունների ու հուշամրցաշարերի անցկացման գործում, որոնցից մի քանիսը դարձել են բարի ավանդույթ։ 2006 թվականից սկսած Ջերմուկում են անցկացվում շախմատի միջազգային պատանեկան մրցաշարերը։ 2007 թվականից սկսած Ջերմուկում անցկացվում են մի շարք միջազգային մրցաշարեր և առաջնություններ, որոնց թվում նաև՝ [[Կարեն Ասրյան]]ի անվան միջազգային հուշամրցաշարը<ref name=Jermuk/>։

== Ջերմուկի ճոպանուղին ==
[[Պատկեր:Ջերմուկի անտառային արգելավայր11 (18).JPG|մինի|աջից|200px|Ջերմուկի ճոպանուղին]]
Ջերմուկի ճոպանուղին գտնվում է քաղաքի սկզբնամասում, կառուցվել է 2007 թվականի աշնանը ավստրիական "Leitner" կազմակերպության կողմից։

Ճոպանուղու երկարությունը 1000 մ է։ Ներքևի և վերևի հենասյուների միջև եղած բարձրության տարբերությունը 400 մ է։ Ամենաբարձր կետը գտնվում է 2480 մ բարձրության վրա, որտեղ գործում է ռեստորան-սրճարան։ Ունի 2 սահուղի։ Առաջինի երկարությունը 1450 մ է, երկրորդինը՝1550 մ։ Տեղերի թիվը՝ 200: Ներքևում գործում է սահատախտակների և դահուկների վարձույթի կետ, սրճարան և ավտոկայանատեղի<ref name=Jermuk/>։

== Քույր քաղաքներ ==
* [[Պատկեր:Flag of France (1794–1815, 1830–1974, 2020–present).svg|22px|ոչ մի]] [[Սեն Ռաֆայել (Վար)|Սեն Ռաֆայել]], [[Ֆրանսիա]]
* [[Պատկեր:Flag of Kazakhstan.svg|22px|ոչ մի]] [[Շչուչինսկ]], [[Ղազախստան]]
* [[Պատկեր:Flag of Russia.svg|22px|ոչ մի]] [[Արխանգելսկ]], [[ Ռուսաստան]]


== Ֆոտոպատկերասրահ ==
<gallery mode="packed" heights="180">
Պարող աղջիկներ, Ջերմուկ.jpg|
Իսրայել Օրի, Ջերմուկ ..jpg|[[Իսրայել Օրու հուշարձան (Ջերմուկ)|Իսրայել Օրու հուշարձան]]
Ջերմուկի անտառային արգելավայր (2).JPG|
Գլաձոր, Ջերմուկ.jpg|«Գլաձոր» առողջարան
Hyatt place (2).jpg|Hyatt place
Jermuk Bridge.jpg|
Jermuk landscape.jpg|
Ջերմուկի անտառային արգելավայր (5).JPG|
Սպորտկոմպլեկսի շենք, Ջերմուկ.jpg|
Gayane Jermuk..JPG|Սուրբ Գայանե եկեղեցի
Հուշարձան, Ջերմուկ.JPG|
Երազանքների կամարը և Վարդան Մամիկոնյանի անձեռակերտ կիսանդրին-բնության հուշարձաններ.jpg|Երազանքների կամարը և Վարդան Մամիկոնյանի անձեռակերտ կիսանդրին-բնության հուշարձաններ
</gallery>

== Տես նաև ==
* [[Ջերմուկի պատմության և մշակույթի անշարժ հուշարձանների ցանկ (Վայոց ձորի մարզ)]]

== Գրականություն ==
* Հակոբյան Թ․ Խ․, Սովետական Հայաստանի քաղաքները, Ե․, 1977
* Աղաջանյան Գ․ Ի․, Թոփչյան ժ․ Ս․, Հայաստանի առողջարանները և առողջավայրերը, Ե․, 1968
* Агаджанян Г․ И․, Всесоюзный больнеопитьевой курорт Джермук, Е․, 1966

== Ծանոթագրություններ ==
{{ծանցանկ}}

== Արտաքին հղումներ ==
* [https://jermukigradaran.am Ջերմուկի գրադարան]
* [https://visitjermuk.am/ Այցելեք Ջերմուկ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210226210727/https://visitjermuk.am/ |date=2021-02-26 }}
{{Հայաստանի քաղաքներ}}
{{Վայոց ձորի մարզ}}
{{Արտաքին հղումներ}}
{{ՀՍՀ}}

{{Օրվա հոդված նախագծի մասնակից}}

[[Կատեգորիա:Ջերմուկ]]
[[Կատեգորիա:Ջերմուկ համայնքի բնակավայրեր]]
[[Կատեգորիա:Վայոց ձոր գավառի բնակավայրեր]]
[[Կատեգորիա:Վայոց ձորի մարզի տեսարժան վայրեր]]