Դիտել Ջորջ Բուլ էջի վիքիկոդը

{{Տեղեկաքարտ Գիտնական}}
'''Ջորջ Բուլ''' ({{ԱԾ}}), անգլիացի մաթեմատիկոս ու տրամաբան, [[մաթեմատիկական տրամաբանություն|մաթեմատիկական տրամաբանության]] հիմնադիրը։ Հանրահաշվի և [[տրամաբանություն|տրամաբանության]] համանմանության հիման վրա Բուլը տրամաբանությունը դիտում էր որպես [[հանրահաշիվ]], որը պարունակում է միայն 0 ու 1 թվերը և [[թվաբանություն|թվաբանության]] բոլոր չորս գործողությունները։ Բուլը տրամաբանության հիմնական խնդիրը համարում է անհայտ տերմինի նկատմամբ տրամաբանական հավասարումների լուծումը և տրված տրամաբանական հավասարումներից որոշ տերմինների արտաքսումը։ Այս հիմքի վրա զուգահեռ է անցկացվում նաև հանրահաշվի և դասերի տրամաբանության միջև։ Բուլի գաղափարները հետագայում հիմք հանդիսացան նոր տրամաբանական հաշիվների, մաթեմատիկական տրամաբանության տեխնիկական կիրառության, մասնավորապես՝ [[ռելեկոնտանտային սխեմաներ]]ի տեսության ստեղծման համար։ Հիմնական աշխատություններն են «Տրամաբանության մաթեմատիկական վերլուծություն»-ը (1847) և «Մտածողության օրենքների հետազոտություն» (1854), երկուսն էլ անգլերեն։

== Կենսագրություն ==
Ջորջ Բուլը ծնվել և մեծացել է արհեստավոր Ջոն Բուլի ընտանիքում, ով հետաքրքրվում էր [[գիտություն|գիտությամբ]]։ Հայրը՝ մաթեմատիկայի և տրամաբանության մեծ սիրահար, իր որդուն առաջին դասերն էր տվել, սակայն վերջինս վաղ հասակում չէր ցուցաբերում իր տաղանդը դեպի [[ճշգրիտ գիտություն]]ները։ Ջորջի առաջին սերն էին դասական հեղինակները։

Միայն տասնյոթ տարեկան հասակում Բուլը հասավ [[բարձրագույն մաթեմատիկա]]յին, դանդաղ առաջ գնալով, քանի որ նա չուներ իրեն օգնող ուսուցիչներ։

Տասնվեց տարեկանից Բուլը՝ որպես ուսուցչի օգնական, սկսեց աշխատել մասնավոր դպրոցում Դոնկաստերում և իր ամբողջ կյանքի ընթացքում շարունակում էր դասավանդել տարբեր պաշտոններում։
[[1855]] թվականին ամուսնացավ Մերի Էվերեստի հետ, ով հայտնի աշխարհագետ Ջորջ Էվերեստի զարմուհին էր։ Մերին նույնպես զբաղվում էր գիտությամբ և դասավանդում, իսկ ամուսնու մահից հետո իր կյանքը նվիրեց Ջորջ Բուլի՝ տրամաբանության մեջ ներդրումը հայտնի դարձնելուն։
Նրանց չորս դուստրերը նույնպես հայտնի դարձան որպես գիտնականներ կամ գիտնականների ընտանիքի անդամներ։ Ալիսիա Բուլը երկրաչափագիր էր, Լյուսի Բուլը՝ քիմիկոս, Մերին գրող և մաթեմատիկոս Չարլզ Հովարդ Հինտոնի կինն էր, Մարգարետը՝ մաթեմատիկոս Ջեֆրի Ինգրամ Թեյլորի մայրը։ Նրանց հինգերորդ դուստրը՝ Էթել Լիլիան Վոյնիչը, հռչակավոր գրող դարձավ։
Ջորջ Բուլը մահացավ հիսուն տարեկան հասակում [[թոքաբորբ]]ից։

== Աշխատանքներ ==
Բուլի առաջին աշխատանքը «Անալիտիկ տրանսֆորմացիայի տեսության հետազոտություններ» անվանումով տպագրվել է [[Քեմբրիջի մաթեմատիկական ամսագիր|Քեմբրիջի մաթեմատիկական ամսագրում]] 1840 թվականի փետրվարին (հատոր 2, համար 8, էջեր&nbsp;64–73)<ref>A list of Boole's memoirs and papers is in the ''Catalogue of Scientific Memoirs'' published by the Royal Society, and in the supplementary volume on differential equations, edited by Isaac Todhunter. To the ''Cambridge Mathematical Journal'' and its successor, the ''Cambridge and Dublin Mathematical Journal'', Boole contributed 22 articles in all. In the third and fourth series of the ''Philosophical Magazine'' are found 16 papers. The Royal Society printed six memoirs in the ''Philosophical Transactions'', and a few other memoirs are to be found in the ''Transactions'' of the Royal Society of Edinburgh and of the Royal Irish Academy, in the ''Bulletin de l'Académie de St-Pétersbourg'' for 1862 (under the name G. Boldt, vol. iv. pp.&nbsp;198–215), and in ''Crelle's Journal''. Also included is a paper on the mathematical basis of logic, published in the ''Mechanic's Magazine'' in 1848.</ref>:

1841 թվականին Բուլը տպագրեց մեծ ազդեցություն գտած հոդված՝ «Հաստատունների տեսության մասին» վերնագրով<ref name="SED">{{Sep entry|boole|George Boole|Stanley Burris}}</ref>։ «Վերլուծության ընդհանուր մեթոդ» աշխատության համար 1844 թվականին Բուլը [[Լոնդոնի թագավորական ընկերություն|Թագավորական ընկերությունից]] մեդալ ստացավ։ Այն մեծ դեր ունեցավ [[Դիֆերենցիալ հավասարումներ|գծային դիֆերենցիալ հավասարումների]] տեսության զարգացման մեջ<ref>Andrei Nikolaevich Kolmogorov, Adolf Pavlovich Yushkevich (editors), ''Mathematics of the 19th Century: function theory according to Chebyshev, ordinary differential equations, calculus of variations, theory of finite differences'' (1998), pp. 130–2; [https://books.google.am/books?id=Mw6JMdZQO-wC&pg=PA130 Google Books].</ref>։ 1847 թվականին Բուլը տպագրեց իր «Տրամաբանության մաթեմատիկական վերլուծություն», որը նրա առաջին աշխատանքն էր սիմվոլիկ տրամաբանության մեջ<ref>George Boole, [https://books.google.am/books?id=zv4YAQAAIAAJ&pg=PP9#v=onepage&q&f=false ''The Mathematical Analysis of Logic, Being an Essay towards a Calculus of Deductive Reasoning''] (London, England: Macmillan, Barclay, & Macmillan, 1847).</ref>։

[[1849]] թվականին [[Կորկ]] քաղաքում բացվեց նոր ուսումնական հաստատություն։ Ընկերների առաջարկով Բուլը սկսեց աշխատել այստեղ։ Նա դասեր էր տալիս։ Այս աշխատանքով Բուլը զբաղվեց մինչև կյանքի վերջ։

Ջորջ Բուլը համարվում է մաթեմատիկական տրամաբանության հայրը։ Նրա անունով է կոչվում մաթեմատիկական տրամաբանության բաժինը։ Բուլը պարզեց, որ որոշ բառեր մեծ նշանակություն ունեն մաթեմատիկայում։ Հենց այս գաղափարի վրա հիմնվելով նա իր ուսումնասիրությունների համար ստեղծեց մի յուրօրինակ այբուբեն։ Այդ այբուբենը ունի հիմնական և առանցքային երեք տարր։ Դրանք են «և»֊ը (համակարգ),«կամ»֊ը (համախումբ),«ոչ»֊ը (ժխտում)։ Այս երեք բառերը [[մաթեմատիկա]]յի կարևորագույն մասնիկներից են։

Բուլի գլխավոր գաղափարներից մեկը վերաբերվում էր ասույթներին։ Նա ասում էր, որ [[ասույթները]] կարող են լինել ճշմարիտ և կեղծ։ Հետագայում նրա այս գաղափարը մեծ լայն կիրառություն ունեցավ մաթեմատիկայում։

Բուլի որոշ նախագծերի և աշխատանքների շնորհիվ ստեղծվեց էլեկտրոնային համակարգիչը։

=== Դիֆերենցիալ հավասարումներ ===
Բուլը իր կյանքի ընթացքում մաթեմատիկայի թեմայով գրել է ավարտուն աշխատություն։ Առաջինը՝ «Աշխատություն դիֆերենցիալ հավասարումների մասին», տպագրվել է 1859 թվականին<ref>George Boole, ''A treatsie on differential equations'' (1859), [[iarchive:atreatiseondiff06boolgooga|Internet Archive]].</ref>, սրան հաջորդ տարի հաջորդել է «Աշխատություն սահմանափակ դիֆերենցիալների հանրահաշվի մասին»-ը։

=== Մաթեմատիկական անալիզ ===
[[Պատկեր:BooleWindow(bottom third).jpg|մինի|Լինկոլնի մայր տաճարի պատուհանի խճանկարից մի հատված, որը նվիրված է Բուլին]]
1857 թվականին Բուլը տպագրեց իր «Տրասցենդենտների համեմատությունը՝ սահմանափակ ինտեգրալների տեսության հիմունքներով» աշխատությունը<ref>{{Cite journal |last=Boole |first=George |year=1857 |title=On the Comparison of Transcendents, with Certain Applications to the Theory of Definite Integrals |journal=Philosophical Transactions of the Royal Society of London |volume=147 |pages=745–803 |doi=10.1098/rstl.1857.0037 |jstor=108643}}</ref>, որտեղ ուսումնասիրեց ռացիոնալ ֆունկցիայի մնացորդների գումարը։ Արդյունքներից մեկն էլ այսպես կոչված [[Բուլի հավասարում]]ն է՝
: <math>\mathrm{mes} \left\{ x \in \mathbb{R} \, \mid \, \Re \frac{1}{\pi} \sum \frac{a_k}{x - b_k} \geq t \right\} = \frac{\sum a_k}{\pi t} </math>
ցանկացած բնական թվի համար, որտեղ ''a''<sub>''k''</sub>&nbsp;>&nbsp;0, ''b''<sub>''k''</sub>, և ''t''&nbsp;>&nbsp;0<ref name="cmr">{{Cite book |last1=Cima |first1=Joseph A. |title=Quadrature domains and their applications |last2=Matheson |first2=Alec |last3=Ross |first3=William T. |publisher=Birkhäuser |year=2005 |series=Oper. Theory Adv. Appl. |volume=156 |location=Basel |pages=79–111 |chapter=The Cauchy transform |mr=2129737}}</ref>: Այս հավասարումը մեծ դեր է խաղում Հիլբերտի տրանսֆորմացիայի տեսության մեջ<ref name="cmr" />

=== Սիմվոլիկ տրամաբանություն ===
{{main|Բուլյան հանրահաշիվ}}
1847 թվականին Բուլը տպագրեց իր «Տրամաբանության մաթեմատիկական վերլուծություն» աշխատությունը։

== Հիշատակ ==
* Ջորջ Բուլի անվամբ 1964 թվականին Լուսնի վրա խառնարան է կոչվել։
* Բուլի պատվին է անվանվել ծրագրավորման [[Bool]]ean փոփոխականը։
* 2015 թվականին Իռլանդիայի Կորկի ազգային ինստիտուտը տոնում է Բուլի ծննդյան 200-ամյակը<ref>[http://booleconferences.ucc.ie Boole Conferences 2015]</ref><ref>[http://georgeboole.com George Boole 200]</ref>։

== Ծանոթագրություններ ==
{{ծանցանկ|2}}
{{Արտաքին հղումներ}}
{{ՀՍՀ|հատոր=2|էջ=589}}

{{DEFAULTSORT:Բուլ, Ջորջ}}
[[Կատեգորիա:19-րդ դարի անգլիացի գրողներ]]
[[Կատեգորիա:19-րդ դարի փիլիսոփաներ]]
[[Կատեգորիա:Անգլիացի գիտնականներ]]
[[Կատեգորիա:Անգլիացի մաթեմատիկոսներ]]
[[Կատեգորիա:Անգլիացի փիլիսոփաներ]]
[[Կատեգորիա:Բրիտանական ակադեմիայի անդամներ]]
[[Կատեգորիա:Թոքաբորբից մահացածներ]]
[[Կատեգորիա:Իռլանդացի գիտնականներ]]
[[Կատեգորիա:Իռլանդացի փիլիսոփաներ]]
[[Կատեգորիա:Հավանականությունների տեսության մասնագետներ]]
[[Կատեգորիա:Մաթեմատիկայի փիլիսոփաներ]]
[[Կատեգորիա:Մաթեմատիկոսներ այբբենական կարգով]]
[[Կատեգորիա:Վիկտորյական դարաշրջանի անձինք]]
[[Կատեգորիա:Մաթեմատիկական տրամաբաններ]]
[[Կատեգորիա:Անգլիացի թարգմանիչներ]]
[[Կատեգորիա:Բուլյան հանրահաշիվ]]
[[Կատեգորիա:19-րդ դարի թարգմանիչներ]]