Դիտել Ջրածին էջի վիքիկոդը

{{Քիմիական տարր
| անվանում = Ջրածին / Hydrogenium (H) 
| սիմվոլ = H
| համար = 1 
| արտաքին տեսք = [[Պատկեր:Hydrogen discharge tube.jpg|230px|Ջրածինը լիցքավորված խողովակում]]<br />Առանց գույն, հոտ և համ
| ատոմային զանգված = [1,00784; 1,00811]<ref name="range">Указан диапазон значений атомной массы в связи с различной распространённостью изотопов в природе.</ref><ref name="iupac atomic weights">{{Ռուսերեն հոդված|автор=Michael E. Wieser, Norman Holden, Tyler B. Coplen, John K. Böhlke, Michael Berglund, Willi A. Brand, Paul De Bièvre, Manfred Gröning, Robert D. Loss, Juris Meija, Takafumi Hirata, Thomas Prohaska, Ronny Schoenberg, Glenda O’Connor, Thomas Walczyk, Shige Yoneda, Xiang‑Kun Zhu|заглавие=Atomic weights of the elements 2011 (IUPAC Technical Report)|ссылка=http://iupac.org/publications/pac/85/5/1047/|язык=en|издание=Pure and Applied Chemistry|год=2013|том=85|номер=5|страницы=1047-1078|doi=10.1351/PAC-REP-13-03-02|issn=0033-4545 }}</ref>
| ատոմի շառավիղ = 53
| իոնիզացման էներգիա 1 = 1311,3 (13,595)
| կոնֆիգուրացիա = 1s<sup>1</sup>
| կովալենտային շառավիղ = 32
| իոնի շառավիղ = 54 (−1 e)
| էլեկտրաբացասականություն = 2,20<ref>{{cite web|url=http://www.webelements.com/hydrogen/electronegativity.html|title=Hydrogen: electronegativities|lang=en|publisher=Webelements|accessdate=2010 թ․ հուլիսի 15}}</ref>
| օքսիդացման աստիճան = +1, 0, -1
| խտություն = 0,0000899 (273 [[Կելվին|Կ]] (0&nbsp;°C))
| ջերմունակություն = 28,47<ref name="ХЭ">{{Ռուսերեն գիրք
|автор = Редкол.:Кнунянц И. Л. (гл. ред.)
|заглавие = Химическая энциклопедия: в 5 т
|место = М.
|издательство = Советская энциклопедия
|год = 1988
|том = 1
|страницы = 400—402
|страниц = 623
|тираж = 100 000
}}
</ref>
| ջերմահաղորդականություն = 0,1815
| հալման ջերմաստիճան = 14,01
| հալման ջերմունակություն = 0,117
| եռման ջերմաստիճան = 20,28
| մոլային ծավալ = 14,1
| բյուրեղացանցի կառուցվածք = հեքսագոնալ
| բյուրեղացանցի տվյալներ = a=3,780 c=6,167
}}

'''Ջրածին''' ({{Lang-lat|Hydrogenium}}), [[պարբերական համակարգ]]ի առաջին տարրն է։ Առաջին անգամ մաքուր վիճակում ստացել է [[Հենրի Կավենդիշ]]ը [[1766]] թվականին։ Այն [[տիեզերք]]ում ամենատարածված [[Քիմիական տարրեր|տարր]]ն է։ Երկրի վրա այն գտնվում է հիմնականում միացությունների ձևով։ Ջրածինը միացություններում միավալենտ է։

Ջրածնի [[ատոմ]]ը կազմված է մեկ [[պրոտոն]] ունեցող միջուկից և մեկ [[էլեկտրոն]]ից։ Հանդես է գալիս H<sub>2</sub> պարզ [[նյութ]]ի ձևով։

== Պատմություն ==
Ջրածինը հայտնաբերվել է [[16-դ դար]]ի կեսերին [[Պարացելս]]ի կողմից, որը ստացել է [[երկաթ]]ի վրա [[ծծմբական թթու]] ազդելով։ [[1766]] թվականին [[Կավենդիշ]]ը հաստատել է նրա հատկությունները և ցույց է տվել նրա տարբերությունը մյուս գազերից և անվանել է «այրվող օդ»։ [[Լավուազիե]]ն [[1783]] թվականին առաջին անգամ ջրածին ստացավ ջրից և ապացուցեց, որ [[ջուր]]ը ջրածնի և [[Թթվածին|թթվածնի]] քիմիական միացությունն է և նրան անվանեց «''հիդրոգենիում''», որը նշանակում է ջուր ծնող։ Ջրածինը երկրի վրա հանդես է գալիս միացություններում՝ ջրում, նավթում, կենդանի [[հյուսվածքներ]]ում, իսկ ազատ վիճակում՝ շատ չնչին քանակներով [[մթնոլորտ]]ի վերին շերտերում։

Ջրածին անջատվում է նաև հրաբխային ժայթքումների ժամանակ։ Սպեկտրոսկոպի օգնությամբ ջրածին հայտնաբերվել է արեգակի և աստղերի վրա։

[[Տիեզերք]]ի նյութը ժամանակակից պատկերացումներով կազմված է 30-50%-ի չափով ազատ ջրածնից, որի ատոմը հանդիսանում է [[տիեզերք]]ի կառուցման հիմնական աղյուսիկը։
[[Պատկեր:Emissions Spectra.webm|մինի|Hydրածնի սպեկտրի փորձարկում]]
Բացի ջրածնից՝ 1 ատոմական զանգվածով, հայտնի են նաև 2 և 3 ատոմական զանգվածներով ջրածիններ՝ ծանր ջրածիններ՝ [[դեյտերիում]] (D) և [[տրիտիում]] (T), որոնք թթվածնի հետ առաջացնում են ծանր ջուր։

== Անվան ծագում ==
[[1787]] թվականին Ա․ Լավուազիեն «այրվող գազը» դասակարգեց [[քիմիական տարրեր]]ի շարքը և անվանեց ջրածին ''hydrogène'' ({{lang-grc|ὕδωρ}} - «ջուր» և {{lang-grc2|''γεννάω''}} - «ծնում եմ») - «ջուր ծնող»։

[[1801]] թվականին Ա․ Լավուազիեն հետևորդ ակադեմիկոս Վ. Մ. Սևերգինը ջրածինը անվանեց «ջրաստեղծ նյութ», նա գրել է<ref>''Севергин В. М.'' Пробирное искусство, или руководство к химическому испытанию металлических руд и других ископаемых тел. СПб.: Издание Имп. АН, 1801. C. 2.</ref>.

{{քաղվածք|«Ջրածնային նյութերը թթվածնի հետ առաջացնում են ջուր։ Այս փաստը կարելի է ապացուցել, ինչպես բանաձևով, այնպես էլ կազմությամբ։»}}

== Տարածվածություն==
[[Պատկեր:PIA01966 Saturn and its Ring System.jpg|մինի|Սատուրն։ Մոլորակը բաղկացած է հիմնականում ջրածնից և հելիումից։]]
=== Տիեզերքում ===
Ջրածինը ամենատարածված տարրն է [[տիեզերք]]ում<ref name=autogenerated1>[http://www.chemister.ru/Chemie/records.htm Книга рекордов Гиннесса для химических веществ]</ref>։ Կազմում է [[աստղեր]]ի և արևի զանգվածի մոտ կեսը (պլազմայի ձևով), արեգակի մթնոլորտի 84 %-ը, միջաստղային միջավայրի և միգամածությունների հիմնական մասը։ Աստղերի ընդերքում՝ ջրածնի ատոմների միջուկներից՝ [[պրոտոններ]]ից սինթեզվում են [[հելիում]]ի ատոմի միջուկներ (ջերմամիջուկային սինթեզ), անջատվում է ահռելի քանակներով էներգիա։

Ջրածինը հայտնաբերվել է նաև այլ մոլորակների մթնոլորտում (H<sub>2</sub>)։

=== Երկրի ընդերքում և կենդանի օրգանիզմներում ===
Ջրածնի պարունակությունը [[երկրակեղև]]ում (ըստ զանգվածի) 0,15 % է, ընդհանուր պարունակությունը երկրի վրա՝ 1 % (16 %՝ ըստ ատոմների թվի)։ Ազատ վիճակում հանդիպում է հազվադեպ՝ որոշ հրաբխային և այլ բնական գազերում, օդում՝ 1•10<sup>−4</sup>։ Մթնոլորտի վերին շերտերում ջրածնի պարունակությունը շատ ավելի մեծ է, մերձերկրյա տարածությունում առաջացնում է երկրի պրոտոնային ռադիացիոն գոտին։

Ջրածինը մտնում է ամենատարածված նյութի՝ ջրի (11, 19% ըստ զանգվածի), նաև [[Քարածուխ|քարածխի]], [[նավթ]]ի, [[բնական գազ]]երի, [[կավ]]երի, կենդանական և բուսական օրգանիզմների բաղադրության մեջ։

Ջրածնի իզոտոպային բաղադրությունը տարբեր տեղերում նույնը չէ․ ծանր ջրածինի (D) պարունակությունը [[օվկիանոսներ]]ի վերին շերտերում ավելի մեծ է, քան մթնոլորտային տեղումներում և սառցադաշտերում։

== Ստացում ==
[[Պատկեր:H-Oxide.PNG|300px|մինի|Ջրածնի օքսիդների տարբեր սխեմատիկ ներկայացուցիչները]]
[[Պատկեր:Hydrogen Deuterium Tritium Nuclei Schmatic-de.svg|մինի|400px|Ջրածին, դեյտերիումի, Տրիտիումի]]
{{Հիմնական հոդված|Ջրածնի արտադրություն}}
* Ջրածնից փոքր իոնացման պոտենցիալներով [[մետաղ]]ների և [[թթու]]ների փոխազդեցությունից (բացի HNO<sub>3</sub> և խիտ H<sub>2</sub>SO<sub>4</sub>-ից).
:: <math>\mathsf{Zn + 2HCl \ \rightleftarrows{}\ ZnCl_2 + H_2}</math>

:: <math>\mathsf{Fe + H_2SO_4 \ \rightleftarrows{}\ FeSO_4 + H_2}</math>

* [[Ալկալիական մետաղներ|Ալկալիական]] և [[հողալկալիական մետաղներ|հողալկալիական]] մետաղների ու ջրի փոխազդեցությունից.

:: <math>\mathsf{Na + 2H_2O \ \rightleftarrows{}\ 2NaOH + H_2}</math>

:: <math>\mathsf{Ca + 2H_2O \ \rightleftarrows{}\ Ca(OH)_2 + H_2}</math>

* Որոշ մետաղների կամ [[ոչ մետաղ]]ների և ալկալու ջրային լուծույթի փոխազդեցությունից.

:: <math>\mathsf{2Al + 2NaOH + 6H_2O \rightarrow 2Na[Al(OH)_4] + 3H_2\uparrow}</math>

:: <math>\mathsf{Zn + 2KOH + 2H_2O \rightarrow K_2[Zn(OH)_4] + H_2\uparrow}</math>

:: <math>\mathsf{Si + 2NaOH + H_2O \rightarrow Na_2SiO_3 + 2H_2}</math>

* [[Մետաղներ]]ի հիդրիդների և ջրի կամ [[թթուներ]]ի փոխազդեցությունից.

:: <math>\mathsf{NaH + H_2O \rightarrow NaOH + H_2\uparrow}</math>

:: <math>\mathsf{CaH_2 + 2HCl \rightarrow CaCl_2 + 2H_2\uparrow}</math>

* Ալկալիների, [[թթուներ]]ի և որոշ [[աղեր]]ի ջրային լուծույթների [[էլեկտրոլիզ]]ով.

: <math>~\mathrm{ 2NaCl+2H_2O\xrightarrow{electroliz^\circ }\ 2NaOH + Cl_2\uparrow +H_2\uparrow}</math>

: <math>~\mathrm{2H_2O\xrightarrow{NaOH^\circ }\ 2H_2 +O_2\uparrow}</math>

* Շիկացած ածխի և ջրային գոլորշու փոխազդեցությունից (1000°С).

:: <math>\mathsf{C + H_2O \rightarrow CO + H_2\uparrow}</math>

*Երկաթագոլորշային եղանակով՝ շիկացած [[երկաթ]]ի և ջրային գոլորշու փոխազդեցությունից.

:: <math>\mathsf{3Fe + 4H_2O \rightarrow Fe_3O_4 + 4H_2\uparrow}</math>

* [[Մեթան]]ի կոնվերսիայով (փոխարկմամբ) (900°С).

:: <math>\mathsf{CH_4 + H_2O \rightarrow CO + 3H_2\uparrow}</math>
կամ
:: <math>\mathsf{CH_4 + 2H_2O \rightarrow CO_2 +4 H_2\uparrow}</math>

== Ֆիզիկական հատկություններ ==
[[Պատկեր:NASA Hydrogen spectrum.jpg|400px|thumb|left|[[Ճառագայթման սպեկտր]] ]]
[[Պատկեր:Emission spectrum-H.svg|400px|thumb|left|Ճառագայթման սպեկտր ջրածնի ատոմում։ 4 տեսանելի գազերի սպեկտրալ գիծը Բալմերի շարքում]]
Ջրածինը սովորական պայմաններում անգույն, անհամ, անհոտ [[գազ]] է։ 14,5 անգամ թեթև է [[օդ]]ից (ամենաթեթև գազն է)։[[Ջուր|Ջրում]] քիչ է լուծվում՝ 1 լ ջրում 20°С-ում լուծվում է 18 մլ ջրածին։-252,8°С-ում 1 [[մթնոլորտ]]ային ճնշման տակ ջրածինը դառնում է շարժուն հեղուկ, որը ևս անգույն է։

Ջրածինը լավ լուծվում է որոշ մետաղներում (Ni, Pd, Pt) 1 ծավալ [[պալադիում]]ում լուծվում է 850 [[ծավալ]] ջրածին՝ տաքացնելիս այն քանակապես անջատվում է։
Ջրածնի դիրքը 1 և 7 րդ խմբում պայմանավորված է նրանով, որ ջրածնի ատոմը կարող է կորցնել էլեկտրոն նմանվելով [[ալկալիական մետաղներ]]ին եվ վերցնել էլեկտրոն նմանվելով [[հալոգեններ]]ին այսպիսով ջրածնի ատոմը օժտված է վերօքս երկակիությամբ կարող է լինել և օքսիդիչ, և վերականգնիչ։

Ջրածնի ատոմը պարզագույնն է՝ բաղկացած է [[միջուկ]]ից և մեկ էլեկտրոնից, իոնացման պոտենցիալը՝ 13,595 Էվ, էլեկտրոնային խնամակցության էներգիան (հիմնական վիճակում գտնվող ատոմի և բացասական [[իոն]]ի էներգիաների տարբերությունը)՝ 0,754 էվ։ [[Քվանտային մեխանիկա]]յի օգնությամբ հաշված են ջրածնի ատոմի հնարավոր էներգետիկ վիճակները։

Այլ գազերի հետ համեմատած ջրածինն ունի ամենամեծ տեսակարար ջերմահաղորդականությունը՝ 4,12• 10<sup>−4</sup> կալ/սմ վրկ։ Ջրածինը չափազանց դժվար հեղուկացող գազ է (կրիտիկական ջերմաստիճանը՝ -240°С)։

Հեղուկ ջրածինը թեթև (70,8 կգ/մ<sup>3</sup>, -253°С), անգույն, դյուրաշարժ հեղուկ է։

Պինդ ջրածինը բյուրեղական է, [[խտություն]]ը՝ 88 կգ/մ<sup>3</sup>։ Սովորական պայմաններում ջրածնի մոլեկուլը երկատոմ է՝ Н<sub>2</sub> (ատոմների հեռավորությունը՝ 0,7414 А), դիսոցման էներգիան՝ 4,776 էվ (մոլ)։

== Իզոտոպներ ==
Իզոտոպները {{chem|1|1|H}} պրոտիում (ըստ զանգվածի 99,98 %), {{chem|2|1|H}} [[դեյտերիում]] (ըստ զանգվածի 0,02 %)։ Արհեստական եղանակով ստացվող {{chem|3|1|H}} [[տրիտիում]]։

Ատոմական համարը՝ 1, ատոմական զանգվածը՝ 1.008։ Ամենաթեթև տարրն է [[պարբերական համակարգ]]ում։ Երկրի կեղևի ամբողջ զանգվածի, ներառյալ ջուրը և օդը ջրածնին բաժին է ընկնում ընդամենը 1%։ Ջրածինը 14 անգամ թեթև է օդից։
<center>
{| class="wikitable"
 !
 ! Հալման<br /> ջերմաստիճան,<br />K 
             ! Եռման <br /> ջերմաստիճան,<br />K 
                   ! Եռակի<br /> կետ,<br />K / kPa 
                          ! Կրիտիկական<br /> կետ,<br />K / kPa
                                  ! Խտություն<br />հեղուկ / գազ,<br />կգ/մ³

 |-
 !H<sub>2</sub> 
          | 13,96 || 20,39 || 13,96 / 7,3 || 32,98 / 1,31 || 70,811 / 1,316
 |-
 !HD 
          | 16,65 || 22,13 || 16,6 / 12,8 || 35,91 / 1,48 || 114,0 / 1,802
 |-
 !HT 
          |    || 22,92 || 17,63 / 17,7 || 37,13 / 1,57 || 158,62 / 2,31
 |-
 !D<sub>2</sub> 
          | 18,65 || 23,67 || 18,73 / 17,1 || 38,35 / 1,67 || 162,50 / 2,23
 |-
 !DT 
          |    || 24.38 || 19,71 / 19,4 || 39,42 / 1,77 || 211,54 / 2,694
 |-
 !T<sub>2</sub> 
          | 20,63 || 25,04 || 20,62 / 21,6 || 40,44 / 1,85 || 260,17 / 3,136
 |}
</center>

== Իզոտոպների հատկություններ ==
Իզոտոպների հատկությունները ջրածնում բերված է աղյուսակում<ref>G. Audi, O. Bersillon, J. Blachot and A. H. Wapstra (2003). «The NUBASE evaluation of nuclear and decay properties». Nuclear Physics A 729: 3–128. DOI:10.1016/j.nuclphysa.2003.11.001. Bibcode: 2003NuPhA.729....3A.</ref><ref>G. Audi, A.H. Wapstra, and C. Thibault (2003). «The AME2003 atomic mass evaluation (II). Tables, graphs, and references.». Nuclear Physics A 729: 337—676. DOI:10.1016/j.nuclphysa.2003.11.003. Bibcode: 2003NuPhA.729..337A.</ref>։
<center>
{| class="wikitable" style="text-align:center;"
|-
!Իզոտոպ
! Z
! N
! Զանգված, ա. է. մ.
! Կայունություն
!Սպին
!Բնության մեջ, %
! colspan=2 | տեսակը և էներգիան
|-
| <sup>1</sup>H
| 1
| 0
| 1,007 825 032 07(10)
| կայուն
| {{Frac|1|2}}<sup>+</sup>
| 99,9885(70)
| colspan=2 |
|-
| <sup><nowiki>2</nowiki></sup>H
| 1
| 1
| 2,014 101 777 8(4)
| կայուն
| 1<sup>+</sup>
| 0,0115(70)
| colspan=2 |
|-
| <sup><nowiki>3</nowiki></sup>H
| 1
| 2
| 3,016 049 277 7(25)
| 12,32(2) տարի
| {{Frac|1|2}}<sup>+</sup>
|
| β<sup>−</sup> || 18,591(1) ԿէՎ
|-
| <sup>4</sup>H
| 1
| 3
| 4,027 81(11)
| 1,39(10){{e|−22}} վ
| 2<sup>−</sup>
|
| -n || 23,48(10) ՄէՎ
|-
| <sup>5</sup>H
| 1
| 4
| 5,035 31(11)
| ավելի քան 9,1{{e|−22}} վ
| ({{Frac|1|2}}<sup>+</sup>)
|
| -nn || 21,51(11) ՄէՎ
|-
| <sup>6</sup>H
| 1
| 5
| 6,044 94(28)
| 2,90(70){{e|−22}} վ
| 2<sup>−</sup>
|
| −3n || 24,27(26) ՄէՎ
|-
| <sup>7</sup>H
| 1
| 6
| 7,052 75(108)
| 2,3(6){{e|−23}} վ
| {{Frac|1|2}}<sup>+</sup>
|
| -nn || 23,03(101) ՄէՎ
|}
</center>

== Քիմիական հատկություններ ==
Ջրածնի ատոմը խիստ ռեակցիաունակ է և շատ արագ առաջացնում է H<sub>2</sub> [[մոլեկուլ]]ը։ Ատոմական ջրածնով աշխատող այրիչը ստեղծում է 4000 °С բարձր [[ջերմաստիճան]], որը պայմանավորված է H<sub>2</sub>-ի կապի մեծ [[էներգիա]]յով H+H→H<sub>2</sub> ΔH=-436 կՋ է։ Բացի հիդրիդներից, որտեղ ջրածնի [[օքսիդացման աստիճան]]ը -1 է, մնացած միացություններում ունի +1 օքսիդացման աստիճան։

Տաքացնելիս ջրածինը միանում է [[ոչ մետաղներ]]ի մեծ մասի (օքսիդանում է) և ակտիվ մետաղների (վերականգնվում է) հետ, առաջացնում [[հիդրիդներ]]։ Ոչ մետաղների հիդրիդներն անգույն, սովորաբար տհաճ հոտով, թունավոր գազեր են, մետաղներինը՝ սպիտակ, բյուրեղական (իոնական) նյութեր։

Ջրածնի և հալոգենների խառնուրդները պայթուցիկ են․ [[ֆտոր]]ի հետ անմիջապես, [[քլոր]]ի հետ պայթում է լուսավորելիս, անգամ -252&nbsp;°C-ում [[բրոմ]]ի և [[յոդ]]ի հետ՝ տաքացնելիս։ Առաջանում են հալոգենաջրածիններ՝ ֆտորաջրածին (HF), քլորաջրածին (НСl), բրոմաջրածին (HBr) և յոդաջրածին (HI), որոնց ջրային լուծույթներն ուժեղ [[թթուներ]] են։

Սովորական պայմաններում թթվածնի հետ ջրածինը միանում է դանդաղ, տաքացնելիս՝ պայթյունով։ Պայթուցիկ են 4-94 ծավավալ % H<sub>2</sub> պարունակող խառնուրդները՝ [[Թթվածին|թթվածնի]] և 4-74% Н<sub>2</sub> պարունակող խառնուրդները օդի հետ։

Ջրածինը թթվածնի հետ առաջացնում է նաև [[ջրածնի պերօքսիդ]]՝ H<sub>2</sub>0<sub>2</sub>։ Տաքացնելիս ջրածինը ծծմբի հետ միանում է հեշտությամբ, [[սելեն]]ի և [[տելուր]]ի հետ՝ դժվարությամբ։ Առաջանում են ծծմբաջրածին՝ H<sub>2</sub>S, սելենաջրածին՝ H<sub>2</sub>Se, և տելուրաջրածին՝ H<sub>2</sub>Te, որոնք տհաճ հոտով ջրում լուծելի գազեր են ([[լուծույթներ]]ը թթուներ են)։

Ջրածինը [[ազոտ]]ի հետ միանում է [[կատալիզատոր]]ի առկայությամբ՝ տաքացնելիս։ Ստացվում է [[ամոնիակ]], NH<sub>3</sub>, որի ելքը մեծանում է ճնշումը բարձրացնելիս։ Ազոտի մյուս միացությունները ջրածնի հետ՝ հիդրազինը (N<sub>2</sub>H<sub>4</sub>), և ազոտաջրածնական թթուն (NH<sub>3</sub>), [[հեղուկներ]] են։

Ատոմական ջրածինը միանում է [[ֆոսֆոր]]ի, [[արսեն]]ի և [[Անտիմոնիտ|անտիմոնի]] հետ։ Առաջանում են [[ֆոսֆին]]՝ PH<sub>3</sub>, արսին՝ AsH<sub>3</sub>, և ստիբին՝ SbH<sub>3</sub>, որոնք տհաճ հոտով, խիստ թունավոր գազեր են։

[[Ածխածին]]ը ջրածնի հետ միանում է բարձր ջերմաստիճաններում՝ առաջացնելով (կատալիզատորի բացակայությամբ) [[մեթան]]՝ CH<sub>4</sub>, որը [[ածխաջրածիններ]]ի պարզագույն ներկայացուցիչն է։ Սիլիցիումաջրածինները և բորաջրածինները՝ В<sub>2</sub>Н<sub>6</sub>, В<sub>4</sub>Н<sub>10</sub>, В<sub>5</sub>Н<sub>9</sub>, В<sub>5</sub>Н<sub>11</sub> և այլն, ստացվում են [[մագնեզիում]]ի, սիլիցիդի կամ բորիդի և թթուների փոխազդեցությամբ։ Տաքացնելիս ջրածինն իրենց օքսիդներից վերականգնում է բազմաթիվ [[մետաղներ]] (Mo, W, Cr, Fe, Си և այլն) և ոչ մետաղներ (Сl, Տ, N, Si և այլն)։

Ածխածնի (II) օքսիդը (СО) կատալիզատորի առկայությամբ Ջրածնով վերականգնելով ստանում են օրգանական նյութեր (НСНО, СН<sub>3</sub>ОН և այլն)։

Ջրածինը միանում է [[չհագեցած ածխաջրածիններ]]ի հետ, վերականգնում օրգանական միացությունները։ Ալկալիական, հողալկալիական և մի քանի այլ մետաղների հետ ջրածինը միանում է բարձր ջերմաստիճաններում առաջացնելով մետաղների հիդրիդներ՝ LiH, NaH, CaH<sub>2</sub>, ВеН<sub>2</sub> և այլն։ Այդ հիդրիդները կայուն են, հալվում են առանց քայքայվելու, ջրի առկայությամբ [[հիդրոլիզ]]վում են՝ անջատելով ջրածին, ուժեղ վերականգնիչներ են։ Նրանց հալույթները էլեկտրոլիտներ են, ենթարկվում են [[էլեկտրոլիզ]]ի (անոդի վրա անջատվում է ջրածին)։

Ջրածինը լավ է լուծվում բազմաթիվ մետաղներում (Pd, Pt, Ni և այլն)՝ առաջացնելով ներդրման պինդ լուծույթներ։ Մետաղներում լուծվելու ունակության շնորհիվ ջրածինը․ թափանցում է մետաղների միջով ([[դիֆուզիա]]), [[կոռոզիա]]յի է ենթարկում պողպատը (դեկարբոնացում)։

*[[Լույս]]ի կամ ջերմության ազդեցությամբ H<sub>2</sub> միանում է [[հալոգեններ]]ի և այլ [[ոչ մետաղներ]]ի հետ։

:: <math>\mathsf{H_2 + Cl_2 \rightarrow 2HCl}</math>

:: <math>\mathsf{H_2 + S \rightarrow H_2S}</math>

:: <math>\mathsf{3H_2 + N_2 \rightarrow 2NH_3}</math> (400-500°С,p,Fe)

*Ջրածինը միանում է թթվածնի հետ՝ հսկայական քանակի [[էներգիա]]յի անջատմամբ (ջրածնաթթվածնային բոցի ջերմաստիճանը հասնում է 3000°С։

:: <math>\mathsf{2H_2 + O_2 \rightarrow 2H_2O + Q}</math>

այս գազերի 2։1 հարաբերությունը կոչվում է շառաչող գազ, քանի որ ավարտվում է պայթյունով։

*Ջրածինը ուժեղ վերականգնիչ է, այն վերականգնում է շատ մետաղներ իրենց օքսիդներից.

:: <math>\mathsf{PbO + H_2 \rightarrow Pb + H_2O}</math>

:: <math>\mathsf{CuO + H_2 \rightarrow Cu + H_2O}</math>

փոխազդում է նաև որոշ ոչ մետաղների օքսիդների հետ, ստացվում է ոչ մետաղ.

:: <math>\mathsf{2NO_2  + 4H_2 \rightarrow N_2 + 4H_2O}</math>

*Մետաղների հետ ջրածինը առաջացնում է հիդրիդներ, որոնք պինդ նյութեր են և կարծես ջրածնի շտեմարան լինեն, որովհետև ջրի հետ՝ տալիս են ջրածին, որը հնարավոր է ապագայում օգտագործել որպես վառելիք՝ [[բենզին]]ի փոխարեն։

:: <math>\mathsf{H_2 + 2Na \rightarrow 2NaH}</math>

:: <math>\mathsf{Ca + H_2 \rightarrow CaH_2}</math>

*[[Օրգանական քիմիա]]կան [[ռեակցիա]]ներում ջրածինը օգտագործում են հիդրացնելու համար։
<math>\mathsf{R\!\!-\!\!CH\!\!=\!\!CH\!\!-\!\!R'+H_2}\rightarrow\mathsf{R\!\!-\!\!CH_2\!\!-\!\!CH_2\!\!-\!\!R'}</math>

== Կիրառություն ==
Ջրածինը կիրառվում է դիրիժաբլների լցման համար, որպես թեթև գազ, վեր բարձրացնող ուժ, ավտոգեն զոդման ժամանակ բոցի ջերմաստիճանը հասնում է 2000&nbsp;°C–ի։ Քիմիական արդյունաբերությունում որպես վերականգնիչ հատկապես Ni, Pt, Pd-ի առկայությամբ, 1 ծավալ Pd-ի մեջ լուծվում Է 850 [[ծավալ]] ջրածին։ Օգտագործվում է [[քարածուխ]]ից արհեստական [[բենզին]]ի ստացման համար, [[ամոնիակ]]ի, [[սպիրտներ]]ի, հալոգենաջրածինների սինթեզում։

Անգլիացի քիմիկոս [[Ջոն Դալտոն]]ը [[19-րդ դար]]ի սկզբին առաջարկել է ջրածնի ատոմի [[զանգված]]ը, որպես ամենաթեթև տարր, ընդունել որպես ատոմական զանգվածի միավոր։ [[1815]] թվականին անգլիացի գիտնական Պրաուտր հայտնել է այն միտքը, որ բոլոր տարրերի ատոմները կառուցված են ջրածնի '''n''' ատոմներից։

[[Արեգակ]]ի վրա հայտնաբերվել է 69 [[քիմիական տարր]]՝ ջրածնի գերակշռությամբ։ Ջրածինը 5.1 անգամ շատ է, քան հելիումը և 10 հազար անգամ ավելի, քան բոլոր մետաղները միասին վերցրած (վերցրած ոչ թե կշռով, այլ ատոմների թվով)։ Այդ ջրածինը ծախսվում է ոչ միայն էներգիա արտադրելու վրա։ Ջերմա- միջուկային պրոցեսների ընթացքում նրանից առաջանում են նոր քիմիական տարրեր, իսկ արագացված [[պրոտոն]]ները արտանետվում են՝ մերձարեգակնային քամի։ Այս երևույթը հայտնաբերվել է վերջերս՝ կոսմիկական տարածքն ուսումնասիրելու ժամանակ՝ արհեստական արբանյակների օգնությամբ։

Այն որոշակի վտանգ է ներկայացնում տիեզերագնացների համար։ Բացի այդ՝ պրոտոնների հոսքն առաջ է բերում երկրորդային կոսմիկական ճառագայթում, որը հասնում է մինչև երկրի մակերևույթ։ Առաջացող մագնիսային փոթորիկները կարող են ազդել կենսագործունեության պրոցեսների վրա և երկրի մագնիսային դաշտի կողմից կլանված ջրածնի միջուկը չի կարող չազդել կոսմոսի հետ նրա զանգվածափոխանակության վրա։

Մեծ քանակությամբ ջրածին կիրառվում է [[ամոնիակ]], [[Աղաթթու|HCl]] սինթեզելու համար, հեղուկ [[ճարպ]]երի հիդրոգենացման համար։ Որպես թեթև [[գազ]] [[հելիում]]ի հետ լցնում էին օդապարիկները։ Ջրածինը օգտագործում են բարձր [[ջերմաստիճան]] ստանալու համար (3000-4000°С)։ Սակայն ջրածնի ամենալուրջ խնդիրը՝ միջուկային այս ռեակցիան է <sup>2</sup><sub>1</sub>H+<sup>3</sup><sub>1</sub>H=<sup>4</sup><sub>2</sub>He+n+17,6 կՋ

Այս ռեակցիան ընթանում է 10 միլիոն աստիճանում, եթե հնարավոր լիներ կառավարել այս ռեակցիան, մարդկությունը կլուծեր էներգիայի պրոբլեմը։

Կարևոր է նաև պինդ վիճակում ջրածնի ստացումը (մետաղական ջրածին), որը օժտված է գերհաղորդականությամբ։

== Տես նաև ==
* [[Պարբերական աղյուսակ]]
* [[Հիդրոգենացում]]
*[[Քիմիական կապ]]
*[[Հիդրոնիում]]

== Ծանոթագրություններ ==
{{ծանցանկ}}

== Գրականություն ==
* Մոլորակի աղյուսները, հեղինակ՝ Մ. Գ. Զալինյան, էջեր՝ 7-8
* {{cite book| title=Chart of the Nuclides| edition=17th| publisher= Knolls Atomic Power Laboratory|date=2010| url=http://www.nuclidechart.com/|isbn=978-0-9843653-0-2}}
* {{cite journal| last=Ferreira-Aparicio| first=P| first2=M. J.|last2=Benito|first3=J. L. |last3=Sanz| date=2005| title=New Trends in Reforming Technologies: from Hydrogen Industrial Plants to Multifuel Microreformers| journal=Catalysis Reviews| volume=47| pages=491–588|doi=10.1080/01614940500364958| issue=4}}
* {{cite book|last=Newton|first=David E.|date=1994|title=The Chemical Elements|url=https://archive.org/details/chemicalelements00newt|publisher=Franklin Watts|location=New York|isbn=0-531-12501-7}}
* {{cite book|last=Rigden|first=John S.|date=2002|title=Hydrogen: The Essential Element|url=https://archive.org/details/hydrogenessentia0000rigd|publisher=Harvard University Press|location=Cambridge, Massachusetts|isbn=0-531-12501-7}}
* {{cite book|last=Scerri|first=Eric|date=2007|title=The Periodic System, Its Story and Its Significance,|url=https://archive.org/details/periodictableits0000scer|publisher=Oxford University Press|location=New York|isbn=0-19-530573-6}}

== Արտաքին հղումներ ==
* [https://feynmanlectures.caltech.edu/III_19.html The Hydrogen Atom and The Periodic Table - The Feynman Lectures on Physics]
* [http://www.physics.drexel.edu/~tim/open/hydrofin/ Basic Hydrogen Calculations of Quantum Mechanics] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060612225336/http://www.physics.drexel.edu/~tim/open/hydrofin/ |date=2006-06-12 }}
* [http://www.periodicvideos.com/videos/001.htm Hydrogen] at ''The Periodic Table of Videos'' (University of Nottingham)
<!-- access forbidden *[http://www.astro.washington.edu/users/larson/Astro150b/Lectures/JupSatUraNep/hydrogen_phase.gif Hydrogen phase diagram] -->
* [http://militzer.berkeley.edu/diss/node5.html High temperature hydrogen phase diagram] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304070245/http://militzer.berkeley.edu/diss/node5.html |date=2016-03-04 }}
* [http://hyperphysics.phy-astr.gsu.edu/Hbase/quantum/hydwf.html#c3 Wavefunction of hydrogen]
* [http://colossalstorage.net/API/thomas_hydrocarbon_production.gif Low Energy Linear Accelerator - Monatomic Hydrogen diagram] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131112031329/http://colossalstorage.net/API/thomas_hydrocarbon_production.gif |date=2013-11-12 }}

{{Արտաքին հղումներ}}

{{Փոքր պարբերական աղյուսակ}}
{{ՀՍՀ}}

[[Կատեգորիա:Ոչ մետաղներ]]
[[Կատեգորիա:Սննդային հավելումներ]]
[[Կատեգորիա:Վերականգնիչներ]]
[[Կատեգորիա:Վառելանյութեր]]
[[Կատեգորիա:Ջրածին]]