Դիտել Ռադիոածխածնային թվագրում էջի վիքիկոդը

{{Տեղեկաքարտ Ախտորոշում|պատկեր=Radiocarbon bomb spike.svg|նկարագրություն=Միջուկային փորձարկումներով պայմանավորված <sup>14</sup><math>C</math> ռադիոածխածնի մթնոլորտային կոնցենտրացիայի փոփոխություն։ Կապույտը ցույց է տալիս բնական կոնցենտրացիան}}

'''Ռադիոածխածնային թվագրում''', ռադիոիզոտոպային թվագրման մեթոդ, որն օգտագործվում է օրգանական մնացորդների տարիքը որոշելու համար՝ չափելով [[Ածխածին-14|<sup>14</sup><math>C</math>]] ռադիոակտիվ [[Իզոտոպներ|իզոտոպի]] պարունակությունը ածխածնի կայուն [[Ածխածնի իզոտոպներ|իզոտոպների]] նկատմամբ։ Ռադիոածխածնային թվագրումը առաջարկել է Ուիլարդ Լիբին, 1946 թվականին, ինչի համար նա 1960 թվականին արժանացել է [[քիմիայի Նոբելյան մրցանակ]]ի։

Մեթոդը հիմնված է այն փաստի վրա, որ կենդանի օրգանիզմները սննդի հետ միասին կլանում են ինչպես ոչ ռադիոակտիվ, այնպես էլ ռադիոակտիվ ածխածին, որը մշտապես արտադրվում է մթնոլորտում՝ մթնոլորտի ազոտի վրա տիեզերական ճառագայթների ազդեցության պատճառով։ Կենդանու կամ բույսի մահից հետո դադարում է ածխածնի փոխանակումը շրջակա միջավայրի հետ, [[Դիակ|մնացորդներում]] <sup>14</sup><math>C</math>-ն աստիճանաբար քայքայվում է, և դրա մնացորդային սահմանային ակտիվությունը կարող է օգտագործվել օրգանիզմի մահվան ժամանակը գնահատելու համար։ Տարիքը հստակեցնելու համար անհրաժեշտ է օգտագործել կալիբրային (չափաբերման) կորեր։ 2020 թվականին ընդունվել են [[Հյուսիսային կիսագունդ|Հյուսիսային կիսագնդի]] (IntCal20)<ref>{{cite doi|10.1017/RDC.2020.41}}</ref>, [[Հարավային կիսագունդ|Հարավային կիսագնդի]] (SHCal20)<ref>{{cite doi|10.1017/RDC.2020.59}}</ref> և ծովային նմուշների (Marine20)<ref>{{cite doi|10.1017/RDC.2020.68}}</ref> չափաբերման (Cal-կալիբրացիոն) կորերի նոր տարբերակները, որոնք թույլ են տալիս թվագրել մինչև 55 000 տարեկան նմուշներ<ref>{{Ռուսերեն հոդված |ссылка=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/S0033822220000223/type/journal_article |автор=van der Plicht J. et al. |заглавие=Recent developments in calibration for archaeological and environmental samples |год=2020 |язык=en |издание=Radiocarbon |страницы=1—23 |issn=0033-8222, 1945-5755 |doi=10.1017/RDC.2020.22}}</ref><ref name="автоссылка1">{{Cite web |author=Кузьмин Я. В. |date=11.09.2020 |title=Новая калибровочная шкала радиоуглеродных дат IntCal20 и ее возможности |url=http://генофонд.рф/?page_id=32970 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210302103353/http://xn--c1acc6aafa1c.xn--p1ai/?page_id=32970 |archive-date=2021 թ․ մարտի 2 |access-date=2022 թ․ ապրիլի 17}}</ref>։

== Ֆիզիկական հիմքեր ==
[[Պատկեր:Carbon_14_formation_and_decay.svg|աջից|մինի|
1.<sup>14</sup><math>C</math> ռադիոածխածնի ձևավորում<br>
2. <sup>14</sup><math>C</math> -ի [[Ռադիոակտիվություն|քայքայում]]/[[տրոհում]]<br>
3. Կենդանի օրգանիզմների համար հավասարակշռված վիճակի և մահացած օրգանիզմների համար՝ ոչ հավասարակշռված վիճակի պայմաններ, որոնցում ռադիոածխածինը քայքայվում է՝ առանց դրսից համալրվելու]][[Ածխածին]]ը, լինելով կենսաբանական օրգանիզմների բաղադրության հիմնական տարրերից մեկը, Երկրի մթնոլորտում առկա է <sup>12</sup><math>C</math> (98,89%) և <sup>13</sup><math>C</math> (1,11%) կայուն իզոտոպների և <sup>14</sup><math>C</math> ռադիոակտիվ իզոտոպների տեսքով, որը առկա է մոտ. 10-10% քանակով։ <sup>14</sup><math>C</math> իզոտոպը մշտապես արտադրվում է հիմնականում [[Երկրի մթնոլորտ|մթնոլորտի]] վերին շերտերում 12-15 կմ բարձրության վրա՝ երկրորդական [[նեյտրոն]]ների բախման ժամանակ մթնոլորտային ազոտի միջուկներով [[տիեզերական ճառագայթներ]]ից։

: <math>n + \mathrm{^{14}_{7}N} \rightarrow \mathrm{^{14}_{6}C} + p.</math>

Միջին հաշվով Երկրի մթնոլորտում տարեկան ձևավորվում է մոտ 7,5 կգ ռադիոածխածին, որի ընդհանու քանակը ~ 75 տոննա է։

Երկրի մակերեսին բնական ռադիոակտիվության հետևանքով ռադիոածխածնի առաջացումն աննշան է։

Ածխածնի <sup>14</sup><math>C</math>  ռադիոիզոտոպը ենթարկվում է [[Բետա-տրոհում|{{math|β<sup>−</sup>}}-տրոհման]]՝ {{nobr|{{math|''T''<sub>1/2</sub>}} {{=}} 5,70 ± 0,03 հազար տարի}} կիսատրոհման պարբերությամբ<ref>{{Cite web |last=Kondev F. G., Wang M., Huang W. J., Naimi S., Audi G. |date=2021 |title=The Nubase2020 evaluation of nuclear properties // Vol. 45, iss. 3. — P. 030001-1—030001-180. |url=https://www-nds.iaea.org/amdc/ame2020/NUBASE2020.pdf |publisher=Chinese Physics C |language=անգլերեն |doi=10.1088/1674-1137}}</ref><ref>{{Ռուսերեն հոդված |автор=Godwin H. |заглавие=Half-life of radiocarbon |год=1962 |язык=en |издание=Nature |том=195 |выпуск=4845 |страницы=984 |doi=10.1038/195984a0 |bibcode=1962Natur.195..984G}}</ref>, տրոհման հաստատունը՝  {{nobr|{{math|λ}} {{=}} 1,216·10<sup>−4</sup> տարի<sup>−1</sup>}}:

: <math>\mathrm{^{14}_{6}C}\rightarrow\mathrm{^{14}_{7}N}+ e^- + \bar{\nu}_e</math>:

Մթնոլորտում և կենսոլորտում ածխածնի ռադիոակտիվ և կայուն իզոտոպների հարաբերակցությունը մոտավորապես նույնն է մթնոլորտի ակտիվ խառնման պատճառով, քանի որ բոլոր կենդանի օրգանիզմները մշտապես ներգրավված են ածխածնի նյութափոխանակության մեջ՝ ածխածինը ստանալով շրջակա միջավայրից, իսկ իզոտոպները՝ իրենց անզանազանելիությամբ պայմանավորված, գործնականում, կենսաքիմիական գործընթացներին մասնակցում են, գրեթե միանման։

Ածխածնի [[Ռադիոակտիվ աղբյուրի ակտիվություն|սահմանային ակտիվությունը]] կենդանի օրգանիզմներում, որոնք ածխածինը փոխանակում են մթնոլորտային ավազանի միջոցով, համապատասխանում է ռադիոածխածնի մթնոլորտային պարունակությանը և կազմում է մեկ գրամ ածխածնի համար 13,56 ± 0,07 [[տրոհում]] րոպեում։ Օրգանիզմի մահով դադարում է ածխածնի նյութափոխանակությունը։ Դրանից հետո պահպանվում են կայուն իզոտոպներ, իսկ ռադիոակտիվ իզոտոպը (<sup>14</sup><math>C</math>) աստիճանաբար քայքայվում է, արդյունքում մամնի մնացորդներում նրա պարունակությունն աստիճանաբար նվազում է։ Իմանալով մարմնում իզոտոպների պարունակության սկզբնական հարաբերակցությունը և դրանց ընթացիկ հարաբերակցությունը կենսաբանական նյութում [[Մասս-սպեկտրաչափություն|մասս-սպեկտրաչափական մեթոդով]] կամ ակտիվությունը դոզիմետրիայի մեթոդներով չափելով՝ կարելի է որոշել օրգանիզմի մահից հետո անցած ժամանակը։

== Կիրառություն ==
Տարիքը որոշելու համար ուսումնասիրվող նմուշի մի կտորից ածխածին է անջատվում (նախապես մաքրված բեկորն այրելով),  չափվում է անջատված ածխածնի ռադիոակտիվությունը, և դրա հիման վրա որոշվում է իզոտոպի հարաբերակցությունը, որն էլ ցույց է տալիս ածխածնի տարիքը։  Ակտիվության չափման համար ածխածնի նմուշը սովորաբար ներմուծվում է ''գազի'' մեջ, որով լցվում է բազմալար համամասնական հաշվիչը (пропорциональная камера -[[Իոնացնող ճառագայթում|տարրական մասնիկների ճառագայթման]] [[Տարրական մասնիկների դետեկտորներ|դետեկտորը]]) կամ ''հեղուկ [[սցինտիլյատոր]]ի'' ([[սցինտիլյացիա]]) մեջ։ Վերջերս <sup>14</sup>C-ի շատ ցածր կոնցենտրացիաների և/կամ նմուշների շատ փոքր զանգվածների համար (մի քանի մգ) օգտագործվում է արագացուցիչ զանգվածային սպեկտրոմետրիա, որը հնարավորություն է տալիս ուղղակիորեն որոշել <sup>14</sup>C-ի պարունակությունը։ 2020 թվականի համար նմուշի տարիքային սահմանը, որը կարելի է ճշգրիտ որոշել ռադիոածխածնային թվագրման միջոցով, կազմում է մոտ 55000 տարի<ref name="автоссылка1" />, այսինքն՝ մոտ 10 կիսաճեղքման տևողություն։ Այս ընթացքում <sup>14</sup>C-ի պարունակությունը նվազում է գրեթե 1000 անգամ (մինչև ժամում մոտ 1 ճեղքում մեկ գրամ ածխածնի համար)։
[[Պատկեր:Turin_plasch.jpg|մինի|[[Թուրին]]ի պատանքի [[Նեգատիվ (կինոտեխնիկա)|նեգատիվի]] մի կտոր, ենթադրաբար, Հիսուս Քրիստոսի պատկերով. Ռադիոածխածնային թվագրմամբ ստեղծվել է 11-13-րդ դարերում աշխատանք<ref name=":0">{{Cite web |title=ТУРИНСКАЯ ПЛАЩАНИЦА • Большая российская энциклопедия - электронная версия |url=https://bigenc.ru/religious_studies/text/4210014 |accessdate=2022 թ․ օգոստոսի 11 |website=bigenc.ru}}</ref>]]
Օբյեկտի տարիքի չափումը ռադիոածխածնային մեթոդով հնարավոր է միայն այն դեպքում, երբ նմուշում իզոտոպների հարաբերակցությունը չի խախտվել դրա գոյության ընթացքում, այսինքն՝ նմուշը չի աղտոտվել ավելի ուշ կամ ավելի վաղ առաջացած ածխածին պարունակող նյութերով, ռադիոակտիվ նյութերով և չի ենթարկվել ճառագայթման ուժեղ աղբյուրների ազդեցության։ Նման աղտոտված նմուշների տարիքը որոշելը կարող է հանգեցնել հսկայական սխալների։ Մեթոդի մշակումից հետո տասնամյակների ընթացքում մեծ փորձ է կուտակվել աղտոտիչների հայտնաբերման և դրանցից նմուշների մաքրման գործում։ Թվագրման համար ամենաքիչ աղտոտված բաղադրիչները նմուշներից առանձնացվում են քիմիական մեթոդներով։

Բույսերի մնացորդների ռադիոածխածնային թվագրման համար ծառայում է [[Բջջանյութ|ցելյուլոզը]], իսկ  ոսկորների, եղջյուրների և այլ կենդանական մնացորդների թվագրման ժամանակ անջատվում է [[կոլագեն]]։ Հնարավոր է նաև թվագրել ըստ ճարպաթթուների մնացորդների, ինչպիսիք են [[պալմիտինաթթու]]ն և [[ստեարինաթթու]]ն, օրինակ, կերամիկայի դեպքում<ref>{{Ռուսերեն հոդված |автор=Casanova E. et al |заглавие=Accurate compound-specific <sup>14</sup>C dating of archaeological pottery vessels |год=2020 |язык=en |издание=[[Nature]] |том=580 |страницы=506—510}}</ref><ref>{{Ռուսերեն հոդված |заглавие=Археология в 2020 году: десять интересных событий (обзор подготовил Е. Антонов) |год=2021 |издание=Наука и жизнь |номер=2 |страницы=13}}</ref>։ 2019 թվականի դրությամբ մեթոդի սխալը տատանվում է 24 տարուց (15-րդ դարի սկզբի նմուշների դեպքում) մինչև 1600 տարի (47 հազարամյակ մ.թ.ա. նմուշների դեպքում)<ref name="sve19">{{Ռուսերեն հոդված |ссылка=https://www.cambridge.org/core/journals/radiocarbon/article/best-possible-time-resolution-how-precise-could-a-radiocarbon-dating-method-be/E807BD687CDFE10A4D95F2F7C2808D6D |автор=Svetlik I. et al. |заглавие=The Best possible Time resolution: How precise could a Radiocarbon dating method be? |год=2019 |язык=en |издание=Radiocarbon |том=61 |выпуск=6 |страницы=1729–1740 |issn=0033-8222, 1945-5755 |doi=10.1017/RDC.2019.134 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220129130517/https://www.cambridge.org/core/journals/radiocarbon/article/best-possible-time-resolution-how-precise-could-a-radiocarbon-dating-method-be/E807BD687CDFE10A4D95F2F7C2808D6D |archivedate=2022-01-29}}</ref>։

Ռադիոածխածնային մեթոդի կիրառման ամենահայտնի դեպքերից մեկը [[Թուրինի պատանք]]ի առանձին դրվագների ուսումնասիրությունն է, որն իրականացվել է 1988 թվականին, միաժամանակ մի քանի լաբորատորիաներում՝ կույր մեթոդով (սուբյեկտիվ մոտեցումից խուսափելու համար)։ Ռադիոածխածնային անալիզը թույլ է տվել պատանքը թվագրել 11-13-րդ դարերի ժամանակաշրջանով։ Թերահավատները այս արդյունքը համարում են հաստատում, որ պատանքը միջնադարյան կեղծիք է։ Մասունքի իսկության կողմնակիցները ստացված տվյալները համարում են 16-րդ դարում հրդեհի ժամանակ պատն ածխածնով աղտոտվելու և հետագայում եռման յուղով լվալու արդյունք<ref name=":0" />։

== Քննադատություն ==
Չնայած այն հանգամանքին, որ ռադիոածխածնային թվագրումը վաղուց դարձել է գիտական պրակտիկայի մաս և լայնորեն կիրառվում է, գիտականանման հրապարակումներում և համացանցում քննադատվում է այս մեթոդը, կասկածի տակ դնելով պատմական արտեֆակտների (հատկապես՝ առավել հին արտեֆակտների) համար դրա օգտագործման օրինականությունը։ Որպես կանոն, ռադիոածխածնային մեթոդը քննադատվում է «Նոր ժամանակագրություն» տեսության<ref>{{Cite web |date=2006 թ․ մարտի 21 |title=Сборник статей "Новая Хронология" |url=http://new.chronologia.org/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20060321215838/http://new.chronologia.org/ |archive-date=2006 թ․ մարտի 21 |accessdate=2022 թ․ օգոստոսի 2 |website=web.archive.org}}</ref>, «[[Գիտական կրեացիոնիզմ]]» և այլ [[Կեղծ գիտություն|կեղծ գիտական]] հասկացությունների կողմնակիցների կողմից։ Ռադիոածխածնային թվագրման առարկությունների որոշ օրինակներ բերված են Անատոլի Ֆոմենկոյի ''«Նոր ժամանակագրության բնական-գիտական մեթոդների քննադատություն»'' բաժնում<ref>''Колчин Б. А., Черных Н. Б.'' [http://hbar.phys.msu.ru/gorm/dating/kolchin.htm Дендрохронология Восточной Европы.] [https://archive.today/20120713080748/http://hbar.phys.msu.ru/gorm/dating/kolchin.htm արխիվացված] 2012-07-13 — М.: Наука, 1977.</ref><ref>[http://chronologia.org/novg_date/nd1.htm «К вопросу о „Новгородских датировках“ А. А. Зализняка и В. Л. Янина. О том, как бересту конца XVIII века они датируют XI веком»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060420003439/http://chronologia.org/novg_date/nd1.htm|date=2006-04-20}} // [[Вестник РАН]], т. 72, № 2, 2002, стр. 134—140.</ref>։ Սովորաբար ռադիոածխածնային թվագրման նման քննադատությունը հիմնված է 1960-ականների մեթոդաբանության վիճակն արտացոլող ամենավաղ գիտական հրապարակումների վրա, ինչպես նաև մեթոդի հիմունքների և չափաբերման առանձնահատկությունների թյուրըմբռնման վրա<ref>''Левченко В.'' [http://hbar.phys.msu.ru/gorm/fomenko/wally-r.htm О «радиоуглероде глазами Фоменко» и «научных» основах Новой Хронологии: полемические заметки] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100618023143/http://hbar.phys.msu.ru/gorm/fomenko/wally-r.htm |date=2010-06-18 }}</ref>։

== Արտանետումների ազդեցությունը բրածո ածխածնի վրա ==
2015 թվականին Հ. Գրեյվենը ([[Լոնդոնի կայսերական քոլեջ]]) հաշվարկել է<ref name="Gra15">{{cite doi|10.1073/pnas.1504467112}}</ref>, որ հանածո վառելիքի հետագա այրումը ներկայիս արագությամբ՝ մթնոլորտ «հնագույն» ածխածնի արտանետման պատճառով, կհանգեցնի ժամանակակից նմուշների ավելի հին նմուշներից<ref>{{Ռուսերեն հոդված |ссылка=http://www.scientificamerican.com/article/fossil-fuel-burning-obscures-radiocarbon-dates/ |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150806144620/http://www.scientificamerican.com/article/fossil-fuel-burning-obscures-radiocarbon-dates/ |archivedate=2015-08-06}}</ref><ref>{{Ռուսերեն հոդված |ссылка=http://geektimes.ru/post/259218/ |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150727000744/http://geektimes.ru/post/259218/ |archivedate=2015-07-27}}</ref> ռադիոածխածնային անզանազանելիության (չնայած նմուշների վրա, որոնք առաջացել են նախքան արդյունաբերականացումը և մթնոլորտի հետ ածխածին չեն չփոխանակել, այս էֆեկտը, իհարկե, չի ազդի)։ Ներկայումս հանածո ածխածնի մթնոլորտային արտանետումները հանգեցնում են մթնոլորտային ածխածնի թվացյալ «ծերացման»՝ տարեկան մոտ 30 տարով<ref name="Gra15" />։

Աղտոտումը հատկապես մտահոգիչ է հնագիտական պեղումներից ստացված շատ հին նյութերի թվագրման ժամանակ, և նմուշի ընտրության և պատրաստման հարցում մեծ ուշադրություն է պահանջվում։ 2014 թվականին Թոմաս Հայհեմը և նրա գործընկերները ենթադրեցին, որ [[Նեանդերթալյան մարդ|նեանդերթալյան]] արտեֆակտների համար հրապարակված ամսաթվերից շատերը չափազանց թարմ են՝ «երիտասարդ ածխածնով» աղտոտման պատճառով<ref>{{Cite journal |last1=Higham |first1=T. |last2=Wood |first2=Rachel |last3=Ramsey |first3=Christopher Bronk |last4=Brock |first4=Fiona |last5=Basell |first5=Laura |last6=Camps |first6=Marta |last7=Arrizabalaga |first7=Alvaro |last8=Baena |first8=Javier |last9=Barroso-Ruíz |first9=Cecillio |last10=Bergman |first10=Christopher |last11=Boitard |first11=Coralie |last12=Boscato |first12=Paolo |last13=Caparrós |first13=Miguel |last14=Conard |first14=Nicholas J. |last15=Draily |first15=Christelle |display-authors=1 |year=2014 |title=The timing and spatiotemporal patterning of Neanderthal disappearance |journal=Nature |volume=512 |issue=7514 |pages=306–309 |bibcode=2014Natur.512..306H |doi=10.1038/nature13621 |pmid=25143113 |s2cid=205239973 |first16=Alain |first17=Bertila |first18=Paolo |first19=Alejandro |first20=Stefano |first21=Paul |first22=Brigitte |first23=Maria-Jose |first24=Arthur |first25=Jesús F. |first26=José-Manuel |first27=Anat |first28=Julià |first29=Mario |last16=Froment |last17=Galván |last18=Gambassini |last19=Garcia-Moreno |last20=Grimaldi |last21=Haesaerts |last22=Holt |last23=Iriarte-Chiapusso |last24=Jelinek |last25=Jordá Pardo |last26=Maíllo-Fernández |last27=Marom |last28=Maroto |last29=Menéndez}}</ref>։

== Տես նաև ==
* [[Վստահության միջակայք]]
* [[Դենդրոխրոնոլոգիա]]
* [[Մասս-սպեկտրաչափություն]]
* [[Երկրի տարիք]]
* [[Տիեզերքի տարիք]]
* [[Երկրաբանական հասակ]]
* [[Երկրաբանական ժամանակագրություն]]

== Ծանոթագրություններ ==
{{ծանտուփ}}

== Գրականություն ==
{{refbegin}}
* {{Cite book |last=Aitken |first=M.J. |url=https://archive.org/details/sciencebaseddati0000aitk |title=Science-based Dating in Archaeology |publisher=Longman |year=1990 |isbn=978-0-582-49309-4 |location=London |ref=Aitken1990}}
* {{Cite book |last=Bowman |first=Sheridan |url=https://archive.org/details/radiocarbondatin00bow_0va |title=Radiocarbon Dating |publisher=British Museum Press |year=1995 |isbn=978-0-7141-2047-8 |location=London |ref=Bowman |url-access=registration |orig-year=1990}}
* {{Cite book |last=Libby |first=Willard F. |title=Radiocarbon Dating |publisher=Phoenix |year=1965 |edition=2nd (1955) |location=Chicago |ref=Libby |orig-year=1952}}
* {{Cite book |last1=Taylor |first1=R.E. |title=Radiocarbon Dating |last2=Bar-Yosef |first2=Ofer |publisher=Left Coast Press |year=2014 |isbn=978-1-59874-590-0 |edition=2nd |location=Walnut Creek, California |ref=bar}}
* {{Cite book |last=Walker |first=Mike |url=http://ww2.valdosta.edu/~dmthieme/Geomorph/Walker_2005_QuaternaryDatingMethods.pdf |title=Quaternary Dating Methods |publisher=John Wiley & Sons |year=2005 |isbn=978-0-470-86927-7 |location=Chichester |ref=Walker |archive-url=https://web.archive.org/web/20171013101106/https://mypages.valdosta.edu/dmthieme/Geomorph/Walker_2005_QuaternaryDatingMethods.pdf |archive-date=2017 թ․ հոկտեմբերի 13 |url-status=dead}}
{{refend}}

== Արտաքին հղումներ ==
* [http://library.by/portalus/modules/philosophy/print.php?subaction=showfull&id=1108752734&archive=0213&start_from=&ucat=1& Е. Н. Черных, Н. Б. Черных. Дендрохронология и радиоуглеродное датирование в археологии]
* [http://hist.asu.ru/metod/arch/t1.html#Part2Par3 Методика отбора проб для радиоуглеродного и дендрохронологического анализа. Учебное пособие]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200519022759/http://hist.asu.ru/metod/arch/t1.html#Part2Par3 |date=2020-05-19 }}
* [https://web.archive.org/web/20060426075252/http://hbar.phys.msu.ru/gorm/dating/wally-1.htm В.Левченко. Радиоуглерод и абсолютная хронология: записки на тему.]
* [http://fatus.chat.ru/dergache.html В. А. Дергачев. Радиоуглеродный хронометр] [http://evolution.powernet.ru/library/radiocarbon.htm зеркало].
* [http://www.mk.ru/science/article/2010/03/26/455995-novyiy-metod-radiouglerodnogo-datirovaniya-artefaktov-ne-unichtozhaet.html Новый метод радиоуглеродного датирования артефактов не уничтожает]
* [http://c14.arch.ox.ac.uk/embed.php?File=oxcal.html Программа для калибровки радиоуглеродного возраста OxCal] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110206221908/http://c14.arch.ox.ac.uk/embed.php?File=oxcal.html |date=2011-02-06 }}
* [http://antropogenez.ru/interview/357/ Б. Ф. Хасанов. О радиоуглеродном методе датирования]

{{Արտաքին հղումներ}}

[[Կատեգորիա:Ածխածին]]
[[Կատեգորիա:Ամերիկյան հայտնագործություններ]]
[[Կատեգորիա:Ժամանակագրություն]]
[[Կատեգորիա:Ժամանակը գիտությունում]]
[[Կատեգորիա:Իզոտոպներ]]
[[Կատեգորիա:Ռադիոակտիվություն]]