Դիտել Ռոնալդ Ֆիշեր էջի վիքիկոդը

{{Տեղեկաքարտ գիտնական}}
[[Սըր]] '''Ռոնալդ Այլմեր Ֆիշեր''' ({{lang-en|Ronald Aylmer Fisher}}, {{ԱԾ}}), անգլիացի [[Վիճակագրություն|վիճակագիր]], [[Էվոլյուցիոն կենսաբանություն|էվոլյուցիոն կենսաբան]] և [[Գենետիկա|գենետիկ]], [[Լոնդոնի թագավորական ընկերություն|Լոնդոնի թագավորական ընկերության]] անդամ (1929 թվական), Թագավորական վիճակագրական ընկերության ({{lang-en|Royal Statistical Society}})անդամ, բազմաթիվ ակադեմիաների և գիտական ընկերությունների պատվավոր անդամ, Գիտությունների պատվավոր դոկտոր և բազմաթիվ համալսարանների իրավաբանական գիտությունների դոկտոր ([[Լոնդոնի համալսարան|Լոնդոն]], [[Հարվարդի համալսարան|Հարվարդ]], [[Չիկագոյի համալսարան|Չիկագո]], [[Կալկաթայի համալսարան|Կալկաթա]], [[Գլազգոյի համալսարան|Գլազգո]] և այլն)։

[[Մաթեմատիկական վիճակագրություն|Մաթեմատիկական վիճակագրության]] մեջ Ֆիշերը հանդիսանում է Կառլ Փիրսոնի{{ref+|Կառլ Փիրսոն ({{lang-en|Karl (Carl) Pearson}}) — անգլիացի մաթեմատիկոս, վիճակագիր, կենսաբան և փիլիսոփա, մաթեմատիկական վիճակագրության հիմնադիր, կենսաչափության հիմնադիրներից մեկը։ Հեղինակ է ավելի քան 650 հրատարակված գիտական աշխատությունների։|Ն}} դասական ստեղծագործությունների և մեթոդների ամենաակնառու շարունակողը,․մասնավորապես, [[Ջերզի Նեյման]]ի հետ միասին մշակել է փոփոխականների վիճակագրական գնահատման{{ref+|Վիճակագրական գնահատումը-վիճակագրական նախահաշիվ է, որն օգտագործվում է պատահական մեծության բաշխման անհայտ փոփոխականների գնահատման համար։|Ն}} տեսության, վիճակագրական որոշումների, փորձի նախագծման և [[վարկած]]ների ստուգման հիմքերը։ Ֆիշերի մեթոդների մեծ մասը ունի ընդհանուր բնույթ և կիրառվում է բնական գիտություններում, [[Տնտեսագիտություն|տնտեսագիտության]] մեջ և գործունեության այլ ոլորտներում։ Դանիացի պատմաբան Հալդ Անդերսի բնորոշմամաբ նա․ 
{{քաղվածք|հանճար է, որը գրեթե միանձնյա դրել է ժամանակակից վիճակագրության հիմքերը<ref>{{Ռուսերեն գիրք |автор=Hald, Anders. |заглавие=A History of Mathematical Statistics |год=1998 |место=New York |издательство=Wiley}}</ref>։|Հալդ Անդերս}}

Ըստ Ջոն Թյուքի փոխաբերական արտահայտության, այն, ինչ վիճակագիրը կարող է մեր օրերում «խաղալ ցանկացած պարտեզում», Ռոնալդ Ֆիշերի ոչ փոքր վաստակն է{{sfn |Рохо|2015|с=159}}։

Կենսաբանության մեջ Ֆիշերի հիմնական նվաճումը [[Գրեգոր Մենդել|Մենդելյան]] [[Գենետիկա#Ժառանգականության առանձնահատկությունները|գենետիկայի]] մաթեմատիկական մեթոդների միավորումն է [[Չարլզ Դարվին|դարվինյան]] [[Բնական ընտրություն|բնական ընտրության տեսության]] հետ։ Այս հայեցակարգը հիմք է հանդիսացել [[պոպուլյացիոն գենետիկա]]յի և էվոլյուցիայի [[Ժամանակակից սինթեզ|ժամանակակից սինթետիկ տեսության]] համար։ [[Ռիչարդ Դոքինզ]]ը Ֆիշերին անվանել է․ 
{{քաղվածք|Դարվինի նման մեծագույն կենսաբան<ref>{{Ռուսերեն գիրք |автор=Dawkins, Richard. |заглавие=River out of Eden |год=1995}}</ref>։|''Ռիչարդ Դոքինզ''}}

== Կենսագրություն ==
Ֆիշերը ծնվել է Լոնդոնի Արևելյան Ֆինչլի ({{lang-en|East Finchley}})<ref>{{Cite web |last=Барнет |last2=Лондон |last3=Green |first3=Finchley & Golders |last4=Камден |first4=Барнет и |title=East Finchley - East Finchley - qwe.wiki |url=https://ru.qwe.wiki/wiki/East_Finchley |accessdate=2020 թ․ սեպտեմբերի 16 |website=ru.qwe.wiki |language=ru}}</ref> արվարձանում՝ Ջորջ և Քեթի Ֆիշերների ընտանիքում։ Նրա հայրը եղել է գեղեցիկ արվեստների իրերի հաջողակ առևտրական։ Ֆիշերն ունեցել է ուրախ մանկություն. նա  երեք ավագ քույրերի, ավագ եղբոր և մոր սիրելին է եղել։  Մայրը մահացել է, երբ Ռոնալդը 14 տարեկան է եղել, իսկ մեկ ու կես տարի անց հայրը սնանակացել է մի քանի անհաջող գործարքներ կնքելու արդյունքում<ref>{{Cite book |last=Box, Joan Fisher, 1926- |url=https://www.worldcat.org/oclc/3649815 |title=R.A. Fisher, the life of a scientist |date=1978 |publisher=Wiley |isbn=0-471-09300-9 |location=New York |language=en |oclc=3649815}}</ref>։

Ֆիշերն իր տարիքակիցներից անհամեմատ զարգացած երեխա է եղել․ 16 տարեկան հասակում, երբ սովորում էր Հերոուի դպրոցում, հաղթել է մաթեմատիկայի մրցույթում և շահել Նիլդ մեդալ ({{lang-en|''Neeld Medal''}})՝ մրցանակ՝ մաթեմատիկական [[էսսե]]ների մրցույթում հաղթելու համար։ 1909 թվականին, երիտասարդը նվաճել է [[Քեմբրիջի համալսարան]]ի  Գոնվիլ և Քեյս ({{lang-en|Gonville and Caius College}}) քոլեջի<ref>{{Cite web |date=2012 թ․ հուլիսի 16 |title=College History {{!}} Caius College Cambridge |url=http://www.cai.cam.ac.uk/collegehistory |archive-url=https://web.archive.org/web/20120716191038/http://www.cai.cam.ac.uk/collegehistory |archive-date=2012 թ․ հուլիսի 16 |accessdate=2019 թ․ ապրիլի 21 |publisher=web.archive.org}}</ref> կրթաթոշակ ստանալու իրավունք, որը նրան ուսումը շարունակելու հնարավորություն է տվել։ Քեմբրիջում նա ուսումնասիրել է [[մաթեմատիկա]], [[աստղագիտություն]], [[կենսաբանություն]], [[վիճակագրական մեխանիկա]], ծանոթացել է [[գենետիկա]]յին և [[Մենդելի առաջին օրենք|Մենդելի օրենքներին]], որոնք վերաբացահայտվել էին 20-րդ դարի սկզբին։ Այդ ժամանակահատվածում մաթեմատիկական վիճակագրությունը և սխալների տեսությունը հիմնականում օգտագործվել են աստղագիտական դիտումների մշակման ժամանակ. վիճակագրությունն ու [[կենսաբանություն]]ը բավարարվում էին պարզ [[Թվաբանություն|թվաբանությամբ]], չնայած եղել են վիճակագրության մեջ [[Հավանականության տեսություն|հավանականության տեսության]] օրենքների կիրառման որոշ փորձեր{{sfn |Рохо|2015|с=17—18, 22—23, 28, 31}}։

Հրապուրվելով վիճակագրությամբ՝ Ռոնալդ Ֆիշերը խորապես ուսումնասիրել է Կառլ Փիրսոնի «Մաթեմատիկական ներդրում [[էվոլյուցիա]]յի տեսության մեջ» աշխատությունների ժողովածուն և հատկապես հետաքրքրվել է [[Կենսաչափություն|կենսաչափության]] մեջ վիճակագրական մեթոդների կիրառմամբ։ Ֆիշերը վիճակագրությունը դիտում էր որպես [[Ժառանգականություն|ժառանգականության]] մենդելեվյան գործոնների դիսկրետ բնույթի փոփոխականությունը և էվոլյուցիայի անընդհատ բնույթը «հաշտեցնելու» պոտենցիալ միջոց։ Նրա իրական կիրքը [[եվգենիկա]]ն էր, որը նա տեսնում էր որպես գիտական և սոցիալական խնդիրները լուծելու միջոց՝ համատեղելով [[գենետիկա]]ն և վիճակագրությունը։ 
1911 թվականին Ֆիշերը [[Ջոն Մեյնարդ Քեյնս]]ի, Ռեջինալդ Պանետի և Հորացի Դարվինի հետ միասին ([[Չարլզ Դարվին]]ի որդին) մասնակցել է [[Քեմբրիջի համալսարան]]ում Եվգենիկայի ընկերության հիմնադրմանը։ Այս ընկերությունը ամեն ամիս անց էր կացնում հավաքներ, որտեղ հաճախ ելույթ էին ունենում  այդ ժամանակվա հիմնական եվգենիկ կազմակերպությունների լիդերները{{sfn |Рохо|2015|с=43|name=ROJO43}}։

=== Աշխատանքային գործունեություն ===
Համալսարանն ավարտելուց հետո (1913 թվական) Ֆիշերը ընտանիքը պահելու համար որոշ ժամանակ որպես վիճակագիր աշխատել է առևտրային կազմակերպությունում, ապա՝  գործարանում։ 1914 թվականին, պատերազմի սկսվելու հետ միաժամանակ, նա վերադարձել է Մեծ Բրիտանիա և մի քանի անգամ փորձել ընդունվել ծառայության բրիտանական բանակի շարքերում, բայց ամեն անգամ չի կարողացել անցնել բուժզննումը։ Մինչև 1918 թվականը նա աշխատել է [[Լոնդոնյան Սիթի]]ում որպես վիճակագիր, ապա՝ որպես ուսուցիչ տարբեր դպրոցներում։ Այս ժամանակահատվածում (1915) Ֆիշերը հրապարակել է մի շարք հոդվածներ կենսաչափության վերաբերյալ, ներառյալ «Հարաբերությունների միջև կապը Մենդելյան ժառանգության ենթադրության վերաբերյալ»({{lang-en|«The Correlation Between Relatives on the Supposition of Mendelian Inheritance»}}) հեղափոխական հոդվածը, որտեղ որոշվում էր կամայական ընտրության ժամանակ [[կոռելյացիա]]յի (հարաբերակցության) գործակցի բաշխումը։ 1917 թվականին Ֆիշերն այս թեմայի շուրջ հակամարտության մեջ է մտել Կառլ Փիրսոնի հետ։ Նրանց միջև հարաբերությունները սկզբում բարյացակամ են եղել, բայց հետո Ֆիշերը մեղադրել է  Փիրսոնին լուրջ սխալի համար, որը նա երբեք էլ չի խոստովանել։ Փիրսոնը գլխավոր ամբողջությունից ընտրությամբ հաշվարկված [[կոռելյացիա]]յի <math>k</math> գործակիցն ընդունում էր որպես իրական արժեքի <math>k</math> գնահատական, որը, ինչպես ապացուցում էր Ֆիշերը, սխալ էր։ Հետագայում Ֆիշերը հաճախ է բախվել գործընկերների հետ՝ Փիրսոնի որդու՝ Էգոնի, Եժի Նոյմանի և այլոց հետ։  Ֆիշերը հետագայում բողոքել է, որ իր հոդվածները գրախոսում են կենսաբանություն չիմացող վիճակագիրներըը և վիճակագրությանը անտեղյակ կենսաբանները{{sfn |Рохо|2015|с=82, 109}}։

1919 թվականից մինչև 1933 թվականը Ֆիշերը աշխատել է Ռոտհամստեդում, փորձառու գյուղատնտեսական կայանում, որպես վիճակագիր։ 1933 թվականին Կառլ Փիրսոնի հրաժարականից հետո, Ֆիշերը ղեկավարել է Եվգենիկայի ամբիոնը ([[Լոնդոնի համալսարանական քոլեջ]])։

=== Անձնական կյանք ===
1917 թվականին Ֆիշերն ամուսնացել է 17-ամյա Ռութ Էյլին Գինեսի հետ ({{lang-en|''Ruth Eileen Guinness''}}): նրանք ունեցել են երկու որդի և վեց դուստր<ref name=ROJO43/>։
1942 թվականին [[Սիցիլիա]]յի վրայով թռչելիս սպանվել է Ֆիշերի ավագ որդին, ով ռազմական [[օդաչու]] է եղել։ 1943 թվականին Ֆիշերը, որը ծանր է տարել որդու մահը, բաժանվել է կնոջից։ նա վերադարձել է Քեմբրիջ և մինչև 1957 թվականը զբաղեցրել է գենետիկայի ամբիոնը։ 1952 թվականին [[Մեծ Բրիտանիա]]յի թագուհի [[Եղիսաբեթ II|Եղիսաբեթ երկրորդ]]ը գիտական նվաճումների համար Ֆիշերին շնորհել է ասպետական կոչում{{sfn |Рохо|2015|с=127, 158}}։

1955 թվականին Ֆիշերի, Էգոն Փիրսոնի և Եժի Նեյմանի միջև հին վեճերը նոր ուժով են սկսվել{{sfn |Рохо|2015|с=13}}։ Ֆիշերը վիճակագրության իր վերջնական փիլիսոփայությունը  մանրամասն շարադրել է «Վիճակագրական մեթոդներ և գիտական եզրակացություն» գրքում (1956 թվական)։ Ֆիշերը կյանքի վերջին տարիները (1959—1962) անց է կացրել [[Ադելաիդայի համալսարան]]ում ([[Ավստրալիա]]), որտեղ էլ, 1962 թվականին մահացել է։

Ֆիշերը թաղված է Ադելաիդայի Սուրբ Պետրոս տաճարում<ref name="samhs">{{Cite web |title=Ronald Aylmer Fisher |url=http://samhs.org.au/Virtual%20Museum/Notable-individuals/rafisher/index-rafisher.htm |accessdate=2016 թ․ մարտի 21 |publisher=samhs.org.au}}</ref>։

== Նշումներ ==
{{ծանցանկ|group="Ն"}}

== Պատկերասրահ ==
<center>
<gallery>
Ronald Fisher as a child.JPG|thumb|<center>Ռոնալդ ֆիշերը՝ երեխա ժամանակ</center>
Ronald Fisher 1912 graduation Cambridge.JPG|thumb|Ռոնալդ Ֆիշերը Քեմբրիջն ավարտելուց հետո, 1912 թվական
Sir Ronald Aylmer Fisher - Inverforth House North End Way NW3.jpg|thumb|Sir Ronald Aylmer Fisher - Inverforth House North End Way NW3
Rothamstead Research Centre - geograph.org.uk - 1724254.jpg|thumb|Rothamstead Research Centre - geograph.org.uk 
</gallery>
</center>

== Ծանոթագրություններ ==
{{ծանցանկ|2}}

== Գրականություն ==
* {{Ռուսերեն հոդված |ref=Рохо |автор=Рохо, Антонио. |заглавие=Возможно да, возможно нет. Фишер. Статистический вывод |год=2015 |место=М. |издание=Наука. Величайшие теории |издательство=Де Агостини |выпуск=47 |issn=2409-0069 |страниц=176}}
* {{Ռուսերեն հոդված |ссылка=http://projecteuclid.org/Dienst/UI/1.0/Summarize/euclid.ss/1030037906 |автор=Aldrich, John |заглавие=R. A. Fisher and the making of maximum likelihood 1912-1922 |год=1997 |язык=en |тип=journal |том=12 |номер=3 |страницы=162—176 |doi=10.1214/ss/1030037906}}
* ''Box, Joan Fisher'' (1978) ''R. A. Fisher: The Life of a Scientist'', New York: Wiley, ISBN 0-471-09300-9.
* ''David Howie'', Interpreting Probability: Controversies and Developments in the Early Twentieth Century (Cambridge University Press, 2002)
* ''Salsburg, David'' (2002). The Lady Tasting Tea: How Statistics Revolutionized Science in the Twentieth Century, ISBN 0-8050-7134-2.

== Արտաքին հղումներ ==
* {{БСЭ3|статья=Фишер Роналд Эйлмер |автор=''Животовский Л. А.'' |том= |страницы= |ref=БСЭ3 }}

{{Արտաքին հղումներ}}

{{DEFAULTSORT:Ֆիշեր, Ռոնալդ}}
[[Կատեգորիա:ԱՄՆ-ի գիտությունների ազգային ակադեմիայի անդամներ]]
[[Կատեգորիա:ԱՄՆ-ի գիտությունների ազգային ակադեմիայի արտասահմանյան անդամներ]]
[[Կատեգորիա:Ամերիկայի արվեստների և գիտությունների ակադեմիայի անդամներ]]
[[Կատեգորիա:Ամերիկյան փիլիսոփայական ընկերության անդամներ]]
[[Կատեգորիա:Անգլիացի աստղագետներ]]
[[Կատեգորիա:Անգլիացի կենսաբաններ]]
[[Կատեգորիա:Անգլիացի մաթեմատիկոսներ]]
[[Կատեգորիա:Բրիտանացի մաթեմատիկոսներ]]
[[Կատեգորիա:Լեոպոլդինայի անդամներ]]
[[Կատեգորիա:Հավանականությունների տեսության մասնագետներ]]
[[Կատեգորիա:Շվեդիայի գիտությունների թագավորական ակադեմիայի անդամներ]]