Դիտել Ռուփի էջի վիքիկոդը

[[File:Countries Using a Rupee Currency.svg|thumb|450px|<span style="color:#6b18d0">'''Մանուշակագույն-'''</span> երկրներ, որոնք օգտագործում են ռուփին որպես պաշտոնական արժույթ-<small>[[Հնդկական ռուփի|Հնդկաստան]], [[Ինդոնեզական ռուփի|Ինդոնեզիա]], Մալդիվներ, Մավրիկիոս, Նեպալ, Պակիստան, Սեյշելներ, [[Շրի Լանկայի ռուփի|Շրի Լանկա]]</small><span style="color:#cd3709">'''Նարնջագույն-'''</span> երկրներ, որտեղ օտարերկրյա ռուփին օրինական վճարման միջոց է-<small>[[Հնդկական ռուփի]]-[[Բութան]],</small> <small>[[Ինդոնեզական ռուփի|Ինդոնեզական ռուպիա]]-[[Արևելյան Թիմոր]]</small>]]

'''Ռուփի,''' [[արժույթ]]ների ընդհանուր անվանում, որը օգտագործվում է [[Հնդկական ռուփի|Հնդկաստանում]], [[Մավրիկիոս]]ում, [[Նեպալ]]ում, [[Պակիստան]]ում, [[Սեյշելյան կղզիներ|Սեյշելներում]] և [[Շրի Լանկա]]յում, ինչպես նաև ծառայել է որպես որոշ երկրների նախկին արժույթ, օրինակ՝ [[Աֆղանստան]]ում, [[Բահրեյն]]ում, [[Քուվեյթ]]ում, [[Օման]]ում, [[Արաբական Միացյալ Էմիրություններ]]ում, Բրիտանական Արևելյան Աֆրիկայում, Բիրմայում, Գերմանական Արևելյան Աֆրիկայում։ [[Ինդոնեզիա]]յում և [[Մալդիվներ]]ում արժույթի միավորը հայտնի է ''[[Ինդոնեզական ռուփի|ռուպիա]]'' և ''ռուֆիյա'' անուններով։

[[Հնդկական ռուփի]] (₹) և Պակիստանյան ռուփի (Rs.) ենթաբաժանվում են հարյուր պաիսայի կամ պայսի։ Նեպալական ռուփին (रू) ստորաբաժանվում է հարյուր պայիսայի կամ չորս սուկաայի։ Մավրիկիական, Սեյշելյան և Շրի Լանկայի ռուփիները բաժանվում են 100 ցենտի։

== Ստուգաբանություն ==
[[Հինդի-ուրդու|Հինդուստաներեն]] ''rupayā'' ({{Lang|hi|रुपया}}) բառը առաջացել է [[սանսկրիտ]] ''rūpya'' բառից ({{Lang|sa|रूप्य}}), որը նշանակում է «մշակված արծաթ, արծաթե մետաղադրամ», ըստ ծագման ածական է, որը նշանակում է ավելի կոնկրետ «կնքված, տպավորված», իսկ հետո արդեն օգտագործվել է որպես «մետաղադրամ»<ref>{{Cite web |date=2008 թ․ սեպտեմբերի 20 |title=Etymology of rupee |url=http://www.etymonline.com/index.php?search=rupee&searchmode=none |accessdate=2008 թ․ սեպտեմբերի 20 |publisher=etymonline.com}}</ref>։ Դա ստացվել է ''rūpa'' գոյականից ({{Lang|sa|रूप}})՝ «ձև, նմանություն, պատկեր»։

== Պատմություն ==
[[File:MauryanCoin.JPG|right|thumb|Մաուրյան կայսրության կողմից թողարկված «ռուպյարուպա»՝ անիվի և փղի խորհրդանիշներով։ Մ.թ.ա. 3-րդ դարի մետաղադրամներ]]
[[File:Gupta Kings. Skandagupta. AD 455-467.jpg|thumb|Գուպտա կայսրության Սկանդագուպտայի արծաթե մետաղադրամ, որը հայտնի է որպես ''Rūpaka'' (रूपक)՝ սանսկրիտում, արևմտյան սատրապների ոճով, դարձերեսին սիրամարգով, մ.թ. 455-467 թվականներ]]
[[File:Sher shah's rupee.jpg|right|thumb|''Ռուպիան'' թողարկվել է Շեր Շահ Սուրիի կողմից, մ.թ. 1540–1545 թվականներ|alt=Silver coins with raised writing]]
[[File:French issued rupee in the name of Mohammed Sha 1719 1758 for Northern India trade cast in Pondicherry.jpg|thumb|Ֆրանսիական Արևելյան հնդկական ընկերությունը Մուհամմադ Շահի (1719–1748) անունով արծաթե ռուփի է թողարկել Հյուսիսային Հնդկաստանի առևտրի համար, որը հատվել է Պոնդիշերիում]]
[[File:Silver rupee issued by Zaman Shah Durrani (struck at the Peshawar mint).jpg|thumb|Արծաթե ռուփի Զաման Շահ Դուրրանիի օրոք 1790-ականներին, հատվել է [[Փեշավար]]ում ]]
[[File:Government_of_India_5_Rupee_Note_1858.jpg|thumb|Հնդկաստանի կառավարություն- 5 ռուփի թղթադրամ, 1858 թ]]
[[File:Rupee1917.jpg|thumb|right| [[Հնդկաստանի քաղաքական համակարգ|Հնդկաստանի կառավարություն]]- 1 ռուփի թղթադրամ, 1917 թ]]

Ռուփիի պատմությունը սկսվում է Հին Հնդկաստանից մոտավորապես մ.թ.ա. 3-րդ դարում։ Հին Հնդկաստանը մետաղադրամների ամենավաղ թողարկողներից մեկն է եղել աշխարհում<ref name="Subodh Kapoor 15993">{{Cite book |last=Subodh Kapoor |url=https://books.google.com/books?id=q5ZM0nZXZEkC&pg=PA1599 |title=The Indian encyclopaedia: biographical, historical, religious ..., Volume 6 |date=January 2002 |publisher=Cosmo Publications |isbn=81-7755-257-0 |page=1599}}</ref> Լիդիական ստատերների, մի քանի այլ մերձավորարևելյան մետաղադրամների և չինական վենի հետ միասին։ Տերմինը ''rūpya-''ից է՝ արծաթե մետաղադրամի սանսկրիտ տերմին, սանսկրիտ ''rūpa''<ref>{{Cite web |last=Turner |first=Sir Ralph Lilley |year=1985 |title=A Comparative Dictionary of the Indo-Aryan Languages |url=https://dsal.uchicago.edu/dictionaries/soas/index.html |accessdate=2010 թ․ օգոստոսի 26 |website=Includes three supplements, published 1969–1985. |publisher=Digital South Asia Library, a project of the Center for Research Libraries and the University of Chicago |quote=rū'pya 10805 rū'pya 'beautiful, bearing a stamp' ; 'silver' |orig-year=London: Oxford University Press, 1962–1966.}}</ref><ref>{{Cite web |last=Turner |first=Sir Ralph Lilley |year=1985 |title=A Comparative Dictionary of the Indo-Aryan Languages |url=https://dsal.uchicago.edu/dictionaries/soas/index.html |accessdate=2010 թ․ օգոստոսի 26 |website=Includes three supplements, published 1969–1985. |publisher=Digital South Asia Library, a project of the Center for Research Libraries and the University of Chicago |quote=rūpa 10803 'form, beauty' |orig-year=London: Oxford University Press, 1962–1966.}}</ref>:

''[[Արտհաշաստրա]]ն'', որը գրել է [[Չանակյա]]ն՝ [[Մաուրյաների պետություն|Մաուրիայի առաջին կայսր]] [[Չանդրագուպտա Մաուրյա]]յի (մ.թ.ա. մոտ 340–290 թթ.) գլխավոր խորհրդականը, նշում է արծաթե մետաղադրամները որպես ''rūpyarūpa'', ինչպես նաև նշված են այլ տեսակներ, այդ թվում՝ ոսկե մետաղադրամները (''rūpya-suvarṇa''), պղնձե մետաղադրամները (''քարե մետաղադրամներ'') և կապարե մետաղադրամները ūpa ''sīsarūpa''։ ''Rūpa'' նշանակում է ձև, օրինակ՝ ''rūpyarūpa բառում'', ''rūpya-''կռած արծաթ իսկ  ''ռուպա''-ձև։ Դրամների այս համակարգը քիչ թե շատ շարունակվել է հնդկական թերակղզում մինչև 20-րդ դարը<ref name="Lectures2">{{Cite book |last=D. R. Bhandarkar |url=https://books.google.com/books?id=n05XoH6sc6gC&q=panini+rupya&pg=PA129 |title=Lectures on Ancient Indian Numismatics |publisher=Asian Educational Services |year=1990 |isbn=9788120605497 |pages=129}}</ref><ref>{{Cite book |last=Rajaram Narayan Saletore |title=Early Indian Economic History |publisher=N.M Tripathi |page=614}}</ref><ref>{{Cite book |last=D.C. Sircar |url=https://books.google.com/books?id=m1JYwP5tVQUC&pg=RA1-PA277 |title=Studies in Indian Coins |date=2021 թ․ սեպտեմբերի 10 |publisher=Motilal Banarsidass |isbn=9788120829732 |page=277}}</ref>։

Միջանկյալ ժամանակներում չկար ֆիքսված դրամական համակարգ, ինչպես հաղորդում է Դա Տանգ Սի Յու Ջին<ref>Trübner’s Oriental Series DA TANG XIYU JI Great Tang Dynasty Records of the Western World, translated by Samuel Beal TWO VOLUMES Kegan, Paul, Trench, Teubner & Co. London • 1906 [First Edition ‐ London • 1884]</ref>։

1538/1540-ից մինչև 1545 թվականները իր կառավարման ընթացքում Սուր կայսրության Շեր Շահ Սուրին ստեղծեց նոր քաղաքացիական և ռազմական վարչակազմ և թողարկել է 178 հացահատիկ կշռող արծաթե մետաղադրամ, որը նույնպես կոչվել է Ռուպիա<ref>{{Cite web |last=etymonline.com |date=2008 թ․ սեպտեմբերի 20 |title=Etymology of rupee |url=http://www.etymonline.com/index.php?search=rupee&searchmode=none |accessdate=2008 թ․ սեպտեմբերի 20}}</ref><ref>{{Cite web |title=Mughal Coinage |url=https://www.rbi.org.in/currency/museum/c-mogul.html |archiveurl=https://web.archive.org/web/20021005231609/http://www.rbi.org.in/currency/museum/c-mogul.html |archivedate=2002 թ․ հոկտեմբերի 5 |quote=Sher Shah issued a coin of silver which was termed the Rupiya. This weighed 178 grains and was the precursor of the modern rupee. It remained largely unchanged till the early 20th Century}}</ref>։ Սուրին նաև ներկայացրել է պղնձե մետաղադրամներ, որոնք կոչվում են ''dam'' և ոսկե մետաղադրամներ, որոնք կոչվում են ''mohur'', որոնք կշռում են 169 հացահատիկ (10,95 գրամ)<ref>[http://www.rbi.org.in/currency/museum/c-mogul.html Mughal Coinage] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20021005231609/http://www.rbi.org.in/currency/museum/c-mogul.html |date=2002-10-05 }} at RBI Monetary Museum. Retrieved 4 May 2008.</ref>։ Ռուփիի որպես մետաղադրամ օգտագործումը շարունակվել է Մուղալների կայսրության օրոք նույն չափանիշով և կշռով, թեև Մուղալի կայսր Աքբարից հետո որոշ կառավարիչներ երբեմն ավելի ծանր ռուփի էին թողարկում<ref>{{Cite book |last=Mohammad Idris |title=Foreign Trade Under Mughals |publisher=Shree Publishers & Distributors |year=2004 |page=55}}</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20190410143120/https://www.rbi.org.in/Scripts/mc_mughal.aspx Mughal Coinage] at Reserve Bank of India Monetary Museum. Retrieved 1 December 2019.</ref>։

[[File:Two silver rupee coins from the Bengal Presidency, during the reign of Shah Alam II in Company Raj, minted in Old Calcutta Mint, photographed from a personal collection in West Bengal, India, by Yogabrata Chakraborty on August 19, 2023.jpg|thumb|[[Հնդկաստանի կառավարության դրամահատարան, Կալկաթա|Կալկաթայում]] հատված Շահ Ալամ II- ի անունով հատված Բենգալիայի Նախագահության արծաթե ռուփի մետաղադրամներ]]
Եվրոպական տերությունները սկսեցին մետաղադրամ հատել արդեն 17-րդ դարի կեսերից՝ Մուղալների կայսրության հովանավորությամբ։ Բրիտանական ոսկե մետաղադրամը կոչվում էին Կարոլինա, արծաթե մետաղադրամը Անգլինա, պղնձե մետաղադրամը Կուպերուն և թիթեղյա մետաղադրամներ Թիննի։ Բենգալյան մետաղադրամները մշակվել են [[Մեծ մողոլների կայսրություն|մուղալական]] ոճով, իսկ [[Չեննայ|Մադրասը]]՝ հիմնականում հարավային հնդկական ոճով։ Արևմտյան Հնդկաստանի անգլիական մետաղադրամները զարգացել են մուղալների, ինչպես նաև անգլիական մոդելով։ Միայն մ.թ. 1717 թվականին են  բրիտանացիները թույլտվություն ստացել կայսր Ֆարրուխ Սիյարից՝ Բոմբեյի դրամահատարանում մուղալներ հատելու համար։ 1830 թվականի սկզբին բրիտանացիները դարձել էին գերիշխող ուժը Հնդկաստանում և սկսեցին ինքնուրույն մետաղադրամ հատել։ 1835 թվականի «Մետաղադրամների մասին ակտը» նախատեսում էր միատեսակ մետաղադրամներ ամբողջ Հնդկաստանում։ Նոր մետաղադրամների դիմերեսին կար Վիլյամ IV-ի պատկերը, իսկ դարձերեսին [[անգլերեն]] և [[պարսկերեն]] արժեքները։ 1840 թվականից հետո թողարկված մետաղադրամները կրում էին [[Վիկտորյա (Մեծ Բրիտանիայի թագուհի)|Վիկտորիա թագուհու]] դիմանկարը։ Թագավորական իշխանության տակ առաջին դրամը թողարկվել է 1862 թվականին, իսկ 1877 թվականին Վիկտորիա թագուհին ստանձնել է Հնդկաստանի կայսրուհու տիտղոսը։ Ոսկու արծաթի հարաբերակցությունը ընդլայնվել է 1870–1910 թվականներին։ Ի տարբերություն Հնդկաստանի, Բրիտանիան ոսկու ստանդարտի վրա էր։

1911 թվականին թագավոր-կայսր [[Գեորգ V|Գեորգի V-]] ի գահ բարձրանալը հանգեցրեց հայտնի «խոզի ռուփիին»։ Մետաղադրամի վրա թագավորը հայտնվել է փղի դրոշմով խալաթով։ Վատ փորագրության միջոցով փիղը խոզի տեսք ուներ։ Բնակչությունը կատաղած էր, և կերպարը պետք է արագ վերափոխվեր։ [[Առաջին համաշխարհային պատերազմ]]ի ժամանակ արծաթի սուր պակասը հանգեցրեց մեկ ռուփի և երկու ու կես ռուփի թղթային արժույթի ներդրմանը։ Ավելի փոքր անվանական արժեքի արծաթե մետաղադրամները թողարկվել են պղնձի նիկելով։ [[Երկրորդ համաշխարհային պատերազմ]]ի պարտադրանքը հանգեցրեց մետաղադրամների վրա փորձերի, որտեղ ստանդարտ ռուփին փոխարինվեց «չորրորդական արծաթե խառնուրդով»։ Չորրորդական արծաթե մետաղադրամները թողարկվել են 1940 թվականից։ 1947 թվականին դրանք փոխարինվեցին մաքուր նիկելի մետաղադրամներով։ Դրամավարկային համակարգը մնացել էր անփոփոխ՝ մեկ ռուփիի մակարդակում՝ 64-192հատից։

Հնդկաստանում «Աննա շարքը» ներկայացվել է 1950 թվականի օգոստոսի 15-ին։ Սա [[Հնդկաստան|Հնդկաստանի Հանրապետության]] առաջին մետաղադրամն էր։ Թագավորի դիմանկարը փոխարինվեց Աշոկայի առյուծի մայրաքաղաքով։ Եգիպտացորենի խուրձը փոխարինեց վագրին մեկ ռուփի մետաղադրամի վրա։ Դրամավարկային համակարգը պահպանվել է 16 Աննայից բաղկացած մեկ ռուփիով։ 1955 թվականի Հնդկական մետաղադրամների արտադրության (փոփոխման) ակտը, որն ուժի մեջ է մտել 1957 թվականի ապրիլի 1-ից, ներմուծել է «տասնորդական շարք» հասկացությունը։ Այժմ ռուփին բաժանված էր 100 «Paisa»-ից` 16 Աննա 64 հատի փոխարեն։ «Naye Paise» մետաղադրամները հատվել են 1, 2, 5, 10, 20 և 50 «Naye Paise» անվանական արժեքներով։ Ե՛վ ''Anna'' շարքը, և՛ ''Naye Paise'' մետաղադրամները որոշ ժամանակ վավեր էին։ 1968 թվականից սկսած, նոր մետաղադրամները ''Naye Paise''-ի փոխարեն կոչվում էին պարզապես ''Paise'', քանի որ դրանք այլևս ''Naye'' (նոր) չէին։

Վաթսունական թվականների բարձր գնաճով պայմանավորված փոքր անվանական մետաղադրամները, որոնք պատրաստված էին բրոնզից, նիկել-արույրից, պղնձի նիկելից և [[բրոնզ]]ից աստիճանաբար սկսեցին հատվել միայն ալյումինից։ Այս փոփոխությունը սկսվել է նոր վեցանկյուն 3 ''paise'' մետաղադրամի ներդրմամբ։ 20 ''paise'' մետաղադրամը ներկայացվել է 1968 թվականին, բայց մեծ ժողովրդականություն չի վայելել։ Որոշակի ժամանակահատվածում ծախսերի և օգուտների նկատառումները հանգեցրին 1970-ականներին 1, 2 և 3 փողային մետաղադրամների աստիճանական դադարեցմանը։ Չժանգոտվող պողպատից 10, 25 և 50 ''paise'' արժողությամբ մետաղադրամները ներդրվել են 1988 թվականին, իսկ մեկ ռուփին՝ 1992 թվականին։ 1, 2 և 5 ռուփի արժողությամբ թղթադրամների կառավարման շատ զգալի ծախսերը հանգեցրին 1990-ական թվականներին այս անվանական արժեքների աստիճանական համադրմանը։

=== Արևելյան Աֆրիկա, Արաբիա և Միջագետք ===
Արևելյան Աֆրիկայում, [[Արաբական թերակղզի|Արաբիայում]] և [[Միջագետք]]ում տարբեր ժամանակներում արդիական էր ռուփին և նրա դուստր մետաղադրամները։ Արևելյան Աֆրիկայում ռուփիի օգտագործումը տարածվում էր հյուսիսում գտնվող [[Սոմալիլենդ]]ից մինչև Նատալի մինչև հարավ։ Մոզամբիկում բրիտանական հնդկական ռուփիները գերթողարկված էին, իսկ Քենիայում բրիտանական Արևելյան Աֆրիկայի ընկերությունը հատում էր ռուփին և դրա ֆրակցիաները, ինչպես նաև ''pice'':

[[Առաջին համաշխարհային պատերազմ]]ից անմիջապես հետո արծաթի գնի աճը հանգեցրեց ռուփիի արժեքի բարձրացմանը մինչև երկու շիլլինգ ստերլինգ։ 1920 թվականին բրիտանական Արևելյան Աֆրիկայում հնարավորություն ընձեռվեց ներմուծել նոր ֆլորին մետաղադրամ՝ արժույթը համապատասխանեցնելով ստերլինգին։ Դրանից անմիջապես հետո ֆլորինը բաժանվեց երկու արևելյան աֆրիկյան շիլլինգի:[[Ֆունտ ստերլինգ|Սթերլինգին]] այս ձուլումը, սակայն, տեղի չի ունեցել բուն [[Բրիտանական Հնդկաստան]]ում։ Սոմալիում իտալական գաղութային իշխանությունը «ռուպիա» հատեց ճիշտ նույն չափանիշով և այն անվանեց «''բեսա''»։

Հնդկական ռուփին եղել է [[Դուբայ]]ի և [[Կատար]]ի պաշտոնական արժույթը մինչև 1959 թվականը, երբ Հնդկաստանը ստեղծեց Ծոցի նոր ռուփին (նաև հայտնի է որպես «արտաքին ռուփի»)՝ ոսկու մաքսանենգությունը խոչընդոտելու համար։  Ծոցի ռուփին օրինական վճարման միջոց էր մինչև 1966 թվականը, երբ Հնդկաստանը զգալիորեն արժեզրկեց հնդկական ռուփին և ստեղծվեց նոր Կատարի ռիալը՝ տնտեսական կայունություն ապահովելու համար<ref name="nyrop20082">{{Cite book |last=Richard F. Nyrop |url=https://books.google.com/books?id=BPX0h_wbFtEC |title=Area Handbook for the Persian Gulf States |publisher=Wildside Press |year=2008 |isbn=978-1-4344-6210-7 |quote=... The Indian rupee was the principal currency until 1959, when it was replaced by a special gulf rupee to halt gold smuggling into India ...}}</ref>։

=== Նեղուցների բնակավայրեր ===
Նեղուցների բնակավայրերը ի սկզբանե եղել են [[Արևելահնդկական ընկերություն|բրիտանական Արևելյան հնդկական ընկերության]] գաղութները։ Իսպանական դոլարն արդեն տիրել էր նեղուցների բնակավայրերին, երբ բրիտանացիները ժամանեցին՝ 19-րդ դարում։ Արեւելյան հնդկական ընկերությունը փորձել է իր փոխարեն ռուփի ներմուծել։ Այս փորձերին դիմադրեցին տեղացիները և մինչև 1867 թվականը, երբ բրիտանական կառավարությունը Արևելյան հնդկական ընկերությունից ստանձնեց նեղուցների բնակավայրերի անմիջական վերահսկողությունը, ռուփի ներմուծելու փորձերը վերջնականապես դադարեցվեցին։

=== Տիբեթ ===
Մինչև 20-րդ դարի կեսերը [[Տիբեթ]]ի պաշտոնական արժույթը հայտնի էր նաև որպես Տիբեթյան ռուփի<ref name="roosevelt19292">{{Cite journal |last=Theodore Roosevelt |last2=Kermit Roosevelt |year=1929 |title=Trailing the giant panda |url=https://books.google.com/books?id=oXZCAAAAIAAJ |journal=Nature |publisher=Scribner |volume=124 |issue=3138 |pages=944 |bibcode=1929Natur.124R.944. |doi=10.1038/124944b0 |quote=... The currency in general use was what was known at the Tibetan rupee ...}}</ref>։

=== Դոմինացիաներ ===
Բնօրինակ արծաթե ռուփի 0,917 նուրբ արծաթ (179,9 հացահատիկ, 0,375 տրոյական ունցիա), բաժանված էր 16 [[Աննա (մետաղադրամ)|աննայի]], 64 կամ 192 ''paisa''-ի։ [[Բրիտանական Հնդկաստան]]ի յուրաքանչյուր շրջանառվող մետաղադրամ, մինչև ռուփիի տասնորդականացումը, գործնականում այլ անուն ուներ։ ''paisa-''ն հավասար էր երկու ''դելասի'', երեք ''piesa-''ի կամ վեց դամարիի։ Կես աննան(''ադհաննի'' կամ երկու ''paisa''), երկու աննան (''դուանի''), չորս աննա (''չավանի'' կամ քառորդ ռուփի) և ութ աննա (''աթաննի'' կամ կես ռուփիի) այլ մետաղադրամներ լայնորեն օգտագործվում էին մինչև տասնորդականացումը 1961 թվականին (''adha'', ''do'', ''chār'', ''ātha'' թվերը հնդկերենում և ուրդուում նշանակում են համապատասխանաբար կես, երկու, չորս, ութ)<ref>See, for example https://www.hindi.co/ginatee/numbers_saNkhyaaENn.html, https://omniglot.com/language/numbers/urdu.htm</ref>։ Երկու ''paisa'' կոչվում էր նաև ''taka''։

1957-ին Հնդկաստանում և 1961-ին Պակիստանում տեղի ունեցավ անկում:1957 թվականից հնդկական ռուփին բաժանվում է 100 ''paisa''-ի։ Տասնորդականացված paisa-ն ի սկզբանե պաշտոնապես անվանվել է ''naya paisa,'' որը նշանակում է «նոր պաիսա»՝ այն տարբերելու նախկին պաիսայից, որն ավելի բարձր արժեք ուներ։ ''«Նայա»'' բառը հանվել է 1964 թվականին և այդ ժամանակվանից այն պարզապես հայտնի է որպես ''paisa'' (հոգնակի ''paise'' ):

Ռուփիի համար ամենից հաճախ օգտագործվող խորհրդանիշը «₨» է։ 2010 թվականի հուլիսի 15-ին Հնդկաստանը ընդունեց նոր խորհրդանիշ (₹) հնդկական ռուփիի համար։ Հնդկաստանի մեծ մասում ռուփին հայտնի է որպես ռուպայա, ռուփայե կամ մի քանի այլ տերմիններից մեկը, որը բխում է սանսկրիտ ''rūpya-''ից, որը նշանակում է արծաթ։

''Ṭaṅka-ն'' հին սանսկրիտ բառ է փողի համար։ Մինչ Արևմտյան Պակիստանում երկփեղկ մետաղադրամը կոչվում էր ''taka'', ''taka'' բառը սովորաբար օգտագործվում էր Արևելյան Պակիստանում (այժմ՝ [[Բանգլադեշ]]), որպես այլընտրանք ռուփիի։ Բենգալերեն և ասամերեն լեզուներում, որոնք խոսում են Ասամում, [[Տրիպուրա]]յում և Արևմտյան Բենգալիայում, ռուփին հայտնի է որպես ''taka'' և գրված է հնդկական թղթադրամների վրա։ [[Օդիշա (նահանգ)|Օդիշայում]] այն հայտնի է որպես ''տանկա''։ Անկախությունից հետո Բանգլադեշը սկսել է իր արժույթը պաշտոնապես անվանել «taka» 1971 թվականին։

Հնդկական արժույթի թողարկումը վերահսկվում է Հնդկաստանի պահուստային բանկի կողմից, իսկ պակիստանյան արժույթի թողարկումը վերահսկվում է Պակիստանի պետական բանկի կողմից։

2010 թվականից սկսած Հնդկաստանում 50 paise մետաղադրամը (կես ռուփի) ամենացածր արժեքով օրինական վճարման մետաղադրամն է։ Կանխիկ գործարքների համար սովորաբար օգտագործվում են 1, 2, 5 և 10 ռուփի մետաղադրամներ և 5, 10, 20, 50, 100, 200, 500 և 2000 ռուփի թղթադրամներ։

Ռուփիի մեծ անվանումները ավանդաբար հաշվարկվում են հետևյալում լախերով, կրորաներով, արաբներով, խարաբախներով, նիլահներով, պադմախերով, շանկհահերով, ուդպադհահներով և անկերով։ Պայմաններ, որոնք գերազանցում են կրորը սովորաբար չեն օգտագործվում փողի համատեքստում, օրինակ, գումարը կկոչվի 1 լախ կրոր (համարժեք է 1 տրլն. յեն) 10 խարաբի փոխարեն։

== Խորհրդանիշ ==
Ռուփիի նշանը '''₨''' [[արժույթի նշան]]ն է, որն օգտագործվում է Պակիստանում, [[Շրի Լանկայի ռուփի|Շրի Լանկայում]], Նեպալում, Մավրիկիոսում, Սեյշելներում և նախկինում [[Հնդկական ռուփի|Հնդկաստանում]] [[Արժույթ|դրամական հաշվառման միավորը]] ներկայացնելու համար։ Այն հիշեցնում է "Rs" նիշերի Լատինական հաջորդականությունը և հաճախ այդպես էլ գրվում է։

== Հապավում ==
[[Լատիներենի այբուբեն|Լատինատառով]] «ռուփին» (եզակի) կրճատվում է որպես '''Re''' և «ռուփիներ» (հոգնակի) որպես '''₨''': Ինդոնեզական ''ռուպիան'' կրճատվում է '''Rp'''։ 19-րդ դարի տպագրության մեջ հապավումները հաճախ վերագրվում էին. <math>R_\cdot^s</math> կամ <math>R^\underline{s}</math> . Բրահմայական գրերում ռուփին հաճախ կրճատվում է առաջին վանկի [[գրաֆեմ]]ի հետ, կամայականորեն հաջորդում է շրջանաձև հապավումը կամ լատիներեն հապավումը՝ रु૰ (Դևանագարի ռուփի),   રૂ૰ (Գուջարաթի ռուփի), රු ( սինհալերեն ''ru'' ), రూ ( [[Տելուգու (գիր)|թելուգու]] ռուփի)<ref name="Deka2010a2">{{Cite web |last=Deka |first=Rabin |date=2010 թ․ հունվարի 25 |title=Additions to Deva-Nagariscript and Bengali script |url=http://unicode.org/L2/L2010/10029-deva-addtitions.pdf}} This proposal contains two attestations with a solid dot instead of a circle. Deka also points out that रु. is printed with a shorter head bar when used as the abbreviation for rupee.</ref><ref name="Pandey20092">{{Cite web |last=Pandey |first=Anshuman |date=2009 թ․ հոկտեմբերի 7 |title=L2/09-331 Proposal to Deprecate Gujarati Rupee Sign |url=https://unicode.org/L2/L2009/09331-gujarati-rupee-sign-deprec.pdf |accessdate=2019 թ․ հոկտեմբերի 25}}</ref>։

{| class="wikitable"
|+ Rupee abbreviation in other languages
! Լեզու 
! Բառ    !! Տառադարձություն
! Հապավու !! Յունիկոդ
|-
| [[Գուջարաթի]]
| રૂપિચો, રૂપિયા || ''rūpiyo'', ''rūpiyā'' 
| રૂ૰  || {{unichar|0AB0|}} + {{unichar|0AC2|}} + {{unichar|0AF0|}}
|-
| [[Կաննադա (լեզու)|Կաննադա]]
| ರೂಪಾಯಿ || ''rūpāyi''
| ರೂ || {{unichar|0CC4|KANNADA VOWEL SIGN VOCALIC RR}}
|-
| Մալայալամ
| രൂപ || ''rūpāa''
| രൂ || ( {{unichar|0D30|MALAYALAM LETTER RA}} ) + ( {{unichar|0D42|MALAYALAM VOWEL SIGN uu}} )
|-
| [[Թամիլերեն]]
| ரூபாய் || ''rūbāy''
| ரூ || ( {{unichar|0BB0|TAMIL LETTER RA}} ) + ( {{unichar|0BC2|TAMIL VOWEL SIGN uu}} )
|-
| [[Տելուգու (լեզու)|Տելուգու]]
| రూపాయి || ''rūpāyi''
| రూ || ( {{unichar|0C30|TELUGU LETTER RA}} ) + ( {{unichar|0C42|Telugu vowel sign uu}} )
|-
| [[Սինհալերեն]]
| රුපියල || ''rupiyala''
| රු || ({{unichar|0DBB|SINHALA LETTER RAYANNA}}) + ({{unichar|0DD4|SINHALA VOWEL SIGN KETTI PAA-PILLA}}) 
|}

== Արժեք ==
Ռուփիների պատմությանը կարելի է հետևել սկսած մ.թ.ա. 6-րդ դարից Հին Հնդկաստանից։ Հին Հնդկաստանն ուներ աշխարհի ամենահին մետաղադրամներից մի քանիսը, չինական վենի և լիդիական ստատերների հետ միասին<ref name="Subodh Kapoor 15993"/>։ Ռուփի մետաղադրամը օգտագործվել է այդ ժամանակվանից, նույնիսկ [[Բրիտանական Հնդկաստան]]ի ժամանակ, երբ այն պարունակում էր 11,66 գրամ (1&nbsp;տոլա ) 91,7% արծաթ, տրոյական ունցիայի 0,3437 ''ASW''-ով  (այսինքն՝ ժամանակակից գներով մոտ 10 ԱՄՆ դոլար արժողությամբ արծաթ)<ref>{{numis cite SCWC|date=1900.4}}</ref><ref>{{Cite web |date=2006 թ․ հոկտեմբերի 2 |title=Equivalent of 0.343762855 troy ounce of silver in U.S. dollar |url=http://xe.com/ucc/convert.cgi?Amount=0.343762855&From=XAG&To=USD |accessdate=2006 թ․ հոկտեմբերի 2 |publisher=xe.com}}</ref>։  Արծաթի պարունակության հիման վրա ռուփիի գնահատումը ծանր հետևանքներ ունեցավ 19-րդ դարում, երբ աշխարհի ամենաուժեղ տնտեսությունները [[ոսկու ստանդարտ]]ի վրա էին։ ԱՄՆ-ում և եվրոպական տարբեր գաղութներում հսկայական քանակությամբ արծաթի հայտնաբերումը հանգեցրեց արծաթի արժեքի նվազմանը ոսկու համեմատ։

19-րդ դարի վերջում հնդկական արծաթե ռուփին մտավ [[Ոսկու ստանդարտ|ոսկու փոխանակման ստանդարտ]]՝ մեկ ռուփիից մեկ շիլլինգի և չորս պենսի ֆիքսված փոխարժեքով բրիտանական արժույթով, այսինքն՝ 15 ռուփիից մինչև 1 [[ֆունտ ստերլինգ]]։

{| class="wikitable sortable"
|-
! Երկիիր
! Արժույթ
! Խորհրդանիշ
! [[ISO 4217]]<br>կոդ
! Փոքր միավոր
!Ռուփի մեկ [[ԱՄՆ դոլար]]ի դիմաց<br>(2023 թվականի մայիսի 15-ի դրությամբ)<ref>{{Cite web |title=Xe: Currency Exchange Rates and International Money Transfer |url=https://www.xe.com/ |access-date=2023 թ․ մայիսի 15 |website=www.xe.com}}</ref>
! Հաստատված
! Նախորդ արժույթ
|-
| Հնդկաստան
| Հնդկական ռուփի
| ₹
| INR
| ''Paisa'' = {{frac|100}} ռուփի
| 82.23556
| 1540
| նախորդ չկա
|-
| Ինդոնեզիա
| Ինդոնեզական ռուփի
|Rp
| IDR
| Սեն = {{frac|100}} ռուփի
| 14,803.215
| 1949
| Նիդեռլանդական Հնդկաստանի գուլդեն
|-
| Մալդիվներ
| Մադիվյան ռուփի
|''Rf'', MRf, MVR, .ރ or /-
| MVR
| Լաարի = {{frac|100}} ռաֆիյա
| 15.406232
| 1945
| Ցեյլոնյան ռուփի
|-
| Մավրիկիոս
| Մավրիկյան ռուփի
|₨, रु
| MUR
| ցենտ = {{frac|100}} ռուփի
| 45.671789
| 1876
| Հնդկական ռուփի, ֆունտ ստերլինգ, մավրիկյան դոլար
|-
| Նեպալ
| Նեպալական ռուփի
|रू
| NPR
| ''Paisa'' = {{frac|100}} ռուփի
| 131.63432
| 1932
| Նեպալյան մոհար
|-
| Պակիստան
| Պակիստանյան ռուփի
|₨
| PKR
| Paisa = {{frac|100}} ռուփի
| 295.64616
| 1947
| [[Հնդկական ռուփի]] (նախքան բաժանումը )
|-
| Սեյշելներ
| Սեյշելյան ռուփի
|SR, SRe
| SCR
| ցենտ= {{frac|100}} ռուփի
| 13.405025
| 1976
| Մավրիկյան ռուփի
|-
| Շրի Լանկա
| Շրի Լանկայի ռուփի
|₨, රු, ௹
| LKR
| ցենտ= {{frac|100}} ռուփի
| 313.09518
| 1885
| Հնդկական ռուփի, ֆունտ ստեռլինգ, ցեյլոնյան ռիքսդոլար
|}

== Ծանոթագրություններ ==
{{Ծանցանկ}}

== Արտաքին հղումներ ==
* {{Cite EB1911|wstitle=Rupee |volume=23 | page= 855}}

[[Կատեգորիա:Դրամական միավորներ]]
[[Կատեգորիա:Ռուփի]]
[[Կատեգորիա:Ասիական արժույթներ]]
[[Կատեգորիա:Տարադրամների խորհրդանիշեր]]
[[Կատեգորիա:Փող]]
[[Կատեգորիա:Դրամական միավորներ ըստ երկրի]]
[[Կատեգորիա:Մետաղադրամ]]