Դիտել Սավաննայի վագերաձի էջի վիքիկոդը

{{taxobox
| name = Սավաննայի վագերաձի
| image file = Equus_quagga_burchellii_-_Etosha,_2014.jpg
| image title       = 300px
| image descr       = Սավաննայի վագերաձին [[Նամիբիա]]յում
| regnum = Կենդանիներ
| phylum = [[Քորդավորներ]]
| subphylum = [[Ողնաշարավորներ]]
| classis = [[Կաթնասուններ]]
| ordo = [[Երկսմբակավորներ]]
| familia = [[Ձիազգիներ]]
| subfamilia = [[Ձի]]եր
| species = '''Սավաննայի զեբր'''
| parent            = Syncerus 
| rang              = Տեսակ
| latin             = Syncerus caffer
| author            = (Sparrman, 1779)
| typus             = 
| children name     = Տեսակներ
| children          = 
| range map         = Plains_Zebra_area.png
| range map caption = 
| range map width   = 210px
| range legend      ={{լեգենդ|#b42222|Ժամանակակից արեալ}}
| iucnstatus        = LC
| wikispecies       = Equus quagga
}}
'''Սավաննայի վագերաձի'''<ref>{{Cite book |first=<blockquote>Գիրքը բաղկացած է եռալեզվյան բառարանից և երեք առանձին անվանացանկերից։ Բառարանը կազմըված է կենդանիների արդի գիտական կարգաբանությամբ և ընդգրկում է կաթնասունների անվանումները, որոնք բերվում են ըստ կարգերի, ընտանիքների, ցեղերի և տեսակների</blockquote> |title=«Կենդանիների անունների հայերեն-ռուսերեն-լատիներեն կարգաբանական բառարան, գիրք Ա՝ կաթնասուններ» |publisher=© Ռ. Ղազարյան, 1998, «Փյունիկ» հրատարակչատուն, |year=1998 |location=Երևան, Հայաստան |pages=49}}</ref> ({{lang-lat|Equus quagga}}), հայտնի է նաև որպես '''սովորական վագերաձի''' կամ '''Բուրշելի վագերաձի''', տեղաբնիկների [[Խոսակցական լեզու|խոսակցական լեզվում]]՝ '''կվագգա'''<ref name="skinner">{{Cite book |title=Հարավային Աֆրիկա երկրամասի կաթնասուններ |last2=Չիմիմբա |first2=Ս․Թ․ |publisher=Քեմբրիջի համալսարանի հրատարակչություն |year=2005 |isbn=0-521-84418-5 |edition=երրորդ հրատարակչություն |pages=537-546}}</ref>  (չշփոթե՛լ [[19-րդ դար]]ի վերջին անհետացած [[կվագգա]] [[Միասմբակավորներ|միասմբակավորի]] հետ), [[վագերաձիեր]]ի կենդանական խմբի ամենատարածված և պարզագույն ներկայացուցիչը<ref name="iucn">{{Cite journal |title=Սավաննայի վագերաձի (''Equus quagga'') |url=http://www.iucnredlist.org/details/41013/0 |journal=Բնության պահպանության միջազգային միության (ԲՊՄՄ) կարմիր ցանկում գրանցված կաթնասուններ |publisher=[[ԲՊՄՄ]] |access-date=2017 թ․ դեկտեմբերի 23}}</ref>, որը տարածված է [[Եթովպիա]]յի հարավից [[Արևելյան Աֆրիկա]] և [[Բոտսվանա]]յից մինչև [[Հարավային Աֆրիկա]] ընկած ընդարձակ տարածություններում։ Սավաննայի վագերաձիերը բնակվում են [[բնության հատուկ պահպանվող տարածքներ]]ում, սակայն անգամ այս պայմաններում մարդու ներգործությունը նրանց տեսակի վրա զգալիորեն արտահայտված է, որը ներկայացված է [[Որսագողություն|որսագողության]] (մսի և կաշվի համար) և [[Գյուղատնտեսական կենդանիներ|գյուղատնտեսական նկատառումներով օգտագործվող]] [[խոշոր եղջերավոր անասուններ]]ի համար վագերաձիերի [[Արեալ|կենսաբանական արեալի]] զբաղեցման տեսքով։

Սավաննայի վագերաձիերի ընդարձակ տեսակի մեջ ընդգրկված է անհետացած [[կվագգա]]ն և ևս վեց ճանաչված այլ ենթատեսակներ։ Չնայած միջտեսակային այս տարանջատմանը՝ նրանց միջև կառուցվածքային լուրջ տարբերություններ առկա չեն և ներկայացված բոլոր ենթատեսակներն ունեն գրեթե միևնույն [[ֆիզիոլոգիա]]կան և [[Մորֆոլոգիական անալիզ|մորֆոլոգիական]] հատկանիշները։ [[2016|2016 թվականին]] [[Բնության պահպանության միջազգային միություն|Բնության պահպանության միջազգային միության]] կողմից սավաննայի վագերաձիերը դասակարգված են որպես գրեթե վտանգված տեսակ<ref name=iucn/><ref>{{Cite news |date=2016 թ․ սեպտեմբերի 4 |title=Չորսից մեծ վարդեր մեկ քայլ հեռավորության վրա՝ ԲՊՄՄ կարմիր ցանկ |url=http://iucnworldconservationcongress.org/news/20160904/article/four-out-six-great-apes-one-step-away-extinction-iucn-red-list |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160908130936/http://www.iucnworldconservationcongress.org/news/20160904/article/four-out-six-great-apes-one-step-away-extinction-iucn-red-list |archive-date=2016 թ․ սեպտեմբերի 8 |access-date=2017 թ․ սեպտեմբերի 21 |work=ԲՊՄՄ համաշխարհային կոնսերվատիվ կոնգրես}}</ref>։

Սավաննայի վագերաձիերի տարածվածության արեալը հարաբերականորեն մասնատված է և ներառում է [[Հարավային Աֆրիկա|հարավային]], [[արևելյան Աֆրիկա]]ն և [[Ենթասահարա|Սահարայի]] հարավային հատվածը։ Հիմնականում բնակվում են ինչպես [[Արևադարձային անտառ|արևադարձային]], այնպես էլ [[Բարեխառն գոտիներ|բարեխառն]]  [[Խոտհարք|ծառազուրկ խոտհարքներում]] և [[սավաննա]]ներում։ Նրանք խուսափում են [[անապատներ]]ից, խիտ ծառածածկույթով վայրերից, մշտապես խոնավ տարածքներից և որպես կանոն բնակվում են ջրի աղբյուրից ավելի քան 30 կմ հեռավորության վրա։ Սավաննայի վագերաձիու կենսաբանական հակառակորդներն են [[առյուծ]]ները, [[բորենիներ]]ը, [[ընձառյուծ]]ները, [[վագրակատու]]ները, [[կոկորդիլոսներ]]ը և [[Աֆրիկյան վայրի շուն|աֆրիկյան վայրի շները]]։ Սավաննայական վագրեձիերը խիստ սոցիալական կենդանիներ են և ապրում են ընդարձակ խմբերով։ Խմբերը կարող են միավորվելով կազմել երամակներ։ Նման միասնությունն օգնում է վերջիններիս հնարավորինս զերծ մնալ գիշատիչների սպառնալիքից։ Նկատելով հարձակվող գիշատչին՝ զեբրերը ազդանշաններ են արձակում և հասկացնում մյուս առանձնյակներին վտանգի առկայության մասին։

Ներկայումս կենդանիների թվաքանակը կայուն է և վտանգված չէ, չնայած այն հանգամանքին, որ որոշ երկրներում, ինչպիսին է [[Տանզանիա]]ն, այս վագրեձիերի պոպուլյացիաների թիվը կտրուկ անկում է ապրել։

== Էվոլյուցիա ==
Ենթադրվում է, որ բոլոր [[վագերաձիեր]]ը, այդ թվում և ''Equus quagga''-ն, առաջացել են ''Dinohippus''-ի և ''Equus simplicidens''-ի միջանկյալ ձևից։ ''Equus simplicidens''-ը՝ ամերիկյան կամ հագերմանյան վագերաձին, համարվում է մարդկությանը հայտնի ամենահին վագերաձիու տեսակը, որն ունեցել է [[ավանակ]]ի [[գլուխ]] և զեբրի մարմին։ Վագերաձիերի նախնինների մարմնի ամենահին բրածոն ավելի քան 3,5 տարեկան է և հայտնաբերվել է [[Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներ|Միացյալ Նահանգների]] տարածքից<ref name="ReferenceA">{{Cite journal |last1=Orlando |last3=Ցյանգ |first3=Գ․ |last4=Ֆրուոս |first4=Դ․ |last5=Ալբրեխտսեն |first5=Ա․ |last6=Սթիլլեր |first6=Մ․ |last7=Շուբերտ |first7=Մ․ |last8=Կոպելինի |first8=Է․ |last9=Պետերսեն |first9=Բ․ |date=2013 թ․ հուլիսի 4 |title=Սավաննայի վագրեձի, տափաստանային զեբր (''Equus evolution'') |url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2013-07-04_499_7456/page/74 |journal=Nature |issue=7456 |pages=74–8 |pmid=23803765}}</ref>։ Հետազոտությունները ցույց են տալիս, որ վագրեձիերն արագորեն տարածվել են [[Հին աշխարհ]]ի տարբեր ծայրերում։ Ավելի ուշ հայտնաբերվել են վկայություններ, համաձայն որի ''Equus livenzovensis'' տեսակի սմբակավորը բնակվել է անգամ [[Ռուսաստան]]ում և [[Արևմտյան Եվրոպա]]յում<ref name="Azzaroli1992">{{Cite journal |last=Ազարոլի |first=Ա․ |year=էջ 28, 1992 |title=Մոնոդակտիլային հավասարակշռության վերելք և անկում |url=http://www.sekj.org/PDF/anzf28/anz28-151-163.pdf |pages=151-163}}</ref>։

Ժամանակակից [[Մոլեկուլային գենետիկա|մոլեկուլային]] և [[Մորֆոլոգիական անալիզ|մորֆոլոգիական ուսումնասիրությունները]] ցույց են տալիս, որ սավաննայի վագրեձիու ամենամոտ նախնիններն ապրել են 5,6 միլիոն տարի առաջ։ [[Կանադա]]յում հայտնաբերված 700 հազարամյա կմախքը ժամանակակից վագրեձիերի նախնիններից մեզ հասած ամենաթարմ և լավ պահպանված բրածոն է։ Պլեյստոցենյան այս ձիերն ունեցել են բազմաթիվ ենթատեսակներ։ Միայն [[Հյուսիսային Ամերիկա]]յում բնակվել են ավելի քան 50 տեսակի նախաձիեր, թեև նրանցից շատերի տաքսոնոմիկ վավերությունը հարցականի տակ է<ref name="Azzaroli1998">{{Cite journal |last=Ազարոլի |first=Ա․ |year=1998 |title=Սավաննայի վագրեձին Հյուսիսային Ամերիկայում |journal=Պալեոնտոգրաֆիտալ, 85 |pages=1-60}}</ref>։ Գենետիկական դիվերգենցիայի արդյունքում հայտնաբերվել է [[Պլեյստոցեն|Պլեյստոցենի ժամանակաշրջանում]] ապրող ձիերի ընդամենը երեք գենետիկորեն տարբերվող տարատեսակ։

[[2013 թվական]]ի [[հունիս]]ին մի խումբ հետազոտողներ կարողանում են 560-780 հազար տարեկան ձիու [[Ոսկոր|ոսկրից]] ստացված նյութի շնորհիվ ուսումնասիրել վերջինիս [[ԴՆԹ|ԴՆԹ-ն]]<ref name="Hayden_2013">{{Cite news |author=Էրիկա Հեյդեն |date=2013 թ․ հունիսի 26 |title=Առաջին ձիերը՝ մեզնից 4 միլիոն տարի առաջ |url=http://www.nature.com/news/first-horses-arose-4-million-years-ago-1.13261 |publisher=Բնություն}}</ref>։ Մինչ այս ուսումնասիրությունը, ամենահին [[գենոմ]]ը, որ հայտնաբերվել է գենետիկների կողմից, եղել է 110-130 հազար տարեկան։ Այս գենոմների միջև տարբերությունների վերլուծությունը ցույց է տալիս, որ ժամանակակից [[ձիեր]]ի, [[ավանակ]]ների և [[Վագերաձի|վագերեձիերի]] ընդհանուր նախնինները [[երկիր մոլորակ]]ի վրա ապրել են 4-ից մինչև 4,5 միլիոն տարի առաջ։ Արդյունքները նաև ցույց են տալիս, որ վագրեձիերը շուրջ 43 հազար տարի առաջ առանձնանում են ձիերից՝ հետագա [[էվոլյուցիա]]յի ընթացքում ձեռք բերելով նոր [[գենետիկա]]կան և [[ֆիզիոլոգիա]]կան հատկանիշներ<ref>{{Cite news |author=Ժան Լե |date=2013 թ․ հունիսի 26 |title=Ձիերի ԴՆԹ-ի ամենահին գենոմն ավելի քան 700 հազար տարեկան է |url=http://news.nationalgeographic.com/news/2013/06/130626-ancient-dna-oldest-sequenced-horse-paleontology-science/ |publisher=National Geographic}}</ref>։

=== Էվոլյուցիոն ադապտացիայի դրսևորումներ ===
[[Պատկեր:Cambridge_Natural_History_Mammalia_Fig_127.jpg|մինի|275x275փքս|Սավաննայի վագրեձի՝ հեղինակված [[Քեմբրիջի համալսարան]]ի [[Բնություն|բնության]] [[Պատմություն|պատմության]] ինստիտուտի կողմից։ Հեղինակ՝ Ֆրանկ Բեդարդ, [[1902|1902 թվական]]]]
Սավաննայի վագրեձիերի մաշկի վրայի սև ու սպիտակ շերտավոր նախշերը [[Էվոլյուցիա|էվոլյուցիոն]] [[Հարմարվողականություն|հարմարվողականության]] հետևանքներ են, որոնք երբեմն օգտակարորեն ծառայում են [[կենդանիներ]]ի համար<ref name=":0">{{Cite web |last=Նիկոլս |first=Հենրի |date=2014 թ․ ապրիլի 2 |title=Ինչո՞ւ զեբրերն ունեն շերտեր։ Գիտնականները պատասխան ունեն |url=http://www.theguardian.com/science/animal-magic/2014/apr/02/why-do-zebras-have-stripes-scientists-have-the-answer |accessdate=2018 թ․ փետրվարի 26 |website=«Գարդիան», Մեծ Բրիտանիա |language=en}}</ref>։ [[Անգլիացիներ|Անգլիացի]] [[գիտնական]] [[Չարլզ Դարվին]]ն առաջիններից էր, որ փորձեց պարզել դրանց առաջացման պատճառները՝ միաժամանակ առաջ քաշելով հավանական վարկածներ։ Անդրադառնալով վագերաձիերի նախշերին՝ Դարվինն ասել է<ref name=":0" />․{{Քաղվածք|Վագերաձիերի մարմնի գծավոր շերտերը միաժամանակ արտառոց են և շշմեցնող։ Դրանք այնքան հրաշագործ են, որ շատերն այն համարում են Աստծո անսահման գեղարվեստական հրաշագործության վկայություն|[[Չարլզ Դարվին]]}}Այնուամենայնիվ, մինչ օրս շերտերի առաջացման պառճառը մեզ հայտնի չէ, փոխարենը՝ գոյություն ունեն մի շարք հիպոթեզներ։ Բազում գիտնականների եզրակացություններն ընդհանրացնելով կարելի է հետևել, որ այն կարգավորում է [[մարմնի ջերմաստիճան]]ը, ետ է մղում [[միջատներ]]ին և օգնում է ներտեսակային սոցիալիզացիայի ժամանակ։ Թիմ Քարոն և [[Կալիֆոռնիայի համալսարան]]ից հավաքված հետազոտողների խումբը միավորելով առկա բոլոր հավանական վարկածները, եզրակացնում է, որ մարմնի շերտերն օգնում են սավաննայի վագերաձիերին զերծ մնալու խայթող միջատներից<ref>{{Cite news |title=Եզրակացությունների և գիտական վարկածներ զեբրերի շերտերի առաջացման պատմության և պատճառների մասին |url=https://www.thoughtco.com/evolution-explains-zebra-stripes-1224579 |access-date=2018 թ․ փետրվարի 26 |newspaper=ThoughtCo}}</ref>։ Արդի շրջանի բազմաթիվ [[Կենսաբանություն|կենսաբաններ]] և [[Էկոլոգիա|էկոլոգներ]] դեմ են արտահայտվել նախքան կոնկրետ հետազոտության այս վարկածի ընդունմանը։ Վագերաձիերի շերտավոր մաշկը [[թռչուններ]]ի և թերզարգացած [[տեսողական վերլուծիչ]]ներ ունեցող մյուս [[Կենդանիներ|կենդանի օրգանիզմների]] համար [[Պատրանք|օպտիկական պատրանք]] է։

== Տաքսոնոմիա ==
Վագերաձիերի առանձին տեսակները կարգաբանորեն դասակարգելու խնդիրը մինչ օրս կենսաբանների միջև վեճի առարկա է։ Նրանց մի մասը կարծում է, որ լեռնային և սավաննայի վագերաձիերը պատկանում են ''Hippotigris''-ի ենթադասին, իսկ [[Զեբր Գրևի|Գրևիի զեբրը]] ''Dolichohippus''-ի ենթադասի միակ ներկայացուցիչն է։ Այս դասակարգման հիմքում ընկած է այն համոզմունքը, որ վերոնշյալ երկու զեբրերն առավել նման են ձիու, իսկ Գրևիի զեբրը՝ ավանակի։ Բոլոր այս երեք վագերաձիերը (սավաննայական, լեռնային, Գրևիի) պատկանում են ձիերի տիպին։ Այնուամենայնիվ, ֆիլոգենետիկական ուսումնասիրությունները ցույց են տալիս, որ սավաննայի վագերաձիերն ավելի սերտորեն կապված են Գրևիի, այլ ոչ թե լեռնային վագերաձիու հետ<ref name="Vilstrup">{{Cite journal |author=Վիլստրուպ, Ջուլիա Տ․ |year=2013 |title=Ժամանակակից և հնագույն  վագերաձիերի միտոքանդրիալ ֆիլոգենոմիկան |volume=8 |issue=2}}</ref>։ Այն վայրերում, որտեղ աշխարհագրական տեղաբաշխվածության տեսանկյունից սավաննայի վագերաձիերը սիմպատրիկ են, անսովոր չէ տեսնել նրանց միևնույն երամակի մեջ<ref>Արդյո՞ք Գրևիի վագերաձիերին սպառնում է հիբրիդացման վտանգը, Կենդանիների սահմանադրություն 12։ 505–513. Դ․Ի․ Ռուբենսթեին, Բ․ Շապիրո, Ի․Ռ․ Ֆիշհոֆ, 2009</ref>։ Անազատության պայմաններում սավաննայի վագերաձիերն առավել հաճախ հանդիպում են լեռնային վագերաձիերի հետ։

=== Ենթատեսակներ ===
{{Բազմապատիկ պատկերներ|գոտի=right|ուղղություն=vertical|վերնագիր=Սավաննայի վագերաձիու տարբեր ենթատեսակներ|լայնություն=290|պատկեր1=Burchell%27s_Zebra_(Etosha).jpg|նկարագրություն1=<center>Բուրշելի վագերաձի (''Equus quagga burchellii'')</center>|պատկեր2=Crawshay%27s_Zebra.jpg|նկարագրություն2=<center>Կրոուշիի վագերաձի (''Equus quagga crawshayi'')</center>}}[[2004 թվական]]ին [[Կանբերրա|Կանբերրայի համալսարանի]] պրոֆեսոր Քոլին Գրովսը և [[Շոտլանդացիներ|շոտլանդացի]] գիտնական Ուիլյամ Բելը ուսումնասիրելով վագերաձիերին, նրանց դասակարգել են որպես [[Ձիազգիներ|ձիազգիների ընտանիքին]] պատկանող կենդանական խումբ։ Հեղինակները հետազոտությունների արդյունքները ներկայացրել են հեղինակավոր ''«Կաթնասունների կենսաբանություն»'' ամսագրում։ Վերոնշյալ երկու փորձագետները վերանայում են սավաննայի վագերաձիերի ներքին դասակարգումը՝ վեց առանձի խմբերի ճանաչելով որպես առանձին ենթատեսակներ։ Ստորև նշված են այդ ենթատեսակները․
* '''Կվագգա''' (''Equus quagga quagga'')` սավաննայի վագերաձիերի միակ ի սպառ վերացած ենթատեսակն է։ Նախկինում մեծապես տարածված է եղել [[Հարավաֆրիկյան Հանրապետություն|Հարավային Աֆրիկայի]] [[Կառու (տարածք)|Կառու երկրամասում]] ՝ [[Օրանժ (գետ)|Օրանժ գետից]] հարավ ընկնող [[կիսաանապատ]]ային [[սարավանդ]]ներում և [[Լեռ|միջլեռնային]] [[իջվածքներ]]ում։ Որոշ պոպուլյացիաներ բնակվել են նաև [[Հյուսիսային Կապ|Կապի հյուսիսային]], [[Արևմտյան Կապ|արևմտյան]] և [[ՀԱՀ-ի վարչական բաժանում|արևելյան ծայրերում]] և [[Ֆրի Սթեյթ|Ֆրի սթեյթում]]։
* '''Բուրշելի վագերաձի''' (''Equus quagga burchellii'')՝ սավաննայի վագերաձիու հարավային ենթատեսակը։ Միակ զեբրն է, որի որսն ու առևտրարդյունաբերական նկատառումներով կիրառությունը սահմանափակված չէ օրենքով։ Նախկինում տարածված են եղել [[հարավային Աֆրիկա]]յում՝ [[Օրանժ (գետ)|Օրանժ գետի]] ափին, հարավային [[Բոտսվանա]]յում և [[Սվազիլենդ]]ում։ Ներկայումս բնակվում են [[Բոտսվանա]]յում, [[Նամիբիա]]յում և [[Զամբիա]]յում։ Արհեստականորեն բազմացվում են [[Չինաստան]]ում։
* '''Գրանտի վագերաձի''' (''Equus quagga boehmi'')` սավաննայական վագերաձիերի չափերով ամենափոքր ենթատեսակը։ Տարածված է [[Զամբիա]]յում, [[Կոնգոյի Դեմոկրատական Հանրապետություն]]ում, [[Տանզանիա]]յում և [[Քենիա]]յի հարավարևմտյան հատվածում։ 
* '''Անբաշ վագերաձի''' (''Equus quagga borensis'')՝ տարածված է արևելյան Աֆրիկայի հյուսիսային շրջաններում՝ Քենիայի հյուսիսարևմտյան հատվածում և [[Ուգանդա]]յի Կարամոջա երկրամասում՝ Բարինգո գետի ափամերձ ծառազուրկ շրջաններում։  
* '''Չափմենի վագերաձի''' (''Equus quagga chapmani'')` տարածված է [[Հարավաֆրիկյան Հանրապետություն|Հարավաֆրիկյան Հանրապետության]] հյուսիս-արևելքում, [[Զիմբաբվե]]ի հյուսիսում, [[Բոտսվանա]]յի արևմուտքում, ինչպես նաև [[Նամիբիայի Հանրապետություն|Նամիբիայի]] և [[Անգոլայի Հանրապետություն|Անգոլայի]] հարավում։  
* '''Կրոուշիի վագերաձի''' (''Equus quagga crawshayi'')` տարածված է արևելյան [[Զամբիա]]յում, [[Մալավի]]ում, հարավարևելյան [[Տանզանիա]]յում և [[Մոզամբիկ]]ում։

== Կառուցվածք և ֆիզիոլոգիական նկարագրություն ==
=== Արտաքին կառուցվածք ===
[[Պատկեր:Albino Zebra.JPG|մինի|275x275փքս|[[Լսնամաշկություն|Լսնամաշկության]] ախտանշանով [[Վագերաձիեր|սավաննայի վագերաձի]]։ [[Պիգմենտ]]ների բացակայությամբ պայմանավորված [[Լսնամաշկություն|այս հիվանդությունը]] [[վագերաձիեր]]ի շրջանում այնքան էլ տարածված չէ։ Հանդիպում են նաև [[Մելանիզմ|մելանոս առանձնյակներ]]։|ձախից]]
''Equus quagga''-ն միջին չափի զեբր է՝ ավելի փոքր, քան [[Զեբր Գրևի|Գրևիի վագերաձին]] և ավելի մեծ քան համեմատաբար ավելի կարճ ոտքեր ունեցող [[լեռնային վագերաձի]]ն։ Կենդանիների վիճակով և ենթատիպերի բազմազանությամբ պայմանավորված գոյություն ունեն չափերի տարբերություններ։ Սովորաբար, սեռահասուն վագերաձիերի մարմնի ընդհանուր երկարությունը կազմում է 1.1-1.45, իսկ լայնությունը՝ 2.17-2.46 մետր։ Կշռում են 175-ից մինչև 385 կգ։ Որպես կանոն, արուները 10 %-ով ավելի ծանր են, քան էգերը։ Պոչը բավականին երկար է՝ միջինում 52 սմ և ունի կամայական սև կամ սպիտակ գունավորում։ Սովորաբար կարճ և սև ականջների կլոր եզրերը սպիտակ են։ Բոլոր մյուս տեսակի վագերաձիերի պես այս տեսակը նույնպես ունի սև և սպիտակ նախշերով բծավոր մաշկ։

Որոշ առանձին ենթատեսակների մոտ սև և սպիտակ գունային համադրության փոխարեն նկատվում է շագանակագույն և սպիտակ մաշկ։ [[Վերջույթներ|Վերին վերջույթների]] բծերը ուղղահայաց են, իսկ գլխի որոշակի հատվածինն ու ստորին վերջույթներինը՝ հորիզոնական։ Հյուսիսաբնակ պոպուլյացիաների առանձնյակների մարմնի շերտերը նեղ են և սահմանային։ Հարավային սավաննայական վագերաձիերի մարմնի վրայի սև շերտերը ավելի բազմազան են, սակայն համեմատաբար քիչ են ստորին վերջույթների վրա՝ ոտքերին և սրբանային հատվածում։ Բացի այդ, հարավային որոշ ենթատեսակների ներկայացուցիչներն ունեն այսպես կոչված «ստվերային» շերտեր, որոնք ունենում են շագանակագույն երանգ։ Սրանք բացակայում են կամ թույլ են արտահայտված հյուսիսային ենթատեսակներին պատկանող վագերաձիերի շրջանում։ Վագերաձիերի շերտերը սկսում են ի հայտ գալ սաղմնային տարիքում՝ ոչ ավելի քան երեք շաբաթվա ընթացքում։ [[Սաղմնաբանություն|Սաղմնաբանական հետազոտությունները]] ցույց են տվել, որ վագերաձիերի ֆոնային երանգը մուգ է, իսկ սպիտակը ներկայացված է որպես դրա հավելում։ Առաջին ուսումնասիրված տեսակի՝ այժմ վերացած կվագգայի հետազոտությունների արդյունքում եկած եզրահանգման մեջ նշված է, որ այդ առանձնյակն ունեցել է բաց շագանակագույն ստորին վերջույթներ։ Գենոտիպի կայուն փոփոխություն համարվող հակաամորֆ մուտացիայի արդյունքում լույս աշխարհ են եկել ամբողջովին սպիտակ և ամբողջովին սև վագերաձիեր։ Քենիա լեռան ստորոտում տեղակայված խոնավ հասարակածային անտառներից մեկում նկատվել է [[Ալբինոս|ամբողջովին սպիտակ ալբինոս]] վագերաձի։

=== Ներքին կառուցվածք ===
{{Բազմապատիկ պատկերներ|գոտի=right|ուղղություն=vertical|վերնագիր=Սավաննայի վագերաձիու անատոմիական առանձնահատկություններ|լայնություն=260|պատկեր1=Zebras in Tanzania 4312 Nevit.jpg|նկարագրություն1=<center>Սավաննայի վագերաձիու ատամնաշարը</center>|պատկեր2=Zebras in Tanzania 4309 Nevit.jpg|նկարագրություն2=<center>Սավաննայի վագերաձիու արտաքին ականջը</center>}}[[Վագերաձիեր]]ը [[Զարգացում|կենսաբանական զարգացման]] բարձրագույն աստիճանահարթակի վրա գտնվող [[կաթնասուններ]] են։ Պատկանում են [[Գազաններ|իսկական գազանների]] խմբի [[Ընկերքավորներ|ընկերքավորների ենթադասին]]։ Ի տարբերություն [[ձվածին կաթնասուններ]]ի և [[պարկավորներ]]ի՝ [[ձիազգիներ]]ն ունեն համեմատաբար շատ ավելի զարգացած օրգան-համակարգեր։ Վագերաձիերի [[մաշկ]]ը կազմված է վերնամաշկից և բուն մաշկից, իսկ վերնամաշկն էլ իր հերթին հանդիսանում է սմբակների սկիզբը։ [[Աֆրիկա]]յի պայմաններին ադապտացված այս ձիերի համար կոշտ սմբակները կենսական անհրաժեշտություն են։ Մաշկի վրայի սև բծերը դրանք [[պիգմենտներ]] են, որոնք որոշակի [[Մուտացիա|մուտացիոն հիվանդությունների]] առկայության պայմաններում կարող են չլինել (առաջանում է [[լսնամաշկություն]]) կամ լինել [[Մելանիններ|մելանին գունանյութի]] ավելցուկով (առաջանում է [[մելանիզմ]])։ Հենց մաշկում էլ գտնվում է վագերաձիերի արտաքին գեղձերի մի մասը՝ ի դեմս [[քրտնագեղձեր]]ի, [[ճարպ]]ագեղձերի, [[կաթնագեղձեր]]ի և հոտ արձակող գեղձերի։ Վագերաձիերի հոտ արձակող գեղձերն ունեն պաշտպանական, բնակության որոշակի տարածքի ընդգծման և հակառակ սեռի ներկայացուցչի ուշադրության գրավման գործառույթներ։ Աֆրիկայի պայմաններում քրտնագեղձերը կատարում են որոշակի [[Ջերմակարգավորում|ջերմակարգավորություն]]՝ ադապտացվելով [[Արևադարձային կլիմա|տաք կլիմայական գոտուն]]։ Այս հանգամանքի շնորհիվ էլ դժվար է պատկերացնել վագերաձիերի բնակությունը [[Հյուսիսային բևեռ]]ում կամ [[Սիբիր]]ում։ Քրտնագեղձերի միջոցով է կատարվում նաև [[քրտնարտադրություն]]ն ու [[Արտաթորության համակարգ|արտաթորությունը]]։

Վագերաձիերի [[կմախք]]ը (տե՛ս ստորև բերված պատկերը)  նման է մյուս կաթնասունների կմախքին։ Այն կազմված է պարանոցային, կրծքային, գոտկային, սրբանային և պոչային բաժիններից։ [[Ոսկոր|Ոսկրերի]] քանակը մարդկանց և վագերաձիերի մոտ գրեթե նույնն է։ Սրբանային և պոչային ողերից բացի՝ մյուս ողերը միմյանց միացված են շարժուն ձևով։ Ի տարբերություն մյուս [[կաթնասուններ]]ի և [[Մարդ բանական|մարդկանց]]՝ զեբրերի և մյուս ձիազգի կենդանիների ([[ձիեր]], [[ավանակ]]ներ) [[անրակ]]ները թերզարգացած են (որոշ ենթատեսակների մոտ անգամ բացակայում են)։ Նրանց առջևի վերջույթները շարժվում են ﬕայն ﬔկ հարթությամբ` մարﬓի առանցքին զուգահեռ։ Տարբերակված են նաև բազմաթիվ և բազմաֆունկցիոնալ մկաններ։

Վագերաձիերի օրգան-համակարգերն ունեն հետևյալ նկարագիրը․ 
* [[Վագերաձիեր]]ը խոտակեր կենդանիներ են և չնայած նրանց սննդառության միատարրությանը նրանք ունեն բավականին լավ զարգացած մարսողական օրգաններ, որոնք ծառայում են խոտի մեխանիկական և քիմիական մշակման, այնուհետև մշակված նյութերի՝ [[Ներծծում|ներծծման]], իսկ չմարսվածների՝ [[Արտաթորության համակարգ|արտաթորման]] համար։ Ունեն բավականին լավ արտահայտված [[շրթունքներ]], որոնց օգնությամբ էլ կարողանում են հեշտությամբ բռնել և արմատախիլ անել սննդառության նպատակով օգտագործվող [[բույսեր]]ը։ Ծնոտների խորացումներում տեղակայված են վագերաձիերի ատամները։ Տարբերակված են կտրիչներ, ժանիքներ, մեծ և փոքր սեղանատամներ։ Զեբրերի մոտ առավել զարգացած ու հզոր են սեղանատամները։ Սավաննայի վագերաձիու ատամնաշարը դասավորված է <math>\frac{3.1.3(4).3}{3.1.3.3}</math> սկզբունքով։ Ջուր խմելու համար վագերաձիերն օգտագործում են իրենց մկանոտ լեզուն։  
* Վագերաձիերը շնչում են [[թոքեր]]ով։ [[Շնչառական համակարգ]]ը կազմված է [[Քիթ|քթից]], [[կոկորդ]]ից, [[շնչափող]]ից, [[բրոնխներ]]ից և թոքերից։ Վագերաձիերը որպես ակտիվ կենսակերպ վարող կենդանիներ, օդից կլանում են [[Թթվածին|թթվածնի]] (<math>\mathsf{ O_2}</math>) մեծ պաշար։ Մեկ օրվա ընթացքում միջին տարիքի վագերաձին շնչում է 550-600 լիտր օդ (մարդիկ՝ 500-520 լիտր)։ Շնչառությանը մասնակցում է նաև լավ զարգացած [[ստոծանի]]ն։ Վագերաձիերի կոկորդում տեղակայված են երկու զույգ [[ձայնալարեր]]։ Ձայնալալերի միջոցով այս կենդանիները կարողանում են ձայներ արձակել՝ ինքնապաշտպանական, զգայական և ներտեսակային հաղորդակցման նկատառումներով։  
* 
[[image:Equus quagga anatomy diagram in Armenian.png|889x889px|center]]

=== Տեսողություն և լսողություն ===
== Էկոլոգիա ==

=== Տարածվածություն և բնակության արեալ ===
[[Պատկեր:Equus quagga -Tanzania-8.jpg|մինի|275x275փքս|Սավաննայի վագերաձին [[Տանզանիա]]յի [[բնության հատուկ պահպանվող տարածքներ]]ից մեկում։ Ետին պլանում երևում են [[Աֆրիկա]]յի [[ֆաունա]]յի տիպիկ ներկայացուցիչ հանդիսացող գնու այծքաղներ։]]
Սավաննայի վագերաձիերը բնակվում են բացառապես [[Արևադարձային Աֆրիկա]]յում՝ [[Սահարա անապատ|Սահարայից]] [[Հարավային Սուդան]] և [[Եթովպիա]]յից հարավային և [[արևելյան Աֆրիկա]] ընկած տարածություններում՝ [[Սուդան]], [[Ուգանդա]], [[Քենիա]], [[Տանզանիա]], [[Ռուանդա]], [[Կոնգոյի Դեմոկրատական Հանրապետություն|Կոնգո]], [[Անգոլա]], [[Զամբիա]], [[Մալավի]], [[Մոզամբիկ]], [[Հարավաֆրիկյան Հանրապետություն|ՀԱՀ]] և [[Սվազիլենդ]] պետությունների տարածքում։ [[Բուրունդի]]ում և [[Լեսոթո]]յում տեսակն ի սպառ վերացել է։ Փորձագիտական հետազոտությունները ցույց են տալիս, որ ամենայն հավանականությամբ [[Նոր քարի դար|նորքարեդարյան (նեոլիթյան) ժամանակահատվածում]] կենդանիներն ապրել են նաև [[Հյուսիսային Աֆրիկա]]յում՝ մասնավորապես [[Ալժիր]]ում։ Կենդանատեսակներն ապրում են հիմնականում անտառային խոտհարքներում և սավաննաներում։ Ինչպես մյուս վագերաձիերը, այնպես էլ սավաննայի վագերաձին, խուսափում է ծայրահեղ չորային, ջերմաստիճանի կտրուկ փոփոխությամբ շրջաններից, հատկապես՝ անապատներից, ինչպես նաև խոնավ մշտադալար արևադարձային անտառներից։ Ապրում են ծովի մակարդակից մինչև 4500 մետր բարձրության վրա։ Բնակության ամենաբարձրադիր շրջանը համարվում է Քենիա լեռան ստորոտային հատվածները։ Որպես կանոն զեբրերն իրենց բնակության վայրն

ընտրում են ջրի աղբյուրից ավելի քան 30 կմ հեռավորության վրա։

Բազմաթիվ կենսաբանական գործընթացների արդյունքում վագերաձիերի տարբեր ենթատեսակներ բնակեցրել են Աֆրիկա մայրցամաքի տարբեր հատվածներ։ Սավաննայի վագերաձիու վերացած ենթատեսակներից կվագգան նախկինում մեծապես տարածված է եղել [[Հարավաֆրիկյան Հանրապետություն|Հարավային Աֆրիկայի]] [[Կառու (տարածք)|Կառու երկրամասում]] ՝ [[Օրանժ (գետ)|Օրանժ գետից]] հարավ ընկնող [[կիսաանապատ]]ային [[սարավանդ]]ների և [[Լեռ|միջլեռնային]] [[իջվածքներ]]ում։ Որոշ պոպուլյացիաներ բնակվել են նաև [[Հյուսիսային Կապ|Կապի հյուսիսային]], [[Արևմտյան Կապ|արևմտյան]] և [[ՀԱՀ-ի վարչական բաժանում|արևելյան ծայրերում]] և [[Ֆրի Սթեյթ|Ֆրի սթեյթում]]։ Բուրշելի վագերաձին բնակվում են [[Բոտսվանա]]յում, [[Նամիբիա]]յում և [[Զամբիա]]յում, ինչպես նաև արհեստականորեն աճեցվում է [[Չինաստան]]ում։ Գրանտի վագերաձին տարածված է [[Զամբիա]]յում, [[Կոնգոյի Դեմոկրատական Հանրապետություն]]ում, [[Տանզանիա]]յում և [[Քենիա]]յի հարավարևմտյան հատվածում, իսկ անբաշ վագերաձին՝ Քենիայի հյուսիսարևմտյան հատվածում և Ուգանդայի Կարամոջա երկրամասում։ Գրեթե միևնույն տարածքներում են ապրում նաև Չափմենի և Կրոուշի վագերաձիերը։

=== Սննդառություն ===
[[Պատկեր:Equus quagga boehmi saufend.jpg|ձախից|մինի|275x275փքս|Սավաննայի վագերաձիերի երամակը աֆրիկյան գետերից մեկից ջուր խմելիս, Սերենգետի ազգային պարկ, Տանզանիա]]Սավաննայի վագերաձիերը մյուս ձիազգիների պես խոտակեր կենդանիներ են։ Ուսումնասիրություններից մեկի արդյունքում փորձագետները եկել են այն եզրահանգման, որ վագերաձիերի այս տեսակի սննդային չափաբաժնի 92 %-ը կազմում է խոտը, 5 %-ը՝ դեղաբույսերը և 3 %-ը՝ թփերը։ Ի տարբերություն Աֆրիկա մայրցամաքում տարածված մյուս խոշոր կճղակավորների՝ սովորական վագերաձիերը արածելիս չեն սնվում հասարակ խոտով։ Սննդառության նպատակով այս կենդանիներն օգտագործում են հատուկ տեսակի բույսեր։ Նրանք նախընտրում են սնվել ոչ այնքան տարածված վաղաճ և թարմ խոտով, իսկ երբեմն նաև ծառի տերևներով։ Սնունդ հայթայթելու նպատակով նրանք ստիպված են լինում ժամանակ առ ժամանակ մի տարածքից տեղափոխվել մյուսը։ Արդյունքում՝ նրանք հայտնվում են առատ բուսածածկույթ ունեցող կենսատարածքներում, որը կարճ

== Ծանոթագրություններ ==
{{Ծանցանկ|2}}
{{Արտաքին հղումներ}}