Դիտել Սնդիկ էջի վիքիկոդը

{{Քիմիական տարր
| անվանում = Սնդիկ / Hydrargyrum (Hg)
| համար =80
| սիմվոլ =Hg
| վերևից = [[Կադմիում|Cd]]
| ներքևից = [[Կոպեռնիցիում|Cn]]
| խումբ = 
| պարբերություն = 
| բլոկ = 
| արտաքին տեսք =[[Պատկեր:Mercury1.jpg|200px|Հեղուկ սնդիկը փորձանոթում]]<br />Ծանր, հեղուկ արծաթափայլ մետաղ
| պատկեր = 
| ատոմային զանգված =  200, 592(3)<ref name="iupac atomic weights">{{ռուսերեն հոդված|автор=Michael E. Wieser, Norman Holden, Tyler B. Coplen, John K. Böhlke, Michael Berglund, Willi A. Brand, Paul De Bièvre, Manfred Gröning, Robert D. Loss, Juris Meija, Takafumi Hirata, Thomas Prohaska, Ronny Schoenberg, Glenda O’Connor, Thomas Walczyk, Shige Yoneda, Xiang‑Kun Zhu.|заглавие=Atomic weights of the elements 2011 (IUPAC Technical Report)|ссылка=http://iupac.org/publications/pac/85/5/1047/|язык=en|издание=[[Pure and Applied Chemistry]]|год=2013|том=85|номер=5|страницы=1047-1078|doi=10.1351/PAC-REP-13-03-02|issn = 0033-4545}}</ref>
| կոնֆիգուրացիա = [Xe] 4f<sup>14</sup> 5d<sup>10</sup> 6s<sup>2</sup>
| էլեկտրոնային թաղանթ = 
| ատոմի շառավիղ = 157
| կովալենտային շառավիղ =149
| Վան-դեր-Վալսի շառավիղ = 
| իոնի շառավիղ = (+2e) 110 (+1e) 127
| էլեկտրաբացասականություն =2, 00
| էլեկտրոդային պոտենցիալ = Hg←Hg<sup>2+</sup> 0, 854 В
| օքսիդացման աստիճան = +2, +1
| իոնիզացման էներգիա 1 = 1 006, 0 (10, 43)
| իոնիզացման էներգիա 2 =
| իոնիզացման էներգիա 3 = 
| ֆազ = 
| խտություն =13, 546 (20&nbsp;°C)
| խտություն2 = 
| խտություն3 = 
| խտություն հջ = 
| հալման ջերմաստիճան = 234, 32
| եռման ջերմաստիճան =629, 88 
| կրիտիկական կետ Կ = 
| հալման ջերմունակություն = 
| հալման ջերմունակություն2 = 
| գոլորշիացման ջերմունակություն = 
| ջերմունակություն =27, 98<ref name="ХЭ">{{ռուսերեն գիրք
|автор     = Редкол.:Зефиров Н. С. (гл. ред.)
|часть     = 
|заглавие    = Химическая энциклопедия: в 5 т
|оригинал    = 
|ссылка     = 
|ответственный = 
|издание    = 
|место     = Москва
|издательство  = Большая Российская энциклопедия
|год      = 1999
|том      = 5
|страницы    = 487
|страниц    = 
|серия     = 
|isbn      = 
|тираж     = 
}}
</ref>
| ջերմունակություն2 = 
| մոլային ծավալ = 14, 8
| հագեցած գոլորշի = 
| ճնշում հգ 1 = 
| ճնշում հգ 10 = 
| ճնշում հգ 100 = 
| ճնշում հգ 1 k = 
| ճնշում հգ 10 k = 
| ճնշում հգ 100 k = 
| բյուրեղացանցի կառուցվածք =վեցանկյուն
| բյուրեղացանցի տվյալներ =a<sub>hex</sub>=3, 464 с<sub>hex</sub>=6, 708
| C/a հարաբերություն = 1, 94
| Դեբայի ջերմաստիճան = 100, 00
| մագնիսական կառուցվածք = 
| տեսակարար դիմադրություն = 
| ջերմահաղորդականություն =8, 3
| ջերմաստիճանահաղորդականություն = 
| ջերմային ընդարձակում = 
| ձայնի արագություն = 
| Յունգի մոդուլ = 
| CAS համար = 7439-97-6
| արգելվող գոտի = 
| իզոտոպներ = 
| իզոտոպներ լրացումներ = 
}}

{{Պարբերական համակարգի տարր|align=center|fontsize=100%|number=80}}

'''Սնդիկ''' ('''Hg''', {{lang-la|Hydrargyrum}}<ref>[http://dictionary.reference.com/browse/hydrargyrum "hydrargyrum"]. ''[[Random House Webster's Unabridged Dictionary]]''.</ref>), քիմիական տարր է որի նշանն է '''Hg''', տարրերի [[պարբերական համակարգ]]ի 6-րդ պարբերության, 2-րդ խմբի [[քիմիական տարր]], կարգահամարը՝ 80, ատոմական զանգվածը՝ 200, 59։ d տարր է, պատկանում է անցումային տարրերի շարքին, ատոմի էլեկտրոնային թաղանթների կառուցվածքն է ''5s<sup>2</sup> 5p<sup>6</sup> 5d<sup>10</sup> 6s<sup>2</sup>'', К, Լ, М, N թաղանթները լրացված են։ Սնդիկի [[գոլորշի]]ն չափազանց թունավոր է։ Սնդիկը սպիտակ, արծաթափայլ, սովորական պայմաններում հեղուկ մետաղ է։

== Պատմություն ==
[[Պատկեր:Mercury symbol.svg|thumb|left|120px|Մերկուրի մոլորակի աստղագիտական խորհրդանիշը]]
Բնածին սնդիկը հայտնի է շատ վաղ ժամանակներից (մ․ թ․ ա․ 2-րդ հազարամյակ, [[Հնդկաստան]], [[Միջագետք]], [[Չինաստան]], [[Եգիպտոս]])։ Մ․ թ․ ա․ 15-րդ դարում սնդիկից ստանում էին կինովարը (բնածին HgS) տաքացնելով։ Մեզ է հասել սնդիկ պարունակող անոթ, որը վերագրվում է մ․ թ․ ա․ 16-15-րդ դարերին։

Թեոֆրաստը նկարագրել է սնդիկի ստացումը [[կինովար]]ից՝ պղնձի օգնությամբ։ Ամալգամների հայտնաբերումը ունեցավ գործնական նշանակություն (ոսկու կորզումը հանքանյութից) և «հաստատեց» մետաղների փոխարկման հնարավորության մասին տեսակետը։ Արաբ, ալքիմիկոս Զաբիր իբն Տայանը (8-9-րդ դարեր) մշակեց [[մետաղներ]]ի առաջացման ծծումբ-սնդիկային «տեսությունը», ըստ որի սնդիկը մետաղներին հաղորդում է փայլ, կռելիություն, պնդություն ն հալվելու ունակություն<ref name="Stillman">{{cite book|title = Story of Alchemy and Early Chemistry|author = Stillman, J. M.|publisher = Kessinger Publishing|date = 2003|isbn = 978-0-7661-3230-6|pages = 7–9|url = https://books.google.am/?id=hdaAGF5Y1N0C}}{{Չաշխատող արտաքին հղում|bot=InternetArchiveBot }}</ref>։ Սնդիկը ոսկու փոխարկվելու կարևոր պայմանը համարվում էր նրա «ֆիքսումը»՝ պնդացումը։ Պինդ սնդիկի ստացումը ([[1759]], [[Պետերբուրգ]]ի ակադեմիկս Ի․ Ա․ Բրաուն և Մ․ Վ․ Լոմոնոսով), սակայն, վերջնականորեն ապացուցեց, որ այն սովորական մետաղ է<ref name=fasmer>{{ռուսերեն գիրք|автор=Фасмер М.|заглавие=Этимологический словарь русского языка|том=3|ссылка=http://etymolog.ruslang.ru/vasmer.php?id=509&vol=3|место=М.|издание=Прогресс|год=1964–1973|страницы=509-510}}</ref>։

=== Անվան ծագում ===
Նախկինում սնդիկը համարվում էր հեղուկ [[արծաթ]], ({{lang-grc|ὕδωρ}} «ջուր» և {{lang-grc2|ἄργυρος}} «արծաթ»), որտեղից էլ նրա լատիներեն անվանումը։ Սնդիկ բառի ծագումը հայերենում ապացուցված չէ, հավանորեն առաջացել է ցնդել բառից, որի առանձին չգործածվող արմատը՝ ցունդ, նշանակում է սփռվել, ցայտմամբ ցրվել։ Հույն բժիշկ Դիոսկորիդեսը ([[1-ին դար]]) նկարագրել է սնդիկի և ամալգամերի ստացումը։

== Բնության մեջ ==
Սնդիկը չափազանց հազվագյուտ և ցրված տարր է, կազմում է [[երկրակեղև]]ի զանգվածի 4, 5•10<sup>−6</sup> % (տարածվածությամբ 66-րդն է)։ Սնդիկային հանքերում կուտակված է երկրակեղևում պարունակվող սնդիկի միայն 0, 02 % ։ Արդյունաբերական նշանակություն ունեն 0, 02-1 % սնդիկ պարունակող հանքանյութերը։

Պարունակվում է հրաբխային լեռնային [[ապարներ]]ում։ Հայտնի են նրա 35 [[միներալներ]]ը, որոնցից կարևորը կինովարն է։ Սնդիկը խիստ ցրված է նաև [[կենսոլորտ]]ում՝ կուտակվում է [[կավ]]երում, [[տիղմ]]երում (մոտ 4•10<sup>−5</sup> % ) և ծովաջրում (3•10<sup>−9</sup> %)։

Մարդու օրգանիզմում սնդիկի պարունակությունը մոտ 10<sup>−6</sup> % է, այրան մեջ՝ 0, 023 մկգ/մլ, մեզում՝ 0, 1–0, 2 մկգ/մլ։ Սննդի հետ օրական ներմուծվում է 0, 02–0, 05 մգ։

=== Հանքավայրեր ===
Սնդիկը համարվում է հազվագյուտ մետաղ։

Ամենախոշոր հանքավայրերը գտնվում են [[Իսպանիա]]յում (Ալմադեն)։ Սնդիկի հանքավայրեր կան նաև [[Կովկաս]]ում ([[Դաղստան]], [[Հայաստան]]ում), [[Տաջիկստան]]ում, [[Սլովակիա]]յում, [[Ղրղզստան]]ում, [[Ուկրաինա]]յում<ref name=wulfson>Вольфсон Ф. И., Дружинин А. В. Главнейшие типы рудных месторождений. М., «Недра», 1975, 392 с.</ref>։

[[Ռուսաստան]]ում գտնվում է սնդիկի 23 հանքավայր, արդյունաբերական պաշարները կազմում են 15, 6 հազար տոննա ([[2002]] թվականին)։

== Շրջակա միջավայրում ==
[[Պատկեր:Mercury in Ice Core Upper Fremont Glacier.svg|մինի|right|upright|260px|Սնդիկի պարունակությունը սարցադաշտերում, 270 տարվա ընթացքում]]
Սնդիկը և դրա օրգանական միացությունները թունավոր են և լուրջ վնաս են հասցնում մարդու առողջությանը, վայրի բնությանը և էկոհամակարգերին։ Ընկնելով շրջակա միջավայր, այն փոխանցվում է օդային հոսանքներով, այնուհետև կրկին նստում է հողի վրա։ Սնդիկը հողից անցնում է [[գետեր]]ի, [[լճեր]]ի և [[օվկիանոսներ]]ի մեջ։ Այն տեղափոխվում է նաև օվկիանոսի հոսանքների և միգրացիա կատարող կենդանիների միջոցով։

Սնդիկի ներթափանցումը մարդու օրգանիզմ հաճախ տեղի է ունենում դրա գոլորշիների ներշնչման ժամանակ, որոնք հոտ չունեն։ Սնդիկի նույնիսկ փոքր քանակների ազդեցության հետևանքով, կարող են առաջանալ առողջական խնդիրներ և ծանր թունավորումներ։ Սնդիկը թունավոր ազդեցություն է թողնում նյարդային, մարսողական և իմունային համակարգերի, թոքերի, երիկամների, մաշկի և աչքերի վրա։

Սնդիկը և դրա միացությունները հատկապես վտանգավոր են հղի կանանց համար, քանի որ դրանք սպառնալիք են պտղի զարգացման համար։ Սնդիկի հետ կապված սուր թունավորումները կարող են հանգեցնել մահվան։ Քրոնիկ թունավորումները տեղի են ունենում մարդու վրա սնդիկի գոլորշիների ցածր չափաքանակներով երկարատև ազդեցության պատճառով։ Կենդանի օրգանիզմի համար գոյություն չունի անվտանգ չափաքանակ։

=== Իզոտոպներ ===
Բնական սնդիկը բաղկացած է <sup>196</sup>Hg (0, 2 %), <sup>198</sup>Hgt(10, 0 %), <sup>199</sup>Hg (16, 8 %), <sup>200</sup>Hg (23, 1 %), <sup>201</sup>Hg (13, 2 %), <sup>202</sup>Hg (29, 8 %) և <sup>204</sup>Hg (6, 9 %)<ref name=meija>{{статья|автор=Juris Meija, Lu Yang, Ralph E. Sturgeon, Zoltán Mester|год=2010|заглавие=Certification of natural isotopic abundance inorganic mercury reference material NIMS-1 for absolute isotopic composition and atomic weight|url=http://pubs.rsc.org/en/content/articlelanding/2010/ja/b926288a|journal=[[Journal of Analytical Atomic Spectrometry]]|volume=25|issue=3|pages=384–389|doi=10.1039/B926288A}}</ref> կայուն իզոտոպներից։ Սնդիկի յոթը [[կայուն իզոտոպ]]ներից ամենատարածվածն է <sup>202</sup>Hg-ը՝ 29.86 %։ Ստացվել են 179–206 զանգվածի թվերով ռադիոակտիվ իզոտոպները, որոնցից <sup>203</sup>Hg (T<sub>1/2</sub> = 47 օր) և <sup>205</sup>Hg (T<sub>1/2</sub> = 5, 5 ր) օգտագործվում են ռադիոչափական վերլուծության մեջ։

Ամենաերկարակյացներն են <sup>194</sup>Hg-ը՝ 444 տարի և <sup>203</sup>Hg-ը՝ 46 612 օր [[կիսատրոհման պարբերություն]]ներով։ Մնացած իզոտոպներից շատերն ունեն մեկ օրից պակաս կիսատրոհման պարբերություն<ref name=art>{{cite journal |author=G. Audi, A. H. Wapstra, C. Thibault, J. Blachot and O.. Bersillon |year=2003 |title=The NUBASE evaluation of nuclear and decay properties |url=http://www.nndc.bnl.gov/amdc/nubase/Nubase2003.pdf |journal=Nuclear Physics A |volume=729 |issue= |pages=3–128 |doi=10.1016/j.nuclphysa.2003.11.001 |bibcode=2003NuPhA.729....3A |access-date=2015 թ․ սեպտեմբերի 22 |archive-date=2013 թ․ հուլիսի 24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130724211828/http://www.nndc.bnl.gov/amdc/nubase/Nubase2003.pdf |url-status=dead }}</ref>։

== Ստացում ==
Սնդիկ ստանալու համար կինովար պարունակող հանքանյութերը ենթարկում են օքսիդացնող բովման.

:: <math>~\mathsf{HgS+O_2 \longrightarrow Hg+SO_2\uparrow}</math>
:: <math>~\mathsf{HgS+Fe \longrightarrow FeS\downarrow+Hg}</math>
Բովագազից սնդիկը անջատում են խողովակավոր սառնարաններում, ապա լվանում HNО<sub>3</sub>-ի 10 %-անոց լուծույթով և թորում [[վակուում]]։ Սնդիկի գոլորշիները կոնդենսացնում և հավաքում են։ Այս եղանակը կիրառել են դեռևս հնադարյան [[ալքիմիկոս]]ները։

== Ֆիզիկական հատկություններ ==
Սնդիկը սպիտակ, արծաթափայլ, սովորական պայմաններում հեղուկ մետաղ է, հալման ջերմաստիճանն է -38.83&nbsp;°C-ը, եռում է 356.73&nbsp;°C<ref name=Senese1997>{{cite web| url=http://antoine.frostburg.edu/chem/senese/101/periodic/faq/why-is-mercury-liquid.shtml| title=Why is mercury a liquid at STP?| accessdate=2007 թ․ մայիսի 1| publisher=General Chemistry Online at Frostburg State University| author=Senese, F}}</ref> դեպքում։ Նորմալ պայմաններում սնդիկի խտությունը հավասար է 13 500 կգ/մ³։ Տեսակարար էլեկտրահաղորդականությունը՝ 1, 04348 օհմ<sup>−1</sup>•սմ<sup>−1</sup>։ Պինդ սնդիկ փափուկ, կռելի արծաթափայլ մետաղ է։ Ցածր ջերմաստիճաններում սնդիկի գոլորշիները միատոմ են, տաքացնելիս՝ առաջացնում են երկատոմ մոլեկուլներ։ Սնդիկը, հատկապես ցածր ջերմաստիճաններում, քիմիապես պասսիվ է։ Սնդիկը սենյակի ջերմաստիճանի պայմաններում հեղուկ վիճակում գտնվող միակ [[մետաղ]]ն է։

Սնդիկի խտությունը սովորական պայմաննեորում՝ 13 500 կգ/մ<sup>3</sup>.
[[Պատկեր:Pourbaix-hg.png|thumb|Hg-HgO դիագրամը<ref>Рассчитано по данным, взятым из: Справочник химика, т. 3, М.-Л.: Химия, 1965.</ref>]]
{| class="simple" border="1" align="center"
| width="93" | '''Ջերմաստիճանը °С-ում'''
| width="94" | ρ, '''10<sup>3</sup> կգ/մ<sup>3</sup>'''
| width="99" | ''''Ջերմաստիճանը °С-ում'''
| width="121" | ρ, '''10<sup>3</sup> կգ/մ<sup>3</sup>'''
|-
| width="93" | 0 ''' '''
| width="94" | 13, 5951''' '''
| width="99" | 50
| width="121" | 13, 4723
|-
| width="93" | 5
| width="94" | 13, 5827
| width="99" | 55
| width="121" | 13, 4601
|-
| width="93" | 10
| width="94" | 13, 5704
| width="99" | 60
| width="121" | 13, 4480
|-
| width="93" | 15
| width="94" | 13, 5580
| width="99" | 65
| width="121" | 13, 4358
|-
| width="93" | 20
| width="94" | 13, 5457
| width="99" | 70
| width="121" | 13, 4237
|-
| width="93" | 25
| width="94" | 13, 5335
| width="99" | 75
| width="121" | 13, 4116
|-
| width="93" | 30
| width="94" | 13, 5212
| width="99" | 80
| width="121" | 13, 3995
|-
| width="93" | 35
| width="94" | 13, 5090
| width="99" | 90
| width="121" | 13, 3753
|-
| width="93" | 40
| width="94" | 13, 4967
| width="99" | 100
| width="121" | 13, 3514
|-
| width="93" | 45
| width="94" | 13, 4845
| width="99" | 300
| width="121" | 12, 875
|}

=== Ամալգամներ ===
Սնդիկը շատ մետաղների հետ ստեղծում է հեղուկ կամ պինդ [[համաձուլվածքներ]]՝ [[ամալգամ]]ներ։ Ամալգամացման հանդեպ կայուն մետաղներն են [[վանադիում]]ը, [[երկաթ]]ը, [[մոլիբդեն]]ը, [[ցեզիում]]ը, [[նիոբիում]]ը, [[տանտալ]]ը, [[վոլֆրամ]]ը<ref>{{cite book|author=Gmelin, Leopold |title=Hand book of chemistry|url=https://books.google.am/books?id=1AI5AAAAMAAJ&pg=PA128|accessdate=2012 թ․ դեկտեմբերի 30|date=1852|publisher=Cavendish Society|pages=103 (Na), 110 (W), 122 (Zn), 128 (Fe), 247 (Au), 338 (Pt)}}</ref><ref>{{cite book|author=Soratur|title=Essentials of Dental Materials|url=https://books.google.am/books?id=N6HbxyaSt78C&pg=PT14|date=2002|publisher=Jaypee Brothers Publishers|isbn=978-81-7179-989-3|page=14|access-date=2016 թ․ ապրիլի 3|archive-date=2016 թ․ հոկտեմբերի 9|archive-url=https://web.archive.org/web/20161009181138/https://books.google.am/books?id=N6HbxyaSt78C&pg=PT14|url-status=dead}}</ref>։

* [[Արծաթ]]ի ամալգամը կիրառվում է ատամնաբուժության մեջ՝ [[ատամ]]ի պլոմբ պատրաստելու համար։
* Քանի որ երկաթը չի ամալգամացվում, սնդիկը փոխադրելու համար սովորաբար օգտագործվում են [[պողպատ]]ե տարողություններ։
* [[Նատրիում]]ի ամալգամն օգտագործվում է բարձր ճնշման նատրիումային [[լամպ]]երում։

{|class="wikitable" style="text-align:right"
|- style="text-align:center"
!Ջերմաստիճան<br />(°C) !! Ճնշում <br />(Pa) !! Գոլորշու ճնշում !! Ծանոթագրություն
|-
| -38, 8344 || 0, 000.165 || ||Եռարժեք
|-
| 0 || 0, 046.7 || 0, 000350 ||<ref name="prola.aps.org">[http://prola.aps.org/abstract/PR/v20/i3/p259_1 Measurement of Mercury Vapor Pressure by Means of the Knudsen Pressure Gauge]{{Չաշխատող արտաքին հղում|bot=InternetArchiveBot }} In: Phys. Rev. 20, 259 (1922).</ref>
|-
| 10 || 0, 103|| 0, 000775 || 
|-
| 20 || 0, 242|| 0, 00182|| 
|-
| 30 || 0, 543|| 0, 00407|| 
|-
| 50 || 2 || ||<ref name="CRC_Handbook 6-77">[[CRC Handbook of Chemistry and Physics]], 76th Edition, S.&nbsp;6-77.</ref>
|-
| 75 || 9 || ||<ref name="CRC_Handbook 6-77" />
|-
| 100 || 37 || ||<ref name="CRC_Handbook 6-77" />
|-
| 125 || 129 || ||<ref name="CRC_Handbook 6-77" />
|-
| 126, 2 || 130 || 1||<ref name="CRC_Handbook 6-110">[[CRC Handbook of Chemistry and Physics]], 76th Edition, S.&nbsp;6-110.</ref>
|-
| 150 || 383 || ||<ref name="CRC_Handbook 6-77" />
|-
| 164, 8 || 670 || 5||<ref name="CRC_Handbook 6-110" />
|-
| 204, 6 || 2.660 || 20||<ref name="CRC_Handbook 6-110" />
|-
| 242 || 8.000 || 60||<ref name="CRC_Handbook 6-110" />
|-
| 290, 7 || 26.700 || 200||<ref name="CRC_Handbook 6-110" />
|-
| 323 || 53.300 || 400||<ref name="CRC_Handbook 6-110" />
|-
| 357 || 101.325 || 760|| Եռման կետը նորմալ պայմաններում
|-
| 1476, 9 || 174.000.000 || || Կրիտիկական կետ
|}

== Քիմիական հատկություններ ==
Մետաղների լարվածության շարքում գտնվում է [[Ջրածին|ջրածնից]] հետո։ Միացություններում երկարժեք է, առաջացնում է Hg<sup>2+</sup> և Hg<sup>+2</sup><sub>2</sub> իոններ։

{| class="wikitable"
|-
! Օքսիդացման աստիճան !! Օքսիդ !! Հիդրօքսիդ !! Բնույթ !! Ծանուցում
|-
| +1 || [[Սնդիկի օքսիդ(I)|Hg{{sub|2}}O]] || <Hg<sub>2</sub>(OH)<sub>2</sub»* || Թույլ || -
|-
| +2 || [[Սնդիկի երկօքսիդ|HgO]] || <Hg(OH)<sub>2</sub»** || Շատ թույլ, հաճախ՝ անֆոտեր ||
|}
[[Պատկեր:Mercury2.jpg|մինի|Մետաղական սնդիկ]]
[[Պատկեր:Pouring liquid mercury bionerd.jpg|մինի|180px]]
Մաքուր սնդիկը չոր օդում և թթվածնում սենյակային ջերմաստիճաններում չի օքսիդանում․ [[օզոն]]ով ներգործելիս պատվում է սնդիկի (I) օքսիդի՝ Hg<sub>2</sub>O սև թաղանթով։

Օդում տաքացնելիս առաջացնում է սնդիկի (II) օքսիդը՝ HgO, որը [[թթուներ]]ում լուծվող կարմիր կամ դեղին բյուրեղական նյութ է։

:: <math>~\mathsf{2Hg+O_2 \xrightarrow{300^\circ C} 2HgO}</math>

Համապատասխան հիդրօքսիդը չափազանց անկայուն է և գործնականորեն չի ստացվում։ Ջրածնի հետ չի միանում։

[[Հալոգեններ]]ի հետ միանում է անգամ թույլ տաքացնելիս։ Կարևոր հալոգենիդներն են կալոմելը՝ Hg<sub>2</sub>Cl<sub>2</sub> և սուլեման՝ HgCl<sub>2</sub>։

Ծծմբի հետ միանում է համատեղ տրորելիս և առաջացնում սուլֆիդը՝ HgS.

:: <math>~\mathsf{Hg+S \xrightarrow{t^\circ C} HgS}</math><ref>Werner Schröter, K. -H. Lautenschläger: ''Chemie für Ausbildung und Praxis'', Verlag Harry Deutsch, Thun und Frankfurt am Main (1996) ISBN 3-8171-1484-2 S. 314</ref>

Սնդիկը լուծվում է [[Ազոտական թթու|ազոտական թթվում]].

:: <math>\mathsf{Hg + 4HNO_3 \rightarrow Hg(NO_3)_2 + 2NO_2\uparrow + 2H_2O}</math>

արքայաջրում<ref>Реми Г. Курс неорганической химии. т. 2. М., Мир, 1966</ref>, տաք և խիտ [[Ծծմբական թթու|ծծմբական թթվում]].

:: <math>\mathsf{Hg + 2H_2SO_4 \rightarrow HgSO_4 + SO_2\uparrow + 2H_2O}</math>

Սնդիկի (II) աղերը մեծ մասամբ ջրում վատ են լուծվում, լավ է լուծվում նիտրատը՝ Hg(NO<sub>3</sub>)<sub>2</sub>։

:: <math>\mathsf{3Hg + 2HNO_3 + 12HCl \rightarrow 3H_2[HgCl_4] + 2NO\uparrow + 4H_2O}</math>

[[Ամոնիակ]]ի հետ առաջացնում են կոմպլեքսային միացություններ՝ HgCl<sub>2</sub>•2NH<sub>3</sub>, HgNH<sub>2</sub>Cl։ Սնդիկի ցիանատը՝ Hg(ONC)<sub>2</sub> կոչվում է սնդիկ շառաչող։ Սնդիկում լուծվում են [[մետաղներ]]ի մեծ մասը՝ առաջացնելով ամալգամներ։

:: <math>\mathsf{Hg + 2KMnO_4 + 3KOH \rightarrow K[Hg(OH)_3] + 2K_2MnO_4}</math>

== Կիրառություն ==
Սնդիկը օգտագործում են գիտական և չափող սարքեր ([[ջերմաչափ]]եր, բարոմետրեր, մանոմետրեր, վակուումային պոմպեր և այլն), սնդիկային լամպեր, էլեկտրական հոսանքի ուղղիչներ, անջատիչներ պատրաստելու, [[ոսկի]]ն և [[արծաթ]]ը ամալգամացնելու, պայթուցիկ նյութեր, [[ալկալիներ]] և [[քլոր]] (որպես էլեկտրոդ) [[քացախաթթու]] (որպես [[կատալիզատոր]]) ստանալու համար։

Միացություններն օգտագործում են բժշկության և գյուղատնտեսության (սերմերը ախտահանելու համար և որպես հերբիցիդներ) մեջ, նաև որպես հավելանյութեր նավերի իրանը ներկապատելիս։

Սնդիկի ֆուլմինատը՝ Hg(ONC)<sub>2</sub>, օգտագործվում է դետոնացնող և բռնկող պատիճներում։ Աստիճանաբար դուրս է մղվում [[կապարի ազիդ]]ով և այլ ավելի արդյունավետ պայթուցիկ նյութերով։

== Կենսաբանական դեր ==
Նրա կենսաբանական դերը վատ է ուսումնասիրված։ Սնդիկը և նրա միացութունները թունավոր են։ Սնդիկը օրգանիզմում կապվում է [[ֆերմենտներ]]ի և հյուսվածքային սպիտակուցների սուլֆհիդրիլային խմբերին և իջեցնում նրանց ակտիվությունը, ազդում է [[միկրոտարրեր]]ի (Сu, Zn, Cd, Se) յուրացման և փոխանակության պրոցեսների վրա։

Հատկապես վտանգավոր են սնդիկի գոլորշիները, որոնք ներշնչելիս անցնում են արյան մեջ և շրջանառում օրգանիզմում, մասամբ կուտակվում [[երիկամներ]]ում, [[լյարդ]]ում, [[փայծաղ]]ում և ուղեղային հյուսվածքներում, խախտելով [[գլխուղեղ]]ի (հատկապես [[հիպոթալամուս]]ի) բնականոն աշխատանքը։

Քրոնիկական թունավորումը իջեցնում է աշխատունակությունը, թուլացնում հոտառությունը, առաջացնում է գլխացավ, ձեռքերի և գլխի դող են։ Թունավորման բնորոշ ախտանշաններն են՝ լնդեզրերի կապտասե գունավորումը, լնդերի փխրունությունը և արյունահոսումը։ Սնդիկի օրգանական միացություններով թունավորումը ախտահարում է [[Կենտրոնական նյարդային համակարգ|կենտրոնական նյարդային]] և [[սիրտանոթային համակարգ]]երը, [[ստամոքս]]ը, լյարդը, երիկամները։

=== Վնասակարություն ===
Սնդիկի [[գոլորշի]]ն չափազանց թունավոր է<ref>[https://168.am/2013/08/06/260421.html Սնդիկի վնասակարության մասին]</ref>։

=== Պատահարներ ===
Պատմության մեջ սնդիկային ամենածանր աղտոտումը պատահել է 1956 թ. ճապոնական Մինամատա քաղաքում, որի արդյունքում տուժել է ավելի քան երեք հազար մարդ, ովքեր կամ մահացել են, կամ տուժել են Մինամատայի հիվանդությունից։

== Արդյունահանում ==
Սնդիկը հազվագյուտ մետաղ է։ Սնդիկի աշխարհի խոշորագույն հանքերը գտնվում են [[Իսպանիա]]յում (Ալմադեն)։ Հայտնի են նաև Դաղստանում, Հայաստանում, Տաջիկստանում, Սլովենիայում, Ղրղզստանում, Ուկրաինայում գտնվող հանքերը։

== Տես նաև ==
* [[Պարբերական աղյուսակ]]
* [[Սնդիկ օրգանական միացություններ]]
* [[Սնդիկային լամպ]]
* [[Բրոմ]]

== Ծանոթագրություններ ==
{{ծանցանկ|2}}

== Արտաքին հղումներ ==
* [http://n-t.ru/ri/ps/pb080.htm Սնդիկը քիմիական տարրերի հայտնի գրադարնում]
* [http://www.mining-enc.ru/r/rtut/ Սնդիկ], ֆիզիկա-քիմիկան հատկությունները և կիրառման ոլորտները «[[Горная энциклопедия|Горной энциклопедии»]] կայքում
* [http://wiki.web.ru/wiki/Категория:Месторождения_ртути Սնդիկի հանքավայրերը]
* [http://www.rsc.org/chemistryworld/podcast/element.asp Chemistry in its element podcast] (MP3) from the [[Royal Society of Chemistry]]'s [[Chemistry World]]: [http://www.rsc.org/images/CIIE_Mercury_48kbps_tcm18-133983.mp3 Mercury]
* [http://www.periodicvideos.com/videos/080.htm Mercury] at ''[[The Periodic Table of Videos]]'' (University of Nottingham)
* [http://www.atsdr.cdc.gov/tfacts46.html ATSDR – ToxFAQs: Mercury] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/19991006164446/http://www.atsdr.cdc.gov/tfacts46.html |date=1999-10-06 }}
* [http://www.cdc.gov/niosh/topics/mercury/ Centers for Disease Control and Prevention – Mercury Topic]
* [http://www.epa.gov/ostwater/fishadvice/advice.html EPA fish consumption guidelines]
* [http://www.chem.unep.ch/mercury/Report/Final%20Assessment%20report.htm Global Mercury Assessment report 2002] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150208234217/http://www.chem.unep.ch/mercury/Report/Final%20Assessment%20report.htm |date=2015-02-08 }} by the [[United Nations Environment Programme|UNEP]].
* [http://www.globalmercuryproject.org/ Global Mercury Project] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120801091854/http://www.globalmercuryproject.org/ |date=2012-08-01 }}
* [http://www.theodoregray.com/PeriodicTable/Elements/080/index.s7.html Hg 80 Mercury]
* [http://hazard.com/msds/mf/baker/baker/files/m1599.htm Material Safety Data Sheet – Mercury]
* [http://www.oceana.org/mercury Mercury Contamination in fish and Source Control, Oceana] {{Webarchive|url=https://archive.today/20121204174445/http://www.oceana.org/mercury |date=2012-12-04 }}
* [http://www.nrdc.org/health/effects/mercury/index.asp Natural Resources Defense Council (NRDC): Mercury Contamination in Fish guide] – [[Natural Resources Defense Council|NRDC]]
* [http://toxnet.nlm.nih.gov/cgi-bin/sis/search/r?dbs+hsdb:@term+@rn+@rel+7439-97-6 NLM Hazardous Substances Databank – Mercury]
* [http://news.bbc.co.uk/earth/hi/earth_news/newsid_9243000/9243902.stm BBC – Earth News – Mercury 'turns' wetland birds such as ibises homosexual]
* [http://purl.fdlp.gov/GPO/gpo41802 Changing Patterns in the Use, Recycling, and Material Substitution of Mercury in the United States] [[United States Geological Survey]]
* [http://www.impmc.jussieu.fr/%7Eayrinhac/documents/Hg_data.pdf Thermodynamical data on liquid mercury.]
{{Փոքր պարբերական աղյուսակ}}

{{Արտաքին հղումներ}}

{{ՀՍՀ|հատոր=10|էջ=480}}

[[Կատեգորիա:Անցումային մետաղներ]]
[[Կատեգորիա:Ծայրահեղ վնասակար նյութեր]]
[[Կատեգորիա:Սնդիկ]]