Դիտել Սև խոռոչ էջի վիքիկոդը

[[Պատկեր:Black hole - Messier 87 crop max res.jpg|մինի|M87  (Messier 87) գալակտիկայի սև խոռոչի առաջին լուսանկարը ''Event Horizon Telescope''-ի կողմից, 10 ապրիլի, 2019|alt=]]
{{Աուդիո հոդված|Hy-Սև խոռոչ (Black hole).ogg|մարտի 14, 2017|5026696}}

[[Պատկեր:M87 jet.jpg|thumb|250px| [[Ակտիվ գալակտիկա]] {{iw|M 87 (գալակտիկա)|M87|ru|M 87 (галактика)}}-ի պատկերը՝ ստացված «[[Հաբլ (աստղադիտակ)|Հաբլի]]» հեռադիտակի օգնությամբ: Գալակտիկայի միջուկում, ենթադրվում է, կա սև խոռոչ: Նկարում երևում է մոտ 5 հազար [[Լուսատարի]] երկարությամբ {{iw|ռեյլատիվիստիկ շիթ||en|Astrophysical jet}}]]

'''Սև խոռոչ՝''' տարածաժամանակային բնագավառ<ref>''Дымникова И. Г.'' Чёрные дыры // Физическая энциклопедия. Т. 5. Стробоскопические приборы — Яркость / Гл. ред. А. М. Прохоров. Ред. кол.: Д. М. Алексеев, А. М. Балдин, А. М. Бонч-Бруевич и др. — М.: Большая Российская энциклопедия, 1998. — С. 452—459. — 760 с. — ISBN 5-85270-101-7.</ref>, որի [[Ձգողականություն|գրավիտացիոն ձգողականությունն]] այնքան մեծ է, որ [[Երկրորդ տիեզերական արագություն|այն թողնել]] չի կարող նույնիսկ [[Լույսի արագություն|լույսի արագությամբ]] շարժվող օբյեկտները, այդ թվում հենց [[լույս]]ի [[Ֆոտոն|քվանտը]]։ Այս շրջանի սահմանը կոչվում է [[իրադարձությունների հորիզոն]], իսկ նրա բնութագրական չափերը՝ {{iw|գրավիտացիոն շառավիղ||ru|Гравитационный радиус}}: Գնդաձև համաչափ սև խոռոչի պարզագույն դեպքում այդ սահմանը հավասար է [[գրավիտացիոն շառավիղ|Շվարցշիլդի շառավղին]]։

Տեսականորեն տարածաժամանակային այսպիսի շրջանների գոյության հնարավորությունը հետևում է [[Այնշտայնի հավասարումներ]]ի մի քանի ճշգրիտ լուծումներից, որոնցից առաջինը<ref>{{Cite web |title=Владимир Сурдин. Чёрная дыра |url=http://www.krugosvet.ru/enc/nauka_i_tehnika/astronomiya/CHERNAYA_DIRA.html |url-status=live |archiveurl=https://www.webcitation.org/68e5tYMNf?url=http://www.krugosvet.ru/enc/nauka_i_tehnika/astronomiya/CHERNAYA_DIRA.html |archivedate=2012 թ․ հունիսի 23 |accessdate=2012 թ․ մայիսի 19 |publisher=Энциклопедия Кругосвет}}</ref> [[1915]] թվականին ստացել է [[Կառլ Շվարցշիլդ]]ը։ Տերմինի ճշգրիտ հայտնագործողը հայտնի չէ {{-1|<ref>{{Cite web |author=Michael Quinion |title=Black Hole |url=http://www.worldwidewords.org/topicalwords/tw-bla1.htm |url-status=live |archiveurl=https://www.webcitation.org/617i2WQVh?url=http://www.worldwidewords.org/topicalwords/tw-bla1.htm |archivedate=2011 թ․ օգոստոսի 22 |accessdate=2009 թ․ նոյեմբերի 26 |work=World Wide Words}}</ref>}}, բայց բուն անվանումը մասսայականցվել է {{iw|Ջոն Արչիբալդ Ուիլլեր|Ջոն Արչիբալդ Ուիլլերի|en|John Archibald Wheeler}} կողմից և առաջին անգամ հրապարակորեն օգտագործվել է նրա «Մեր տիեզերքը՝ հայտնին և անհայտը» հանրահայտ դասախոսության ժամանակ ({{lang-en|Our Universe: the Known and Unknown}}) {{iw|1967 թվականը գիտության մեջ||en|1967 in science}} թվականի դեկտեմբերի 29-ին {{-1|<ref group="Նշում">Դասախոսության տեքստը հրատարակվել է ուսանողական ընկերության «Phi Beta Kappa» The American Scholar (Vol. 37, no 2, Spring 1968) և «Sigma Xi» American Scientist, 1968, Vol. 56, No. 1, Pp. 1—20 ընկերության ամսագրերում։ Այդ աշխատանքից մի էջ վերատպվել է V. P. Frolov and I. D. Novikov, Black Hole Physics: Basic Concepts and New Developments, (Kluwer, Dordrecht, 1998) գրքում, p. 5.</ref>}}: Ավելի վաղ այսպիսի աստղագիտական օբյեկտներին անվանում էին «կոլապսացված աստղեր կամ {{iw|կոլապսար|կոլապսարներ|ru|Коллапсар}}» ({{lang-en|collapsed stars}}), ինչպես նաև «սառած աստղեր ({{lang-en|frozen stars}}{{-1|{{sfn|Чёрные дыры: Мембранный подход|1988|с=9}}}}): Սև խոռոչների գոյության փաստը սերտորեն կապված է [[Ձգողականություն|գրավիտացիոն տեսության]] իրական լինելու հետ, որից հետևում է նրանց գոյությունը։ Ժամանակակից ֆիզիկայում, ամենից լավ փորձնականորեն հաստատված,  ստանդարտ գրավիտացիոն տեսություն է հանդիսանում [[ընդհանուր հարաբերականության տեսություն]]ը (ԸՀՏ), որը վստահորեն կանխագուշակում է սև խոռոչների կազմավորումը (բայց նրանց գոյությունը հնարավոր է այլ մոդելների շրջանակներում, (տես {{iw|Գրավիտացիայի ալտերնատիվ տեսություն||ru|Альтернативные теории гравитации}}): Այդ առթիվ դիտարկված տվյալները վերլուծվում ու մեկնաբանվում են ՀՀՏ շրջանակներում։ Չնայած այս տեսությունը դեռ թեստավորված չի համարվում ժամանակատարածական բնագավառին համապատասխանող աստղային մասսաների սև խոռոչների հորիզոնին անմիջական մոտ ինտենսիվ փորձարարական պայմանների համար (սակայն լավ հաստատված է գերզանգվածային սև խոռոչներին համապատասխանող պայմաններին {{-1|<ref name="estlichd">{{Cite web |title=Արխիվացված պատճենը |url=http://phys.unn.ru/docs/Invisible%20Universe.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130729043037/http://phys.unn.ru/docs/Invisible%20Universe.pdf |archive-date=2013 թ․ հուլիսի 29 |accessdate=2017 թ․ հունվարի 15}}</ref>}}, և մինչև 94 % ճշգրտությամբ համաձայնեցվում է {{iw|Գրավիտացիոն ալիքների հայտնագործման|առաջին գրավիտացիոն-ալիքային ազդանշանի հետ|en|First observation of gravitational waves}}): Այդ պատճառով, որպես սև խոռոչների անմիջական գոյության ապացույց, պետք է հասկանալ աստղագիտական այնպիսի խիտ ու զանգվածեղ, ինչպես և այլ որոշ նկատվող հատկություններ կրող օբյեկտները, որոնց, հատուկ հարաբերականության տեսության մեջ, կարելի է մեկնաբանել ինչպես սև խոռոչներ։{{-1|<ref name="estlichd"/>}}

Բացի դրանից, սև խոռոչներ են անվանում նաև այն օբյեկտներին, որոնք խստորեն չեն համապատասխանում վերը շարադրված սահմանումներին, այլ ընդամենը իրենց հատկություններով մոտ են սև խոռոչներին, օրինակ՝ դրանք կարող են լինել կոլապսի ուշ փուլում գտնվող կոլապսային աստղերը։ Ժամանակակից ֆիզիկայում այս տարբերությանը այդքան էլ մեծ նշանակություն չի տրվում {{-1|<ref name="Popov">{{Ռուսերեն հոդված |ссылка=http://trvscience.ru/2009/10/27/trv-21-40n-matematika-vyborov/ |автор=Сергей Попов. |заглавие=Экстравагантные консерваторы и консервативные эксцентрики |год=27 октября 2009 |издание=Троицкий Вариант |тип=газета |выпуск=21 (40N) |страницы=6—7 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20091105133742/http://trvscience.ru/2009/10/27/trv-21-40n-matematika-vyborov/ |archivedate=2009-11-05}}</ref>}}, քանի որ «համարյա կոլապսացվող» («սառած») աստղի և «ներկայիս» («մշտակայուն») սև խոռոչի նկատվող դրսևորումները համարյա նույնն են։ Դա տեղի է ունենում, որովհետև կոլապսարի շուրջը ֆիզիկական դաշտերի տարբերությունները «մշտակայուն» սև խոռոչի համար նախատեսվածի համեմատ նվազում են գրավիտացիոն շառավղի ժամանակից կախված կարգի աստիճանային օրենքով, բաժանված լույսի արագությանը՝ այսինքն սև խոռոչի աստղային զանգվածի համար վայրկյանի մասով և գերզանգվածեղ սև խոռոչների ժամի համար{{-1|{{sfn|Ч. Мизнер, К. Торн, Дж. Уилер. Гравитация, Т. 3|1977|loc=§ 33.1. ПОЧЕМУ «ЧЁРНАЯ ДЫРА»? — С. 78—81}}}}:

Տարբերում են սև խոռոչների կազմավորման չորս սցենար՝
* Երկու իրական
**[[գրավիտացիոն կոլապս]], {{iw|Օպենհամեր - Վոլկովի սահման|բավականին զանգվածեղ աստղի|en|Tolman–Oppenheimer–Volkoff limit}};
** գալակտիկայի կենտրոնական մասի կամ պրոտոգալակտիկական գազի կոլապս;
* Երկու հիպոտետիկական
** Մեծ պայթյունից անմիջապես հետո (առաջնային սև խոռոչներ) սև խոռոչների կազմավորում;
** միջուկային ռեակցիաներում մեծ էներգիաների ծագումը։

<br />

== Նախապատմություն ==
=== Միչելի (1784–1796) «Սև աստղ» ===
{{Հատված
 | Լայնություն = 40%
 | Հավասարեցում = right
 | Վեչնագիր = «Чёрная дыра» Мичелла
 | Բովանդակություն =
Մասնիկների նյուտոնյան ձգողական դաշտում, անվերջությունում դադարի վիճակում, էներգիայի պահպանման օրենքի համաձայն՝
{{EF|:|<math>-{GMm\over r}+{mv^2\over 2}=0, </math>}}
այսինքն՝
{{EF|:|<math> v^2 = {2GM \over r}.</math>}}
Եթե գրավիտացիոն շառավիղը՝ <math>r_g</math> — ձգող զանգվածից հեռավորությունն է, որի վրա մասնիկների արագությունը հավասարվում է լույսի արագությանը <math>v = c</math>: Այդ դեպքում <math>r_g = {2GM \over c^2}.</math>}}

Խոշոր մարմնի զանգվածայնության գրավիտացիոն ձգողականության կոնցեպցիան, որ այդպիսի ձգողությունը հաղթահարելու [[երկրորդ տիեզերական արագություն]]ը հավասար է կամ գերազանցում է լույսի արագությանը, առաջին անգամ {{iw|1784 գիտության մեջ|1784|en|1784 in science}} թվականին տրվել է {{iw|Ջոն Միչել|Ջոն Միչելի|ru|Мичелл, Джон}}՝ Լոնդոնի թագավորական ընկերության համար գրված նամակում։ Նամակը պարունակում էր հաշվարկ, որից հետևում էր, որ 500 արեգակնային շառավիղ և Արեգակի խտությանը հավասար խտություն ունեցող մարմնի մակերևույթի վրա երկրորդ տիեզերական արագությունը հավասաար է լույսի արագությանը{{-1|<ref>Alan Ellis.
[http://www.astronomyedinburgh.org/publications/journals/39/blackholes.html Black holes — Part 1 — History] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171006004950/http://www.astronomyedinburgh.org/publications/journals/39/blackholes.html |date=2017-10-06 }} // The Astronomical Society of Edinburgh Journal, № 39 (лето 1999).</ref>}}: Այսպիսով, լույսը չի կարող հեռանալ այդ մարմնից, և այն անտեսանելի կլինի{{-1|<ref name="Levin">{{Ռուսերեն հոդված |ссылка=http://elementy.ru/lib/164648 |автор=А. Левин |заглавие=История чёрных дыр |год=2005 |издание=Популярная механика |издательство=ООО «Фэшн Пресс» |номер=11 |страницы=52-62}}</ref>}}: Միչելը ենթադրեց, որ տիեզերքում կարող են գոյություն ունենալ այդպիսի բազմաթիվ օբյեկտներ, որոնք փակ են ուսումնասիրման համար։ {{iw|1796 գիտության մեջ|1796|en|1796 in science}} թվականին [[Պիեռ Սիմոն Լապլաս|Պիեռ-Սիմոն Լապլասը]] այս գաղափարի քննարկումը ընդգրկեց իր «{{lang-fr2|Exposition du Systeme du Monde}}» աշխատանքի մեջ, սակայն հետագա հրատարակություններում այդ բաժինը բաց թողնվեց։ Այնուամենայնիվ, հենց Լապլասի շնորհիվ այս միտքը որոշակի ճանաչում ստացավ{{-1|<ref name="Levin" />}}:

=== Միչելից մինչև Շվարցշիլդ (1796–1915) ===
XIX դարի ընթացքում իր զանգվածայնության շնորհիվ աննկատելի դարձած մարմնի գաղափարը, գիտնականների մոտ չառաջացրեց հետաքրքրություն։ Դա կապված էր նրա հետ, որ դասական ֆիզիկայի շրջանակներում լույսի արագությունը չունի ֆունդամենտալ նշանակություն։ Սակայն XIX դարի վերջում և XX դարի սկզբին հաստատվել է, որ Ջեյմս Կլերկ Մաքսվելի ձևակերպած էլեկտրադինամիկայի օրենքները, մի կողմից կատարվում են բոլոր իներցիալ հաշվանքի համակարգերում, իսկ մյուս կողմից ինվարիանտ չեն Գալիլեյյան ձևափոխությունների համեմատ։ Դա նշանակում է, որ ֆիզիկայում ձևավորված ենթադրությունները մի իներցիալ հաշվանքի համակարգից մյուսին անցնելիս պահանջում են նշանակալից շտկումներ։

[[Հենդրիկ Անտոն Լորենց]]ի կողմից էլեկտրադինամիկայի հետագա մշակման ընթացքում առաջարկվել է տարածաժամանակային ձևափոխության նոր կոորդինատներ, ներկայումս հայտնի ինչպես Լորենցյան ձևափոխումներ, որի համեմատ Մաքսվելի հավասարումները մնացին ինվարիանտ։ [[Անրի Պուանկարե]]ն զարգացնելով Լորենցի գաղափարները առաջարկեց, որ բոլոր մնացած ֆիզիկական օրենքները նույնպես ինվարիանտ են այս ձևափոխումների համեմատ։

{{iw|1905 գիտության մեջ|1905|en|1905 in science}} թվականին [[Ալբերտ Այնշտայն|Ալբերտ Այնշթայնը]] օգտագործեց Լորենցի և Պուանկարեյի շտկումները իր [[Հատուկ հարաբերականության տեսություն|հատուկ հարաբերականության տեսության]] (ՀՀՏ) մեջ, որում իներցիալ հաշվանքի համակարգերի օրենքը գալիլեյյան ձևափոխումներից անցնում էր լորենցյանին։ Դասական (գալիլեյյան-ինվարիանտային) մեխանիկան այդ ընթացքում փոխարինվեց {{iw|Լորենց-ինվարիանտային|Լորենց-ինվարիանտային|en|Lorentz covariance}} մեխանիկայի։ Վերջինիս շրջանակներում լույսի արագությունը դարձավ սահմանային արագություն, որը կարող է զարգացնել ֆիզիկական մարմինը, և դա կտրուկ փոխեց սև խոռոչների նշանակությունը տեսական ֆիզիկայում։

Սակայն նյուտոնյան ձգողության տեսությունը (որի վրա ի սկզբանե հիմնված էր սև խոռոչների տեսությունը) չի հանդիսանում լորենց-ինվարիանտային։ Այդ պատճառով այն չի կարող կիրառվել լույսի կամ նրան մոտ արագությամբ շարժվող մարմինների համար։ Այս թերությունից զրկված ձգողության ռեյլատիվիստիկ տեսությունը ստեղծվել է հիմնականում Այնշթայնի կողմից ([[1915 գիտության մեջ|1915]] թվականի վերջում այն վերջնականապես ձևակարպված) և ստացել է [[ընդհանուր հարաբերականության տեսություն]] (ԸՀՏ) անվանումը{{-1|<ref name="Levin" />}}: Հենց նրա վրա էլ հիմնված է աստղաֆիզիկական սև խոռոչների ժամանակակից տեսությունը{{-1|<ref name="Popov" />}}:

Իր բնույթով ՀԸՏ-ը գեոմետրիկական տեսություն է։ Այն ենթադրում է, որ գրավիտացիոն դաշտը տարածաժամանակային թեքման դրսևորում է (որը, այսպիսով, դառնում է պսևդորիմանովային և ոչ թե պսևդոէվկլիդային, ինչպես և հատուկ հարաբերականության տեսության մեջ)։

Տարածաժամանակային թեքման կապը իր մեջ պարփակված մասսայի շարժման և տեղաբաշխման բնույթով տրվում է [[Այնշտայնի հավասարումներ|Այնշթայնի հավասարումների]] տեսության հիմնական հավասարումներով։
 
{{Հատված
 | Վերնագիր = Տարածության թեքում
 | Բովանդակություն =
(Պսևդո)րիմանովյան անվանում են այն տարածությունները, որոնք փոքր մասշտաբների դեպքում իրենց պահում են «համարյա» ինչպես պսևդոէվկլիդյանները։ Այսպես, [[Պյութագորասի թեորեմ]]ի կիրառումը գնդի ոչ մեծ մասերի և [[Էվկլիդյան երկրաչափություն|էվկլիդյան երկրաչափության]] այլ փաստերը կատարվում են մեծ ճշգրտությամբ։ Իր ժամանակին այս փաստն էլ հենց թույլատրել է կառուցել էվկլիդյան երկրաչափությունը Երկրի մակերևույթի վրայի դիտարկումների հիման վրա (որը իրականում հարթ չէ, այլ մոտ է գնդոլորտին)։ Այս հանգամանքն էլ հենց հիմնավորել է պսևդորիմանովյան (և ոչ մեկ ուրիշ) տարածության ընտրությունը հիմնական օբյեկտի դիտարկման համար ԸՀՏ-ն մեջ՝ ՀՀՏ-ից հայտնի տարածաժամանակային հատկություններից չպետք է շատ խիստ տարբերվեն ոչ մեծ կտորների հատկությունները։

Սակայն րիմանովյան տարածությունները, մեծ մասշտաբների դեպքում, կարող են տարբերվել էվկլիդյաններից։ Այդպիսի հիմնական տարբերիչ բնութագրերից մեկը հանդիսանում է [[թեքման թենզորի]] հասկացությունը։ Նրա էությունը հետևյալն է՝ էվկլիդյան տարածությունները ունեն բացարձակ զուգահեռականության հատկություն՝ <math>X', </math> վեկտորը ստացվում է <math>X</math> վեկտորի զուգահեռ տեղափոխմամբ որևէ փակ ուղղու երկայնքով, և համընկնում է սկզբնական <math>X.</math> վեկտորի հետ։ Րիմանովյան տարածությունների համար դա արդեն միշտ չէ, որ այդպես է, որը հեշտությամբ ցույց կտրվի հաջորդ օրինակում։ Ենթադրենք, որ դիտորդը կանգնել է հասարակածի և զրոյական միջօրեականի հատման կետում դեմքով դեպի արևելք և սկսում է շարժվել հասարակածի ուղղությամբ։ Հասնելով 180° լայնության կետին, նա փոխում է շարժման ուղղությունը և սկսում շարժվել միջօրեականով դեպի հյուսիս, չփոխելով հայացքի ուղղությունը (այսինքն այժմ նայում է շարժման աջ ուղղությամբ)։ Երբ նա այդպիսով կանցնի հյուսիսային բևեռով և կվերադառնա ելման կետ, ապա կպարզվի, որ կանգնած է դեմքով դեպի արևմուտք (և ոչ թե արևելք, ինչպես սկզբում էր)։ Այլ կերպ ասած, դիտորդի շարժմանը զուգահեռ տարված վեկտորը, «պտտվել»է սկզբնական վեկտորի համեմատ։ Այդպիսի «պտույտի» բնութագրական մեծություն է հանդիսանում թեքությունը:{{-1|<ref>{{Книга:Ландау Л.Д., Лифшиц Е.М.: Теория поля|2006|авторы}} — § 91. Тензор кривизны.</ref>}}}}

== Այնշտայնի հավասարումների լուծումները սև խոռոչների համար ==
Քանի որ սև խոռոչները հանդիսանում են լոկալ և համեմատաբար կոմպակտ գոյացություններ, ապա նրանց տեսության կառուցման ժամանակ զերծ են մնում [[Կոսմոլոգիական հաստատուն]] (Cosmological constant) առկայությունից, որովհետև նրանց էֆեկտները այդպիսի խնդրի բնութագրիչ չափերի համար անհամեմատելի փոքր են։ Այդ ժամանակ ՀՀՏ-ն շրջանակներում սև խոռոչների ստացիոնար լուծումները, ավելացված հայտնի նյութական դաշտերով, բնութագրվում են ընդամենը երեք պարամետրերով՝ [[զանգված]]ով ({{math|''M''}}),  [[իմպուլսի մոմենտ]]ով ({{math|''L''}}) և [[էլեկտրական լիցք]]ով ({{math|''Q''}}), որոնք գումարվում են կոլապսի ժամանակ սև խոռոչ մտնող համապատասխան բնութագրիչներին և նրա մեջ ընկնող մարմիններին ու ճառագայթումին (եթե բնության մեջ գոյություն ունի [[մագնիսական մոնոպոլ]]), ապա սև խոռոչները կարող են ունենեալ նաև մագնիական լիցք ({{math|''G''}}), {{-1|{{sfn|И. Д. Новиков, В. П. Фролов. Физика чёрных дыр|1986|name="hairs"|loc=§ 6.1.
«Черные дыры не имеют волос», с. 112}}}} բայց դեռ այդպիսի մասնիկներ հայտնաբերված չեն)։ Ցանկացած սև խոռոչ ձգտում է, արտաքին փոխազդեցությունների բացակայության ժամանակ, վերածվել ստացիոնարայինի, որը ապացուցվել է բազմաթիվ ֆիզիկոս-տեսաբանների կողմից, որոնցից հատուկ կարելի է շեշտել նոբելյան մրցանակի դափնեկիր [[Սուբրամանյան Չանդրասեկար]] ներդրումը, որի գրչին է պատկանում այս ուղղության «Սև խոռոչների մաթեմատիկական տեսություն» ֆունդամենտալ մենագրությունը{{-1|<ref name="Chandrasekhar">{{Ռուսերեն գիրք |ссылка=http://ivanik3.narod.ru/linksChandrasekhar.html |автор=[[Чандрасекар, Субраманьян|Субраманьян Чандрасекар]]. |заглавие=Математическая теория чёрных дыр. В 2-х томах |ответственный=Перевод с английского к. ф.-м. н. В. А. Березина. Под ред. д. ф.-м. н. Д. А. Гальцова |год=1986 |оригинал=Mathematical theory of black holes |место=М. |издательство=Мир}}</ref>}}: Առավել ևս, ենթադրվում է, որ ուրիշ այլ բնութագրիչներ, բացի այս երեքից, ներսից չգրգռված սև խոռոչում չեն կարող լինել, որը ձևակերպվում է Ուիլերի տիպական «Սև խոռոչները չունեն վարսեր» ֆրազայով{{-1|<ref name="hairs" />}}.

Համապատասխան բնութագրիչներով սև խոռոչների համար այնշթայնի հավասարումների լուծումները՝
{| class="wikitable" style="margin:1em auto"
| ՍԽ բնութագրչը|| Առանց պտույտի || Պտտվում է
|-
| Առանց լիցքի || [[#Շվարցշիլդի լուծում|Շվարցշիլդի լուծում]] || [[#Կերի լուծում|Կերի լուծում]]
|-
| Լիցքավորված || [[#Ռեյսներ-Նորդստրյոմի լուծում|Ռեյսներ-Նորդստրյոմի լուծում]] || [[#Կերի-Նյումանի լուծում|Կերի-Նյումանի լուծում]]
|}
* Շվարցշիլդի լուծումը ({{iw|1916 գիտության մեջ|1916|en|1916 in science}} թվական, [[Շվարցշիլդի լուծում]]) — առանց պտույտի և էլեկտրական լիցքի սֆերիկ-համաչափ սև խոռոչի ստատիկ լուծում։ 
* Ռեյսներ-Նորդստրյոմի լուծումը (1916 թիվ, {{iw|Հանս Յակոբ Ռեյսներ|Հանս Ռեյսներ|ru|Рейснер, Ганс Якоб}} և {{iw|1918 թվականը գիտության մեջ|1918|en|1918 in science}} թվական, {{iw|Գունար Նորդստրյոմ||en|Gunnar Nordström}}) — լիցքավորված և առանց պտույտի սֆերիկ-համաչափ սև խոռոչի ստատիկ լուծում։
* Կերի լուծումը ({{iw|1963 գիտության մեջ|1963|en|1963 in science}} թվական, {{iw|Ռոյ Կեր||en|Roy Kerr}}) — առանց լիցքի պտտվող սև խոռոչի ստացիոնար, անհամաչափ լուծումը։
* Կեր-Նյումանի լուծումը ({{iw|1965 գիտության մեջ|1965|en|1965 in science}} թվական<ref>{{Ռուսերեն հոդված |автор=Newman E. T., Couch E., Chinnapared K., Exton A., Prakash A., Torrence R. J. |заглавие=Metric of a rotating charged mass |год=1965 |издание=[[Journal of Mathematical Physics]] |том=6 |страницы=918 |doi=10.1063/1.1704351 | issn = 0022-2488}}</ref>) — այս պահի համար համարյա լիովին ստացիոնար և անհամաչափ լուծում՝ կախված երեք պարամետրերից։

Պտտվող սև խոռոչի համար լուծումը չափազանց բարդ է։ Նրա դուրս բերումը շատ համառոտ նկարագրել է Կերը, 1963 թվականին {{-1|<ref>{{Ռուսերեն հոդված |ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/1963PhRvL..11..237K |автор=Kerr, R. P. |заглавие=Gravitational ield of a Spinning Mass as an Example of Algebraically Special Metrics |год=1963 |язык=en |издание=Physical Review Letters |том=11 |страницы=237-238 |doi=10.1103/PhysRevLett.11.237}}</ref>}} և միայն մեկ տարի անց մանրամասները հրատարակվեցին Կերի և Շիլդի կողմից կոնֆերենցիայի աշխատանքներում։ Կերի և Կեր-Նյումանի լուծման դուրսբերման առավել մանրամասն նկարագրությունը 1969 թվականին հրատարակվեց Դեբնեյի, Կերի և Շիլդի հայտնի աշխատանքում{{-1|<ref name="ksch">{{Ռուսերեն հոդված |ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/1969JMP....10.1842D |автор=Debney G. C., Kerr R. P. and Schild A. |заглавие=Solutions of the Einstein and Einstein-Maxwell Equations |год=1969 |язык=en |издание=[[Journal of Mathematical Physics]] |том=10 |страницы=1842—1854 |doi=10.1063/1.1664769}}</ref>}}: Ավելի քան տասնհինգ տարի անց Չանդրասեկարը կատարեց Կերի լուծման հաջորդական դուրսբերումը{{-1|<ref name="Chandrasekhar" />}}:

Համարվում է, որ աստղաֆիզիկայի համար առավել մեծ նշանակություն ունի Կերի լուծումը, քանի որ լիցքավորված սև խոռոչները պետք է շուտ լիցքաթափվեն տիեզերական տարածությունից ձգելով կամ կլանելով հակառակ լիցքով լիցքավորված իոններ ու փոշի։ Գոյություն ունի նաև հիպոթեզ {{-1|<ref>Обзор теории см., например, в:<br>{{Ռուսերեն հոդված |ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/2007arXiv0706.2572R |автор=Ruffini, Remo; Bernardini, Maria Grazia; Bianco, Carlo Luciano; Caito, Letizia; Chardonnet, Pascal; Dainotti, Maria Giovanna; Fraschetti, Federico; Guida, Roberto; Rotondo, Michael; Vereshchagin, Gregory; Vitagliano, Luca; Xue, She-Sheng. |заглавие=The Blackholic energy and the canonical Gamma-Ray Burst |год=2007 |язык=en |издание=COSMOLOGY AND GRAVITATION: XIIth Brazilian School of Cosmololy and Gravitation |тип=AIP Conference Proceedings |том=910 |страницы=55-217}}</ref>}}, [[Գամմա ճառագայթներ|Գամմա-ճառագայթը]] էլեկտրոն-պոզիտրոն զույգի առաջացման ճանապարհով վակուումից լիցքավորված սև խոռոչների պայթյունային չեզոքացման պրոցեսի հետ կապող ({{iw|Ռեմո Ռուֆֆինի||en|Remo Ruffini}} աշխատակիցների հետ), բայց այն նկարագրվում է մի շարք գիտնականների կողմից{{-1|<ref name="Page">См.: {{Ռուսերեն հոդված |ссылка=http://arxiv.org/abs/astro-ph/0610340 |автор=Don N. Page. |заглавие=Evidence Against Astrophysical Dyadospheres |год=2006 |язык=en |издание=Astrophysical Journal |том=653 |страницы=1400-1409}} и ссылки далее.</ref>}}:

=== «Վարսերի բացակայության» մասին թեորեմ ===
«Վարսերի բացակայության» ({{lang-en|No hair theorem}}) թեորեմը ասում է այն մասին, որ ստացիոնար սև խոռոչի արտաքին բնութագրիչները, զանգվածի, իմպուլսի մոմենտի և որոշակի լիցքերի (տարբեր նյութական դաշտերին բնորոշ) հետ համատեղ չեն կարող լինել (այդ թվում նաև շառավղի), և նյութի մասին մանրամասն ինֆորմացիան պետք է {{iw|ինֆորմացիայի անհետացում սև խոռոչում|անհետանա||en|Black hole information paradox}} և գրավիտացիոն կոլապսի ժամանակ մասնակիորեն ճառագայթվի դուրս։
Տարբեր ֆիզիկական դաշտերի համար այդպիսի թեորեմների ապացուցման գործում մեծ ներդրում ունեն {{iw|Բրենդեն Քարտեր|Բրենդեն Քարտերը|en|Brandon Carter}}, [[Վերներ Իզրաել]]ը, [[Ռոջեր Պենրոուզ]]ը, [[Պյոտր Խրուսցել]]ը (''Chruściel''), [[Մարկուս Հոյսլեր]]ը։

Այժմ ենթարկվում է, որ տվյալ թեորեմը ճշմարիտ է ներկայումս հայտնի դաշտերի համար, չնայած որոշ էկզոտիկ դեպքերում, երբ բնության մեջ նրանց համանմանությունը հայտնաբերված չէ, այն խախտվում է{{-1|<ref>{{Ռուսերեն հոդված |ссылка=http://www.livingreviews.org/lrr-1998-6 |автор=Markus Heusler. |заглавие=Stationary Black Holes: Uniqueness and Beyond |год=1998 |язык=en |издание=Living Reviews in Relativity |том=1 |выпуск=6}}</ref>}}։

=== Շվարցշիլդի լուծումը ===
==== Հիմնական հատկությունները ====
[[Պատկեր:BlackHole.jpg|thumb|250px|Նկարչի նկարը՝ սև խոռոչի շուրջ պտտվող տաք [[Պլազմա (ֆիզիկա)|պլազմայի]] {{iw|ակկրեցիոն սկավառակը||en|Accretion disk}}:]]

Համաձայն {{iw|Բիրկհոֆի թեորեմ (հարաբերականության թեորեմ)|Բիրկհոֆի թեորեմի||Birkhoff's theorem (relativity)}}՝ մատերիայի ցանկացած սֆերիկ համաչափ տեղաբաշխված գրավիտացիոն դաշտ նրանից դուրս տրվում է Շվարցշիլդի լուծմամբ։ Դրա համար թույլ պտտվող սև խոռոչները, ինչպես և տարածություն-ժամանակը Արեգակի և Երկրի մոտ, առաջին մոտեցման ժամանակ նկարագրվում են այս լուծմամբ։

Շվարցշիլդի լուծման մեջ սև խոռոչներին բնորոշ երկու կարևոր գծերն են՝ [[իրադարձությունների հորիզոն]]ի առկայությունը (այն ըստ որոշման առկա է կամայական սև խոռոչի մոտ) և [[գրավիտացիոն սինգուլյարություն]]ը, որը բաժանված է այդ հորիզոնով մնացած Տիեզերքից:{{-1|<ref name="Levin" />}}

Շվարցշիլդի հավասարումը ճշգրտորեն նկարագրում է առանձնացված, չպտտվող և չգոլորշիացող սև խոռոչին (դա գրավիտացիոն դաշտի (Այնշթայնի հավասարումների) սֆերիկ համաչափ լուծումն է [[վակուում]]ում)։ Նրա իրադարձությունների հորիզոնը գունդ է, որի շառավիղը, որոշված մակերեսից <math>S=4\pi r^2, </math> կոչվում է գրավիտացիոն կամ Շվարցշիլդի շառավիղ։

Շվարցշիլդի լուծման բոլոր բնութագրիչները միանշանակ որոշվում են մեկ պարամետրով՝ զանգվածով։ Քանի որ գրավիտացիոն սև խոռոչի զանգվածի <math>M</math> շառավիղը հավասար է<ref>{{Ռուսերեն գիրք |ссылка=http://www.maths.ru/7-3.html |автор=В. И. Елисеев. |заглавие=Введение в методы теории функций пространственного комплексного переменного |год=1990 |часть=Поле тяготения Шварцшильда в комплексном пространстве |место=М. |издательство=НИАТ}}</ref> 
: <math>r_s = {2\, GM \over c^2}, </math>
որտեղ {{math|''G''}}-ն գրավիտացիոն հաստատունն է, իսկ {{math|''c''}}-ն լույսի արագությունը։ Երկրի զանգվածին հավասար զանգվածով սև խոռոչը կունենար Շվարցշիլդի շառավղին հավասար շառավիղ՝ մոտավորապես {{nobr|9 մմ}} (այսինքն Երկիրը կարող է դառնալ սև խոռոչ, եթե ինչ որ մի բան կարողանար նրան սեղմել մինչ այդ չափերը)։ Արեգակի համար Շվարցշիլդի շառավիղը կկազմեր մոտ երեք կիլոմետր։

Այն օբյեկտները, որոնց չափերը մոտ են իրենց Շվարցշիլդի շառավղին, բայց սև խոռոչներ չեն՝ իրենցից ներկայացնում են [[նեյտրոնային աստղեր]]։

Կարելի է մտցնել սև խոռոչի «միջին խտության» գաղափարը՝ բաժանելով նրա զանգվածը իրադարձությունների հորիզոնի տակ պարփակված «ծավալի» վրա<ref group="Նշում">Սա պայմանական հասկացություն է, այսպիսի ծավալի համար իրական իմաստ չունեցող, և ուղղակի համաձայնեցված հավասար <math>\frac43\pi r_s^3.</math></ref>։
: <math>\rho=\frac{3\, c^6}{32\pi M^2G^3}.</math>

Միջին խտությունը ընկնում է սև խոռոչի զանգվածի մեծացմանը զուգընթաց։ Որովհետև, եթե արեգակի զանգվածի կարգի զանգվածով սև խոռոչը ունի միջուկայն խտությունը գերազանցող խտություն, ապա 10<sup>9</sup> արեգակնային զանգվածով գերզանգվածային սև խոռոչը (այսպիսի սև խոռոչներ գոյություն ունեն [[քվազար]]ներում) ունեն 20 կգ/մ³ կարգի խտություն, որը էականորեն փոքր է ջրի խտությունից։ Այսպիսով, սև խոռոչ կարելի է ստանալ ոչ միայն եղած նյութի ծավալի սեղմամբ, այլև էքստենսիվ ճանապարհով մեծ քանակի նյութի կուտակմամբ։

Իրական սև խոռոչների առավել ճշգրիտ նկարագրության համար անհրաժեշտ է իմպուլսի պահի հաշվարկի առկայությունը։ Բացի դրանից, փոքր, բայց սկզբունքորեն կարևոր սև խոռոչների հավելումները՝ աստղաֆիզիկական զանգվածը, Ստարոբինյանի և Զելդովիչի ու Հոկինգի ճառագայթումը հետևում են քվանտային ճշգրտումներից։ Հաշվի առնվող այս տեսությունը (այսինքն ՀՀՏ-ը, որում Այնշթայնի հավասարումների աջ մասը դա քվանտային վիճակով [[Էներգիա-իմպուլսի թենզոր|էներգիա-իմպուլսի]] միջինն է) սովորաբար անվանում են «կիսադասական գրավիտացիա»։ Ենթադրվում է, որ շատ փոք սև խոռոչների համար այս քվանտային շեղումները պետք է որոշիչ լինեն, սակայն դա ճշգրտորեն հայտնի չէ, քանի որ բացակայում է [[քվանտային գրավիտացիա]]յի անիրարամերժ մոդելը:{{-1|{{sfn|И. Д. Новиков, В. П. Фролов. Физика чёрных дыр|1986|name="NovFrolOld"|loc=ГЛАВА 9. КВАНТОВЫЕ ЭФФЕКТЫ В ЧЁРНЫХ ДЫРАХ. РОЖДЕНИЕ ЧАСТИЦ}}}}

==== Տաղաչափական նկարագրություն և անալիտիկ շարունակություն ====
Կարլ Շվարցշիլդը [[1915 գիտության մեջ|1915]] թվականին դուրս բերեց Այնշթայնի հավասարումները դատարկ տարածության համար առանց կոսմոլոգիական անդամի 
սֆերիկ համաչափ ստատիկ դեպքում<ref name="Levin" /> (ավելի ուշ {{iw|Դեյվիդ Ջորջ Բիրկհոֆ|Դեյվիդ Ջորջ Բիրկհոֆը|en|George David Birkhoff}} ցույց տվեց, որ ստատիկ ենթադրությունը ավելորդ է<ref>{{Cite web |title=Общие свойства чёрных дыр |url=http://www.dark-universe.ru/publ/7-1-0-2 |url-status=dead |archiveurl=https://www.webcitation.org/67ytTfsro?url=http://www.dark-universe.ru/publ/7-1-0-2 |archivedate=2012 թ․ մայիսի 27 |accessdate=2012 թ․ ապրիլի 27}}</ref>): Այս լուծումը դարձավ տարածա-ժամանակային <math> \mathcal M </math> տոպոլոգիայով և <math> R^2\times S^2</math> ինտերվալով, որը հանգեցնում է այս տեսքի 
: <math> ds^2 =-(1-r_s/r)c^2d t^2 + (1-r_s/r)^{-1}d r^2 + r^2(d \theta^2+\sin^2\theta\, d\varphi^2) </math>, որտեղ
: {{math|''t''}}  — ժամանակային կոորդինատն է վայրկյաններով,
: {{math|''r''}}  — շառավղային կոորդինատն է մետրերով,
: {{math|''θ''}}  — բևեռային անկյունային կոորդինատն է ռադիաններով,
: {{math|''φ''}}  — ազիմուտային անկյունային կոորդինատն է ռադիաններով,
: <math>r_s</math>— {{math|''M''}} զանգվածով մարմնի [[գրավիտացիոն շառավիղ|Շվարցշիլդի շառավիղն է]] մետրերով։

Ժամանակային կոորդինատը համապատասխանում է ժամանականման <math>\partial_t</math> {{iw|ԿԻլլինգի վեկտոր|ԿԻլլինգի վեկտորին|en|Killing vector field}}, որը տալիս է [[տարածա-ժամանակային ստատիկություն|տարածա-ժամանակային ստատիկության]] պատասխանը, ընդ որում նրա մասշտաբը ընտրված է այնպես, որ <math>t</math>-ն անվերջ հեռացված ժամերով չափվող (<math> r=const\rightarrow\infty, \theta=const, \varphi=const </math>) ժամանակն է։ Շառավղային <math>r</math> կոորդինատին կցված ժամերը առանց (<math> r=const, \theta=const, \varphi=const </math>) պտույտի, կարող են հոսել <math> 1/\sqrt{1-r_s/r} </math> անգամ դանդաղ {{iw|ժամանակի գրավիտացիոն դանդաղեցում|ժամանակի գրավիտացիոն դանդաղեցման|ru|Гравитационное красное смещение}} հաշվին։

{{math|''r''}}-ի երկրաչափական իմաստն այն է, որ <math> \{(t, r, \theta, \varphi)\mid t=t_0, \ r=r_0\} </math> գնդի մակերևույթի մակերեսը

<math>4\pi r_0^2.</math>-ն է։ 
Կարևոր է, որ {{math|''r''}} կոորդինատը ընդունում է <math>r_s </math>-ից մեծ արժեքներ, իսկ {{math|''r''}} պարամետրի արժեքները ի տարբերություն լապլասյան դեպքի, չի հանդիսանում «կենտրոնից հեռավորությունը», քանի որ <math> \mathcal M </math> շվարցշիլդյան տարածությունում կենտրոնը որպես կետ (իրադարձությունները ինչ-որ մարմնի վրա իրական գծի վրա) ընդհանրապես չկա։

Վերջապես, {{math|''θ''}} և {{math|''φ''}} անկյունային կոորդինատները համապատասխանում են խնդրի սֆերիկ համաչափությանը և կապված են նրա <math>\partial_\theta</math> и <math>\partial_\varphi</math>--> 3 Կիլլինգի վեկտորների հետ։

ՀՀՏ-ի հիմնական սկզբունքներից հետևում է, որ (իրենից դուրս) այսպիսի տաղաչափություն կստեղծի կամայական համաչափ <math>>r_s</math> շառավղով և <math> M = {c^2r_s\over 2G }</math> զանգվածով մարմին։ Հիանալի է, չնայած որոշ դեպքերում պատահականորեն, որ գրավիտացիոն շառավղի՝ Շվարցշիլդի <math>r_s </math> շառավղի մեծությունը համընկնում է <math>r_g, </math> գրավիտացիոն շառավղի հետ, որը հաշվարկվել էր նախկինում Լապլասի կողմից <math>M </math> զանգվածով մարմնի համար։
Ինչպես երևում է տաղաչափության բերված ձևից՝ {{math|''t''}} և {{math|''r''}}-ի ժամանակ գործակիցները պահում են իրենց <math> r\rightarrow r_s </math>-ով պաթոլոգիորեն, որտեղ և տեղաբաշխվում է Շվարցշիլդի սև խոռոչի իրադարձությունների հորիզոնը, Շվարցշիլդի այսպիսի լուծման համար գոյություն ունի կոորդինատային սինգուլյարությունը։ Այս պաթոլոգիաները, սակայն, կոորդինատի ընտրության հարցում ընդամենը էֆեկտներ են (համանման նրան, որ կոորդինատների սֆերիկ համակարգում երբ {{math|''θ'' {{=}} 0}} {{math|''φ''}}  – ի կամայական արժեք նկարագրում է միևնույն կետը)։ Շվարցշիլդի <math> \mathcal M </math> տարածությունը կարելի է, ինչպես ասում են, «հորիզոնից այն կողմ շարունակել», և եթե այնտեղ նույնպես տարածությունը համարենք ամենուր դատարկ, ապա դրա հետ մեկտեղ ծագում է ''մեծ'' <math> \tilde{\mathcal M} </math>, որը կոչվում է հիմնականում Շվարցշիլդի տարածության մաքսիմալ շարունակություն կամ հազվադեպ Կուսկալի տարածություն։ 
<!-- [[Պատկեր:Շվարցշիլդի տարածությունը:png|frame|'''Նկ. 1:''''' <math>\theta=\mathrm{const}, \ \varphi=\mathrm{const}</math> Շվարցշիլդի տարածության հատումը : Յուրաքանչյուր կետին նկարի վրա համապատասխանում է <math>4\pi r^2(u, v)</math> մակերեսով գունդ: Գեոդեզական շառավղային լուսանման (այսինքն ֆոտոնների տիեզերական գծերը) — 45°-ի անկյան տակ ուղիղներ են ուղղաձիգի նկատմամաբ, այլ կերպ՝ <math>u=\mathrm{const}</math> կամ <math>v=\mathrm{const}</math>'' ուղիղներ են]] -->

Որպեսզի ծածկվի այս մեծ տարածությունը միասնական կոորդինատական քարտեզով, կարելի է նրանում մտցնել, օրինակ, [[Կուսկալի կոորդինատ]]ը։ <math> \tilde{\mathcal M} </math> ինտերվալը այս կոորդինատներում ունի <math> ds^2 =-F(u, v)^2 \, du\, dv+r^2(u, v)(d \theta^2+\sin^2\theta\, d\varphi^2), 
</math> տեսքը, որտեղ <math>F=\frac{4 r_s^3}{r}e^{-r/r_s}, </math> իսկ <math>r(u, v) </math> ֆունկցիան որոշվում է (անիրական) <math>(1-r/r_s)e^{r/r_s}=uv </math> հավասարումով։ <math> \tilde{\mathcal M} </math> տարածությունը ''մաքսիմալորեն'', այսինքն այն արդեն չի կարելի հավասարաչափորեն տեղադրել ավելի մեծ տարածա-ժամանակի մեջ (նրան չի կարելի «շարունակել»)։ Ելքային <math> \mathcal M </math> տարածությունը հանդիսանում է <math> \tilde{\mathcal M} </math>-ի լոկ մի մասը <math> v>0, \ r>r_s</math>՝ — I շրջանի համար նկարի վրա։ Լույսից դանդաղ շարժվող մարմինի տիեզերական գիծը թեքված է ուղղաձիգից 45°-ից փոքր թեքության անկյունով, տես {{math|''γ''}} կորը նկարի վրա, որը կարող է թողնել <math> \mathcal M </math>: Այդ ժամանակ այն ընկնում է II շրջանը, որտեղ <math>r<r_s.</math>: Թողնել այս շրջանը և վերադառնալ <math>r>r_s</math>-ին, այն, ինչպես երևում է նկարից,  արդեն չի կարող (դրա համար նա պետք է թեքվի ավելին, քան 45°-նն է ուղղագիգից, այսինքն գերազանցել լույսի արագությունը)։ II շրջանը, այսպիսով, իրենից ներկայացնում է սև խոռոչ։ Նրա սահմանը (բեկված, <math> v\geqslant 0, \ r=r_s</math>) համապատասխանաբար հանդիսանում է իրադարձությունների հորիզոն։ 
Նշենք մաքսիմալ շարունակական տարածված <math>\tilde{\mathcal M}: </math> Շվարցշիլդի տարածության մի քանի հիանալի հատկություն
# Այն սինգուլյար է՝ դիտորդի {{math|''r''}} կոորդինատը, հորիզոնի տակ ընկած, փոքրանում է և ձգտում զրոյի, երբ նրա սեփական ժամանակը {{math|''τ''}} ձգտում է որոշակի <math>\tau_0</math> սահմանային արժեքի։ Սակայն նրա տիեզերական գիծը չի կարելի <math> \tau \geqslant\tau_0 </math> շրջան, քանի որ <math>r=0</math> կետեր այդ տարածության մեջ չկան։ Այսպիսով, դիտորդի ճակատագիրը մեզ հայտնի է մինչև նրա սեփական ժամանակի որոշակի պահը։ 
# <math> \tilde{\mathcal M} </math> տարածությունը ունի [[Գրավիտացիոն սինգուլյարություն|գրավիտացիոն սինգուլյարության]] երկու ճշմարտություն՝ մեկը «անցյալում» I և III շրջանների կամայական դիտորդի համար, և մեկն էլ «ապագայում» (նկարում աջից պատկերված են մոխրագույնով)։
# Չնայած <math> \mathcal M </math> տարածությունը ստատիկ է (երևում է, որ աջ տաղաչափը ժամանակից <math>t</math> կախված է, <math> \tilde{\mathcal M} </math> տարածությունը այդպիսին չէ։
# III <math> \mathcal M </math> շրջանը նույնպես հավասարակշռված է։ Այսպիսով, Շվարցշիդլի տարածությունը պարունակում է երկու «տիեզերք»՝ «մերը» (ա <math> \mathcal M </math>) և մեկ նույպիսի մեկ ուրիշը։ Սև խոռոչի ներսի II շրջանը, որը կապում է նրանց, կոչվում է ''Այնշթայն-Ռոզենի կամուրջ''։ Դիտորդը, որը մեկնարկել է առաջինից և շարժվում է լույսից դանդաղ, երկրորդ տիեզերքը ընկնել չի կարող ({{nobr|տես նկ. 1}}), սակայն հորիզոնի հատման և սինգուլյարության վրա ընկնելու միջև ժամանակի հատվածներում նա կարող է ''տեսնել'' այն։ Ժամանակա-տարածականի այսպիսի կառուցվածքը, որը պահպանվում է և նույնիսկ բարդացվում է ավելի բարդ սև խոռոչների դիտարկման ժամանակ, առաջացրել է հնարավոր զուգահեռ տիեզերքների բազմաթիվ չարաշահումներ և ճանապարհորդություններ նրանցում սև խոռոչների միջոցով՝ թե գիտական և թե գիտա-ֆանտաստիկ գրականության մեջ (տես [[Որդնախոռոչ|Խլուրդային անցքեր]])։

[[Պատկեր:Sch-evol.png|frame|'''Նկ.2''' ''|Շվարցշիլդի տարածության հատումը ժամանակի տարբեր պահերին (մի չափայնությունը բացակայում է):'']]

Որպեսզի պատկերացնենք 4-չափանի <math>\tilde{\mathcal M}</math> ժամանակա-տարածությունը, ավելի հարմար է պայմանականորեն դիտարկել ինչպես 3-չափանի տարածության էվոլյուցիա։ Դրա համար պետք է ներմուծել <math>T=(u+v)/2 </math> կոորդինատը և <math>T=const</math> հատումը (դա տարածանման մակերևույթներ են, կամ «միաժամանակության մակերևույթներ») ընդունել ինչպես <math>\tilde{\mathcal M}</math> «ժամանակի տվյալ պահին»։ {{nobr|նկ. 2}}-ի վրա ցույց են տված ժամանակի տարբեր {{math|''T''}} պահերի համար այդպիսի հատումներ։ Մենք տեսնում ենք, որ սկզբում առկա են երկու անկախ 3-չափանի տարածություն։ Նրանցից յուրաքանչյուրը համաչափ է և ասիմպտոտորեն հարթ։ <math>r=0</math> կետը բացակայում է և <math>r\to 0</math>-ի դեպքում թեքությունը անսահմանափակորեն աճում է (սինգուլյարություն)։ Ժամանակի <math>T=-1</math> պահին երկու սինգուլյարությունն էլ անհետանում են և սկզբում անկախ տարածությունների միջև ծագում է «անցում» (ժամանակակից տերմինոլոգիայով [[խլուրդային անցք]])։ Նրա բկանցքի շառավիղը աճում է մինչև <math>r_s</math> <math>T=0</math>, հետո սկսում է փոքրանալ և <math>T=1</math>-ի դեպքում անցքը նորից խզվում է թողնելով չկապված երկու տարածությունները{{-1|{{sfn|Ч. Мизнер, К. Торн, Дж. Уилер. Гравитация, Т. 3|1977|loc=§ 31.6. ДИНАМИКА ГЕОМЕТРИИ ШВАРЦШИЛЬДА}}}}:

=== Ռեյսներ-Նորդստրյոմի լուծում ===
<!-- այս ենթավերնագրի համար վարում է [[Ռեյսներ-Նյորդստրյոմի լուծման]] ռեդիրեկտը -->
Այնշթայնի հավասարումների (ժամանակից անկախ կոորդինատի) ստատիկ լուծում սֆերիկ-ստատիկ լիցք ունեցող և առանց պտույտի սև խոռոչի համար։

Ռեյսներ-Նյորդստրյոմի տաղաչափությունը սև խոռոչի համար՝
: <math>
{d s}^{2} = 
-\left( 1 - \frac{r_{s}}{r} + \frac{r_{Q}^{2}}{r^{2}} \right) c^{2} dt^{2} + \frac{dr^{2}}{\displaystyle{1 - \frac{r_{s}}{r} + \frac{r_{Q}^{2}}{r^{2}}}} + r^{2}( d\theta^{2} + \sin^{2} \theta \, d\varphi^{2}), 
</math>
որտեղ
: {{math|''c''}}  — [[լույսի արագություն]], մ/վ,
: {{math|''t''}}  — ժամանակային կոորդինատը (անվերջ հեռու անշարժ ժամացույցով չափվող ժամանակը), վայրկյաններով,
: {{math|''r''}}  — շառավղային կոորդինատը (հավասարաչափ գնդի «հասարակածի» երկարությունը, {{-1|<ref group="Նշում">տվյալ պարագայում հավասարաչափությունը նշանակում է, որ այդ գնդի բոլոր կետերը տարբերվում են իրենց հատկություններով, այսինքն, օրինակ, անշարժ ժամացույցի ժամանակա-տարածականի թեքությունը և ընթացքի արագությունը, նրանց բոլորի մեջ միևնույնն է</ref>}} բաժանված <math>2\pi</math>-ի), մետրերով,
: {{math|''θ''}}  — բևեռային անկյունային կոորդինատը, ռադիաններով,
: {{math|''φ''}}  — ազիմուտային անկյունային կոորդինատը, ռադիաններով,
: <math>r_s</math>— {{math|''M'' զանգվածով մարմնի [[Շվարցշիլդի շառավիղ]]ը (մետրերով)}},
: <math>r_Q</math>— {{math|''Q''}} [[էլեկտրական լիցք]]ին համապատասխանող երկարության մասշտաբը (մետրերով), (Շվարցշիլդի շառավղի համանման, միայն ոչ թե զանգվածի, այլ լիցքի համար) որոշվող ինչպես

: <math>r_{Q}^{2} = \frac{Q^{2}G}{4\pi\varepsilon_{0} c^{4}}, </math>
որտեղ <math>1/(4\pi\varepsilon_0)</math> — [[Կուլոնի օրենք|Կուլոնի հաստատունն է]]։

Սև խոռոչի պարամետրերը չեն կարող կամայական լինել։ Մաքսիմալ լիցքը, որը կարող է ունենեալ Ռեյսներ-Նորդստրյոմի սև խոռոչը, հավասար է <math>Q_{max} = M \approx 10^{40} e \, M/M_{\odot}, </math> որտեղ {{math|''e''}}-ն էլեկտրոնի լիցքն է։ Դա Կեր-Նյումանի սահմանափակման մասնավոր դեպք է զրոյական իմպուլսի մոմենտով ՍԽ-ի համար (առանց պտույտի՝ <math>J=0</math>): Այս կրիտիկական լիցքի մեծացման հետ Այնշթայնի հավասարման լուծումը ձևականորեն գոյություն ունի, բայց «հավաքել» այսպիսի լուծումը արտաքին լիցքավորված նյութից հնարավոր չեղավ՝ գրավիտացիոն ձգողականությունը չի կարող կոմպենսացնել մատերիայի սեփական էլեկտրական վանողությունը (տես՝ {{iw|Տիեզերական գրաքննության սկզբունք||en|Cosmic censorship hypothesis}}): Բացի դրանից, պետք է նշել, որ սև խոռոչները իրական դեպքերում չեն կարող ինչ-որ զգալիորեն լիցքավորված լինել:{{-1|<ref name="Page" />}}

Այս լուծումը, հորիզոնից այն կողմ շարունակելիս, շվարցշիլդյանին համանման, ծնում է ժամանակա-տարածային զարմանալի երկրաչափություն, որում սև խոռոչներով միանում են անթիվ քանակությամբ «տիեզերքներ», որոնց մեջ կարելի է հայտնվել, սև խոռոչի մեջ ընկղմվելով:{{-1|{{sfn|Уильям Дж. Кауфман. Космические рубежи теории относительности|1981|loc=[http://www.astronet.ru/db/msg/1174703/kaufman-10/kaufman-10.html Глава 10. Чёрные дыры с электрическим зарядом]}}<ref name="Chandrasekhar" />}}

=== Կերի լուծումը ===
<!-- այս ենթավերնագիրը վարում է ռեդիրեկտ [[Կերի լուծումը]] -->
[[Պատկեր:Ergosphere of a rotating black hole.svg|thumb|Կերի սև խոռոչի շրջապատի էրգոսֆերան]]

Կերի սև խոռոչը օժտված է մի շարք հիանալի հատկություններով։ Իրադարձությունների հորիզոնի շուրջ գոյություն ունի էրգոսֆերա կոչվող թաղանթ, որի մեջ հեռացված դիտորդների համեմատ մարմինները չեն կարող գտնվել դադարի վիճակում։ Նրանք կարող են միայն պտտվել սև խոռոչի շուրջը նրա պտտման ուղղությամբ:{{-1|<ref>Жан-Пьер Люмине. [http://www.astronet.ru/db/msg/1180462 Чёрные дыры: Популярное введение]</ref>{{sfn|Уильям Дж. Кауфман. Космические рубежи теории относительности|1981|loc=[http://www.astronet.ru/db/msg/1174703/kaufman-11/kaufman-11.html Глава 11. Вращающиеся чёрные дыры].|name="Kaufman11"}}}} Այս էֆեկտը կոչվում է «{{iw|Հաշվարկման իներցիալ համակարգերի մեծացում||ru|Увлечение инерциальных систем отсчёта}}» ({{lang-en|frame-dragging}}) և դիտվում է կամայական պտտվող մարմնի շուրջ, օրինակ, Երկրի և Արեգակի շուրջը, բայց '''համեմատաբար''' փոքր աստիճանով։ Սակայն էրգոսֆերան դեռ կարելի է լքել, այս շրջանը կլանող չէ։ Էրգոսֆերայի չափերը կախված չեն պտտման անկյունային մոմենտից։

Սև խոռոչի պարամետրերը չեն կարող կամայական լինել։ ՍԽ-ի անկյունային մոմենտը չի կարող գերազանցել <math>J_{max} = M^2</math>-ը, որը նույնպես Կեր-Նյումանի սահմանափակման մասնավոր դեպք է, այս անգամ (<math>Q = 0</math>, տես ներքևը) զրոյական լիցքով սև խոռոչի համար։ <math>J=J_{max}</math> սահմանային դեպքում մետրիկան կոչվում է Կերի լուծման սահման։

Այս լուծումը հորիզոնից այն կողմ նրան շարունակելիս նույնպես ծնում է ժամանակա-տարածային զարմանալի երկրաչափություն<ref name="Kaufman11" />։ սակայն պահանջվում է համապատասխան կոնֆիգուրացիայի կայուն անալիզ, որը կարող է խախտվել քվանտային դաշտերի փոխազդեցության և այլ էֆեկտների պատճառով։ Կերի ժամանակ-տարածության համար [[Սուբրամանյան Չանդրասեկար]]ի և ուրիշ ֆիզիկոսների կողմից արվել է անալիզ։ Հայտնաբերվել է, որ Կերի սև խոռոչը կամ ավելի ճիշտ նրա արտաքին մասը կայուն է։ Շվարցշիլդյան խոռոչների մասնավոր դեպքերի համանման, Իսկ ալգորիթմի մոդիֆիկացիյան թույլ տվեց ապացուցել և Ռեյսներ-նորդստյոմյան սև խոռոչների կայունությունը:{{-1|<ref name="Levin" /><ref name="Chandrasekhar" />}} Տես., սակայն, բաժինը հետագայում [[#Պտտվող սև խոռոչների կառուցվածքը|Պտտվող սև խոռոչների կառուցվածքը]]։

=== Կեր-Նյումանի լուծում ===
{{main|Կեր-Նյումանի լուծում}}
Կեր-Նյումանի լուծման եռապարամետրիկ լուծումը՝ սև խոռոչների արտաքին դաշտերի կողմից գրգռած հավասարակշռության վերջին վիճակին համապատասխանող, առավել տարածված լուծում է (համաձայն [[Դաշտ (ֆիզիկա)|ֆիզիկական դաշտերի]] [[# «Վարսերի բացակայության» թեորեմ|«Վարսերի բացակայության»  թեորեմների]])։ Բոյեր-Լինդկվիստի (Boyer—Lindquist) կոորդինատներով և <math>G = c = 1</math> [[Միավորների չափման երկրաչափական համակարգ|երկրաչափական միավորներով]] Կեր-Նյումանի չափայնությունը տրվում է հետևյալ արտահայտությունով՝
: <math>ds^2 = -\left(1-{2\, Mr-Q^2\over\Sigma}\right)\, dt^2-2(2\, Mr-Q^2)a{\sin^2\theta\over\Sigma}\, dt\, d\varphi\, +</math>
:: <math>+\left(r^2+a^2+{(2\, Mr-Q^2)a^2\sin^2\theta\over\Sigma}\right)\sin^2\theta\, {d\varphi^2}+{\Sigma\over\Delta}\, dr^2+{\Sigma\, {d\theta^2}}, </math>
որտեղ <math> \Sigma \equiv r^2 + a^2 \cos^2\theta</math>; <math>\Delta \equiv r^2 - 2 Mr + a^2 + Q^2</math> и <math>a \equiv J/M</math>, որտեղ <math>J</math> — [[Անկյունային մոմենտ|իմպուլսի մոմենտն է]]։

Այս ֆորմուլայից հեշտորեն հետևում է, որ իրադարձությունների հորիզոնը <math>r_+ = M + \sqrt{M^2 - Q^2 - a^2}</math> շառավղով է, և հետևաբար սև խոռչի պարամետրերը չեն կարող լինել կամայական՝ էլեկտրական լիցքը և անկյունային մոմենտը չեն կարող; <math>a^2 + Q^2 \leqslant M^2</math>-ինհամապատասխանող արժեքներից մեծ լինել, սա '''Կեր-Նյումանի սահմանափակումն է ՍԽ-ի համար'''։

Եթե այս սահմանափակումները խախտվում են, իրադարձությունների հորիզոնը անհետանում է, և սև խոռոչի փոխարեն սկսում է նկարագրվել այսպես կոչված «{{iw|Մերկ սինգուլյարություն|Մերկ սինգուլյարությունը|en|Naked singularity}}», բայց այնպիսի օբյեկտները, համաձայն տարածված տեսակետների, իրական Տիեզերքում գոյություն ունենեալ չեն կարող (համաձայն դեռևս չապացուցված, սակայն ճշմարտանման [[Տիեզերական ցենզուրայի սկզբունք]]ի)։ Ալտերնատիվորեն, հորիզոնի տակ կարող է գտնվել կոլապսացված մատերիայի աղբյուր, որը ծածկում է սինգուլյարությունը, և դրա համար էլ Կերի կամ Կեր-Նյումանի արտաքին լուծումը պետք է անընդհատորեն միաձուլվի այդ մատերիայի էներգիա- իմպուլսի թենզորի Այնշթայնի ներքին հավասարումների հետ։ Ինչպես նկատել է Բ. Քարտերը (1968), Կեր-Նյումանի լուծումը օժտված է <math>g=2</math> երկակի {{iw|Գերոմագնիսական հարաբերություններ|Գերոմագնիսական հարաբերություններով|en|Gyromagnetic ratio}}, այնպես ինչպես և համաձայն [[Դիրակի հավասարում]]ների էլեկտրոնը:{{-1|<ref group="Նշում">История этого направления для решения Керра — Ньюмена излагается в работе {{Ռուսերեն հոդված |ссылка=http://arxiv.org/abs/0910.5388 |автор=Alexander Burinskii |заглавие=Superconducting Source of the Kerr-Newman Electron |год=2009 |место=Dubna |издание=Proc. of the XIII Adv. Res.Workshop on HEP (DSPIN-09) |страницы=439}}</ref>}}

Կեր-Նյումանի չափայնությունը (և պարզապես Կերի և Ռեյսներ-Նորդստրյոմի, բայց ոչ Շվարցշիլդի) կարելի է անալիտիկորեն շարունակել նույնպես հորիզոնից այն կողմ այնպես, որ սև խոռոչում միավորվեն բազմաթիվ «անկախ» տարածություններ։ Դա կարող են լինել ինչպես «ուրիշ» տիեզերքներ, այնպես էլ մեր տիեզերքի հեռացված մասեր։ Այս կերպ ստացված տարածություններում կա {{iw|փակ ժամանականման գիծ|փակ ժամանականման բեկյալներ|en|Closed timelike curve}}՝ ճանապարհորդը կարող է, փաստորեն, ընկնել իր անցյալը, այսինքն հանդիպել ինքն իրեն:Պտտվող լիցքավորված սև խոռոչի իրադարձությունների հորիզոնի շուրջ նույնպես գոյություն ունի էրգոսֆերա կոչվող շրջան, որը պրակտիկորեն ակվիվալենտ է Կերի լուծման էրգոսֆերային, այնտեղ գտնվող ստացիոնար դիտորդը պետք է պտտվի դրական անկյունային արագությունով (սև խոռոչի պտտման ուղղությամբ){{-1|{{sfn|Ч. Мизнер, К. Торн, Дж. Уилер. Гравитация, Т. 3|1977|loc=Дополнение 33.2. ГЕОМЕТРИЯ КЕРРА — НЬЮМАНА И ЭЛЕКТРОМАГНИТНОЕ ПОЛЕ, c. 88}}}}:
<!--
Ռուս ֆիզիկոս Բուրինսկու կողմից արված Կեր-Նյումանի տարածաժամանակային անալիզը, ցույց տվեց էլեկտրամագնիսական գրգռումների համեմատ սև խոռոչի հորիզոնի անկայունությունը<ref>[http://www.2physics.com/2009/06/beam-pulses-perforate-black-hole.html A.Burinskii, Gen.Relativ.Gravit. 41 (2009) 2281]</ref>-->

== Սև խոռոչների թերմոդինամիկան և գոլորշիացումը ==
Սև խոռոչի մասին պատկերացումները, ինչպես բացարձակ կլանող օբյեկտ, ձևակերպել են {{iw|Ալեքսեյ Ալեքսանդրովիչ Ստարոբինսկի|Ալեքսեյ Ալեքսանդրովիչ Ստարոբինսկին|ru|Старобинский, Алексей Александрович}} և [[Յակով Զելդովիչ|Յակով Բորիսովիչ Զելդովիչը]] {{iw|1974 գիտության մեջ|1974|en|1974 in science}} թվականին՝ պտտվող սև խոռոչների համար, իսկ հետո, ընդհանուր դեպքում, {{iw|1975 գիտության մեջ|1975|en|1975 in science}} թվականին [[Սթիվեն Հոքինգ|Ուիլյամ Սթիվեն Հոքինգը]]։ Ուսումնասիրելով սև խոռոչների մոտոկայքի քվանտային դաշտերի վարքը, Հոկինգը առաջարկեց, որ սր խոռոչը անպայման արատաքիհ միջավայր է ճառագայթում մասնիկներ և դրանով իսկ կորցնում են իրենց քաշը:{{-1|<ref name=Hawking1974>{{Cite journal |last=Hawking |first=S. W. |year=1974 |title=Black hole explosions? |journal=Nature |volume=248 |issue=5443 |pages=30–31 |bibcode=1974Natur.248...30H |doi=10.1038/248030a0}}</ref>}} Այս էֆեկտը կոչվում է {{iw|Հոկինգիի ճառագայթում|Հոկինգիի ճառագայթում, գոլորշիացում|en|Hawking radiation}}: Պարզ ասած, գրավիտացիոն դաշտը բևեռացնում է վակուումը, որի արդյունքում հնարավոր է ոչ միայն վիրտուալ, այնպես էլ իրական [[Տարրական մասնիկներ|Տարրական մասնիկ, մասնիկ-հակամասնիկ]] զույգի առաջացումը։ Իրադարձությունների հորիզոնից քիչ ներքև գտնվող այդպիսի մասնիկներից մեկը, ընկնում է սև խոռոչի ներսը, իսկ մյուսը, հայտնվելով հորիզոնից քիչ վերև, թռչում է՝ իր հետ տանելով սև խոռոչի էներգիան (այսինքն զանգվածի մի մասը)։ Սև խոռոչի ճառագայթման հզորությունը հավասար է 
: <math>L=\frac{\hbar c^6}{15360\pi G^2M^2}</math>, 
իսկ զանգվածի կորուստը
: <math>\frac{dM}{dt}=-\frac{\hbar c^4}{15360\pi G^2M^2}</math>:

Ենթադրվում է, որ ճառագայթման բաղադրությունը կախված է սև խոռոչի չափերից. մեծ խոռոչների համար դրանք հիմնականում անզանգված ֆոտոններ են և թեթև [[Նեյտրինո|ննեյտրինոններ]], իսկ թեթև սև խոռոչների սպեկտրում սկսում են գտնվել նաև ծանր մասնիկներ։ Հոկինգյան անզանգված դաշտերի ճառագայթման սպեկտրը պարզվեց խիստ համընկնում է բացարձակ սև խոռոչի ճառագայթման հետ, որը հնարավորություն տվեց սև խոռոչին ջերմաստիճան վերագրել՝
 
: <math>T_H=\frac{\hbar c^3}{8\pi kGM}</math>, 
որտեղ <math>\hbar</math> — h գծիկ [[Պլանկի հաստատուն]]ն է, <math>c</math>՝ [[լույսի արագություն]]ը, <math>k</math> — [[Բոլցմանի հաստատուն]]ը, <math>G</math> ՝ [[գրավիտացիոն հաստատուն]]ը, <math>M</math>՝ սև խոռոչի զանգվածը։
Այս հիմնավորության վրա կառուցվեց սև խոռոչների թերմոդինամիկան, ընդ որում մտցվեց [[Թերմոդինամիկական էնտրոպիա]]յի առանցքային գաղափարը, որը պարզվեց համեմատական է նրա իրադարձությունների հորիզոնին՝
: <math>S = \frac{Akc^3}{4\hbar G}</math>, 
որտեղ <math>A</math> իրադարձություների հորիզոնի մակերեսն է։

Սև խոռոչի գոլորշիացման արագությունը այնքան մեծ է, որքան փոքր են նրա չափերը{{-1|<ref name="einstein-online"/>}}: Աստղային (կամ առհասարակ գալակտիկական) մասշտաբների սև խոռոչների գոլորշիացումը կարելի է արհամարհել, սակայն առաջնային և հատկապես քվանտային սև խոռոչներում գոլորշիացման պրոցեսները դառնում են կենտրոնական։

Գոլորշիացման հետևանքով բոլոր սև խոռոչները կորցնում են իրենց զանգվածը և նրանց կյանքի տևողությունը դառնում է վերջավոր՝

: <math>\tau=\frac{5120\pi G^2M^3}{\hbar c^4}</math>:

Ընդ որում գոլորշիացման ինտենսիվությունը աճում է հեղեղանման և էվոլյուցիայի վերջնական փուլը կրում է պայթյունի բնութագիր, օրինակ, 1000 տոննա զանգվածով սև խոռոչը կգոլորշիանա 84 վայրկյանի կարգի ժամանակահատվածում, ճառագայթելով մոտավորապես միլիոն ատոմային ռումբերի պայթյունից առաջացած էներգիայի չափի էներգիա։

Այդ նույն ժամանակ, մեծ սև խոռոչները, որոնց ջերմաստիճանը ցածր է Տիեզերքի [[Մնացորդային ճառագայթում|Ռելիկտովյան ճառագայթման]] ջերմաստիճանից (2, 7 К), Տիեզերքի զարգացման ժամանակակից էտապում կարող են միայն աճել, քանի որ նրանցից ճառագայթված ճառագայթումը ունի կլանվածից փոքր էներգիա։

Առանց գրավիտացիայի քվանտայինն տեսության հնարավոր չէ նկարագրել գոլորշիացման եզրափակիչ փուլը, երբ սև խոռոչը դառնում են միկրոսկոպական (քվանտային)<ref name="einstein-online">{{Cite web |year=2010 |title=Evaporating black holes? |url=http://www.einstein-online.info/elementary/quantum/evaporating_bh/?set_language=en |url-status=dead |archiveurl=https://www.webcitation.org/68e5unXyl?url=http://www.einstein-online.info/elementary/quantum/evaporating_bh/?set_language=en |archivedate=2012 թ․ հունիսի 23 |accessdate=2010 թ․ դեկտեմբերի 12 |work=Einstein online |publisher=Max Planck Institute for Gravitational Physics}}</ref>։<!-- Согласно некоторым теориям, после испарения должен оставаться «огарок» — минимальная планковская чёрная дыра{{нет АИ|1|06|2012}}.-->

== Անկում աստղաֆիզիկական սև խոռոչ ==
Գրավիտացիոն ուժերի ազդեցության տակ անկում կատարող մարմինը գտնվում է [[Անկշռություն|անկշռության]] վիճակում և կրում է միայն մակընթացային ուժերի ազդեցությունը, որոնք մարմնին շառավղի ուղղությամբ ձգում են, իսկ շոշափողի ուղղությամբ` սեղմում։ Այս ուժերի մեծությունը <math>r\to 0</math>-ով աճում է և հասնում անվերջության (որտեղ r-ը մինչ խոռոչի կենտրոն եղած հեռավորությունն է)։

Սեփական ժամանակի որոշակի պահի մարմինը հատում է իրադարձությունների հորիզոնը։ Մարմնի հետ անկում կատարող դիտորդի տեսանկյունից այս պահը ոչ մի ձևով չի արտահայտվում, սակայն հետադարձ արդեն չկա։ Մարմինը, որը հայտնվում է բկանցքում (նրա շառավիղը այն կետում որտեղ մարմինն է <math>r</math>-ն է), այնպիսի արագությամբ է սեղմվում, որ դուրս թռչել այնտեղից մինչ վերջնական կլանումը (այսինքն սինգուլյարությունը) արդեն հնարավոր չէ, նույնիսկ եթե շարժվում է լույսի արագությամբ։

Իսկ հեռացված դիտորդի տեսանկյունից անկումը սև խոռոչ կընթանա այլ կերպ։ Ենթադրենք, օրինակ, մարմինը փայլում է, և բացի դրանից, որոշակի հաճախությամբ ազդանշաններ է ուղարկում հետ։ Սկզբում հեռացված դիտորդը կտեսնի, որ մարմինը, գտնվելով ազատ անկման պրոցեսում, անընդհատ ծանրության ուժերի ազդեցությամբ արագացվում է դեպի կենտրոն։ Մարմնի գույնը չի փոխվում, դետեկտված ազդանշանների հաճախությունը հաստատուն է։ Բայց երբ մարմինը կսկսի մոտենալ իրադարձությունների հորիզոնին, նրանից դուրս եկած ֆոտոնները կկրեն երկու պատճառներով՝ [[Դոպլերի էֆեկտ]]ով և {{iw|Գրավիտացիոն կարմիր տեղաշարժում|ժամանակի գրավիտացիոն դանդաղեցումով|ru|Гравитационное красное смещение}} առաջացած ավելի ու ավելի մեծ կարմիր տեղաշարժ, և գրավիտացիոն դաշտի պատճառով հեռացված դիտորդի տեսանկյունից բոլոր ֆիզիկական պրոցեսները կընթանան ավելի ու ավելի դանդաղ, օրինակ, այն ժամացույցով, որով Շվարցշիլդյան տարածաժամանակայում առանց պտույտի (<math> r=const, \theta=const, \varphi=const </math>) շառավղային <math>r</math> կոորդինատին է ամրացված, ժամանակը կհոսի դանդաղ՝ անվերջ հեռացվածից <math> 1/\sqrt{1-r_s/r} </math> անգամ։ Հեռավորությունը ևս կընկալվի այլ կերպ։ Հեռացված դիտորդին կթվա, թե անսահման տափակած մարմինը կդանդաղի` մոտենալով իրադարձությունների հորիզոնին, և վերջնականապես կկանգնի։ Ազդանշանի հաճախությունը կտրուկ կընկի:{{-1|<ref>{{Cite web |author=Жан-Пьер Люмине |title=Остановка времени при пересечении горизонта событий |url=http://www.astronet.ru/db/msg/1180462/node2.html |url-status=live |archiveurl=https://www.webcitation.org/67ytUVDdd?url=http://www.astronet.ru/db/msg/1180462/node2.html |archivedate=2012 թ․ մայիսի 27 |accessdate=2012 թ․ մայիսի 3 |work=Чёрные дыры: Популярное введение}}</ref>}}

Մարմնից արձակված լույսի ալիքի երկարությունը շեշտակորեն կաճի, այնպես որ լույսը արագ կվերածվի ռադիոալիքների և հետագայում ցածրհաճախային էլեկտրամագնիսական տատանումների, որոնց ֆիքսել այլևս հնարավոր չէ։ Իրադարձությունների հորիզոնի հատումը մարմնի կողմից դիտորդը երբեք չի տեսնի, և այդ թվում անկումը սև խոռոչի մեջ կտևի անվերջ երկար։

Կա սակայն մի պահ, որից սկսած հեռացված դիտորդը այլևս չի կարող ազդել ընկնող մարմնի վրա։ Մարմնի հետևից արձակված լույսի ճառագայթը նրան կամ ընդհանրապես չի հասնի կամ կհասնի արդեն հորիզոնից այն կողմ։ Բացի դրանից, մարմնի և հորզոնի միջև հեռավորությունը, ինչպես նաև տափակած մարմնի «հաստությունը» (կողմնակի դիտորդի տեսանկյունից) բավականին արագ կհասնի [[Պլանկի երկարություն|Պլանկյան երկարություն]] և (մաթեմատիկայի տեսանկյունից) հետագայում էլ կփոքրանա։ Իրական ֆիզիկական դիտորդի համար (որը չափում է ժամանակը պլանկյան ճշգրտությամբ) դա հավասարազոր է նրան, որ սև խոռոչի զանգվածը աճում է ընկնող մարմնի զանգվածից, այսինքն` իրադարձությունների հորիզոնի շառավիղը աճում է, և ընկնող մարմինը հայտնվում է վերջավոր ժամանակում իրադարձությունների հորիզոնի «ներսում»:{{-1|{{sfn|И. Д. Новиков, В. П. Фролов. Физика чёрных дыр|1986|loc=§ 9.1. Роль квантовых эффектов в физике чёрных дыр, с. 192}}}} Համանմանորեն կդիտվի այս պրոցեսը և [[Գրավիտացիոն կոլապս|գրավիտացիոն կոլապսի պրոցեսը]] հեռացված դիտորդի համար։ Սկզբում նյութը կհոսի դեպի կենտրոն, բայց հորիզոնի մոտ այն կտրուկ կդանդաղի, նրա ճառագայթումը կգնա դեպի ռադիոդիապազոն, արդյունքում դիտորդը կտեսնի, որ աստղը մարեց:{{-1|{{sfn|Ч. Мизнер, К. Торн, Дж. Уилер. Гравитация, Т. 3|1977|loc=§ 33.1. ПОЧЕМУ «ЧЁРНАЯ ДЫРА»?}}}}

== Մոդել հիմնված լարերի բազայի վրա ==
[[Լարերի տեսություն]]ը թույլ է տալիս բացարձակապես խիտ և փոքրամաշտաբ կառուցվածքներ կամավորել հենց լարերից ու այլ անվտանգություն նկարագրող օբյեկտներից, որոնց մի մասը ունեն համարյա երեք չափայնություն։ Միևնույն ժամանակ սև խոռոչը կարող է բաղկացած լինել լարերից ու անվտանգության բազմաթիվ հնարավորություններից, իսկ ամենահետաքրքրականն այն փաստն է, որ միկրովիճակների այդ թիվը համապատասխանում է [[1970]]-ականներին [[Սթիվեն Հոկինգ]]ի և նրա կոլեգա {{iw|Յակով Բեկենշտեյն|Յակով Բեկենշտեյնի|en|Jacob Bekenstein}} նախանշած սև խոռոչի էնտրոպիային։ Դա 1990-ականներին ստացված լարերի տեսության ամենահայտնի արդյունքն է։

{{iw|1996 գիտության մեջ|1996|en|1996 in science}} թվականին լարային տեսաբաններ {{iw|Էնդրյու Ստրոմինջեր|Էնդրյու Ստրոմինջերը|en|Andrew Strominger}} և [[Կումրուն Վաֆա]]ն, հիմնվելով ավելի վաղ արդյունքների վրա {{iw|Լեոնարդ Սասսկինդ|Լեոնարդ Սասսկինդի|en|Leonard Susskind}} և [[Ամարտյա Սեն]]ի հրատարակեցին «[[Յակով Բեկենշտեյն]] և [[Սթիվեն Հոկինգ]]ի էնտրպիայի միկրոսկոպական բնույթը»։ Այդ աշխատանքում Ստրոմինջերն ու Վաֆան հնարավորինս օգտագործեցին միկրոսկոպական կոմպոնենտներից որոշված զագվածով սև խոռոչի կազմավորման լարերի տեսությունը, այսպես կոչված Ռեյսներ-Նորդստրյոմի փորձնական լիցքավորված խոռոչների համար, {{-1|<ref name="bh1">''R. Dijkgraaf'', ''E. Verlinde'', ''H. Verlinde'' (1997) «[http://arxiv.org/PS_cache/hep-th/pdf/9704/9704018v2.pdf 5D Black Holes and Matrix Strings]»{{ref-en}}.</ref>}} ինչպես նաև այդ բաղդրիչների էնտրոպիայի մեջ նրանց ճշգրիտ ներդրման համար։ Աշխատանքը հիմնված էր [[Խոտորումների տեսություն|խոտորումների տեսության]] շրջանակներից մասնակի դուրս եկած նոր մեթոդի կիրառման վրա, որը օգտագործուն էին 1980-ականների և 1990-ակնների սկզբներին։ Աշխատանքի արդյունը ճշգրտորեն համընկնում էր Բեկենշտեյնի ու Հոկինգի ավելի քան քսան տարի առաջ արած կանխատեսումներին։

Սև խոռոչների առաջացման իրական պրոցեսների համար Ստրոմինջերն ու Վաֆան հակադրեցին կառուցողական մոտեցում:{{-1|<ref name="Gross">Гросс, Дэвид. [http://elementy.ru/lib/430177 Грядущие революции в фундаментальной физике.] Проект «Элементы», вторые публичные лекции по физике (25.04.2006).</ref>}} Էությունը կայանում էր նրանում, որ նրանք փոխեցին սև խոռոչների առաջացման տեսակետը, ցույց տալով, որ նրանց կարելի է կազմավորել անվտանգության ճշգրիտ հավաքածույի ''երկրորդ գերլարային հեղափոխության'' ժամանակ ստացված մեկ մեխանիզմի մանրակրկիտ հավաքման միջոցով։

Ստրոմինջերը և Վաֆան կարողացան հաշվարկել սև խոռոչների վերադասավորման միկրոսկոպական բաղադրիչների թիվը, ընդ որում ընդհանուր դիտվող բնութագրիչները, օրինակ զանգվածը և էլեկտրական լիցքը, մնում են անփոփոխ։ Այդ դեպքում այդ վիճակի էնտրպիյան ըստ որոշման հավասար է ստացված թվի՝ թերմոդինամիկական համակարգի հնարավոր միկրոսկոպական թվի [[լոգարիթմ]]ին։ Այնուհետ նրանք համեմատեցին սև խոռոչի իրադարձությունների հորիզոնի մակերեսի արդյունքը՝ այդ մակերեսը համեմատական է սև խոռոչի էնտրոպիային, այնպես ինչպես կանխատեսել են Բեկենշտեյնն ու Հոկինգը դասական պատկերացման հիման վրա{{-1|<ref name="Gross"/>}}{{-1|<ref name="bh2">{{Cite web |title=Чёрные дыры. Ответ из теории струн |url=http://www.astronet.ru/db/msg/1199352/bh/blackh5.html |url-status=live |archiveurl=https://www.webcitation.org/6184UxQ4E?url=http://www.astronet.ru/db/msg/1199352/bh/blackh5.html |archivedate=2011 թ․ օգոստոսի 22 |accessdate=2009 թ․ հոկտեմբերի 18 |publisher=Перевод «Официального Сайта Теории Суперструн»}}</ref>}}: Ծայրահեղ դեպքում էքստրեմալ սև խոռոչների դասի համար Ստրոմինջերին ու Վաֆային հաջողվեց, մի քանի շաբաթների տարբերությամբ, համարյա էքստրեմալ սև խառաչների այդպիսի էնտրոպիայի արդյունք տվեցին նաև Պրինստոնից Կրուտ Կապլանը և {{iw|Խուան Մալդեսեն|Խուան Մալդեսենը|en|Juan Maldacena}}:{{-1|{{sfn|Susskind|2008|p=391}}}}:

Այս խմբի արդյունքները, սակայն, տարածվեցին հետագայում։ Քանի որ նրանք կարողացան կազմավորել ոչ լրիվ էքստրեմալ սև խոռոչ, նրանք հաշվարկեցին նաև տվյալ բյեկտի գոլորշիացման արդյունքը, որը համընկավ Հոկինգիինի հետ:{{-1|<ref>Экстремальные чёрные дыры в рамках термодинамики чёрных дыр имеют нулевую температуру и не испаряются — от них нет излучения Хокинга.</ref>}}Այդ արդյունքը նույն տարվա մեջ հաստատվեց երկու հնդիկ ֆիզիկների՝ Սամիթ Դասի և Սամիր Մատուրի աշխատությունով, և Գուատամ Մանդալն ու Սպենտա Վադյան նույնպես ստացան գոլորշիացման նույն արդյունքը։ Այս հաջողությունը հանդիսացավ [[սև խոռոչում ինֆորմացիայի անհետացում|սև խոռոչում ինֆորմացիայի անհետացման]] բացակայության ապացույցներից մեկը սև խոռոչի կազմավորման և գոլորշիացման ժամանակ{{-1|{{sfn|Susskind|2008|p=393}}}}:

[[2004]] թվականին Սամիր Մատուրի թիմը Օհայոյի համալսարանից, սկսեց զբաղվել սև խոռոչի ներքին լարային կառուցման հարցերով։ Արդյունքում նրանք ցույց տվեցին, որ համարյա միշտ առանձին լարերի զանգվածի փոխարեն ծագում է մեկ՝ շատ երկար լար, որի մասերը միշտ «դուրս են ցցվում» իրադարձությունների հորիզոնից այն կողմ քվանտային ֆլուկտուացիաների հաշվին, և համապատասխանաբար կկտրվեն, ապահովելով սև խոռոչի գոլորշիացումը։ Գրավիտացիոն սինգուլյարությունը այդպիսի կծիկի ներսում չի կազմավորվի, իսկ նրա չափերը ճշգրտորեն կհամընկնի դասական հորիզոնի չափերին։ Մեկ այլ մոդելում, որը զարգացրին [[Հէրի Հորովից]]ը {{iw|Կալիֆորնյան համալսարան Սանտա-Բարբարայում||en|University of California, Santa Barbara}} և [[Հուան Մալդասեն]]ը {{iw|Նորարական հետազոտությունների ինստիտուտ|Նորարական հետազոտությունների ինստիտուտից|en|Institute for Advanced Study}}, սինգուլյարությունը ներկա է, բայց նրա մեջ ինֆորմացիան չի ընկնում, քանի որ [[Քվանտային տելեպորտացիա]]յի հաշվին, դուրս է գալիս սև խոռոչից, փոխելով Հոկինգի ճառագայթման բնույթը, որը այժմ դառնում է ոչ այնքան ջերմային՝ այս կառուցումները հիմնվում են AdS/CFT-հետևության հիպոթեզի վրա։ Բոլոր այսպիսի մոդելները, սակայն, մինչ այժմ կրում են նախնական բնույթ{{-1|<ref>{{Ռուսերեն հոդված |ссылка=http://www.computerra.ru/xterra/37506/ |автор=Роман Георгиев. |заглавие=Теория струн и чёрные дыры |год=01 февраля 2005 года |издание=Компьютерра-Онлайн |archiveurl=https://web.archive.org/web/20121130045012/http://www.computerra.ru/xterra/37506/ |archivedate=2012-11-30}}—  из первоисточника 28-11-2012.</ref>}}:

== Սպիտակ խոռոչներ ==
{{main|Սպիտակ խոռոչ}}
Սպիտակ խոռոչը հանդիսանում է սև խոռոչի ժամանակավոր հակապատկերը<ref>[http://www.astronet.ru/db/msg/1174703/kaufman-dict.html Словарь терминов]</ref>՝ եթե սև խոռոչից հնարավոր չէ դուրս գալ, ապա սպիտակի մեջ հնարավոր չէ ընկնել։ Սպիտակ խոռոչ հանդիսանում է IV շրջանը ընդլայնված Շվարցշիլդյան տարածաժամանակում՝ այնտեղ հնարավոր չէ ընկնել I և III շրջաններից, իսկ այ այնտեղից հնարավոր է I և III շրջան ընկնել։ Քանի որ հարաբերականության ընդհանուր տեսությունը և գրավիտացիայի այլ տեսությունների մեծամաասնությունը ժամանակի մեջ հետադարձելի են, ապա կարելի է Գրավիտացիոն կոլապսի լուծումը ծավալել ժամանակի ընթացքում և ստանալ մի օբյեկտ, որը չի որսվում, իր շուրջ ստեղծելով ապագայի իրադարձությունների հորիզոն և սինգուլյարություն նրա տակ, այլ ընդհակառակը, որը ծնվում է անտեսանելի սինգուլյարությունից անցյալի իրադարձությունների հորիզոնի տակ և հետո ցվրվում է, ոչնչոցնելով հորիզոնը (մտովի կոլապսի նկարը վերածեք հաջորդ բաժնում)՝ դա էլ հենց սպիտակ խոռոչն է։

Շվարցշիլդի տարածաժամանակայինի լրիվ քարտեզը պարունակում է ինչպես սև, այնպես էլ սպիտակ խոռոչ, իսկ առանձին «մաքուր» հավերժ սև խոռոչ (այսինքն այնպիսին, որը չի առաջանա նյութի գրավիտացիոն կոլապսից) կամ «մաքուր» հավերժ սպիտակ խոռոչ քարտեզի վրա սկզբունքորեն չի կարող լինել{{-1|<ref>И. Д. Новиков, В. П. Фролов. Физика чёрных дыр. — М.: Наука, 1986. — 328 с, стр. 25-27</ref>}}:

Մինչ այսօր հայտնի չեն ֆիզիկական օբյեկտներ, որոնք հնարավոր լինի լիարժեք համարել սպիտակ խոռոչներ։ Ավելին, հայտնի չեն և նրանց առաջացման տեսական մեխանիզմներ մնացուկայինի համեմատ, [[Մեծ Պայթյուն|Մեծ պայթյունից]] անմիջապես հետո, ինչպես նաև բոլորովին սպեկուլյատիվ գաղափարներ են, որոնց հնարավոր չէ հաստատել հաշվարկով, որ սպիտակ խոռոչները կարող են կազմավորվել սև խոռոչի նյութը իրադարձությունների հորզոնից դուրս գալու պատճառով, գտնվելով այլ ժամանակում։ Չկա և սպիտակ խոռոչների որոնման մեթոդների նախադրյալներ։ ելնելով դրանից, սպիտակ խոռոչները այժմ համարվում են հիպոտեկական օբյեկտներ, ընդհանուր հարաբերականության տեսությունից հասանելի, բայց հազիվ թե գոյություն ունեն տիեզերքում, ի տարբերություն սև խոռոչների։

Հրեա աստղագետներ Ալոն Ռետտերը և Շլոմո Հելլերը ենթադրում են, որ [[GRB 060614]] անոմալ ճառագայթումը, որը տեղի է ունեցել [[2006]] թվականն, «սպիտակ խոռոչ» էր{{-1|<ref>[http://www.mk.ru/science/article/2011/05/31/593599-vo-vselennoy-vpervyie-otkryit-gigantskiy-antipod-chernoy-dyiryi.html Во Вселенной впервые открыт гигантский антипод чёрной дыры] ''Московский комсомолец'', 31 мая 2011</ref>}}<ref>{{Cite web |author=Леонид Попов |date=2011 թ․ մայիսի 27 |title=Израильтяне нашли белую дыру |url=http://www.membrana.ru/particle/16190 |url-status=live |archiveurl=https://www.webcitation.org/67ytY1GU7?url=http://www.membrana.ru/particle/16190 |archivedate=2012 թ․ մայիսի 27 |accessdate=2012 թ․ մայիսի 3}}</ref>:

== Տիեզերքի սև խոռոչներ ==
Սև խոռոչների տեսական կանխատեսումի ժամանակից բաց է մնացել նրանց գոյության հարցը, քանի որ «սև խոռոչ» լուծման առկայությունը դեռ չի ապահովում, որ նմանատիպ օբյեկտների կազմավորման մեխանիզմ գոյություն ունի Տիեզերքում։ Մաթեմատիկական տեսակետից հայտնի է, որ որպես մինիմում գրավիտացիոն ալիքների կոլապսը հարաբերականության ընդհանուր տեսությունից կայուն կերպով տանում է իրադարձություների հորիզոնի ձևավորմանը, և հետևաբար, և սև խոռոչները, ինչպես ապացուցված է Դեմետրիոս Կրիստոդուլույի կողմից 2000-ականներին ({{iw|Պրեմիյա Շաո||ru|Премия Шао}} [[2011]] թվակինից հետո)։
 
Ֆիզիկայի տեսանկյունից հայտնի են մեխանիզմներ, որոնք կարող են տանել նրան, որ որոշակի ''շրջան'' տարածաժամանակային կունենա այն նույն հատկությունները (նույն երկրաչափությունը), որը և համապատասխանում է սև խոռոչի համապատասխան ''շրջանը''։ Այսպես, օրինակ, աստղի կոլապսի արդյունքում կարող է տարածաժամանակ ձևավորվել։

Մուգ հատվածը լցված է աստղի նյութով և նրա չափայնությունը որոշվում է այդ նյութի հատկություններով։ Հենց այդպիսի իրավիճակների աստղաֆիզիկայում խոսում են ինչպես սև խոռոչների կազմավորման, որ ձևական տեսակետից հանդիսանում է խոսքի որոշակի ազատություն:{{-1|<ref group="Նշում">Пока ничего не сказано о геометрии пространства-времени в будущем, мы не знаем, все ли причинные кривые остаются в <math> O </math> и, следовательно, не можем сказать является ли она чёрной дырой, а поверхность <math> r=r_s </math> — горизонтом событий. Поскольку, однако, ни на чём происходящем в области, показанной на рис., это не сказывается, эту тонкость обычно можно игнорировать.</ref>}}Արտաքինից, այնուամմենայնիվ, արդեն շատ վաղուց այս օբյեկտը վերածվում է գործնականում սև խոռոչից չտարբերվող, դրա համար էլ տվյալ տերմինը կիրառելի է ստացված կոնֆիգուրացիայի համար շատ մեծ ճշտությամբ:{{-1|<ref>{{Cite web |author=С. Б. Попов, М. Е. Прохоров |title=Образование чёрных дыр |url=http://www.astronet.ru/db/msg/1180438 |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20081017144110/http://www.astronet.ru/db/msg/1180438 |archivedate=2008 թ․ հոկտեմբերի 17 |accessdate=2012 թ․ հունիսի 2 |publisher=Astronet |lang=ru}}</ref>}}

Իրականում նյութի ակկրեցիայից, մի կողմից, և (հնարավոր է) հոկինգյան ճառագայթումը, մյուս կողմից, ժամանակտարածայինը կոլապսարի շրջակայքի շեղվում է վերը ներկայացված Այնշթայնի հավասարումների ճշգրիտ լուծումներից։ Եվ չնայած ցանկացած փոքր շրջանում (բացառությամբ սինգուլյարության մոտակայքի) չափայնությունը շեղված է աննշան, ժամանակատարածայինի գլոբալ պատճառային կառուցվածքը կարող է հիմնավորապես տարբերվել։ մասնավորապես, ներկայիս ժամանակտարածայինը կարող է, մի քանի տեսություններով, արդեն և չունենալ իրադարձությունների հորիզոն:{{-1|{{sfn|И. Д. Новиков, В. П. Фролов. Физика чёрных дыр|1986|loc=§ 13.3. Что остаётся при квантовом распаде чёрной дыры?|name="NovFrol133"}}}} Դա կապված է նրա հետ, որ հորիզոնի առկայությունը կամ բացակայությունը, այլնի հետ, և իրադարձությունների, որոնք տեղի են ունենում անվերջ հեռու ապագայի դիտորդի համար:{{-1|<ref>{{Ռուսերեն գիրք |ссылка=http://ufn.ru/ufn01/ufn01_3/Russian/r013d.pdf |автор=И. Д. Новиков, В. П. Фролов. |заглавие=Чёрные дыры во Вселенной |год=2001 |часть=§ 3.1 |издательство=УФН 171 307–324}}</ref>}}
Ժամանակակից ենթադրությունների համաձայն, սև խոռոչի կազմավորման չորս սցենար գոյությու ունի<ref>{{Cite web |author=Жан-Пьер Люмине |title=Астрофизика чёрных дыр |url=http://www.astronet.ru/db/msg/1180462/node3.html |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090428142605/http://www.astronet.ru/db/msg/1180462/node3.html |archivedate=2009 թ․ ապրիլի 28 |accessdate=2012 թ․ հունիսի 2 |work=Чёрные дыры: Популярное введение |publisher=Astronet}}</ref><ref>{{Ռուսերեն հոդված |ссылка=http://fiz.1september.ru/article.php?ID=200801308 |автор=Б.-Дж. Карр, С.-Б. Гиддингс. |заглавие=Квантовые чёрные дыры |оригинал=Scientific American. 2005, May, 48–55. |год=2008 |язык=ru |автор издания=Сокр. пер. с англ. А. В. БЕРКОВА |издание=Физика |издательство=Первое сентября |тип=журнал |выпуск=13}}</ref>։
*Իր էվոլյուցիյայի վերջնական էտապի աստղերի [[Գրավիտացիոն կոլապս]]ը (կատաստրոֆիկ սեղմում) [[Օպենհայմեր-Վոլկովի սահման|բավականաչափ մասսիվ]]։ 
* Պրոտոգալակտիկ գազի կամ գալակտիկայի կենտրոնի կոլապսը։ ներկայիս պատկերացումները զետեղում են ահագին (<math>>1000M_\odot</math>) ուրիշների կենտրոն սև խոռոչի, եթե ոչ բոլոր, {{iw|Պարուրաձև գալակտիկաներ|պարուրաձևերի|en|Spiral galaxy}} և {{iw|Էլիպսաձև գալակտիկաներ|էլիպսաձև գալակտիկաների|en|Elliptical galaxy}}: Օրինակ, {{iw|Գալակտիկական կենտրոն|կենտրոնում|ru|Галактический центр}} [[Ծիր Կաթին|մեր Գալակտիկայի]] գտնվում է սև խոռոչ {{iw|նավորաղեղ A*||en|Sagittarius A*}} <math>4{, }31\cdot 10^6M_\odot</math>զանգվածով:{{-1|<ref>{{Cite web |date=2002 թ․ հոկտեմբերի 16 |title=Surfing a Black Hole |url=http://www.eso.org/public/outreach/press-rel/pr-2002/pr-17-02.html |url-status=dead |archiveurl=https://www.webcitation.org/68e5vRrF4?url=http://www.eso.org/public/news/eso0226/ |archivedate=2012 թ․ հունիսի 23 |accessdate=2012 թ․ մայիսի 19 |publisher=European Southern Observatory}}{{ref-en}}</ref>}}
* [[Մեծ պայթյուն|Մեծ Պայթյունից]] անմիջապես հետո սև խոռոչների ձևավորում գրավիտացիոն դաշտի և կամ մատերիայի ֆլյուկտուացիայի արդյունքում։ Այսպիսի սև խոռոչները կոչվում են առաջնային։
* Սև խոռոչների ծագում մեծ էներգիաների միջուկային ռեակցիաների ժամանակ՝ քվանտային սև խոռոչներ։

=== Աստղային զանգվածների սև խոռոչներ ===
[[Պատկեր:Black hole lensing web.gif|frame|alt=Շվարցշիլդյան սև խոռոչ|Սև խոռոչով [[Գրավիտացիոն ոսպնյակ|գրավիտացիոն լինզավորման]] մոդելավորում, որը աղավաղում է [[գալակտիկա]]յի պատկերը, որի առջևով անցնում է: ([[:Պատկեր:BlackHole Lensing.gif|Հարվածեք, որպեսզի տեսնեք ամբողջական անիմացիան:]])<!-- Возможно, изображение взято из симулятора-планетария Space Engine. Прошу добавить в примечания. -->]]
[[Պատկեր:NGC 300 X-1 (artist’s impression).jpg|thumb|240px|right| NGC 300 X-1 սև խոռոչը նկարչի պատկերացմամբ: [[Եվրոպական հարավային աստղադիտարանի|ESO]] պատկերազարդում:]]
{{iw|Աստղային զանգվածների սև խոռոչներ|Աստղային զանգվածների սև խոռոչները|en|Stellar black hole}} կազմավորվում են ինչպես աստղի կյանքի վերջնական փուլ, ջերմամիջուկային վառելիքի այրումից և ռեակցիայի ավարտից հետո տեսականորեն աստղը պետք է հովանա, որից կհետևի ներքին ճնշման փոքրացման և գրավիտացիայի ազդեցությամբ այն արդեն կսեղմվի:Սեղմումը կարող է դադարել որոշակի փուլում, կամ կարող է վերածվել նպատակային գրավիտացիոն կոլապսի։ Կախված աստղի զանգվածից և պտտման մոմենտից հնարավոր են հետևյալ [[աստղային մնացորդներ|վերջնական վիճակները]]՝ 
* Հանգած շատ խիտ աստղ, կազված հիմնականում, զանգվածից կախված [[հելիում]]ից, [[ածխածին]]ց, [[թթվածին]]ց, [[նեոն]]ից, [[մագնեզիում]]ից, [[սիլիցիում]]ից կամ [[երկաթ]]ից (կախված մնացորդային աստղի զանգվածից կարգից թվարկված են հիմնական տարրերը)։ Այսպիսի մնացորդներին անվանում են [[սպիտակ թզուկ]]ներ, որոնց զանգվածը վերևից սահմանափակված է {{iw|Չանդրասեկարի սահման| Չանդրասեկարի սահմանով|en|Chandrasekhar limit}} ՝ համարյա 1, 4 արեգակնային զանգված։
* [[Նեյտրոնային աստղ]], որի զանգվածը սահմանափակված է [[Օպենհայմեր-Վոլկովի սահման]]ով՝ 2-3 արեգակնային զանգված։
*Սև խոռոչ։

մնացորդային աստղի զանգվածի մեծացմանը զուգընթաց տեղի է ունենում հավասարակշռված կոնֆիգուրացիայի շարժումը ներքոհիշյալ հաջորդականությամբ։ Պտտական մոմենտը ավելացնու է սահմանային զանգվածները յուրաքանչյուր աստիճանում, բայց ոչ թե որակապես, այլ քանակապես (մաքսիմում 2-3 անգամ)։

Պայմանները (հիմնականում զանգվածը), որոնց դեպքում աստղի վերջնական վիճակի էվոլյուցիյան սև խոռոչն է, ուսումնաասիրված են ոչ այնքան լավ, քանի որ դրա համար պետք է իմանալ նրանց վարքն ու նյութի վիճակը չափազանց բարձր խտություններում, որոնք անհասանելի են փորձարարական ուսումնասիրման համար։

Լրացուցիչ բարդություն է իրենից ներկայացնում էվոլյուցիայի ուշ փուլերում [[աստղի մոդելավորում]]ը, որը ծագում է քիմիական բաղադրության բարդության և պրոցեսի ընթացքի կտրուկ բնութագրական նվազման պատճառով։ Բավական է հիշատակել, որ տիեզերական մեծածավալ կատաստրոֆաների մի մասը, [[Գերնոր աստղեր|Գերնոր աստղի]] բռնկումը, առաջանում է հենց այդ {{iw|աստղային էվոլյուցիա|աստղային էվոլյուցիայի|en|Stellar evolution}} փուլերում։ Տարբեր մոդելներ տալիս են աստղային զնգվածի ներքին գնահատականը, ստացված 2, 5-ից մինչև 5, 6 Արեգակի զանգվածի գրվիտացիոն կոլապսի արդյունքում։ Սև խոռոչի բնութագրիչ չափսը ընդ որում շատ փոքր է՝ համարյա մի քանի տասնյակ կիլոմետր։

Սև խոռոչը արդյունքում կարող է աճել նյութի կլանման հաշվին՝ որպես օրենք, դա հարևան աստղի գազն է կրկնակի աստղային համակարգում (սև խոռոչի բախումը ցանկացած այլ տիեզերական օբյեկտի հետ շատ անհավանական է փոքր տրամագծի պատճառով)։ Գազի անկման պրոցեսը կամայական աստղաֆիզիկական օբյեկտի վրա, այդ թվում և սև խոռոչի, կոչվում է [[Աճանստվածք|ակկրեցիյա]]։ Ընդ որում գազի պտտման պատճառով ակկրեցիոն սկավառակը, որում նյութը արագացվում է ռելյատիվիստիկ արագություններով, տաքացվում է և արդյուքում սկսում ճառագայթել, այդ թվում և [[Ռենտգենյան ճառագայթներ|ռենտգենյան դիապազոնում]], որը սկզբունքային հնարավոևություն է ընձեռնում ուլտրամանուշակագույն և ռենտգենյան աստղադիտակներով հայտնաբերել այդպիսի ակկրեցիոն սկավառակներ (և հետևաբար նաև սև խոռոչներ)։ Հիմնական պրոբլեմ է հանդիսանում նեյտրոնային աստղերի և սև խոռոչներ ակկրեցիոն սկավառակների գրանցման տարբերությունն ու փոքր մեծությունը, որը բերում է աստղագիտական օբյեկտների ինդենտիֆիկացիայի անվստահության որպես սև խոռոչներ։ Հիմնական տարբերությունն այն է, որ բոլոր օբյեկտներիի վրա ընկնող գազը, վաղ թե ուշ հանդիպում է պինդ մակերևույթի, որը բերում է ինտենսիվ արգելակման, սակայն սև խոռոչի վրա ընկնող գազի ամպը անսահմանափակորեն աճող ժամանակի գրավիտացիոն դանդաղեցման պատճառով (կարմիր խոտորում) ուղղակի իրադարձությունների հորիզոնին մոտենալու դեպքում մթնում է, որը դիտվել է [[Հաբլ (աստղադիտակ)|Հաբլի աստղադիտակով]] {{iw|Կարապ X-1||en|Cygnus X-1}} սկզբնաղբյուրի դեպքում{{-1|<ref>{{Cite web |date=2001 թ․ հունվարի 11 |title='Death Spiral' Around a Black Hole Yields Tantalizing Evidence of an Event Horizon |url=http://hubblesite.org/newscenter/archive/releases/2001/03/text/ |url-status=live |archiveurl=https://www.webcitation.org/617i332RK?url=http://hubblesite.org/newscenter/archive/releases/2001/03/text/ |archivedate=2011 թ․ օգոստոսի 22 |accessdate=2010 թ․ հունվարի 24 |lang=en}}</ref>}}:

Սև խոռոչների բախումը իրար և այլ զանգվածեղ օբյեկտների հետ, ինչպես նաև սև խոռոչի առաջացման ժամանակ նեյտրոնային աստղերի բախումը, բերում է հզոր [[Գրավիտացիոն ալիքներ|գրավիտացիոն ճռագայթման]], որը կարելի է հայտնաբերել {{iw|գրավիտացիոն աստղադիտակ||en|Gravitational-wave observatory}}: Այսպես LIGO-ի աշխատակիցները [[2016]]-ի փետրվարի 11-ին հայտնեցին [[Գրավիտացիոն ալիքներ|Գրավիտացիոն ալիքների հայտնաբերման]] մասին, որոնք առաջանում էին{{-1|<ref>[http://www.nytimes.com/2016/02/12/science/ligo-gravitational-waves-black-holes-einstein.html Gravitational Waves Detected, Confirming Einstein’s Theory - The New York Times<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref>}}, մոտ 30 արեգակնային զանգվածով մինչ 1, 3 միլիարդ լուսատրի Երկրից հեռավորության վրա սև խոռոչների միաձուլումից:{{-1|<ref>[http://journals.aps.org/prl/abstract/10.1103/PhysRevLett.116.061102 Phys. Rev. Lett. 116, 061102 (2016) — Observation of Gravitational Waves from a Binary Black Hole Merger<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref>}}<ref>[http://www.gazeta.ru/science/2016/02/11_a_8068283.shtml Учёные объявили об открытии гравитационных волн — Газета. Ru<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref>:
 
Բացի դրանից ռենտգենյան դիապազոնում սև խոռոչների և աստղերի բախման մասին կան լուրեր {-1|<ref>{{Cite web |title=Астрономы доказали: чёрные дыры действительно «съедают» звёзды |url=http://www.membrana.ru/lenta/?2701 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080508213140/http://www.membrana.ru/lenta/?2701 |archive-date=2008 թ․ մայիսի 8 |accessdate=2017 թ․ հունվարի 15}}</ref>}}: [[2011]] թվականի օգոստոսի 25-ին լուրեր առաջացան, որ ճապոնական թիմը և ամերիկական մասնագետները գիտության մեջ առաջինը կարողացան [[2011]]-ի մարտին ֆիքսել աստղի մահը, որին սև խոռոչը կլանում է{{-1|<ref>{{Cite web |author=Василий Головнин. |date=2011 թ․ օգոստոսի 25 |title=Учёным из Японии и США впервые в истории удалось зафиксировать момент гибели звезды |url=http://www.itar-tass.com/c11/211304.html |url-status=live |archiveurl=https://www.webcitation.org/65AXYv00u?url=http://www.itar-tass.com/c11/211304.html |archivedate=2012 թ․ փետրվարի 3 |accessdate=2011 թ․ օգոստոսի 25 |publisher=[[ИТАР-ТАСС]]}}</ref>}}<ref>{{Cite web |date=2011 թ․ օգոստոսի 25 |title=Астрономы взвесили хищную дыру в созвездии Дракона |url=http://lenta.ru/news/2011/08/25/black/ |url-status=live |archiveurl=https://www.webcitation.org/65AXazuIx?url=http://lenta.ru/news/2011/08/25/black/ |archivedate=2012 թ․ փետրվարի 3 |accessdate=2011 թ․ օգոստոսի 25 |publisher=[[Lenta.ru]]}}</ref>: 
 
Սև խոռոչի մոտոկա թեկնածու է համարվում {{iw|A0620-00||en|A0620-00}} (V616 Միաեղջյուրի) կրկնակի համակարգի կոմպոնենտներից մեկը, որը գտնվում է Արեգակից 3000 լուսատարի հեռավորության վրա։ [[Կարապ X-1]]-ը գտնվում է 6070 լուսատարի, [[VLA J213002.08 + 120904]]՝ 7200 լուսատարի հեռավորության վրա<ref>[http://www.nasa.gov/mission_pages/chandra/clandestine-black-hole-may-represent-new-population.html Clandestine Black Hole May Represent New Population]</ref>։

=== Գերզանգվածեղ սև խոռոչներ ===
[[Պատկեր:Pictor A composite.jpg|thumb|right|[[Ռաիոգալակտիկա|Ռադիոգալակտիկա]] [[Բնանկարիչ Ա]],  երևում է գերզանգվածեղ սև խոռոչից դուրս եկող [[ռենտգենյան ճառագայթում|ռենտգենյան ճառագայթման]]  ջետը՝ (կապույտ) 300 հազար լուսատարի երկարությամբ]]
{{main|Գերզանգվածեղ սև խոռոչ}}
Գերաճած շատ մեծ սև խոռոչները, ժամանակակից պատկերացումներով, կազմավորում են բազմաթիվ գալակտիկաների միջուկը։ Դրանց մեջ է նաև [[Ծիր Կաթին|մեր գալակտիկայի]] միջուկի զանգվածեղ սև խոռոչ՝ [[Աղեղնավոր Ա*]]-ն, որը Արեգակին ամենամոտ գերծանգվածեղ սև խոռոչն է։

Ներկա պահին աստղային և գալակտիկական մասշտաբների սև խոռոչների գոյությունը բազմաթիվ գիտնականների կողմից համարվում է ապահովված ձևով ապացուցված։
{{-1|<ref>Friedrich W. Hehl, Claus Kiefer, Ralph J. K. Metzler (Eds.) Black holes: Theory and observation (Proceedings of the 179th W. E. Heraeus Seminar Held at Bad Honnef, Germany, 18—22 August 1997) / Springer, 1998. Lecture Notes in Physics 514. ISBN 3-540-65158-6.</ref>}}

Ամերիկացի աստղագետները հաստատել են, որ գերզանգվածեղ սև խոռոչների զանգվածները կարող են լինել էականորեն թերագնահատված։ Հետազոտողները հաստատել են, որ որպեսզի աստղերը {{iw|М87||en|Messier 87}} գալակտիկայում շարժվեն (որը Երկրից 50 միլիոն լուսատարի հեռավորության վրո է դասավորված) այնպես, որ դա դիտվի հիմա, կենտրոնական սև խոռոչի զանգվածը պետք է ինչպես մինիմում 6, 4 միլիարդ արեգակնային զանգված ունենա, այսինքն երկու անգամ ավել М87 միջուկի ներկայիս գնահատականից, որոնք կազմում են 3 միլիարդ արեգակնային զանգված:{{-1|<ref>{{Cite web |date=2009 թ․ հունիսի 9 |title=Сверхмассивные чёрные дыры оказались ещё массивнее |url=http://lenta.ru/news/2009/06/09/holes/ |url-status=live |archiveurl=https://www.webcitation.org/617i3h3lX?url=http://lenta.ru/news/2009/06/09/holes/ |archivedate=2011 թ․ օգոստոսի 22 |accessdate=2010 թ․ օգոստոսի 14 |publisher=[[Lenta.ru]]}}</ref>}}<!--
Для чёрной дыры в ядре галактики гравитационный радиус равен 3{{e|15}} см = 200 а. е., что в пять раз больше расстояния от Солнца до Плутона. Критическая плотность при этом равна 0, 2{{e|−3}} г/см³, что в несколько раз меньше плотности воздуха{{нет АИ|1|06|2012}}.-->

=== Առաջնային սև խոռոչներ ===
{{main|Առաջնային սև խոռոչ}}
Առաջնային սև խոռոչները ներկայումս կրում են հիպոթեզի կարգավիճակ։ Եթե Տիեզերքի կյանքի սկզբնական պահերին գոյություն են ունեցել գրավիտացիոն դաշտի և մատերիայի խտության համասեռությունից շեղման էական մեծություններ, ապա դրանցից կոլապսի ճանապարհով կարող էին առաջանալ սև խոռոչներ:{{-1|<ref>Зельдович Я. Б., Новиков И. Д. Релятивистская астрофизика. М.: Наука, 1967</ref>}}Ընդ որում նրանց զանգվածը սահմանափակված չէ ներքևից, ինչպես աստղային կոլապսի ժամանակ՝ նրանց զանգվածը, կարող է լինել էականորեն փոքր։ Առաջնային սև խոռոչների հայտնաբերումն առանձնահատուկ հետաքրքրություն է ներկայացնում սև խոռոչների գոլորշիացման երևույթի ուսումնասիրման հնարավորության հետ կապված:{{-1|{{sfn|И. Д. Новиков, В. П. Фролов. Физика чёрных дыр|1986|loc=§ 13.1. Первичные чёрные дыры.}}}}

=== Քվանտային սև խոռոչներ ===
Ենթադրվում է, որ միջուկային ռեակցիաների արդյունքում կարող են ծագել միկրոսկոպական սև խոռոչներ, այսպես կոչված քվանտային սև խոռոչներ։ Այդպիսի օբյեկտների մաթեմատիկական նկարագրության համար անհրաժեշտ է [[քվանտային գրավիտացիա|գրավիտացիայի քվանտային տեսություն]]։ Սակայն ընդհանուր պատկերացումներից<ref>{{Cite web |title=Удивительная история чёрных дыр: Конец звёздной судьбы |url=http://www.popmech.ru/article/296-udivitelnaya-istoriya-chernyih-dyir/ |url-status=live |archiveurl=https://www.webcitation.org/67ytZSwar?url=http://www.popmech.ru/article/296-udivitelnaya-istoriya-chernyih-dyir/ |archivedate=2012 թ․ մայիսի 27 |accessdate=2012 թ․ ապրիլի 27}}</ref> շատ հնարավոր է, որ սև խոռոչի {{iw|զանգվածի սպեկտր|զանգվածի սպեկտրը|en|Mass spectrum}} դիսկրետ է և գոյություն ունի փոքրագույն {{iw|պլանկյան սև խոռոչ||en|Micro black hole}}: Նրա զանգվածը 10<sup>−5</sup> գրամի կարգի է, շառավիղը՝ 10<sup>−35</sup> մետրի։ Սև խոռոչի {{iw|Կոմպտոնովյան ալիքի երկարություն|Կոմպտոնովյան ալիքի երկարությունը|en|Compton wavelength}} հավասար է նրա գրավիտացիոն շառավղին:{{-1|<ref name="Berezin" />}}

Այսպիսով, բոլոր «տարրական օբյեկտները» կարելի է բաժանել տարրական մասերի (նրանց ալիքի երկարությունը մեծ է գրավիտացիոն շառավղից) և սև խոռոչների (ալիքի երկարությունը փոքր է գրավիտացիոն շառավղից)։ Պլանկյան սև խոռոչը հանդիսանում է սահմանապահ օբյեկտ, որի համար կարելի է հանդիպել {{iw|մաքսիմոն||ru|Максимон}} անվանումը, որը մատնանշում է, որ այն ամենածանրն է հնարավոր տարրական մասնիկներից։ Մեկ այլ նրա համար օգտագործվող տերմին է [[մաքսիմոն|պլանկեոնը]]։
<!--
Даже если квантовые чёрные дыры существуют, время их существования крайне мало{{Нет АИ|27|10|2012}}, что делает их непосредственное обнаружение очень проблематичным.-->

Վերջին ժամանակները առաջարկվել են միջուկային ռեակցիաներում սև խոռոչների առաջացման հայտնավերման ապացույցների նպատակով փորձեր։ Սակայն աև խոռոչի անմիջական սինթեզի համար արագացուցիչներում անհրաժեշտ է ներկա պահին 10<sup>26</sup> էՎ էներգիա։ ըստ երևույթին, գերբարձր էներգիաների ռակցիաներում կարող են ծագել վիրտուալ միջակա սև խոռոչներ։

[[Մեծ Հադրոնային Կոլայդեր|Մեծ հադրոնային կոլայդերում]] 7 ՏէՎ ամբողջական էներգիայով պրոտոն-պրոտոնային բախումի վերաբերյալ արվող փորձերը ցույց տվեցին, որ այդ էներգիան բավարար չէ միկրոսկոպական սև խոռոչների առաջացման համար։ Այս տվյալների հիման վրա ենթադրվում է, որ միկրոսկոպիկ խոռոչները պետք է ծանր լինեն 3, 5—4, 5 ՏէՎ-ից կախված կոնկրետ իրականացումից:{{-1|<ref>{{Cite web |title=Элементы: Микроскопических чёрных дыр на LHC не видно |url=http://elementy.ru/news/431477 |url-status=live |archiveurl=https://www.webcitation.org/67ytd7izN?url=http://elementy.ru/news/431477 |archivedate=2012 թ․ մայիսի 27 |accessdate=2012 թ․ ապրիլի 27}}</ref>}}

== Սև խոռոչների հայտնաբերում ==
Ներկա պահին գիտնականների կողմից հայտնաբերված է մոտ հազար օբյեկտ տիեզերքում, որոնք համարվում են սև խոռոչներ:Նրանք ենթադրում են, որ գոյություն ունեն ընդամենը մոտ տասնյակ միլիոն այդպիսի օբյեկտներ:{{-1|<ref>{{Cite web |author=FRASER CAIN |date=2006 թ․ սեպտեմբերի 8 |title=Finding All the Black Holes |url=http://www.universetoday.com/589/finding-all-the-black-holes/ |url-status=live |archiveurl=https://www.webcitation.org/67yteZegn?url=http://www.universetoday.com/589/finding-all-the-black-holes/ |archivedate=2012 թ․ մայիսի 27 |accessdate=2012 թ․ մայիսի 3}}</ref>}}

Ներկայումս միակ հավաստի եղանակը սև խոռոչը այլ օբյեկտներից տարբերելու, կայանում է նրանում, որ չափվի զանգվածն ու չափերը և շառավիղը համեմատվի գրավիտացիոն շառավղի հետ, որը տրվում է 
<center>
<math>\ R_g = {2GM \over c^2}</math>, 
</center>
որտեղ <math>\ G</math> ՝ գրավիտացիոն հաստատունն է, <math>\ M</math>՝ օբյեկտի զանգվածը, <math>\ c</math>՝ լույսի արագությունը:{{-1|{{sfn|Wald|1984|с=124—125}}}}

=== Գերզանգվածեղ սև խոռոչների հայտնաբերում ===
[[Գերզանգվածեղ սև խոռոչներ]]ի գոյության առավել հավաստի վայրերը համարվում են [[Գալակտիկաներ|Գալակտիկայի]] կենտրոնական մասերը։ Այսօր հեռադիտակների թույլատրված հնարավորությունը բավարար չէ նրա համար, որպեսզի տարածության չափերը տարբերվի սև խոռոչի գրավիտացիոն շառավղի կարգի չափերից (բացի [[Աղեղնավոր Ա*|մեր գալակտիկայի կենտրոնում սև խոռոոչները]]վում են, որոնք դիտվում են [[Ռադիոինտերֆերոմետրիայով գերերկար բազաներ|Ռադիոինտերֆերոմետրիայով գերերկար բազայով]] նրանց թույլատրված սահմանային հնարավորություններով)։ Դրա համար գալակտիկաների կենտրոնական օբյեկտների իդդենտիֆիկացիայում ինչպես սև խոռոչների համար կա որորշակի թույլատրման աստիճան (բացի մեր Գալակտիկայից)։ Համարվում է, որ սահմանված վերին սահմանը չափերի այդպիսի օբյեկտների բավարար չէ, որպեսզի նրանց դիտարկեն ինչպես սպիտակ կամ շականակագույն թզուկների, նեյտրոնային աստղերի կամ նույնիսկ սովորական զանգվածի սև խոռոչի։

Գոյություն ունեն զանգվածի և գերզանգվածեղ սև խոռոչների կողմնորոշիչ չափերի հայտնաբերման բազմաթիվ հնարավորություններ, սակայն նրանց մեծամասնությունը հիմնված է նրանց շուրջ պտտվող օբյեկտների բնութագրիչ ուղեծրերի չափման վրա (աստղերով, [[Աստղագիտական ռադիոաղբյուրներ]]ով, գազային սկավառակներով)։ Պարզության համար, բավարար հաճախ հանդիպող դեպքում, վերածումը տեղի է ունենում կեպլերյան ուղեծրերով, որը խոսում է արբանյակի պտտման արագության համեմատական լինելուն ուղեծրի մեծ կիսառանցքից քառակուսի արմատին՝
<center>
<math>\ V = \sqrt{GM \over r}</math>:
</center>

Այս դեպքում կենտրոնական մարմնի զանգվածը որոշվում է հայտնի բանաձևով՝
<center>
<math>\ M = {V^2r \over G}</math>:
</center>

Որոշ դեպքերում, երբ արբանյակ- օբյեկտները իրենցից ներկայացնում են միասեռ միջավայր (գազային սկավառակ, խիտ աստղային կուտակում), որը իր ձգողությամբ ազդում է օրբիտայի բնույթի վրա, գալակտիկայի միջուկում շառավղային տեղաբաշխումը ստացվում է Բեռնուլիի անբախում լուծման ճանապարհով։

==== Ճառագայթման աղբյուրների չափերի անմիջական չափումը ====
Եթե Աղեղնավոր Ա* ռադիոաղբյուրը գտնվում է սև խոռոչի իրադարձությունների հորիզոնի մոտ, այն կդիտվի ինչպես կետ, աղավաղված և ուժեղացված Գրավիտացիոն ոսպնյակավորմամբ։ Դրա համար եթե աղբյուրը գտնվում է իրադարձությունների հորիզոնին մոտ և ծածկում է ողջ խոռոչը, նրա չափերը պետք է փոքր չլինեն 5, 2 գրավիտացիոն շառավղից, որը օբյեկտի համար մեր Գալակտիկայի կենտրոնում տալիս է աղեղի անկյունային չափ՝ մոտավորապես 52 միկրովայրկյան։ Դա նույնիսկ մեծ է դիտվող 1, 3 մմ շառավղային չափերը <math>37^{+16}_{-10}</math> միկրովայրկյան, որը նշանակում է, որ ճառագայթումը տեղի չի ունենում խոռոչի ամբողջ մակերևույթից, բայց կենտրոնացված է նրա հարևանության շրջանում, հնարավոր է, ակկրեցիոն սկավառակի ծայրին կամ նյութի ռեյլատիվիստիկ շիթում, որը դուրս է շպրտված սկավառակից:{{-1|<ref name="EHS">{{Ռուսերեն հոդված |автор=Sh. Doeleman et al. |заглавие=Event-horizon-scale structure in the supermassive black hole candidate at the Galactic Centre |год=2008 |язык=en |издание=[[Nature]] |том=455 |номер=7209 |страницы=78–80 |doi=10.1038/nature07245 |bibcode=2008Natur.455...78D |pmid=18769434}}</ref>}}

==== Զանգվածա-լուսատվության կապի մեթոդը ====
Գերզանգվածեղ սև խոռոչի որոնման հիմնական մեթոդը ներկա ժամանակ հանդիսանում է աստղի շարժման պայծառության և արագության տեղաբաշխման ուսումնասիրումը կախված գալակտիկայի կենտրոնից ունեցած հեռավորությունից; Պայծառության բաշխումը նկարվում է ֆոտոմետրիկ մեթոդներով գալակտիկաների լուսանկարումով մեծ թույլատվությամբ, աստղի արագությունը՝ կարմիր խոտոևմամբ և աստղի սպեկտրի կլանման գծի լայնացմամբ։

Ունենալով աստղի <math>\ V(r)</math> արագության բաշխումը կարելի է գտնել զանգվածի <math>\ M(r)</math> շառավղային բաշխումը գալակտիկայում։ Օրինակ, էլիպսաձև դաշտի համաչափության դեպքում Բեռնուլիի հավասարման լուծման արագությունը տալիս է հետևյալ արդյունքը՝

<center>
<math>\ M(r) = {V^2 r\over G} + {\sigma _r^2 r\over G} \left[ 
-{d\, ln\, \nu \over d\, ln\, r}
-{d\, ln\, \sigma_r^2 \over d\, ln\, r}
-\left( 1 - {\sigma_\theta^2 \over \sigma_r^2}\right)
-\left( 1 - {\sigma_\phi^2 \over \sigma_r^2}\right)
 \right] </math>, 
</center>

որտեղ <math>\ V</math> —պտտման արագությունն է, <math>\ \sigma _r</math>, <math>\ \sigma _\theta </math> и <math>\ \sigma_\phi</math> — արագության դիսպերսիայի ազիմուտային և շառավղային պրոեկցիաները, <math>\ G</math> — գրավիտացիոն հաստատունն է, <math>\ \nu</math> — աստղային նյութի խտությունը, որը սովորաբար ընդունվում է համեմատական լուսավորությանը։

Քանի որ սև խոռոչը ունիի մեծ զանգված ցածր լուսավորության դեպքում, գալակտիկայի կենտրոնում գերզանգվածեղ սև խոռոչի առկայության նշաններից կարող է ծառայել զանգվածի բարձր կապը գալակտիկայի միջուկի <math>\ M/L </math> լուսավորության հետ։ Սովորական աստղերի խիտ կուտակումը <math>\ M/L </math> միավորի կարգի կապ ունի (զանգվածը և լուսավորությունը համեմատվում են արեգակի զանգվածի և լուսավորության հետ), քանի որ <math>\ M/L >> 1</math>-ն նշանակությունը (որոշ <math>\ M/L>1000</math> գալակտիկաների համար), հանդիսանում են գերզանգվածեղ սև խոռոչի առկայության նշան։ Հնարավոր են, սակայն, այս ֆենոմենի այլընտրանքային բացատրություններ՝ սպիտակ կամ շագանակագույն թզուկների կուտակումը, նեյտրոնային աստղերը, սովորական զանգվածի սև խոռոչները։

==== Գազի պտտման արագության չափում ====
Վերջին ժամանակներս հեռադիտակների թույլատրված հնարավորություների մեծացման հետևանքով կարևոր է դարձել դիտել և չափել առանձին օբյեկտների շարժման արագությունը գալակտիկաների կենտրոնից անմիջական մոտ հեռավորության վրա։ Այսպես, «Հաբբլ» տիեզերական աստղադիտակի FOS (''Faint Object Spectrograph'') [[Սպեկտրոսկոպ|Սպեկտրոգրաֆի]] օգնությամբ Ֆորդի զեկավարած թիմի կողմից M87 գալակտիկայի կենտրոնում հայտնաբերվել է պտտվող գազային ստրուկտուրա։ Գազի պտտման արագությունը գալակտիկայի կենտրոնից մոտ 60 լուսատարի հեռավորության վրա կազմում է 550 կմ/վ, որը համապատասխանում է 3{{e|9}} արեգակի զանգված ունեցող կեպլերյան օրբիտայի զանգվածին։ Չնայած կենտրոնական օբյեկտի հսկա զանգվածին, չի կարելի լիակատար ճշգրտությամբ ասել, որ այն հանդիսանում է սև խոռոչ, քանի որ այդպիսի խոռոչի գրավիտացիոն շառավիղը կազմում է 0, 001 լուսատարի:{{-1|<ref>{{Ռուսերեն հոդված |ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/1994ApJ...435L..35H |автор=Harms, Richard J.; Ford, Holland C.; Tsvetanov, Zlatan I.; Hartig, George F.; Dressel, Linda L.; Kriss, Gerard A.; Bohlin, Ralph; Davidsen, Arthur F.; Margon, Bruce; Kochhar, Ajay K. |заглавие=HST FOS spectroscopy of M87: Evidence for a disk of ionized gas around a massive black hole |год=1994 |издание=Astrophysical Journal, Part 2 - Letters |номер=1 |страницы=L35–L38 |volume=435}}</ref>}}

==== Միկրոալիքային աղբյուրների արագության չափում ====
[[1995]] թվականին Ջորջ Մորանի ղեկավարած խումբը ուսումնասիրում էր կետային [[միկրոալիքային ճառագայթում|միկրոալիքային ճառագայթման]] աղբյուրներ, որոնք պտտվում են NGС 4258 գալակտիկայի կենտրոնի մոտ։ Դիտումնեը անց էին կացվում ռադիոինտերֆերոմետրի օգնությամբ, իր մեջ պարունակող երկնային [[ռադիոհեռադիտակներ]]ի ցանցով, որը թույլ տվեց, գալակտիկայի կենտրոնը դիտել 0", 001 անկյունային թույատվությամբ։ Ընդամենը հայտնաբերվեց 17 կոմպակտ աղբյուր, բաշխված սկավառակաձև կառուցվածքով մոտ 10 լուսատարի շառավղով։ Աղբյուրները պտտվում էին [[Կեպլերի օրենքներ]]ի համապատասխան (պտտման արագությունը հակադարձ համեմատական է հեռավորության քառակուսի արմատին), որտեղից կենտրոնական օբյեկտի զանգվածը գնահատվել է ինչպես 4{{e|7}} արեգակնային զանգված, իսկ միջուկի շառավղի վերին սահմանը ՝ 0, 04 լուսատարի:{{-1|<ref>{{Ռուսերեն հոդված |ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/1995ApJ...440..619G |автор=Greenhill, L. J.; Jiang, D. R.; Moran, J. M.; Reid, M. J.; Lo, K. Y.; Claussen, M. J. |заглавие=Detection of a Subparsec Diameter Disk in the Nucleus of NGC 4258 |год=1995 |издание=Astrophysical Journal |страницы=619 |volume=440}}</ref>}}
 
==== Առանձին աստղերի հետագծերի ուսումնասիրումը ====
1993-1996-ական թվականներին Էկարտը և Հենցելը դիտում էին առանձնացված աստղերի շարժը մեր Գալակտիկայի կենտրոնի շրջակայքում:{{-1|<ref>{{Ռուսերեն հոդված |ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/1996Natur.383..415E |автор=Eckart, A.; Genzel, R. |заглавие=Observations of stellar proper motions near the Galactic Centre |год=1996 |издание=Nature |страницы=415—417 |volume=383}}</ref>}}
դիտումները կատարվում էին [[Ինֆրակարմաիր ճառագայթման]] տիրույթում, որոնց համար տիեզերական փոշու շերտը գալակտիկայի միջուկի շուրջ խոչընդոտ չի հանդիսանում։ Արդյունքում 39 աստղի շարժման պարամետրերը ճշգրտորեն չափվեց, որոնք գտնվում էին 0, 13-ից մինչև 1, 3 լուսատարի գալակտիկայի կենտրոնից հեռու։ Հաստատվել է, որ աստղերի շարժը համապատասխանում է կեպլերյանին, նրանց զանգվածը 2, 5{{e|6}} արեգակնային զանգված էր և ավելի քան 0, 05 լուսատարի շառավղով գտնվում էին Աղեղնավոր-Ա (Sgr A) կոմպակտ ռադիոաղբյուրում։

[[1991]] թվականին (ESO) Եվրոպական հարավային աստղադիտարանում Լա-Սիլլայում (Չիլի) գործարկվեց SHARP I ինֆրակարմիր մատրիցային դետեկտորը 3, 5-մետրանոց հեռադիտակով։ 1-2, 5 մկմ դիապազոնով տեսախցիկը տալիս էր մատրիցային 50 անկյունային մկվ թույլատվություն 1 պիկսելի վրա։ Բացի դրանից նույն աստղադիտարանաում գործարկվեց 3D-[[սպեկտրոմետրը]] 2, 2-մետրանոց հեռադիտակով։

Ինֆրակարմիր դետեկտորի ի հայտ գալուց մեծ ճշգրտությամբ հնարավոր դարձավ գալակտիկայի կենտրոնական շրջանի առանձին աստղեր։ Նրանց սպեկտրալ բնութագրիչների ուսումնասիրությունը ցույց տվեց, որ նրանց մեծամասնությունը պատկանում է երիտասարդ աստղերի դասին մոտ միքանի միլիոն տարի տարիքով։ Նախկինում ընդունված տեսակետին հակառակ, հաստատվեց, որ գերզանգվածեղ սև խոռոչի մոտակայքում ակտիվորեն տեղի է ունենում աստղաառաջացման պրոցես։ Ենթադրում են, որ գազի աղբյուրները այդ պրոցեսի համար հանդիսանում են 1980-ականներին Գալակտիկայի կենտրոնում հայտնաբերված գազային օղակների երկու հարթ ակկրեցիոն սկավառակները։ Սակայն այդ օղակների ներքին տրամագիծը չափից դուրս մեծ է, որպեսզի սև խոռոչին անմիջական մոտ աստղաառաջացման պրոցեսը բացատրվի։ Աստղերը սև խոռոչից 1" շառավիղ հեռավորության վրա (այսպես կոչված «S-աստղեր») ունեն ուղեծրային մոմենտների պատահական ուղղություն, որը հակասում է նրանց առաջացման ակկրեցիոն սցենարին։ ենթադրվում է, որ դա կարմիր հսկաների տաք միջուկ է, որոնք առաջացել են գալակտիկայի տարբեր շրջաններում, իսկ հետագայում տեղափոխվել են կենտրոնական շրջան, որտեղ նրանց ներքին ամպիկները պատռվել են սև խոռոչների մակընթացային ուժերով:{{-1|<ref>{{Ռուսերեն հոդված |ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/2008ApJ...672L.119M |автор=Martins, F.; Gillessen, S.; Eisenhauer, F.; Genzel, R.; Ott, T.; Trippe, S. |заглавие=On the Nature of the Fast-Moving Star S2 in the Galactic Center |год=2008 |издание=The Astrophysical Journal |страницы=L119-L122 |volume=672}}</ref>}}

[[1996]] թվականին Աղեղնավոր-Ա ռադիոաղբյուրի շուրջ արդեն հայտնի էին (25") պարսեկ տրամագծով ավելի քան 600 աստղ, իսկ նրանցից 220-ի համար շառավղային արագությունները ճշգրտորեն որոշվածմ էին։ Կենտրոնական մարմնի զանգվածի գնահատականը կազմում էր 2-3{{e|6}} արեգակնային զանգաված և ունեին 0, 2 լուսատարի շառավիղ։

Ներկա ժամանակները (2009 թվի հոկտեմբեր) ինֆրակարմիր դետեկտորի թույլատրված հնարավորությունը հասնում է 0, 0003" (որը 8 կպս հեռավորության վրա համապատասխանում է 2, 5 ա.մ.): 1 պս հեռավորության վրա գալակտիկայի կենտրոնից աստղերի թիվը, որոնց համար չափված են շարժման պարամետրերը, հասել է 6000-ի:{{-1|<ref>{{Ռուսերեն հոդված |ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/2009A%26A...502...91S |автор=Schödel, R.; Merritt, D.; Eckart, A. |заглавие=The nuclear star cluster of the Milky Way: proper motions and mass |год=2009 |издание=Astronomy and Astrophysics |pages=91–111 |volume=502}}</ref>}}

Գալակտիկայի կենտրոնին մոտ 28 աստղերի համար ճշգրտորեն հաշվարկված են ուղեծրերը, որոնցից ավելի հետաքրքրական միջավայր է իրենից ներկայացնում [[S2 (աստղ)|S2]] աստղը։ (1992—2007) թվականների դիտարկումների ժամանակ, այն լրիվ պտույտ կատարեց սև խոռոչի շուրջ, որը թույլատրեց առավել ճշտությամբ գնահատել նրա ուղեծրի պարամետրերը։ S2-ի պտտման պարբերությունը կազմում էր 15, 8 ± 0, 11 տարի, ուղեծրի մեծ կիսառանցքը՝ 0, 123" ± 0, 001 (1000 ա. մ.), եքսցենտրիսիտետը 0, 880 ± 0, 003 էր, կենտրոնական մարմնին մոտեցել էր 0, "015 կամ 120 ա. մ.-ով:{{-1|<ref name="2009_Gillessen">{{Ռուսերեն հոդված |ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/2009ApJ...692.1075G |автор=Gillessen, S.; Eisenhauer, F.; Trippe, S.; Alexander, T.; Genzel, R.; Martins, F.; Ott, T. |заглавие=Monitoring Stellar Orbits Around the Massive Black Hole in the Galactic Center |год=2008 |издание=The Astrophysical Journal |pages=1075-1109 |volume=692}}</ref>}} S2-ի ուղեծրի պարամետրերի ճշգրիտ չափումը, որը պարզվեց մոտ է կեպլերյանին, թույլ տվեց մեծ ճշգրտությամբ կենտրոնական մարմնի զանգվածը գնահատել։ Վերջին գնահատականներով այն հավասար է

<center>
<math>\ ( 4.31 \pm 0.06\mid _{stat} \pm \, 0.36 \mid _{R_0} ) \times 10^6 M_\odot, </math>
</center>

որտեղ 0, 06 սխալը առաջացել է [[S2 (աստղ)|S2]] աստղի ուղեծրի պարամետրերի վիպակից, իսկ 0, 36-ը՝ Գալակտիկայի կենտրաոնից Արեգակի հեռավորության չափման վրիպակից:{{-1|<ref name="2009_Gillessen"/>}}

Գալակտիկայի կենտրոնից հեռավորության ավելի ճշգրիտ ժամանակակակից տվյալներ տալիս են

<center>
<math>\ R_0 = 8.33 \pm 0.35 \, \mathrm{kpc}:</math>
</center>
Կենտրոնական մարմնի զանգվածի վերահաշվարկը հեռավորության չափման գնահատականի ժամանակ տրվում է հետևյալ բանաձևով՝

<center>
<math>\ [ \, 4.31(R_0/8.33 \, \mathrm{kpc})^{2.19} \pm 0.06 \pm 8.6\Delta R/R_0 \, ] \times 10^6 M_\odot.</math>
</center>

Արեգակի զանգվածի 4{{e|6}} զանգված ունեցող սև խոռոչի գրավիտացիոն շառավիղը կազմում է մոտավորապես 12 մլն կմ կամ 0, 08 ա.մ., այսինքն 1400 անգամ փոքր, քան այն ամենամոտ հեռավորությունը, որով մոտենում է [[S2 (աստղ)|S2]] աստղը կենտրոնական մարմնին։ Սակայն ուսումնասիրությունների մեջ փաստացի չկան կասկածներ, որ կենտրոնական օբյեկտը հանդիսանում է թույլ լուսատվությամբ նեյտրոնային աստղերի կամ սև խոռոչների աստղերի կույտ, քանի որ այդպիսի փոքր ծավալում կենտրոնացման դեպքում նրանք անպատճառ կմիաձուլվեին մեկ գերզանգվածեղ օբյեկտի, որը, համաձայն ՀՀՏ-ն, չի կարող լինել ոչ այլ ինչ, եթե ոչ սև խոռոչ:{{-1|<ref>{{Ռուսերեն հոդված |ссылка=http://iopscience.iop.org/0004-637X/594/2/812/fulltext/ |автор=R. Genzel, R. Schödel, T. Ott, F. Eisenhauer, R. Hofmann, and M. Lehnert |заглавие=The Stellar Cusp around the Supermassive Black Hole in the Galactic Center |год=2003 |язык=en |издание=The Astrophysical Journal |том=594 |страницы=812-832 |doi=10.1086/377127}}<br><blockquote>The new orbital data now definitely exclude a dark cluster of astrophysical objects (e.g., neutron stars) or a ball of 10—60 keV fermions as possible configurations of the central mass concentration. The only nonblack hole configuration is a ball of hypothetical, heavy bosons, which would not be stable, however. The gravitational potential in the central light year of the Galactic center thus is almost certainly dominated by a massive black hole associated with Sgr A*.</blockquote></ref>}}

== Սև խոռոչների ուսումնասիրման ֆիզիկայի ուղղությունները ==
=== Ոչքվանտային երևույթներ ===

==== Պտտվող սև խոռոչների կառուցվածքը ====
[[1963]] թվականին նորզելանդական մաթեմատիկ [[Ռոյ Կեր]]ը գտավ, Կերի լուծում կոչվող, պտտվող սև խոռոչների գրավիտացիոն դաշտի հավասարումների ամբողջական լուծումը։ Դրանից հետո կազմվեց զանգվածեղ պտտվող օբյեկտը պարուրող տարածաժամանակայինի երկրաչափության մաթեմատիկական նկարագրությունը։ Հայտնի է սակայն, որ չնայած կոլապսի արտաքին լուծումը ձգտում է կերի լուծման արտաքին մասին, կոլապսացված օբյեկտի ներքին կառուցվածքի համար դա այլևս այդպես չէ։ Ժամանակակից գիտնականները կատարում են հետազոտություններ, որպեսզի իրական կոլապսի ժամանակ պտտվող սև խոռոչների կառուցվածքը ուսումնասիրեն:{{-1|<ref>{{Cite web |author=Уильям Дж. Кауфман |date=1977, перевод 1981 |title=Структура вращающихся чёрных дыр, решение Керра |url=http://www.astronet.ru/db/msg/1174703/kaufman-11/kaufman-11.html |url-status=live |archiveurl=https://www.webcitation.org/67ytfCOSJ?url=http://www.astronet.ru/db/msg/1174703/kaufman-11/kaufman-11.html |archivedate=2012 թ․ մայիսի 27 |accessdate=2012 թ․ մայիսի 3}}</ref>{{sfn|И. Д. Новиков, В. П. Фролов. Физика чёрных дыр|1986|loc=ГЛАВА 12. ВНУТРЕННЯЯ СТРУКТУРА ЧЁРНЫХ ДЫР.}}}}

==== Իրադարձությունների հորիզոնի խոտորումն ու նրանց մարումը ====
Ապագայի իրադարձությունների հորիզոնը հանդիսանում է սև խոռոչի՝ ինչպես տերիտորիալ օբյեկտի նշան։ Գնդաձև-համաչափ սև խոռոչի իրադարձությունների հորիզոնը կոչվում է Շվարցշիլդի ոլորտ և ունի գրավիտացիոն շառավիղ կոչվող բնութագրական չափ։

Հնարավոր է, էներգիան լքի սև խոռոչը՝ քվանտային բնույթ կրող [[Հոկինգի ճառագայթում|Հոկինգի ճառագայթման]] հաշվին։ Եթե այդպես է, ապա կոլապսացվող օբյեկտների, խիստ իմաստով իրական հորիզոնները, մեր տիեզերքում չեն ձևավորվում։ Այնուամենայնիվ, քանի որ աստղաֆիզիկական կոլապսացված օբյեկտները շատ դասական համակարգեր են, ապա նրանց նկարագրման ճշգրտությունը սև խոռոչի դասական մոդելը համար բավարար է բոլոր մտովի աստղաֆիզիկական հավելվածներից:{{-1|<ref>{{Ռուսերեն հոդված |ссылка=http://elementy.ru/lib/430891 |автор=Сергей Попов. |заглавие=Экстравагантные консерваторы и консервативные эксцентрики |год=27 октября 2009 |издание=Троицкий Вариант |тип=газета |выпуск=21 (40N) |страницы=6—7}}</ref>}}

Հայտնի է, որ սև խոռոչի հորիզոնը իրեն պահում է մեմբրանի պես՝ արտաքին մարմիններով և դաշտերով պայմանավորված հորիզոնի խոտորումները, փոխազդեցությունների անջատման ժամանակ սկսում են տատանվել և մասնակիորեն գրավիտացիոն ալիքների ձևով ճառագայթվել, իսկ մասնավորապես և կլանվել սև խոռոչից։ Հետո հորզոնը հանդարտվու է, և սև խոռոչը գալիս է Կեր-Նյուամանի սև խոռոչի հավասարակշռված վիճակի։ Այս պրոցեսի առանձնահատկությունները հետաքրքրական են գրավիտացիոն ալիքների գեներացիայի տեսանկյունից, որոնք կարող են գրանցվել գրավիտացիոն ալիքների դետեկտորների կողմից մոտ ապագայում:{{-1|{{sfn|Чёрные дыры: Мембранный подход|1988|loc=Гл. VI и VII.}}}}
 
==== Սև խոռոչների բախումն ու գրավիտացիոն ալիքների ճառագայթումը ====
Պլանկյան սև խոռոչը հիխոտեկական զանգվածի մաքսիմալ հնարավորություներով սև խոռոչ է, որը հավասար է պլանկայան զանգվածին։ Այսպիսի օբյեկտը նույնական է (ենթադրյալ) մաքսիմալ հնարավոր զանգվածով մաքսիմոն հիպոտեկական տարրական մասնիկին։ Հնարավոր է, որ պլանկյան սև խոռոչը հանդիսանում է սովորական սև խոռոչի էվոլյուցիայի վերջնական պրոդուկտը, ստաբիլ է և այլևս չի ենթարկվում Հոկինգի ճառագայթմանը։ Այսպիսի օբյեկտների փոխազդեցությունների ուսումնասիրումը տարրական մասնիկների հետ կարող է լույս սփռել քվանտային գրավիտացիայի և դաշտի քվանտային տեսության տարբեր ասպեկտների վրա:{{-1|<ref name="NovFrol133" />{{sfn|И. Д. Новиков, В. П. Фролов. Физика чёрных дыр|loc=§ 13.4. Элементарные чёрные дыры (максимоны). Виртуальные чёрные дыры и пенная структура пространства-времени.}}}}

==== Տարածաժամանակայինում [[փակ ժամանականման հետագծերի]] գոյության հնարավորությունը ====
ՀՀՏ-ն շրջանակներում այդպիսի գծերի գոյությունը առաջին անգամ դրվել է քննարկման [[Կրուտ Հենդել]]ի կողմից [[1949]] թվականին Այնշթայնի հավասարումների ճշգրիտ լուծման ստացման հիման վրա, որոնք հայտնի են ինչպես Հենդելի չափայնություն։ Այդպիսի կոր գծերը ծագում են նաև ուրիշ լուծումների ժամանակ, այնպիսիք ինչպիսիք են «[[Ֆրանկ Տիպլերի]] գլանը» և [[Խլուրդի բույն]] «անցուղնին»։ Փակ ժամանականման կորերի գոյությունը թույլ է տալիս կատարել ժամանակի մեջ ճանապարհորդություններ, նրանց հետ կապված պարադոքսների ցուցակով։ Կերի տարածաժամանակայինում նույնպես գոյություն ունեն փակ ժամանականման կորեր, որոնց վրա մեր տիեզերքից կարող ենք ընկնել՝ նրանք հեռացված են մեզնից հորիզոնով, սակայն կարող են այդ լուծման ուրիշ տիեզերքներ դուրս գալ։ Այնուամենայնիվ, նրանց իրական գոյության հարցը տիեզերական մարմնի իրական կոլապսի դեպքում դեռևս լուծված չէ։

Ֆիզիկոսների մի մասը կարծում է, որ [[Քվանտային գրավիտացիա]]յի ապագա տեսությունը ժամանականման կորերի գոյության վրա արգելք կդնի։ Այս գաղափարը Սթիվեն Հոկինգը անվանել է ''ժամանականբանության պաշտպանության հիպոթեզ'' ({{lang-en|chronology protection conjecture}}):

=== Քվանտային երևույթներ ===
=== Ինֆորմացիայի անհետացումը սև խոռոչում ===
{{main|Ինֆորմացիայի անհետացումը սև խոռոչում}}
Ինֆորմացիայի անհետացումը սև խոռոչում իրենից ներկայացնում է լուրջ պրոբլեմ, որը ծառացել է քվանտային գրավիտացիայի համար, քանի որ այն անհամատեղելի է [[քվանտային մեխանիկա]]յի ընդհանուր սկզբունքների հետ։

Սև խոռոչի գրավիտացիայի (ոչքվանտային) դասական տեսության շրջանակներում օբյեկտը անոչնչանալի է։ Այն կարող է միայն աճել, բայց չի կարող ոչ փոքրանալ, ոչ էլ ընդհանրապես անհետանալ։ Դա նշանակում է, որ սկզբունքորեն հնարավոր է իրավիճակ, որ սև խոռոչ ընկած ինֆորմացիան իրականում ոչ թե ոչնչացել է, այլ շարունակում է մնալ սև խոռոչի մեջ, և ուղղակի չի երևում դրսից։ Մեկ այլ մեկնաբանությամբ եթե խոռոչը հանդիսանում է որպես կամուրջ մեր և մեկ ուրիշ տիեզերքի միջև, ապա ինֆորմացիան, հնարավոր է, ուղղակի գնացել է այդ տիեզերք։

Սակայն, եթե հաշվի առնվի քվանտային երևույթները, հիպոտեկական արդյունքը կպարունակի հակասություններ։ Սև խոռոչի համար քվանտային տեսության իրառման գլխավոր արդյունքն այն է, որ այն [[Հոկինգի ճառագայթում|Հոկինգի ճառագայթման]] հաշվին կամաց-կամաց գոլորշիանում է։ Դա նշանակում է, որ կգա մի այնպիսի պահ, որ սև խոռոչի զանգվածը նորից կփոքրանա մինչ (նրա մեջ մարմնի նետման պահի) սկզբնական արժեքը։ Այսպիսով, դառնում է ակնհայտ, որ սև խոռոչը ելքային մարմինը վերածում է տարատեսաակ ճառագայթումների հոսքի, բայց ինքը միևնույն ժամանակ չի փոխվում (որովհետև ինքը գալիս է սկզբնական վիճակին)։ Արձակված ճառագայթումը ընդ որում ընդհանրապես կախված չէ ընկած մարմնի բնույթից։ Այսինքն սև խոռոչը ոչնչացրել է իր մեջ ընկած ինֆորմացիան, որը մաթեմատիկորեն արտահայտվում է ինչպես խոռոչի և նրան շրջապատող ֆիզիկական դաշտի [[Էվոլյուցիայի յուրահատկություն|քվանտային վիճակ]]։

Այս իրավիճակում ակնհայտ է դառնում հետևյալ պարադոքսը։ Եթե մենք քննարկենք նույնը ինչ-որ մաքուր վիճակում գտնվող մարմնի անկման ու քվանտային համակարգի հետագա գոլորշացման համար, ապա քանի որ սև խոռոչը ինքը չի փոխվել, կստանանք ելքային վիճակի ձևափոխում «ջերմ» խառնաշփոթ վիճակին։ Այսպիսի ձևափոխությունը կառուցվում է յուրահատուկ ձևով։ Այսինքն, այս վիճակը հակասում է քվանտային մեխանիկայի պոստուլատներին։
<!--
Разрешение этого противоречия — необходимый шаг на пути построения теории [[квантовая гравитация|квантовой гравитации]]{{нет АИ|1|06|2012}}.-->

==== Հոկինգի ճառագայթման հատկությունները ====
[[Հոկինգի ճառագայթում]]ը անվանում են սև խոռոչից զանազան տարրական մասնիկների՝ առավելապես ֆոտոնների արտանետման հիպոտեկական պրոցեսը։ Սև խոռոչների, գիտնականներին հայտնի ջերմաստիճանը չափից դուրս փոքր է, որպեսզի նրանցից դուրս եկող Հոոկինգի ճառագայթումը գրանցվի, քանի որ խոռոչների զանգվածը չափից դուրս մեծ են։ Դրա համար այս էֆեկտը դեռևս հաստատված չէ դիտարկումներով։

Համաձայն ՀՀՏ-ն, Տիեզերքի առաջացման ժամանակ կարող էին ծնվել ''սկզբնական սև խոռոչներ'', որոշները նրանցից (սկզբնական 10<sup>12</sup> կգ զանգվածով), կարող էին շարունակել գոլորշիանալ մինչ մեր ժամանակները<!--<ref>[http://www.sciam.ru/2005/8/phizical.shtml Квантовые чёрные дыры. Физика.] // В МИРЕ НАУКИ</ref> Dead link!-->: Քանի որ գոլորշիացման ինտենսիվությունը աճում է խոռոչի չափերի փոքրացմանն զուգընթաց, ապա վերջին փուլերը սև խոռոչի համար պետք է պայթյունի վերածվեն։ Դեռ այդպիսի պայթյուններ չեն գրանցվել։

Միլանի համալսարանի հետազոտողների վարած ֆիզիկական էքսպերիմենտի ընթացքում հայտնի է համանման սպիտակ խոռոչի իրադարձությունների հորիզոնին, «Հոկինգի ճառագայթման» մոդելի հիման վրա ուսումնասիրություններ:{{-1|<ref>{{Ռուսերեն հոդված |ссылка=http://www.astronet.ru/db/msg/1174703/kaufman-11/kaufman-11.html |автор=F. Belgiorno, S.L. Cacciatori, M. Clerici |заглавие=Hawking radiation from ultrashort laser pulse filaments |год=2010}}</ref><ref>{{Cite web |author=Александр Будик |date=2010 թ․ սեպտեմբերի 28 |title=Впервые получено излучение Хоукинга |url=http://www.3dnews.ru/news/vpervie-polucheno-izluchenie-houkinga |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20101004144101/http://www.3dnews.ru/news/vpervie-polucheno-izluchenie-houkinga |archive-date=2010 թ․ հոկտեմբերի 4 |accessdate=2010 թ․ հոկտեմբերի 9 |publisher=[[3DNews]]}}</ref>}}

==== Սև խոռոչի գոլորշիացման եզրափակիչ փուլերը ====
Սև խոռոչի գոլորշիացումը քվանտային պրոցես է։ Բանը նրանում է, որ սև խոռոչ գաղափարը որպես օբյեկտ, որը ոչինչ չի ճառագայթում, բայց կարող է միայն կլանել մատերիան, ճշմարիտ է մինչ այն պահը, երբ հաշվի են առնվում քվանտային էֆեկտները։ Քվանտային մեխանիկայում շնորհիվ [[Թունելային էֆեկտ|թունելավորման]], հնարավորություն է ընձեռնվում հաղթահարել [[պոտենցիալային արգելք]]ը, որը անհաղթահարելի է ոչքվանտային համակարգի համար։ Այն, որ սև խոռոչի վերջնական վիճակը ստացիոնար է, հասկացությունը ճշմարիտ է միայն ոչ քվանտային ձգողական տեսության շրջանակներում։ Քվանտային էֆեկտները տանում են նրան, որ իրականում սև խոռոչը պետք է անընդհատ ճառագայթի, էներգիա կորցնելով այդ դեպքում։ Ընդ որում ճառագայթման ջերմաստիճանը և արագությունը սև խոռոչի զանգվածը կորցնելուն զուգընթաց աճում են, և եզրափակիչ փուլերը կարող են պայթյուն հիշեցնել։ Թե ինչ է մնում սև խոռոչից գոլորշիացման ավարտին, դեռևս հայտնի չէ։ Հնարավոր է, մնում է պլանկյան սև խոռոչ մինիմալ զանգվածով, կամ հնարավոր է խոռոչը անհետանում է լիովին։ Այս հարցի պատասխանը պետք է տա դեռևս չմշակված գրավիտացիայի քվանտային տեսությունը:{{-1|<ref name="NovFrol133"/>}}

Պտտվող սև խոռոչների կայունության փաստը (հայտնի ինչպես Կերի լուծում սև խոռոչների համար), ֆոտոնի զանգվածի վրա սահմանափակումներ է դնում որոշ տեսությունների մեջ, որոնք հանդիսանում են [[Ստանդարտ մոդել]]ի ընդլայնումներ:{{-1|<ref>[http://lenta.ru/news/2012/10/01/mass/ Чёрные дыры Керра помогли физикам взвесить фотоны]</ref>}}

==== Քվանտային սև խոռոչի զանգվածի սպեկտր ====
[[1966]] թվականին [[Մոիսեյ Ալեքսանդրոիչ Մարկով]]ը ենթադրել էր էքստրեմալ մեծ զանգվածով տարրական մասնիկի՝ [[մաքսիմոն]]ի գոյությունը։ Ավելի ծանր մասնիկները, որոնց [[դը Բրոյլի ալիք]]ի երկարությունը փոքր է նրանց [[Շվարցշիլդյան շառավղ]]ից, հնարավոր է, հանդիսանում են քվանտային սև խոռոչներ։ Քանի որ բոլոր հայտնի քվանտային մասնիկները ունեն խիստ որոշված զանգվածի հնարավոր արժեքները, ապա ենթադրվում է, որ քվանտային սև խոռոչները նույնպես պետք է ունենան զանգվածի դիսկրետ որոշված սպեկտր։ Սև խոռոչների համար զանգվածի սպեկտրի որոնմամբ զբաղվում է գրավտացիայի քվանտային տեսությունը:{{-1|<ref name="Berezin">{{Ռուսերեն հոդված |ссылка=http://www1.jinr.ru/Archive/Pepan/2003-v34/v-34-7/pdf_obzory/v34p7_04.pdf |автор=В. А. Березин |заглавие=О квантовом гравитационном коллапсе и квантовых чёрных дырах. — Раздел 2.4. Квантованный спектр масс |год=2003 |язык=ru |издание=[[Физика элементарных частиц и атомного ядра]] |том=34 |выпуск=7 |страницы=48-111 |issn=1814-7445 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20161018220314/http://www1.jinr.ru/Archive/Pepan/2003-v34/v-34-7/pdf_obzory/v34p7_04.pdf |archivedate=2016-10-18}}</ref>}}

==== Պլանկյան սև խոռոչների փոխազդեցությունը տարրական մասնիկների հետ ====
Պլանկյան սև խոռոչները հիպոտեկական սև խոռոչներ են մինիմալ հնարավոր զանգվածով, որը հավասար է [[պլանկյան զանգված]]ին։ Այսպիսի օբյեկտը նույնականացվում է հիպոտեկական տարրական մասնիկի՝ մաքսիմոնի հետ մաքսիմալ հնարավոր զանգվածով։ Հնարավոր է, որ պլանկայան սև խոռոչը հանդիսանում է սովորական սև խոռոչների էվոլյուցիայի վերջնական պրոդուկտ, կայուն է և այլևս չի ենթարկվում Հոկինգի ճառագայթմանը։ Այսպիսի օբյեկտների փոխազդեցությունների ուսումնասիրությունը տարրական մասնիկների հետ կարող է լույս սփռել քվանտային գրավիտացիայի տարբեր տեսանկյունների և քվանտային դաշտի տեսության վրա:{{-1|<ref name="NovFrol133" />{{sfn|И. Д. Новиков, В. П. Фролов. Физика чёрных дыр|loc=§ 13.4. Элементарные чёрные дыры (максимоны). Виртуальные чёрные дыры и пенная структура пространства-времени.}}}}

=== Սև խոռոչների ֆիզիկայի աստղաֆիզիկական տեսանկյուններ ===
==== Մեմբրանային հոլովման աղյուսակ ====
{{main|Մեմբրանային հոլովման աղյուսակ}}
Սև խոռոչների ֆիզիկայի մեմբրանային հոլովման աղյուսակը հանդիսանում է, Հարաբերականության հատուկ տեսության կողմից ենթադրված, օգտակար մոդել էֆեկտների հաշվարկման և վիզուիլացիայի համար, առանց սև խոռոչն շրջապատող իրադարձությունների հորիզոնի շրջանի ուղիղ քննարկման։ Այս մոդելում սև խոռոչը ենթադրվում է ինչպես դասական ճառագայթող մակերևույթ (կամ մեմբրան), բավականաչափ մոտ իրադարձությունների հորիզոնին՝ ձգված հորիզոն։ Սև խոռոչների տեսության այսպիսի մոտեցումը ձևակերպվել է Դամուրի աշխատանքներում և անկախ Զնաեկից, 1970-ականների վերջին և 1980-ականների սկզբին, զարգացվել է [[Կիպ Սթիվեն Տորն]]ի, [[Ռիչարդ Պրայս]]ի և Դուգլաս Մակդոնալդի տարածաժամանակայինի 3 + 1-ճեղքման մեթոդի հիման վրա:{{-1|{{sfn|Чёрные дыры: Мембранный подход|1988|с=5}}{{sfn|И. Д. Новиков, В. П. Фролов. Физика чёрных дыр|1986|с=271}}}}

==== Նյութի ակկրեցիան խոռոչ ====
[[Ակկրեցիա|Ակկրեցիա են]] անվանում շրջապատող տարածությունից նյութի անկումը տիեզերական մարմնի վրա։ Սև խոռոչի ակկրեցիայի ժամանակ գերտաք ակկրեցիոն սկավառակը դիտվում է ինչպես ռենտգենյան աղբյուր:{{-1|<ref>{{Cite web |title=Аккреция |url=http://www.astronet.ru/db/msg/1172354 |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20101206023048/http://astronet.ru/db/msg/1172354 |archivedate=2010 թ․ դեկտեմբերի 6 |accessdate=2012 թ․ հունիսի 1 |work=«Физическая Энциклопедия» / Phys.Web.Ru |publisher=Astronet |lang=ru}}</ref><ref>{{Cite web |author=Г. С. Бисноватый-Коган |date=1986 |title=Аккреция |url=http://www.astronet.ru/db/msg/1186362 |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20101205184215/http://astronet.ru/db/msg/1186362 |archivedate=2010 թ․ դեկտեմբերի 5 |accessdate=2012 թ․ հունիսի 1 |work=Физика Космоса |publisher=Astronet}}</ref>}}

== Սև խոռոչի ֆիզիկայի չլուծված խնդիրներ ==
* Անհայտ է [[Տիեզերական ցենզուրայի սկզբունք]]ի ապացույցը, ինչպես նաև պայմանների ճշգրիտ ձևակերպումը, որի ժամանակ այն իրագործվում է:{{-1|{{sfn|И. Д. Новиков, В. П. Фролов. Физика чёрных дыр|с=99|1986}}}}
* Անհայտ է սև խոռոչի [[Վարսերի բացակայության թեորեմ|«Վարսերի բացակայության թեորեմի»]] ապացույցը ընդհանուր դեպքում:{{-1|{{sfn|Новиков|с=132|1986}}}}
* Բացակայում է սև խոռոչի մագնիտոսֆերայի վերջնական և լրիվ տեսությունը:{{-1|{{sfn|И. Д. Новиков, В. П. Фролов. Физика чёрных дыр|с=151|1986}}}}
* Անհայտ է համակարգի տարբեր վիճակների հաշվարկման ճշգրիտ բանաձևը, որի կոլապսը հանգեցնում է տրված զանգվածով, լիցքով, շարժման քանակի մոմենտով սև խոռոչի ծագմանը:{{-1|{{sfn|И. Д. Новиков, В. П. Фролов. Физика чёрных дыр|с=267|1986}}}}
* Ինչ է մնում սև խոռոչի քվանտային ցրման պրոցեսի ավարտից հետո:{{sfn|И. Д. Новиков, В. П. Фролов. Физика чёрных дыр|с=291|1986}}?

== Ծանոթագրություններ ==
{{ծանցանկ}}

== Նշումներ ==
{{ծանցանկ|group="Նշում"}}

== Գրականություն ==
* {{Ռուսերեն գիրք |ref=Ч. Мизнер, К. Торн, Дж. Уилер. Гравитация, Т. 3 |автор=Ч. Мизнер, К. Торн, Дж. Уилер. |заглавие=Гравитация |год=1977 |издательство=Мир |том=3 |страниц=512}}
* {{Ռուսերեն գիրք |ref=И. Д. Новиков, В. П. Фролов. Физика чёрных дыр |автор=И. Д. Новиков, В. П. Фролов. |заглавие=Физика чёрных дыр |год=1986 |место=М. |издательство=Наука |страниц=328}}
* {{Ռուսերեն գիրք |ref=Чёрные дыры: Мембранный подход |заглавие=Чёрные дыры: Мембранный подход |ответственный=Под ред. [[Торн, Кип Стивен|К. Торна]], Р. Прайса и Д. Макдональда |год=1988 |оригинал=Black Holes: The membrane paradigm |издание=Пер. с англ |место=М. |издательство=Мир |страниц=428 |isbn=5030010513}}
* {{Ռուսերեն գիրք |ref=Wald |ссылка=https://books.google.am/books?id=9S-hzg6-moYC |автор=Robert M. Wald. |заглавие=General Relativity |год=1984 |издательство=University of Chicago Press |isbn=978-0-226-87033-5}}
* {{Ռուսերեն գիրք |автор=А. М. Черепащук. |заглавие=Чёрные дыры во Вселенной |год=2005 |издательство=Век 2 |страниц=64 |серия=Наука сегодня |isbn=5-85099-149-2 |тираж=2500}}
* {{Ռուսերեն գիրք |ref=К. Торн. Чёрные дыры и складки времени |автор=К. Торн. |заглавие=Чёрные дыры и складки времени. Дерзкое наследие Эйнштейна |год=2009 |издательство=М.: Государственное издательство физико-математической литературы}}
* {{Ռուսերեն հոդված |ссылка=http://data.ufn.ru//ufn01/ufn01_3/Russian/r013d.pdf |автор=И. Д. Новиков, В. П. Фролов. |заглавие=Чёрные дыры во Вселенной |год=2001 |издание=Успехи физических наук |том=131 |номер=3 |страницы=307—324 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070331073437/http://data.ufn.ru/ufn01/ufn01_3/Russian/r013d.pdf |archivedate=2007-03-31}}
* {{Ռուսերեն գիրք |ref=Уильям Дж. Кауфман. Космические рубежи теории относительности |ссылка=http://www.astronet.ru/db/msg/1174703/index.html |автор=Уильям Дж. Кауфман. |заглавие=Космические рубежи теории относительности |год=1981 |место=М. |издательство=Мир |страниц=352}}
* {{Ռուսերեն գիրք |автор=Ю. И. Коптев и С. А. Никитин. |заглавие=Космос: Сборник. Научно - популярная литература |год=1976 |место=М. |издательство=Дет. лит |страниц=223}}
* {{Ռուսերեն գիրք |автор=Д. А. Киржниц, В. П. Фролов. |заглавие=Прошлое и будущее Вселенной |год=1986 |место=М. |издательство=Наука |страниц=61}}
* {{Ռուսերեն գիրք |автор=Л. Бриллюен. |заглавие=Наука и теория информации |год=1960 |место=М. |издательство=ГИФМЛ}}
* {{Ռուսերեն գիրք |автор=С. Х. Карпенков. |заглавие=Концепции современного естествознания |год=2003 |место=М. |издательство=Высш. школа}}
* {{Ռուսերեն գիրք |ref=Susskind |автор=Leonard Susskind. |заглавие=The black hole war: my battle with Stephen Hawking to make the world safe for quantum mechanics |год=2008 |издательство=Back Bay Books |allpages=VIII + 472}}

== Արտաքին հղումներ ==
* [https://www.dasaran.am/apps/wiki/view/id/5495 Սև խոռոչների մասին դասարան.ամ կայքում]
* [https://mediamag.am/13-past-sev-ancqeri-masin/ 13 Հետաքրքիր փաստ սև խոռոչների մասին]
* ''Stanford Encyclopedia of Philosophy'': "[https://plato.stanford.edu/entries/spacetime-singularities/ Singularities and Black Holes]" by Erik Curiel and Peter Bokulich.
* [https://www.youtube.com/watch?v=fCLLJ6-7ez0 What Happens if You Fall Into a Black Hole?]
* [https://arxiv.org/abs/2112.06515 Black holes and their horizons in semiclassical and modified theories of gravity]

{{Արտաքին հղումներ}}
{{Օրվա հոդված նախագծի մասնակից}}

[[Կատեգորիա:Աստղաֆիզիկա]]
[[Կատեգորիա:Սև խոռոչներ]]