Դիտել Վարդազգիներ էջի վիքիկոդը

{{Taxobox
 | name       = Վարդազգիներ
 | regnum      = Բույսեր
 | image file    = Rosa indica, Burdwan, West Bengal, India 09 03 2012.jpg
 | image descr    = ''Հնդկական վարդ''
|divisio = [[Ծածկասերմեր]]
|classis = [[Երկշաքիլավորներ]]
| ordo = [[Վարդածաղկավորներ]]
| familia = Վարդազգիներ
 | latin       = '''''Rosaceae'''''
 | syn        = 
 | range map     = Map-Rosaceae.PNG
 | range map caption = Վարդազգիների արեալը
 | range map width  = 300px
 | range legend   = 
 | wikispecies    = Rosaceae
 | commons      = Category:Rosaceae
 | itis       = 24538
 | ncbi       = 3745
 | eol        = 15504630
 | grin       = 972
 | ipni       = 
}}'''Վարդազգիների''' ({{lang-lat|Rosaceae}}) ընտանիքն ընդգրկում է արտաքին տեսքով բազմազան [[բույսեր]]ի 100-130<ref name="TPL">[http://www.theplantlist.org/browse/A/Rosaceae/ կայքի տվյալներով [[The Plant List]]]{{ref-en}}{{ref-la}}</ref> ցեղ և 2000-4000<ref name="TPL"/> տեսակ՝ [[ծառեր]], [[թփեր]], [[խոտաբույսեր]]։ Առավելապես տարածված են [[բարեխառն]] լայնություններում։
==Ձևաբանությունը==
===Ցողուն===
Ցողունները հաճախ ուղղաձիգ են, մի քանիսը բեղիկների նման փաթաթվող և սողացող են ([[գետնամորի]] ''Fragaria vesca,'' [[սողացող մատնունի]] ''Potentilla'')։ Որոշ բույսերի կողքային ընձյուղները վեր են ածվել փշերի ([[ալոճենի]] ''Crataequs'', [[վայրի տանձ]] ''Pirus eleaqnifolia'')։ Երբեմն ցողուններն ունեն փշեր ([[վարդ]] ''Rosoideae'')։ 
===Տերև===
Վարդազգիների տերևները տարբեր են. լինում են պարզ և բարդ [[տերևակից]]ներով, տերևադասավորությունը հերթադիր է։ 
===Ծաղիկ===
Այս ընտանիքի տարբեր ներկայացուցիչների ծաղիկները խիստ տարբերվում են չափերով, գույնով, բայց ունեն կառուցվածքի ընդհանուր պլան 4 – 5 բաժակաթերթեր, 4 –5 պսակաթերթեր, շրջանաձև դասավորված շատ առէջներ և մեկ ([[բալենի]] ''Cerasus'', [[սալորենի]] ''Prunus'', [[ծիրանենի]] ''Armeniaca'' (կամ բազմաթիվ (վարդ, գետնամորի Feagaria) [[վարսանդ]]։ Մի քանի տեսակներ, բացի սովորական 4 – 5 բաժակաթերթերից, ունեն նույն քանակի կանաչ տերևիկներ, որոնք դասավորված են բաժակի տակ և կազմում են ենթաբաժակը (գետնամորի)։ Վարդազգիներից շատերի համար բնորոշ է [[ծաղկակալ]]ի գերաճը, որը կարող է լինել տափակ, ուռուցիկ, գոգավոր։

[[Ծաղկի բանաձև]]ը՝ {{nobr|[[Պատկեր:Male and female sign.svg|12px]]<math>\ast K_{5}\; C_{5-0}\; A_{5-\infty}\; G_{\underline{\infty-1}}</math>}}<ref name="Mirkin">{{գիրք|հեղինակ=Миркин Б. М., Наумова Л. Г., Мулдашев А. А.|վերնագիր=Высшие растения: краткий курс систематики с основами науки о растительности: Учебник|издание=2-е, перабот|վայր=Մոսկվա}}</ref>
====Ծաղկաբույլեր====
Ծաղիկները հաճախ հավաքված են [[հովանոց]] ([[խնձորենի]] ''Malus'', [[բալենի]] ''Cerasus''), [[վահանիկ]] ([[տանձենի]] ''Pirus'', [[արոսենի]] ''Sorbus''), [[ողկույզ]] ([[թխենի]] ''Padus racemosa'') և այլ [[ծաղկաբույլեր]]ով։ Այս ընտանիքի ներկայացուցիչների մեծ մասի փոշոտումը իրագործվում է [[միջատ]]ների միջոցով, որոնք որոշ բույսերից հավաքում են [[ծաղկափոշ]]ի, մյուսներից՝ նեկտար (ծաղկահյութ)։ 
===Պտուղ===
Վարդազգիների պտուղները կառուցվածքով, չափերով, բաղադրությամբ տարբեր են։ Ունեն ինչպես չոր, այնպես էլ հյութալի պտուղներ։ Չոր պտուղներից կարելի է նշել [[տերևապտուղ]]ները (ասպիրակ), որոնք ունեն մի քանի սերմեր և այդ պատճառով հասունանալիս բացվում են։ Չոր, չբացվող [[պտղիկ]]ները, որոնք ունեն մեկ սերմ, որոշ բուսաբաններ անվանում են ընկուզիկներ, մյուսները՝ սերմիկներ ([[մատնունի]] ''Potentilla'')։ Վարդազգիների հյութալի պտուղների մի խումբ ունի միակորիզ ([[բալենի]] ''Cerasus'', [[ծիրանենի]] ''Armeniaca'', [[դեղձենի]] ''Persica'' (և բարդ կորզով ([[մորի]] ''Fragaria'', [[մոշենի]] ''Rubus''), ինչպես նաև խնձորի տիպի հատապտղաձև պտուղներ ([[խնձորենի]] ''Malus'', [[տանձենի]] ''Pirus'', [[սերկևիլենի]] ''Cydonia'')։

Որոշ վարդազգիների պտուղների հասունացման պահին ծաղկակալը խիստ գերաճում է. այն դառնում է վառ, հյութալի և մեծ դեր է խաղում պտուղների տարածման գործում։ Օրինակ, մորու, ելակի հյութալի փափկամիսը առաջացել է ծաղկակալից, իսկ վարսանդների սերմնարանից առաջանում են չոր պտուղներ (ընկուզիկներ կամ սերմիկներ (որոնք դասավորված են աճած ծաղկակալի մակերեսին։ Մասրենու ծաղկակալը նույնպես խիստ աճում, դառնում է գավաթաձև, ընկուզիկ պտուղները դասավորվում են նրա ներքին պատերի վրա։

Վարդազգիների ընտանիքի ներկայացուցիչների պտուղների բազմազանությունն առաջացել է պտուղների և սերմերի տարածման տարբեր եղանակներին հարմարվելուց։

==Տնտեսական նշանակությունը==
Վարդազգիների մի մասի պտուղները հարուստ են [[ածխաջուր|ածխաջրերով]], [[վիտամին]]ներով, [[օրգանական թթու]]ներով և մարդու համար օգտակար այլ նյութերով։ Այդ պատճառով այս ընտանիքի շատ բույսեր դասվում են պտղատու և հատապտղային կարևորագույն բույսերի շարքը։ Առավելապես տարածված են խնձորենին Malus, տանձենին Pirus, բալենին Cerasus, սալորենին Prunus, կեռասենին Cerasus avium, ծիրանենին armeniaca, դեղձենին Persica, նշենին Amygdalus, սերկևիլենին Cydonia, մորին, մոշենին Rubus, գետնամորին, ելակը։

[[Մասրենի]] անվամբ վայրի մի շարք վարդերի պտուղները հարուստ են վիտամիններով՝ հատկապես C վիտամինով։ Վայրի բազմաթիվ սորտերի դեկորատիվ արժանիքները հանրահայտ են։ Վարդերի որոշ տեսակներ աճեցվում են եթերայուղեր ստանալու համար, որոնք օգտագործվում են օծանելիքի արտադրության մեջ։ Բացի վարդերից, դեկորատիվ բույսերից այս ընտանիքի մեջ մտնում են ասպիրակը Spiraeoideae, ալոճենին Crataequs, թխենին Padus։ Որոշ վարդազգիներ դեղաբույսեր են (դափնեկեռասը Laurocerasus Roem, ուղղաձիգ մատնունին Potentilla, արյունխմիկ Sanqnisorba)։ Վայրի վարդազգիներից են նաև մարեմխոտը, գայլաթաթը (Alchimilla), ասպիրակը (Spiraeoideae), լուծադեղը Comarum և այլն։

== Ծանոթագրություններ ==
{{ծանցանկ}}
== Արտաքին հղումներ ==
*[http://www.mobot.org/mobot/research/apweb/ Ծածկասերմերի ֆիլոգենետիկայի վեբ կայք]
*{{eol|8097}}
*[http://www.chileflora.com/Florachilena/FloraEnglish/PIC_FAMILIES_SIMPLE_127.php Վարդազգիները Chileflora Online-ում]{{Չաշխատող արտաքին հղում|bot=InternetArchiveBot }}
*[http://florabase.calm.wa.gov.au/browse/profile/22834 Վարդազգիներն արևմտյան Ավստրալիայում] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110315075449/http://florabase.calm.wa.gov.au/browse/profile/22834 |date=2011-03-15 }}
*[http://www.bioinfo.wsu.edu/gdr Վարդազգիների գենոմի տվյալների բազան] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090615081939/http://www.bioinfo.wsu.edu/gdr/ |date=2009-06-15 }} Վաշինգտոնի պետական համալսարանում
*[http://www.life.uiuc.edu/plantbio/260/Rosaceae/Rosehome.html Rosaceae] at the University of Illinois. 
*[http://flowersinisrael.com/FamRosaceae.html Rosaceae] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110524111921/http://flowersinisrael.com/FamRosaceae.html |date=2011-05-24 }} Իսրայելի ծաղիկները
*[http://www.rosaceae.org/ Welcome to the Genome Database for Rosaceae | GDR]

[[Կատեգորիա:Ծածկասերմեր]]
[[Կատեգորիա:Երկշաքիլավորներ]]
[[Կատեգորիա:Բույսերի ընտանիքներ]]