Դիտել Վարդակակաչ էջի վիքիկոդը

{{Տաքսոտուփ2|Վիքիդատա=այո}}
'''Վարդակակաչ''' ({{lang-lat|Tulipa}}) ,Հաւկուր  ծաղիկ, վարդակակաչ, [[շուշանազգիներ]]ի (''Liliaceae'') ընտանիքի սոխուկավոր բազմամյա խոտաբույսերի ցեղ։

Հայտնի է, որպես դեկորատիվ բույս, գույություն ունեն վարդակակաչի շատ սորտեր և ձևեր։ [[17-րդ դար]]ում [[Հոլանդիա]]յում տեղի ունեցավ պահանջարկի բում այս բույսի նկատմամբ, հայտնի՝ վարդակակաչամանիա, որն ավարտվեց Հոլանդիայի ֆոնդային բորսայի կործանումից հետո [[1637]] թվականին։
[[Պատկեր:Pink tulips closed.jpg|մինի]]
[[Պատկեր:PikiWiki Israel 12719 Jerusalem forest.JPG|thumb|right]]
[[Պատկեր:Tulipa ,Christmas Dream.jpg|մինի]]

== Անվանում ==
Լատիներեն անվանումն առաջացել է {{lang-fa|toliban}} («տուրբան») բառից (այդպես են նրանք անվանում տղամարդու գլխի ծածկը՝ չալման)<ref name="zolotn">''Н. Ф. Золотницкий''. Цветы в легендах и преданиях. Москва, 1913.</ref>։.

== Բուսաբանական նկարագիր ==
===== Ձևաբանական առանձնահատկություններ =====
Երկծաղիկավոր վարդակակաչի թերթիկները հասնում են մինչև 3 սմ երկարության, ապիտակ են, հիմքում՝ դեղին։ Բարձրությունը կախված է տեսակներից և սորտերից, հասնում է 10-20 մինչև 65-100 սմ։ 
; Ցողուն 
[[Ցողուն]]ը կանգուն է, գլանաձև, բարձրությունը՝ 6-50 սմ։ [[Տերև]]ները 2-3(5) են, գծանշտարաձև կամ ձվաձև։ 
;Ծաղիկ 
[[Ծաղիկ]]ները մեկական են (հազվադեպ՝ 2-3), վառ գունավորված։ [[Պտուղ]]ը եռակող, բազմասերմ տուփիկ է, [[սերմ]]երը՝ տափակ, դեղնադարչնագույն։ [[Ծաղիկ]]ները խոշոր են, մուգ կարմիր։ [[Ծաղիկ]]ները խոշոր են, կարմիր, վարդագույն, հազվադեպ՝ դեղին։ [[Ծաղիկ]]ը մուգ կարմիր է, ծաղկաթերթիկների հիմքում կան սև, հազվադեպ՝ դեղին բծեր։ Ծաղկի բանաձևը՝ {{Nobr|<math>\ast P_{3+3}\; A_{3+3}\; G_{(\underline3)}</math>}}

;Պտուղ
Տուփիկը եռանկյունաձև է, հարուստ է սերմերով։ [[Սերմ]]երը հարթ են, եռանկյունաձև դեղնաշականագույն։

== Կենսաբանական առանձնահատկություններ ==
Ծաղկում է ապրիլ-հունիսին։ Խճճված վարդակակաչ [[Փոքր Կովկաս]]ի բնաշխարհիկ է։ Հազվադեպ հանդիպող, գեղագարդիչ տեսակ է։ Հայտնաբերվել է միայն Սյունիքի մարզում՝ 1700-1800 (2000) մ բարձրություններում։ Աճում է [[անտառ]]եզրերին, խոտածածկ խոնավ [[լանջ]]երին, ենթալպյան և ալպյան [[մարգագետին]]ներում։ Միակ վարդակակաչ է [[Կովկաս]]ում, որ ունի ցիտրուսի նուրբ հոտ։ Սոսնովսկու վարդակակաչ Հայաստանի բնաշխարհիկ է։ Հանդիպում է միայն [[Սյունիք]]ի [[մարզ]]ում (1500-2500 մ բարձրություններում)։ Աճում է ժայռերի, փլվածքների, խոշոր քարերի արանքում, գիհու և կաղնու [[նոսրանտառ]]ներում։ Ծաղկում է ապրիլի վերջ-մայիսի սկգբներին։ Ֆլորենսկու վարդակակաչ ևս հանդիպում է նույն [[մարզ]]ում (400- 1200 մ բարձրություններում)։ Աճում է ստորին և միջին լեռնային գոտիների չոր, քարքարոտ լանջերին կամ գիհու նոսրանտառներում։ Ծաղկում է [[ապրիլ]]ի վերջին։ Չորադիմացկուն է։ [[ՀՀ]] գրեթե բոլոր մարզերում տարածված են։

== Տեսակներ ==
Հայտնի է 80 (այլ տվյալներով՝ 140)<ref>Govaerts, R., Dransfield, J., Zona, S.F, Hodel, D.R. & Henderson, A. (2006). World Checklist of Liliaceae. The Board of Trustees of the Royal Botanic Gardens, Kew. Published on the Internet; http://apps.kew.org/wcsp/qsearch.do;jsessionid=BA241719F3093133553E7B838A5A77AD accessed 30 March 2009 Список родов семейства Лилейные {{ref-en}}</ref>, [[Հայաստան]]ում՝ 7 տեսակ՝ վարդակակաչ խճճված կամ խառը (T. confusa), վարդակակաչ Սոսնովսկու (T. sosnowskyi), վարդակակաչ երկծաղկավոր (T. biflora), վարդակակաչ Յուլիայի (T. julia), վարդակակաչ վայրի կամ անտառային (T. sylvestris), վարդակակաչ Ֆլորենսկու (T. florenskyi) և վարդակակաչ կաղզվանյան (T. kaghyzmanica), որոնք գրանցված են [[ՀՀ]] [[Կարմիր գիրք|Կարմիր գրք]]ում։ Վարդակակաչի մշակովի սորտերը ավելի քան 4000՝ միավորված են վարդակակաչ Գեսների (T. gesneriana) հավաքական տեսակում ծագում են վայրի վարդակակաչից և տարբերվում ծաղիկների ձևով, գունավորմամբ, ծաղկման շրջանի տևողությամբ և այլն։

== Ծագում և տարածում ==
Յուլիայի վարդակակաչ աճում է (ստորինից մինչև վերին լեռն, գոտի, 1000-2400 մ բարձրություններում)՝ չոր, քարքարոտ, կրաքարոտ լանջերին, թփուտներում, լեռնատափաստանային բուսականության մեջ, ծաղկում է մայիսին, սոխուկներն օգտագործում են սննդի մեջ և վարդակակաչ երկծաղկավոր [աճում է ստորին և միջին լեռնային գոտիներում (800-1600 մ բարձրություններում), չոր քարքարոտ կամ կավային լանջերին, արևոտ վայրերում, [[մարգագետին]]ներում, [[կիսաանապատ]]ներում և այլն, ծաղկում է փետրվար-մարտին տեսակները։ Շատ հազվադեպ հանդիպող անտառային կամ վայրի վարդակակաչ (հանդիպում է միայն [[Տավուշ]]ի [[մարզ]]ի ստորին և միջին [[լեռ]]նային [[գոտի]]ներում, աճում է [[անտառ]]եզրերին, [[մարգագետին]]ներում, լուսավոր անտառների ավազոտ կամ քարքարոտ տեղերում, երբեմն՝ որպես մոլախոտ՝ ցանքերում) և կաղզվանյան վարդակակաչ հանդիպում է [[Ապարան]]ի ֆլորիստիկական շրջանի միջին լեոնային գոտում (1500- 1600 մ բարձրություններում), աճում է խոտածածկ լանջերին տեսակները անհետացման վտանգի տակ են։ 
;Վարդակակաչ անտառային
* {{Bt-latarm|Tulipa sylvestris|aut=[[L.]]|txt=|Վարդակակաչ անտառային}}, անտառային վարդակակաչը ծագում է Միջին Ասիայից ու Հայաստանից։ 
Տերևները լայն են, ալիքաձև եզրերով։ Ծաղկակիր ցողունը տարբեր սորտերի մոտ տարբեր երկարություն ունի (10-80 սմ)։ Ծաղիկը խոշոր է, ամենաբազմազն գունավորմամբ (սպիտակից մինչև գրեթե սև)։ Վեգետացիոն շրջանը շատ կարճ է։ Արարատյան դաշտում սկսվում է վաղ գարնանը՝ մարտ-ապրիլին և ավարտվում մայիսին։ Ներկայումս հայտնի են շուրջ 4000 մշակաբուսային տեսակներ, ստացված անտառային վարդակակաչից։
* {{Bt-latarm|Tulipa biebersteiniana|aut=[[Schult.f.]]|txt=|}}, ծաղիկը բավականին մեծ է, դեղնավուն,
* {{Bt-latarm|Tulipa biflora|aut=L.|txt=|Վարդակակաչ երկծաղկավոր}}, 2-5 փոքր կանաչավուն ծաղիկներով,
* {{Bt-latarm|Tulipa gesneriana|aut=L.|txt=|Վարդակակաչ Գենսերի}}, աճում է Ռուսաստանի հարավային մասում, ծաղիկները դեղին են կամ վառ կարմիր։

== Օգտագործում դեկորատիվ այգեգործությունում == 
[[Հայաստան]]ում աճող բոլոր վարդակակաչները գեղազարդիչ են։ Վարդակակաչները կարելի է օգտագործել նաև վաղ գարնանային ծաղկային ձևավորումներում և կտրելու ծաղիկ ստանալու համար։ Շնորհիվ ծաղիկների բազմազան ու հարուստ գունավորման, միայն վարդակակաչներով կարելի է ստանալ շատ հետաքրքիր ու բարձր դեկորատիվ ծաղկային ձևավորումներ։

== Պատկերասրահ ==
<gallery>
Araluen Botanic Park, Roleystone.jpg
Garden of the Provinces and Territories - Tulip Festival - 3.jpg
Lily flowered tulip.jpg
Tulipa fringed - burgundy lace - bulbs.jpg
A tulip inside vo 021be.jpg
Tulips in garden.jpg
Tulip Stamen Tip.jpg
717a.jpg
Holland tulips.jpg
A tulipa inside.jpg
Tulip with variegated colors.jpg
Yonina Tulip.jpg
Tulip (Flaming Parrot cultivar) (2).jpg
Tulipa agenensis sharonensis 1.jpg
Lilium longiflorum (Easter Lily).JPG
10rials-IRI.jpg
Tulip single edit.JPG
Tulip double cv.05.JPG
Tulipa (fringed, purple) 02.JPG
Tulipa acuminata.jpg
Tulipa kaufmanniana 270303.jpg
</gallery>

== Ծանոթագրություններ ==
{{ծանցանկ}}

== Գրականություն ==
* {{ռուսերեն գիրք
 |автор         = Зайцева Е.Н.
 |часть         = 
 |заглавие      = Тюльпаны
 |оригинал      = 
 |ссылка        = http://flowerlib.ru/books/item/f00/s00/z0000015/index.shtml
 |издание       = 
 |ответственный = 
 |место         = М.
 |издательство  = Государственное издательство сельской литературы
 |год           = 1958
 |том           = 
 |страницы      = 
 |страниц       = 88 
 |isbn          =}}
* {{ռուսերեն գիրք
 |автор         =  Клабуков А.Г.
 |часть         = Итоги интродукции и особенности биологии и агротехники тюльпанов на Урале
 |заглавие      = Интродукция и приёмы культуры цветочно-декоративных растений
 |оригинал      = 
 |ссылка        = http://flowerlib.ru/books/item/f00/s00/z0000040/st024.shtml
 |издание       = 
 |ответственный = 
 |место         = М.
 |издательство  = Наука
 |год           = 1997
 |том           = 
 |страницы      = 
 |страниц       = 168 
 |isbn          = }}
* ''Лисянский Б. Г., Ладыгина Г. Б.'' Тюльпаны. — М.։ Астрель; АСТ, 2002. — 152 с ISBN 5-17-014176-9 (АСТ) ISBN 5-271-04222-7 (Астрель)
* {{ռուսերեն գիրք
 |автор         = Смирнова З.И. 
 |часть         = Применение регуляторов роста для ранней выгонки тюльпанов
 |заглавие      = Интродукция и приёмы культуры цветочно-декоративных растений
 |оригинал      = 
 |ссылка        = http://flowerlib.ru/books/item/f00/s00/z0000040/st058.shtml
 |издание       = 
 |ответственный = 
 |место         = М.
 |издательство  = Наука
 |год           = 1997
 |том           = 
 |страницы      = 
 |страниц       = 168 
 |isbn          = }}
* ''Лях. В.'' Почвы и удобрения для тюльпанов. // Цветоводство. — сентябрь/октябрь 2007, № 5, — с. 22-23.
* {{ռուսերեն գիրք
|автор          = [[Бочанцева, Зинаида Петровна|Бочанцева З.П.]]
|заглавие       = Тюльпаны. Морфология, цитология и биология
|место          = Ташкент
|издательство   = Издательство Академии наук Узбекской ССР
|год            = 1962
|страницы       = 
|страниц        = 408
|isbn           = 
}}
* {{ռուսերեն գիրք
|автор          = Иващенко А.А.
|заглавие       = Тюльпаны и другие луковичные растения Казахстана
|место          = Алматы
|издательство   = ИД «Две Столицы»
|год            = 2005
|страницы       = 
|страниц        = 192
|isbn           = 
|ссылка = http://flower.onego.ru/lukov/tulipa/0.html
}}
* {{ռուսերեն գիրք
 | автор         = {{nobr|Силина З.М.}}
 |заглавие = Декоративные травянистые растения для открытого грунта СССР. В 2 т.
 |ответственный=[[Аврорин, Николай Александрович|Н. А. Аврорин]]
 |место=Л.
 |издательство=Наука, Лен. отд.
 |год=1977
 |том=2
 |страницы=221-317
}}
* {{ռուսերեն գիրք
 | автор         = {{nobr|Шарипов А.}}, {{nobr|Пратов У.}}
 | заглавие      = Тюльпаны Средней Азии (на узбекском и русском языках)
 | место         = Ташкент
 | издательство  = Ӱзбекистон миллий энциклопедияси
 | год           = 1997
 | страниц       = 145
 | isbn          = 
}}
* Dash, Mike (1999). ''Tulipomania: The Story of the World's Most Coveted Flower and the Extraordinary Passions It Aroused''. Londres։ Weidenfeld & Nicolson. ISBN 0-575-06723-3.
* Hessayon, D. G. (1999). ''The bulb expert''. Londres։ Transworld Publishers Ltd. ISBN 0-903505-42-8.
* Rossi, Rossella (1989). ''Guía de Bulbos''. Barcelona։ Ed. Grijalbo. ISBN 84-253-2165-4.
== Արտաքին հղումներ ==
* [http://www.canadascapital.gc.ca/celebrate/tulips Canadian National Capital Commission: The Gift of Tulips] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120514042606/http://www.canadascapital.gc.ca/celebrate/tulips |date=2012-05-14 }}
* [http://www.bulbsonline.org/ibc-jsp/en/education/beroepsonderwijs/introduction/Tulip.xml Bulb flower production »  Tulip, International Flower Bulb Centre] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121120114938/http://www.bulbsonline.org/ibc-jsp/en/education/beroepsonderwijs/introduction/Tulip.xml |date=2012-11-20 }}
* [http://www.bulbsonline.org/ibc-jsp/en/education/beroepsonderwijs/photos/Tulip-book.xml Tulip Picture Book, International Flower Bulb Centre] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140203154945/http://www.bulbsonline.org/ibc-jsp/en/education/beroepsonderwijs/photos/Tulip-book.xml |date=2014-02-03 }}

{{ՀԲ}}
{{Արտաքին հղումներ}}
{{Տաքսոնի նավարկում}}
{{վիքիբառարան}}

[[Կատեգորիա:Շուշանազգիներ]]